អជាតសត្តុឧបាសកត្តបដិវេទនាកថាវណ្ណនា

២៥០. ឯត្តាវតា ភគវតា ទេសិតស្ស សាមញ្ញផលសុត្តស្ស អត្ថវណ្ណនំ កត្វា ឥទានិ ធម្មសង្គាហកេហិ សង្គីតស្ស ‘‘ឯវំ វុត្តេ’’តិអាទិបាឋស្សបិ អត្ថវណ្ណនំ ករោន្តោ បឋមំ សម្ពន្ធំ ទស្សេតុំ ‘‘រាជា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ សាមញ្ញផលេ, សុត្តបទេសេ វា. ករណំ ការោ, សាធុ ឥតិ ការោ តថា, ‘‘សាធុ ភគវា, សាធុ សុគតា’’តិអាទិនា តំ បវត្តេន្តោ. អាទិមជ្ឈបរិយោសានន្តិ ទេសនាយ អាទិញ្ច មជ្ឈញ្ច បរិយោសានញ្ច. សក្កច្ចំ សាទរំ គារវំ សុត្វា, ‘‘ចិន្តេត្វា’’តិ ឯត្ថ ឥទំ បុព្ពកាលកិរិយាវចនំ. ឥមេ បញ្ហេ បុថូ សមណព្រាហ្មណេ បុច្ឆន្តោ អហំ ចិរំ វត អម្ហិ, ឯវំ បុច្ឆន្តោបិ អហំ ថុសេ កោដ្ដេន្តោ វិយ កញ្ចិ សារំ នាលត្ថន្តិ យោជនា. តថា យោ…បេ… វិស្សជ្ជេសិ, តស្ស ភគវតោ គុណសម្បទា អហោ វត. ទសពលស្ស គុណានុភាវំ អជានន្តោ អហំ វញ្ចិតោ សុចិរំ វត អម្ហីតិ. វញ្ចិតោតិ ច អញ្ញាណេន វញ្ចិតោ អាវដ្ដិតោ, មោហេន បដិច្ឆាទិតោ អម្ហីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ទសពលស្ស គុណានុភាវំ អជានន្តោ’’តិ. សាមញ្ញជោតនា ហិ វិសេសេ អវតិដ្ឋតិ. ចិន្តេត្វា អាវិករោន្តោតិ សម្ពន្ធោ. ឧល្លង្ឃនសមត្ថាយបិ ឧព្ពេគបីតិយា អនុល្លង្ឃនម្បិ សិយាតិ អាហ ‘‘បញ្ចវិធាយ បីតិយា ផុដសរីរោ’’តិ. ផុដសរីរោតិ ច ផុសិតសរីរោតិ អត្ថោ, ន ព្យាបិតសរីរោតិ សព្ពាយ បីតិយា អព្យាបិតត្តា. តន្តិ អត្តនោ បសាទស្ស អាវិករណំ, ឧបាសកត្តបវេទនញ្ច. អារទ្ធំ ធម្មសង្គាហកេហិ.

អភិក្កន្តាតិ អតិក្កន្តា វិគតា, វិគតភាវោ ច ខយោ ឯវាតិ អាហ ‘‘ខយេ ទិស្សតី’’តិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘និក្ខន្តោ បឋមោ យាមោ’’តិ. អភិក្កន្តតរោតិ អតិវិយ កន្តតរោ មនោរមោ, តាទិសោ ច សុន្ទរោ ភទ្ទកោ នាមាតិ វុត្តំ ‘‘សុន្ទរេ’’តិ.

‘‘កោ មេ’’តិអាទិ គាថា វិមានវត្ថុម្ហិ (វិ. វ. ៨៥៧). តត្ថ កោតិ ទេវនាគយក្ខគន្ធព្ពាទីសុ កតមោ. មេតិ មម. បាទានីតិ បាទេ, លិង្គវិបរិយាយោយំ. ឥទ្ធិយាតិ ឦទិសាយ ទេវិទ្ធិយា. យសសាតិ ឦទិសេន បរិវារេន, បរិជនេន ច. ជលន្តិ ជលន្តោ វិជ្ជោតមានោ. អភិក្កន្តេនាតិ អតិវិយ កន្តេន កមនីយេន, អភិរូបេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. វណ្ណេនាតិ ឆវិវណ្ណេន សរីរវណ្ណនិភាយ. សព្ពា ឱភាសយំ ទិសាតិ សព្ពា ទសបិ ទិសា ឱភាសយន្តោ. ចន្ទោ វិយ, សូរិយោ វិយ ច ឯកោភាសំ ឯកាលោកំ ករោន្តោ កោ វន្ទតីតិ សម្ពន្ធោ.

អភិរូបេតិ អតិរេករូបេ ឧឡារវណ្ណេន សម្បន្នរូបេ. អព្ភានុមោទនេតិ អភិអនុមោទនេ អភិប្បមោទិតភាវេ. កិមត្ថិយំ ‘‘អព្ភានុមោទនេ’’តិ វចនន្តិ អាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. យុត្តំ តាវ ហោតុ អព្ភានុមោទនេ, កស្មា បនាយំ ទ្វិក្ខត្តុំ វុត្តោតិ ចោទនាយ សោធនាមុខេន អាមេឌិតវិសយំ និទ្ធារេតិ ‘‘ភយេ កោធេ’’តិអាទិនា, ឥមិនា សទ្ទលក្ខណេន ហេតុភូតេន ឯវំ វុត្តោ, ឥមិនា ច ឥមិនា ច វិសយេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘សាធុ សាធុ ភន្តេ’’តិ អាមេឌិតវសេន អត្ថំ ទស្សេត្វា តស្ស វិសយំ និទ្ធារេន្តោ ឯវមាហាតិបិ សម្ពន្ធំ វទន្តិ. តត្ថ ‘‘ចោរោ ចោរោ, សប្បោ សប្បោ’’តិអាទីសុ ភយេ អាមេឌិតំ, ‘‘វិជ្ឈ វិជ្ឈ, បហរ បហរា’’តិអាទីសុ កោធេ, ‘‘សាធុ សាធូ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.១២៧; ៣.៣៥; ៥.១០៨៥) បសំសាយំ, ‘‘គច្ឆ គច្ឆ, លុនាហិ លុនាហី’’តិអាទីសុ តុរិតេ, ‘‘អាគច្ឆ អាគច្ឆា’’តិអាទីសុ កោតូហលេ, ‘‘ពុទ្ធោ ពុទ្ធោតិ ចិន្តេន្តោ’’តិអាទីសុ (ពុ. វំ. ២.៤៤) អច្ឆរេ, ‘‘អភិក្កមថាយស្មន្តោ អភិក្កមថាយស្មន្តោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.២០; អ. និ. ៩.១១) ហាសេ, ‘‘កហំ ឯកបុត្តក, កហំ ឯកបុត្តកា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.៦៣) សោកេ, ‘‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’ន្តិអាទីសុ (ឧទា. ២០; ទី. និ. ៣.៣០៥) បសាទេ. ចសទ្ទោ អវុត្តសមុច្ចយត្ថោ, តេន គរហា អសម្មានាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘បាបោ បាបោ’’តិអាទីសុ ហិ គរហាយំ, ‘‘អភិរូបក អភិរូបកា’’តិអាទីសុ អសម្មានេ. ឯវមេតេសុ នវសុ, អញ្ញេសុ ច វិសយេសុ អាមេឌិតវចនំ ពុធោ ករេយ្យ, យោជេយ្យាតិ អត្ថោ. អាមេឌនំ បុនប្បុនមុច្ចារណំ, អាមេឌីយតិ វា បុនប្បុនមុច្ចារីយតីតិ អាមេឌិតំ, ឯកស្សេវត្ថស្ស ទ្វត្តិក្ខត្តុំ វចនំ. មេឌិសទ្ទោ ហិ ឧម្មាទនេ, អាបុព្ពោ តុ ទ្វត្តិក្ខត្តុមុច្ចារណេ វត្តតិ យថា ‘‘ឯតទេវ យទា វាក្យ-មាមេឌយតិ វាសវោ’’តិ.

ឯវំ អាមេឌិតវសេន ទ្វិក្ខត្តុំ វុត្តភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ នយិទំ អាមេឌិតវសេនេវ ទ្វិក្ខត្តុំ វុត្តំ, អថ ខោ បច្ចេកមត្ថទ្វយវសេនបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. អាមេឌិតវសេន អត្ថំ ទស្សេត្វា វិច្ឆាវសេនាបិ ទស្សេន្តោ ឯវមាហាតិបិ វទន្តិ, តទយុត្តមេវ ព្យាបេតព្ពស្ស ទ្វិក្ខត្តុមវុត្តត្តា. ព្យាបេតព្ពស្ស ហិ ព្យាបកេន គុណកិរិយាទព្ពេន ព្យាបនិច្ឆាយ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ វចនំ វិច្ឆា យថា ‘‘គាមោ គាមោ រមណីយោ’’តិ. តត្ថ អភិក្កន្តន្តិ អភិក្កមនីយំ, តព្ភាវោ ច អតិឥដ្ឋតាយាតិ វុត្តំ ‘‘អតិឥដ្ឋ’’ន្តិអាទិ, បទត្តយញ្ចេតំ បរិយាយវចនំ. ឯត្ថាតិ ទ្វីសុ អភិក្កន្តសទ្ទេសុ. ‘‘អភិក្កន្ត’’ន្តិ វចនំ អបេក្ខិត្វា នបុំសកលិង្គេន វុត្តំ, តំ បន ភគវតោ វចនំ ធម្មទេសនាយេវាតិ កត្វា ‘‘យទិទំ ភគវតោ ធម្មទេសនា’’តិ អាហ, យាយំ ភគវតោ ធម្មទេសនា មយា សុតា, តទិទំ ភគវតោ ធម្មទេសនាសង្ខាតំ វចនំ អភិក្កន្តន្តិ អត្ថោ. ឯវំ បដិនិទ្ទេសោបិ ហិ អត្ថតោ អភេទត្តា យុត្តោ ឯវ ‘‘យត្ថ ច ទិន្នំ មហប្ផលមាហូ’’តិអាទីសុ (វិ. វ. ៨៨៨) វិយ. ‘‘អភិក្កន្ត’’ន្តិ វុត្តស្ស វា អត្ថមត្តទស្សនំ ឯតំ, តស្មា អត្ថវសេន លិង្គវិភត្តិវិបរិណាមោ វេទិតព្ពោ, ការិយវិបរិណាមវសេន ចេត្ថ វិភត្តិវិបរិណាមតា. វចនន្តិ ហេត្ថ សេសោ, អភិក្កន្តំ ភគវតោ វចនំ, យាយំ ភគវតោ ធម្មទេសនា មយា សុតា, សា អភិក្កន្តំ អភិក្កន្តាតិ អត្ថោ. ទុតិយបទេបិ ‘‘អភិក្កន្តន្តិ បសាទនំ អបេក្ខិត្វា នបុំសកលិង្គេន វុត្ត’’ន្តិអាទិនា យថារហមេស នយោ នេតព្ពោ.

‘‘ភគវតោ វចន’’ន្តិអាទិនា អត្ថទ្វយសរូបំ ទស្សេតិ. តត្ថ ទោសនាសនតោតិ រាគាទិកិលេសទោសវិទ្ធំសនតោ. គុណាធិគមនតោតិ សីលាទិគុណានំ សម្បាទនវសេន អធិគមាបនតោ. យេ គុណេ ទេសនា អធិគមេតិ, តេសុ ‘‘គុណាធិគមនតោ’’តិ វុត្តេសុយេវ គុណេសុ បធានភូតា គុណា ទស្សេតព្ពាតិ តេ បធានភូតេ គុណេ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘សទ្ធាជននតោ បញ្ញាជននតោ’’តិ វុត្តំ. សទ្ធាបធានា ហិ លោកិយា គុណា, បញ្ញាបធានា លោកុត្តរាតិ, បធាននិទ្ទេសោ ចេស ទេសនាយ អធិគមេតព្ពេហិ សីលសមាធិទុកាទីហិបិ យោជនាសម្ភវតោ. អញ្ញម្បិ អត្ថទ្វយំ ទស្សេតិ ‘‘សាត្ថតោ’’តិអាទិនា. សីលាទិអត្ថសម្បត្តិយា សាត្ថតោ. សភាវនិរុត្តិសម្បត្តិយា សព្យញ្ជនតោ. សុវិញ្ញេយ្យសទ្ទបយោគតាយ ឧត្តានបទតោ. សណ្ហសុខុមភាវេន ទុព្ពិញ្ញេយ្យត្ថតាយ គម្ភីរត្ថតោ. សិនិទ្ធមុទុមធុរសទ្ទបយោគតាយ កណ្ណសុខតោ. វិបុលវិសុទ្ធបេមនីយត្ថតាយ ហទយង្គមតោ. មានាតិមានវិធមនេន អនត្តុក្កំសនតោ. ថម្ភសារម្ភនិម្មទ្ទនេន អបរវម្ភនតោ. ហិតាធិប្បាយប្បវត្តិយា បរេសំ រាគបរិឡាហាទិវូបសមនេន ករុណាសីតលតោ. កិលេសន្ធការវិធមនេន បញ្ញាវទាតតោ. អវទាតំ, ឱទាតន្តិ ច អត្ថតោ ឯកំ. ករវីករុតមញ្ជុតាយ អាបាថរមណីយតោ. បុព្ពាបរាវិរុទ្ធសុវិសុទ្ធតាយ វិមទ្ទក្ខមតោ. អាបាថរមណីយតាយ ឯវ សុយ្យមានសុខតោ. វិមទ្ទក្ខមតាយ, ហិតជ្ឈាសយប្បវត្តិតាយ ច វីមំសិយមានហិតតោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អាទិសទ្ទេន បន សំសារចក្កនិវត្តនតោ, សទ្ធម្មចក្កប្បវត្តនតោ, មិច្ឆាវាទវិទ្ធំសនតោ, សម្មាវាទបតិដ្ឋាបនតោ, អកុសលមូលសមុទ្ធរណតោ, កុសលមូលសំរោបនតោ, អបាយទ្វារវិធានតោ, សគ្គមគ្គទ្វារវិវរណតោ, បរិយុដ្ឋានវូបសមនតោ, អនុសយសមុគ្ឃាដនតោតិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

ន កេវលំ បទទ្វយេនេវ, តតោ បរម្បិ ចតូហិ ឧបមាហីតិ បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. ‘‘ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តី’’តិ ឥទំ ‘‘តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យា’’តិ ចតុត្ថឧបមាយ អាការមត្តទស្សនំ, ន បន ឧបមន្តរទស្សនន្តិ អាហ ‘‘ចតូហិ ឧបមាហី’’តិ. អធោមុខដ្ឋបិតន្តិ កេនចិ អធោមុខំ ឋបិតំ. ហេដ្ឋាមុខជាតន្តិ សភាវេនេវ ហេដ្ឋាមុខំ ជាតំ. ឧគ្ឃាដេយ្យាតិ វិវដំ ករេយ្យ. ‘‘ហត្ថេ គហេត្វា’’តិ សមាចិក្ខណទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ‘‘បុរត្ថាភិមុខោ, ឧត្តរាភិមុខោ វា គច្ឆា’’តិអាទិនា វចនមត្តំ អវត្វា ‘‘ឯស មគ្គោ, ឯវំ គច្ឆា’’តិ ហត្ថេ គហេត្វា និស្សន្ទេហំ ទស្សេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. កាឡបក្ខេ ចាតុទ្ទសី កាឡបក្ខចាតុទ្ទសី. និរន្តររុក្ខគហនេន ឯកគ្ឃនោ វនសណ្ឌោ ឃនវនសណ្ឌោ. មេឃស្ស បដលំ មេឃបដលំ, មេឃច្ឆន្នតាតិ វុត្តំ ហោតិ. និក្កុជ្ជិតំ ឧក្កុជ្ជេយ្យាតិ កស្សចិបិ អាធេយ្យស្ស អនាធារភូតំ កិញ្ចិ ភាជនំ អាធារភាវាបាទនវសេន ឧក្កុជ្ជេយ្យ ឧបរិ មុខំ ឋបេយ្យ. ហេដ្ឋាមុខជាតតាយ វិមុខំ, អធោមុខដ្ឋបិតតាយ អសទ្ធម្មេ បតិតន្តិ ឯវំ បទទ្វយំ និក្កុជ្ជិតបទស្ស យថាទស្សិតេន អត្ថទ្វយេន យថារហំ យោជេតព្ពំ, ន យថាសង្ខ្យំ. អត្តនោ សភាវេនេវ ហិ ឯស រាជា សទ្ធម្មវិមុខោ, បាបមិត្តេន បន ទេវទត្តេន បិតុឃាតាទីសុ ឧយ្យោជិតត្តា អសទ្ធម្មេ បតិតោតិ. វុដ្ឋាបេន្តេន ភគវតាតិ សម្ពន្ធោ.

‘‘កស្សបស្ស ភគវតោ’’តិអាទិនា តទា រញ្ញា អវុត្តស្សាបិ អត្ថាបត្តិមត្តទស្សនំ. កាមញ្ច កាមច្ឆន្ទាទយោបិ បដិច្ឆាទកា នីវរណភាវតោ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ បន សវិសេសំ បដិច្ឆាទិកា សត្តេ មិច្ឆាភិនិវេសវសេនាតិ អាហ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិគហនបដិច្ឆន្ន’’ន្តិ. តេនាហ ភគវា ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមាហំ ភិក្ខវេ វជ្ជំ វទាមី’’តិ, [អ. និ. ១.៣១០ (អត្ថតោ សមានំ)] មិច្ឆាទិដ្ឋិសង្ខាតគុម្ពបដិច្ឆន្នន្តិ អត្ថោ. ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិគហនបដិច្ឆន្នំ សាសនំ វិវរន្តេនា’’តិ វទន្តោ សព្ពពុទ្ធានំ ឯកាវ អនុសន្ធិ, ឯកំវ សាសនន្តិ កត្វា កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនម្បិ ឥមិនា សទ្ធិំ ឯកសាសនំ ករោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អង្គុត្តរដ្ឋកថាទីសុបិ ហិ តថា ចេវ វុត្តំ, ឯវញ្ច កត្វា មិច្ឆាទិដ្ឋិគហនបដិច្ឆន្នស្ស សាសនស្ស វិវរណវចនំ ឧបបន្នំ ហោតីតិ.

សព្ពោ អកុសលធម្មសង្ខាតោ អបាយគាមិមគ្គោ កុម្មគ្គោ កុច្ឆិតោ មគ្គោតិ កត្វា. សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ ឧជុបដិបក្ខតាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទយោ អដ្ឋ មិច្ឆត្តធម្មា មិច្ឆាមគ្គោ មោក្ខមគ្គតោ មិច្ឆា វិតថោ មគ្គោតិ កត្វា. តេនេវ ហិ តទុភយស្ស បដិបក្ខតំ សន្ធាយ ‘‘សគ្គមោក្ខមគ្គំ អាវិករោន្តេនា’’តិ វុត្តំ. សព្ពោ ហិ កុសលធម្មោ សគ្គមគ្គោ. សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ អដ្ឋ សម្មត្តធម្មា មោក្ខមគ្គោ. សប្បិអាទិសន្និស្សយោ បទីបោ ន តថា ឧជ្ជលោ, យថា តេលសន្និស្សយោតិ តេលបជ្ជោតគ្គហណំ. ធារេយ្យាតិ ធរេយ្យ, សមាហរេយ្យ សមាទហេយ្យាតិ អត្ថោ. ពុទ្ធាទិរតនរូបានីតិ ពុទ្ធាទីនំ តិណ្ណំ រតនានំ វណ្ណាយតនានិ. តេសំ ពុទ្ធាទិរតនរូបានំ បដិច្ឆាទកស្ស មោហន្ធការស្ស វិទ្ធំសកំ តថា. ទេសនាសង្ខាតំ បជ្ជោតំ តថា. តទុភយំ តុល្យាធិករណវសេន វិយូហិត្វា តស្ស ធារកោ សមាទហកោតិ អត្ថេន ‘‘តប្បដិច្ឆាទកមោហន្ធការវិទ្ធំសកទេសនាបជ្ជោតធារកេនា’’តិ វុត្តំ. ឯតេហិ បរិយាយេហីតិ យថាវុត្តេហិ និក្កុជ្ជិតុក្កុជ្ជនបដិច្ឆន្នវិវរណមគ្គាចិក្ខណតេលបជ្ជោតធារណ សង្ខាត ចតុព្ពិធោបមោបមិតព្ពប្បការេហិ, យថាវុត្តេហិ វា នានាវិធកុហនលបនាទិមិច្ឆាជីវវិធមនាទិវិភាវនបរិយាយេហិ. តេនាហ ‘‘អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ’’តិ.

‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិនា ‘‘ឯសាហ’’ន្តិអាទិបាឋស្ស សម្ពន្ធំ ទស្សេតិ. បសន្នចិត្តតាយបសន្នាការំ ករោតិ. បសន្នចិត្តតា ច ឥមំ ទេសនំ សុត្វា ឯវាតិ អត្ថំ ញាបេតុំ ‘‘ឥមាយ ទេសនាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥមាយ ទេសនាយ ហេតុភូតាយ. បសន្នាការន្តិ បសន្នេហិ សាធុជនេហិ កត្តព្ពសក្ការំ. សរណន្តិ បដិសរណំ. តេនាហ ‘‘បរាយណ’’ន្តិ. បរាយណតា បន អនត្ថនិសេធនេន, អត្ថសម្បាទនេន ចាតិ វុត្តំ ‘‘អឃស្ស តាតា,ហិតស្ស ច វិធាតា’’តិ. អឃស្សាតិ និស្សក្កេ សាមិវចនំ, បាបតោតិ អត្ថោ. ទុក្ខតោតិបិ វទន្តិ កេចិ. តាយតិ អវស្សយំ ករោតីតិ តាតា. ហិតស្សាតិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ. វិទហតិ សំវិធានំ ករោតីតិ វិធាតា. ‘‘ឥតិ ឥមិនា អធិប្បាយេនា’’តិ វទន្តោ ‘‘ឥតិសទ្ទោ ចេត្ថ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ, សោ ច អាការត្ថោ’’តិ ទស្សេតិ. សរណន្តិ គមនំ. ហិតាធិប្បាយេន ភជនំ, ជាននំ វា, ឯវញ្ច កត្វា វិនយដ្ឋកថាទីសុ ‘‘សរណន្តិ គច្ឆាមី’’តិ សហេវ ឥតិសទ្ទេន អត្ថោ វុត្តោតិ. ឯត្ថ ហិ នាយំ គមិ-សទ្ទោ នី-សទ្ទាទយោ វិយ ទ្វិកម្មិកោ, តស្មា យថា ‘‘អជំ គាមំ នេតី’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ ‘‘ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ វត្តុំ ន សក្កា, ‘‘សរណន្តិ គច្ឆាមី’’តិ បន វត្តព្ពំ, តស្មា ឯត្ថ ឥតិសទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ វេទិតព្ពំ, ឯវញ្ច កត្វា ‘‘យោ ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆតិ, សោ ពុទ្ធំ វា គច្ឆេយ្យ សរណំ វា’’តិ (ខុ. បា. អដ្ឋ. ១.គមតីយទីបនា) ខុទ្ទកនិកាយដ្ឋកថាយ ឧទ្ធដា ចោទនា អនវកាសា. ន ហិ គមិ-សទ្ទំ ទុហាទិន្យាទិគណិកំ ករោន្តិ អក្ខរចិន្តកាតិ. ហោតុ តាវ គមិ-សទ្ទស្ស ឯកកម្មភាវោ, តថាបិ ‘‘គច្ឆតេវ បុព្ពំ ទិសំ, គច្ឆតិ បច្ឆិមំ ទិស’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១៥៩; ៣.៨៧) វិយ ‘‘ភគវន្តំ, សរណ’’ន្តិ បទទ្វយស្ស សមានាធិករណតា យុត្តាតិ? ន, តស្ស បទទ្វយស្ស សមានាធិករណភាវានុបបត្តិតោ. តស្ស ហិ សមានាធិករណភាវេ អធិប្បេតេ បដិហតចិត្តោបិ ភគវន្តំ ឧបសង្កមន្តោ ពុទ្ធំ សរណំ គតោ នាម សិយា. យញ្ហិ តំ ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ វិសេសិតំ សរណំ, តមេវេស គតោតិ, ន ចេត្ថ អនុបបត្តិកេន អត្ថេន អត្ថោ, តស្មា ‘‘ភគវន្ត’’ន្តិ គមនីយត្ថស្ស ទីបនំ, ‘‘សរណ’’ន្តិ បន គមនាការស្សាតិ វុត្តនយេន ឥតិលោបវសេនេវ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ. ធម្មញ្ច សង្ឃញ្ចាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ហោន្តិ ចេត្ថ –

‘‘គមិស្ស ឯកកម្មត្តា, ឥតិលោបំ វិជានិយា;

បដិឃាតប្បសង្គត្តា, ន ច តុល្យត្ថតា សិយា.

តស្មា គមនីយត្ថស្ស, បុព្ពបទំវ ជោតកំ;

គមនាការស្ស បរំ, ឥត្យុត្តំ សរណត្តយេ’’តិ.

‘‘ឥតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ភគវន្តំ គច្ឆាមី’’តិ បន វទន្តោ អនេនេវ អធិប្បាយេន ភជនំ, ជាននំ វា សរណគមនំ នាមាតិ និយមេតិ. តត្ថ ‘‘គច្ឆាមី’’តិអាទីសុ បុរិមស្ស បុរិមស្ស បច្ឆិមំ បច្ឆិមំ អត្ថវចនំ, ‘‘គច្ឆាមី’’តិ ឯតស្ស វា អនញ្ញសាធារណតាទស្សនវសេន បាដិយេក្កមេវ អត្ថវចនំ ‘‘ភជាមី’’តិអាទិបទត្តយំ. ភជនញ្ហិ សរណាធិប្បាយេន ឧបសង្កមនំ, សេវនំ សន្តិកាវចរភាវោ, បយិរុបាសនំ វត្តបដិវត្តករណេន ឧបដ្ឋានន្តិ ឯវំ សព្ពថាបិ អនញ្ញសាធារណតំយេវ ទស្សេតិ. ឯវំ ‘‘គច្ឆាមី’’តិ បទស្ស គតិអត្ថំ ទស្សេត្វា ពុទ្ធិអត្ថម្បិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ វា’’តិអាទិមាហ, តត្ថ ឯវន្តិ ‘‘ភគវា មេ សរណ’’ន្តិអាទិនា អធិប្បាយេន. កស្មា បន ‘‘គច្ឆាមី’’តិ បទស្ស ‘‘ពុជ្ឈាមី’’តិ អយមត្ថោ លព្ភតីតិ ចោទនំ សោធេតិ ‘‘យេសញ្ហី’’តិអាទិនា, អនេន ច និរុត្តិនយមន្តរេន សភាវតោវ គមុធាតុស្ស ពុទ្ធិអត្ថោតិ ទីបេតិ. ធាតូនន្តិ មូលសទ្ទសង្ខាតានំ ឥ, យា, កមុ, គមុឥច្ចាទីនំ.

‘‘អធិគតមគ្គេ, សច្ឆិកតនិរោធេ’’តិ បទទ្វយេនាបិ ផលដ្ឋា ឯវ ទស្សិតា, ន មគ្គដ្ឋាតិ តេ ទស្សេន្តោ ‘‘យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ ចា’’តិ អាហ. ននុ ច កល្យាណបុថុជ្ជនោបិ ‘‘យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជតី’’តិ វុច្ចតីតិ? កិញ្ចាបិ វុច្ចតិ, និប្បរិយាយេន បន មគ្គដ្ឋា ឯវ តថា វត្តព្ពា, ន ឥតរោ និយាមោក្កមនាភាវតោ. តថា ហិ តេ ឯវ ‘‘អបាយេសុ អបតមានេ ធារេតី’’តិ វុត្តា. សម្មត្តនិយាមោក្កមនេន ហិ អបាយវិនិមុត្តិសម្ភវោតិ. ឯវំ អនេកេហិបិ វិនយ- (សារត្ថ. ដី. ១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា) សុត្តន្តដីកាការេហី (ទី. និ. ដី. ១.២៥០) វុត្តំ, តទេតំ សម្មត្តនិយាមោក្កមនវសេន និប្បរិយាយតោ អបាយវិនិមុត្តកេ សន្ធាយ វុត្តំ, តទនុបបត្តិវសេន បន បរិយាយតោ អបាយវិនិមុត្តកំ កល្យាណបុថុជ្ជនម្បិ ‘‘យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ’’តិ បទេន ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ហេស ទក្ខិណវិភង្គសុត្តាទីសុ (ម. និ. ៣.៣៧៩) សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នភាវេន វុត្តោតិ, ឆត្តវិមានេ (វិ. វ. ៨៨៦ អាទយោ) ឆត្តមាណវកោ ចេត្ថ និទស្សនំ. អធិគតមគ្គេ, សច្ឆិកតនិរោធេ ច យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ ច បុគ្គលេ អបាយេសុ អបតមានេ កត្វា ធារេតីតិ សបាឋសេសយោជនា. អតីតកាលិកេន ហិ បុរិមបទទ្វយេន ផលដ្ឋានមេវ គហណំ, វត្តមានកាលិកេន ច បច្ឆិមេន បទេន សហ កល្យាណបុថុជ្ជនេន មគ្គដ្ឋានមេវ. ‘‘អបតមានេ’’តិ បន បទេន ធារណាការទស្សនំ អបតនករណវសេនេវ ធារេតីតិ, ធារណសរូបទស្សនំ វា. ធារណំ នាម អបតនករណមេវាតិ, អបតនករណញ្ច អបាយាទិនិព្ពត្តកកិលេសវិទ្ធំសនវសេន វដ្ដតោ និយ្យានមេវ. ‘‘អបាយេសូ’’តិ ហិ ទុក្ខពហុលដ្ឋានតាយ បធានវសេន វុត្តំ, វដ្ដទុក្ខេសុ បន សព្ពេសុបិ អបតមានេ កត្វា ធារេតីតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តថា ហិ អភិធម្មដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘សោតាបត្តិមគ្គោ ចេត្ថ អបាយភវតោ វុដ្ឋាតិ, សកទាគាមិមគ្គោ សុគតិកាមភវេកទេសតោ, អនាគាមិមគ្គោ កាមភវតោ, អរហត្តមគ្គោ រូបារូបភវតោ, សព្ពភវេហិបិ វុដ្ឋាតិ ឯវាតិ វទន្តី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៣៥០) ឯវញ្ច កត្វា អរិយមគ្គោ និយ្យានិកតាយ, និព្ពានញ្ច តស្ស តទត្ថសិទ្ធិហេតុតាយាតិ ឧភយមេវ និប្បរិយាយេន ធម្មោ នាមាតិ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘សោ អត្ថតោ អរិយមគ្គោ ចេវ និព្ពានញ្ចា’’តិ វុត្តំ. និព្ពានញ្ហិ អារម្មណំ លភិត្វា អរិយមគ្គស្ស តទត្ថសិទ្ធិ, ស្វាយមត្ថោ ច បាឡិយា ឯវ សិទ្ធោតិ អាហ ‘‘វុត្តញ្ចេត’’ន្តិអាទិ. យាវតាតិ យត្តកា. តេសន្តិ តត្តកានំ ធម្មានំ. ‘‘អគ្គោ អក្ខាយតី’’តិ វត្តព្ពេ ឱ-ការស្ស អ-ការំ, ម-ការាគមញ្ច កត្វា ‘‘អគ្គមក្ខាយតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘អក្ខាយតី’’តិ ចេត្ថ ឥតិសទ្ទោ អាទិអត្ថោ, បការត្ថោ វា, តេន ‘‘យាវតា ភិក្ខវេ ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិអាទិ (ឥតិវុ. ៩០; អ. និ. ៤.៣៤) សុត្តបទំ សង្គណ្ហាតិ, ‘‘វិត្ថារោ’’តិ ឥមិនា វា តទវសេសសង្គហោ.

យស្មា បន អរិយផលានំ ‘‘តាយ សទ្ធាយ អវូបសន្តាយា’’តិអាទិ វចនតោ មគ្គេន សមុច្ឆិន្នានំ កិលេសានំ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានកិច្ចតាយ និយ្យានានុគុណតា, និយ្យានបរិយោសានតា ច, បរិយត្តិយា បន និយ្យានធម្មសមធិគមហេតុតាយ និយ្យានានុគុណតាតិ ឥមិនា បរិយាយេន វុត្តនយេន ធម្មភាវោ លព្ភតិ, តស្មា តទុភយម្បិ សង្គណ្ហន្តោ ‘‘ន កេវលញ្ចា’’តិអាទិមាហ. ស្វាយមត្ថោ ច បាឋារុឡ្ហោ ឯវាតិ ទស្សេតិ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិនា. តត្ថ ឆត្តមាណវកវិមានេតិ ឆត្តោ កិរ នាម សេតព្យាយំ ព្រាហ្មណមាណវកោ, សោ ឧក្កដ្ឋាយំ បោក្ខរសាតិព្រាហ្មណស្ស សន្តិកេ សិប្បំ ឧគ្គហេត្វា ‘‘គរុទក្ខិណំ ទស្សាមី’’តិ ឧក្កដ្ឋាភិមុខោ គច្ឆតិ, អថស្ស ភគវា អន្តរាមគ្គេ ចោរន្តរាយំ, តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តមានញ្ច ទិស្វា គាថាពន្ធវសេន សរណគមនវិធិំ ទេសេសិ, តស្ស តាវតិំសភវនុបគស្ស តិំសយោជនិកំ វិមានំ ឆត្តមាណវកវិមានំ. ទេវលោកេបិ ហិ តស្ស មនុស្សកាលេ សមញ្ញា យថា ‘‘មណ្ឌូកោ ទេវបុត្តោ, (វិ. វ. ៨៥៨ អាទយោ) កុវេរោ ទេវរាជា’’តិ, ឥធ បន ឆត្តមាណវកវិមានំ វត្ថុ ការណំ ឯតស្សាតិ កត្វា ឧត្តរបទលោបេន ‘‘ន តថា តបតិ នភេ សូរិយោ, ចន្ទោ ច ន ភាសតិ ន ផុស្សោ, យថា’’តិអាទិកា (វិ. វ. ៨៨៩) ទេសនា ‘‘ឆត្តមាណវកវិមាន’’ន្តិ វុច្ចតិ, តត្រាយំ គាថា បរិយាបន្នា, តស្មា ឆត្តមាណវកវិមានវត្ថុទេសនាយន្តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

កាមរាគោ ភវរាគោតិ ឯវមាទិភេទោ អនាទិកាលវិភាវិតោ សព្ពោបិ រាគោ វិរជ្ជតិ បហីយតិ ឯតេនាតិ រាគវិរាគោ, មគ្គោ. ឯជាសង្ខាតាយ តណ្ហាយ, អន្តោនិជ្ឈានលក្ខណស្ស ច សោកស្ស តទុប្បត្តិយំ សព្ពសោ បរិក្ខីណត្តា នត្ថិ ឯជា, សោកោ ច ឯតស្មិន្តិ អនេជំ, អសោកញ្ច, ផលំ. តទដ្ឋកថាយំ (វិ. វ. អដ្ឋ. ៨៨៧) បន ‘‘តណ្ហាវសិដ្ឋានំ សោកនិមិត្តានំ កិលេសានំ បដិប្បស្សម្ភនតោ អសោក’’ន្តិ វុត្តំ. ធម្មមសង្ខតន្តិ សម្បជ្ជ សម្ភូយ បច្ចយេហិ អប្បដិសង្ខតត្តា អសង្ខតំ អត្តនោ សភាវធារណតោ បរមត្ថធម្មភូតំ និព្ពានំ. តទដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ធម្មន្តិ សភាវធម្មំ. សភាវតោ គហេតព្ពធម្មោ ហេស, យទិទំ មគ្គផលនិព្ពានានិ, ន បរិយត្តិធម្មោ វិយ បញ្ញត្តិធម្មវសេនា’’តិ (វិ. វ. អដ្ឋ. ៨៨៧) វុត្តំ, ឯវំ សតិ ធម្មសទ្ទោ តីសុបិ ឋានេសុ យោជេតព្ពោ. អប្បដិកូលសទ្ទេន ច តត្ថ និព្ពានមេវ គហិតំ ‘‘នត្ថិ ឯត្ថ កិញ្ចិបិ បដិកូល’’ន្តិ កត្វា, អប្បដិកូលន្តិ ច អវិរោធទីបនតោ កិញ្ចិ អវិរុទ្ធំ, ឥដ្ឋំ បណីតន្តិ វា អត្ថោ. បគុណរូបេន បវត្តិតត្តា, បកដ្ឋគុណវិភាវនតោ វា បគុណំ. យថាហ ‘‘វិហិំសសញ្ញី បគុណំ ន ភាសិំ, ធម្មំ បណីតំ មនុជេសុ ព្រហ្មេ’’តិ (ម. និ. ១.២៨៣; ២.៣៣៩; មហាវ. ៩).

ធម្មក្ខន្ធា កថិតាតិ យោជនា. ឯវំ ឥធ ចតូហិបិ បទេហិ បរិយត្តិធម្មោយេវ គហិតោ, តទដ្ឋកថាយំ បន ‘‘សវនវេលាយំ, ឧបបរិក្ខណវេលាយំ, បដិបជ្ជនវេលាយន្តិ សព្ពទាបិ ឥដ្ឋមេវាតិ មធុរំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសន្និស្សយាយ បដិភានសម្បទាយ បវត្តិតត្តា សុប្បវត្តិភាវតោ, និបុណភាវតោ ច បគុណំ, វិភជិតព្ពស្ស អត្ថស្ស ខន្ធាទិវសេន, កុសលាទិវសេន, ឧទ្ទេសាទិវសេន ច សុដ្ឋុ វិភជនតោ សុវិភត្តន្តិ តីហិបិ បទេហិ បរិយត្តិធម្មមេវ វទតី’’តិ (វិ. វ. អដ្ឋ. ៨៨៧) វុត្តំ. អាបាថកាលេ វិយ មជ្ជនកាលេបិ, កថេន្តស្ស វិយ សុណន្តស្សាបិ សម្មុខីភាវតោ ឧភតោបច្ចក្ខតាទស្សនត្ថំ ឥធេវ ‘‘ឥម’’ន្តិ អាសន្នបច្ចក្ខវចនមាហ. បុន ‘‘ធម្ម’’ន្តិ ឥទំ យថាវុត្តស្ស ចតុព្ពិធស្សាបិ ធម្មស្ស សាធារណវចនំ. បរិយត្តិធម្មោបិ ហិ សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋានមត្តាយបិ យាថាវបដិបត្តិយា អបាយបតនតោ ធារេតិ, ឥមស្ស ច អត្ថស្ស ឥទមេវ ឆត្តមាណវកវិមានំ សាធកន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សាធារណភាវេន យថាវុត្តំ ធម្មំ បច្ចក្ខំ កត្វា ទស្សេន្តោ បុន ‘‘ឥម’’ន្តិ អាហ. យស្មា ចេសា ភ-ការត្តយេន ច បដិមណ្ឌិតា ទោធកគាថា, តស្មា តតិយបាទេ មធុរសទ្ទេ ម-ការោ អធិកោបិ អរិយចរិយាទិបទេហិ វិយ អនេកក្ខរបទេន យុត្តត្តា អនុបវជ្ជោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ទិដ្ឋិសីលសង្ឃាតេនាតិ ‘‘យាយំ ទិដ្ឋិ អរិយា និយ្យានិកា និយ្យាតិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ, តថារូបាយ ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២៤, ៣៥៦; អ. និ. ៦.១១; បរិ. ២៧៤) ឯវំ វុត្តាយ ទិដ្ឋិយា ចេវ ‘‘យានិ តានិ សីលានិ អខណ្ឌានិ អច្ឆិទ្ទានិ អសពលានិ អកម្មាសានិ ភុជិស្សានិ វិញ្ញុបសត្ថានិ អបរាមដ្ឋានិ សមាធិសំវត្តនិកានិ, តថារូបេហិ សីលេហិ សីលសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២៤, ៣៥៦; ម. និ. ១.៤៩២; ៣.៥៤; អ. និ. ៦.៩២; បរិ. ២៧៤) ឯវំ វុត្តានំ សីលានញ្ច សំហតភាវេន, ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេនាតិ អត្ថោ. សំហតោតិ សង្ឃដិតោ, សមេតោតិ វុត្តំ ហោតិ. អរិយបុគ្គលា ហិ យត្ថ កត្ថចិ ទូរេ ឋិតាបិ អត្តនោ គុណសាមគ្គិយា សំហតា ឯវ. ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិនា អាហច្ចបាឋេន សមត្ថេតិ.

យត្ថាតិ យស្មិំ សង្ឃេ. ទិន្នន្តិ បរិច្ចត្តំ អន្នាទិទេយ្យធម្មំ, គាថាពន្ធត្តា ចេត្ថ អនុនាសិកលោបោ. ទោធកគាថា ហេសា. មហប្ផលមាហូតិ ‘‘មហប្ផល’’ន្តិ ពុទ្ធាទយោ អាហុ. ចតូសូតិ ចេត្ថ ច-ការោ អធិកោបិ វុត្តនយេន អនុបវជ្ជោ. អច្ចន្តមេវ កិលេសាសុចិតោ វិសុទ្ធត្តា សុចីសុ. ‘‘សោតាបន្នោ សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.៤៨៨) វុត្តេសុ ចតូសុ បុរិសយុគេសុ. ចតុសច្ចធម្មស្ស, និព្ពានធម្មស្ស ច បច្ចក្ខតោ ទស្សនេន, អរិយធម្មស្ស បច្ចក្ខទស្សាវិតាយ វា ធម្មទសា. តេ បុគ្គលា មគ្គដ្ឋផលដ្ឋេ យុគលេ អកត្វា វិសុំ វិសុំ បុគ្គលគណនេន អដ្ឋ ច ហោន្តិ. ឥមំ សង្ឃំ សរណត្ថំ សរណាយ បរាយណាយ អបាយទុក្ខវដ្ដទុក្ខបរិតាណាយ ឧបេហិ ឧបគច្ឆ ភជ សេវ, ឯវំ វា ជានាហិ ពុជ្ឈស្សូតិ សហ យោជនាយ អត្ថោ. យត្ថ យេសុ សុចីសុ ចតូសុ បុរិសយុគេសុ ទិន្នំ មហប្ផលមាហុ, ធម្មទសា តេ បុគ្គលា អដ្ឋ ច, ឥមំ សង្ឃំ សរណត្ថមុបេហីតិ វា សម្ពន្ធោ. ឯវម្បិ ហិ បដិនិទ្ទេសោ យុត្តោ ឯវ អត្ថតោ អភិន្នត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. គាថាសុខត្ថញ្ចេត្ថ បុរិសបទេ ឦការំ, បុគ្គលាបទេ ច រស្សំ កត្វា និទ្ទេសោ.

ឯត្តាវតាតិ ‘‘ឯសាហ’’ន្តិអាទិវចនក្កមេន. តីណិ វត្ថូនិ ‘‘សរណ’’ន្តិ គមនានិ, តិក្ខត្តុំ វា ‘‘សរណ’’ន្តិ គមនានីតិ សរណគមនានិ. បដិវេទេសីតិ អត្តនោ ហទយគតំ វាចាយ បវេទេសិ.