អាសវក្ខយញាណកថាវណ្ណនា

២៤៨. ឥធ វិបស្សនាបាទកំ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តំ វេទិតព្ពំ, ន លោកិយាភិញ្ញាសុ វិយ អភិញ្ញាបាទកំ. វិបស្សនាបាទកន្តិ ច វិបស្សនាយ បទដ្ឋានភូតំ, វិបស្សនា ច នាមេសា តិវិធា វិបស្សកបុគ្គលភេទេន មហាពោធិសត្តានំ វិបស្សនា, បច្ចេកពោធិសត្តានំ វិបស្សនា, សាវកានំ វិបស្សនា ចាតិ. តត្ថ មហាពោធិសត្តានំ, បច្ចេកពោធិសត្តានញ្ច វិបស្សនា ចិន្តាមយញាណសម្ពន្ធិកា សយម្ភុញាណភូតា, សាវកានំ បន សុតមយញាណសម្ពន្ធិកា បរោបទេសសម្ភូតា. សា ‘‘ឋបេត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ អវសេសរូបារូបជ្ឈានានំ អញ្ញតរតោ វុដ្ឋាយា’’តិអាទិនា អនេកធា, អរូបមុខវសេន ចតុធាតុវវត្ថានេ វុត្តានំ តេសំ តេសំ ធាតុបរិគ្គហមុខានញ្ច អញ្ញតរមុខវសេន អនេកធា ច វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៦៦៤) នានានយតោ វិភាវិតា, មហាពោធិសត្តានំ បន ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សមុខេន បភេទគមនតោ នានានយំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសន្និស្សយស្ស អរិយមគ្គញាណស្ស អធិដ្ឋានភូតំ បុព្ពភាគញាណគព្ភំ គណ្ហាបេន្តំ បរិបាកំ គច្ឆន្តំ បរមគម្ភីរំ សណ្ហសុខុមតរំ អនញ្ញសាធារណំ វិបស្សនាញាណំ ហោតិ, យំ អដ្ឋកថាសុ ‘‘មហាវជិរញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ, យស្ស ច បវត្តិវិភាគេន ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សប្បភេទស្ស បាទកភាវេន សមាបជ្ជិយមានា ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខ្យា ទេវសិកំ សត្ថុ វឡញ្ជនសមាបត្តិយោ វុច្ចន្តិ. ស្វាយំ ពុទ្ធានំ វិបស្សនាចារោ បរមត្ថមញ្ជុសាយំ វិសុទ្ធិមគ្គវណ្ណនាយំ (វិសុទ្ធិ. ដី. ១.១៤៤) ឧទ្ទេសតោ អាចរិយេន ទស្សិតោ, តតោ សោ អត្ថិកេហិ គហេតព្ពោ. ឥធ បន សាវកានំ វិបស្សនាវ អធិប្បេតា.

‘‘អាសវានំ ខយញាណាយា’’តិ ឥទំ កិរិយាបយោជនភូតេ តទត្ថេ សម្បទានវចនំ, តស្មា អសតិបិ បយោជនវាចកេ បយោជនវសេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘ខយញាណនិព្ពត្តនត្ថាយា’’តិ. ឯវមីទិសេសុ. និព្ពានំ, អរហត្តមគ្គោ ច ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន ឥធ ខយោ នាម, តត្ថ ញាណំ ខយញាណំ, តស្ស និព្ពត្តនសង្ខាតោ អត្ថោ បយោជនំ, តទត្ថាយាតិ អត្ថោ. ខេបេតិ បាបធម្មេ សមុច្ឆិន្ទតីតិ ខយោ, មគ្គោ. សោ បន បាបក្ខយោ អាសវក្ខយេន វិនា នត្ថិ, តស្មា ‘‘ខយេ ញាណ’’ន្តិ (ធ. ស. សុត្តន្តទុកមាតិកា ១៤៨) ឯត្ថ ខយគ្គហណេន អាសវក្ខយោវ វុត្តោតិ ទស្សេតិ ‘‘អាសវានំ ខយោ’’តិ ឥមិនា. អនុប្បាទេ ញាណន្តិ អាសវានមនុប្បាទភូតេ អរិយផលេ ញាណំ. ខីយិំសុ អាសវា ឯត្ថាតិ ខយោ, ផលំ. សមិតបាបតាយ សមណោ, សមិតបាបតា ច និប្បរិយាយតោ អរហត្តផលេនេវាតិ អាហ ‘‘អាសវានំ ខយា សមណោ ហោតីតិ ឯត្ថ ផល’’ន្តិ. ខយាតិ ច ខីណត្តាតិ អត្ថោ. ខីយន្តិ អាសវា ឯត្ថាតិ ខយោ, និព្ពានំ. ‘‘អាសវក្ខយា’’តិ បន សមាសវសេន ទ្វិភាវំ កត្វា វុត្តត្តា ‘‘អាសវានំ ខយោ’’តិ បទស្ស អត្ថុទ្ធារេ អាសវក្ខយបទគ្គហណំ.

‘‘បរវជ្ជានុបស្សិស្សា’’តិអាទិគាថា ធម្មបទេ (ធ. ប. ២៥៣). តត្ថ ឧជ្ឈានសញ្ញិនោតិ គរហសញ្ញិនោ. អរាតិ ទូរា. ‘‘អរា សិង្ឃាមិ វារិជ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.២៣៤; ជា. ១.៦.១១៦) វិយ ហិ ទូរត្ថោយំ និបាតោ. ‘‘អារា’’តិបិ បាឋោ. អរាសទ្ទោ វិយ អារាសទ្ទោបិ ទូរត្ថេ ឯកោ និបាតោតិ វេទិតព្ពោ. តទេវ ហិ បទំ សទ្ទសត្ថេ ឧទាហដំ. កាមញ្ច ធម្មបទដ្ឋកថាយំ ‘‘អរហត្តមគ្គសង្ខាតា អារា ទូរំ គតោវ ហោតី’’តិ (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.២៥៣) វុត្តំ, តថាបិ អាសវវឌ្ឍិយា សង្ខារេ វឌ្ឍេន្តោ វិសង្ខារតោ សុវិទូរទូរោ, តស្មា ‘‘អារា សោ អាសវក្ខយា’’តិ ឯត្ថ អាសវក្ខយបទំ វិសង្ខារាធិវចនម្បិ សម្ភវតីតិ អាហ ‘‘និព្ពាន’’ន្តិ. ខយនំ ខយោ, អាសវានំ ខណនិរោធោ. សេសំ តស្ស បរិយាយវចនំ. ភង្គោ អាសវានំ ខយោតិ វុត្តោតិ យោជនា. ឥធ បន និព្ពានម្បិ មគ្គោបិ អវិនាភាវតោ. ន ហិ និព្ពានមនារព្ភ មគ្គេនេវ អាសវានំ ខយោ ហោតីតិ.

តន្និន្នន្តិ តស្មិំ អាសវានំ ខយញាណេ និន្នំ. សេសំ តស្សេវ វេវចនំ. បាឡិយំ ឥទំ ទុក្ខន្តិ ទុក្ខស្ស អរិយសច្ចស្ស បរិច្ឆិន្ទិត្វា, អនវសេសេត្វា ច តទា តស្ស ភិក្ខុនោ បច្ចក្ខតោ គហិតភាវទស្សនន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្តក’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ហិ ឯត្តកំ ទុក្ខន្តិ តស្ស បរិច្ឆិជ្ជ គហិតភាវទស្សនំ. ន ឥតោ ភិយ្យោតិ អនវសេសេត្វា គហិតភាវទស្សនំ. តេនាហ ‘‘សព្ពម្បិ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិអាទិ. សរសលក្ខណបដិវេធវសេន បជាននមេវ យថាភូតំ បជាននំ នាមាតិ ទស្សេតិ ‘‘សរសលក្ខណបដិវេធេនា’’តិ ឥមិនា. រសោតិ សភាវោ រសិតព្ពោ ជានិតព្ពោតិ កត្វា, អត្តនោ រសោ សរសោ, សោ ឯវ លក្ខណំ, តស្ស អសម្មោហតោ បដិវិជ្ឈនេនាតិ អត្ថោ. អសម្មោហតោ បដិវិជ្ឈនញ្ច នាម យថា តស្មិំ ញាណេ បវត្តេ បច្ឆា ទុក្ខសច្ចស្ស សរូបាទិបរិច្ឆេទេ សម្មោហោ ន ហោតិ, តថា តស្ស បវត្តិយេវ. តេន វុត្តំ ‘‘យថាភូតំ បជានាតី’’តិ. ‘‘និព្ពត្តិក’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘ទុក្ខំ សមុទេតិ ឯតស្មាតិ ទុក្ខសមុទយោ’’តិ និព្ពចនំ ទស្សេតិ. តទុភយន្តិ ទុក្ខំ, ទុក្ខសមុទយោ ច. យំ ឋានំ បត្វាតិ យំ និព្ពានំ មគ្គស្ស អារម្មណបច្ចយដ្ឋេន ការណភូតំ អាគម្ម. ឋានន្តិ ហិ ការណំ វុច្ចតិ តិដ្ឋតិ ឯត្ថ ផលំ តទាយត្តតាយាតិ កត្វា. តទុភយំ បត្វាតិ ច តទុភយវតោ បុគ្គលស្ស តទុភយស្ស បត្តិ វិយ វុត្តា. បុគ្គលស្សេវ ហិ អារម្មណករណវសេន និព្ពានប្បត្តិ, ន តទុភយស្ស. អបិច បត្វាតិ បាបុណនហេតុ, បុគ្គលស្ស អារម្មណករណវសេន សមាបជ្ជនតោតិ អត្ថោ. អសមានកត្តុកេ វិយ ហិ សមានកត្តុកេបិ ត្វាបច្ចយស្ស ហេត្វត្ថេ បវត្តិ សទ្ទសត្ថេសុ បាកដា. អប្បវត្តីតិ អប្បវត្តិនិមិត្តំ ‘‘ន បវត្តតិ តទុភយមេតេនា’’តិ កត្វា, អប្បវត្តិដ្ឋានំ វា ‘‘ន បវត្តតិ តទុភយមេត្ថា’’តិ កត្វា, អនេន ច ‘‘ទុក្ខំ និរុជ្ឈតិ ឯត្ថ, ឯតេនាតិ វា ទុក្ខនិរោធោ’’តិ និព្ពចនំ ទស្សេតិ, ទុក្ខសមុទយស្ស បន គហណំ តំនិព្ពត្តកស្ស និរុជ្ឈនតោ តស្សាបិ និរុជ្ឈនទស្សនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. និព្ពានបទេយេវ ត-សទ្ទោ និវត្តតីតិ អយំ-សទ្ទោ បុន វុត្តោ. សព្ពនាមិកញ្ហិ បទំ វុត្តស្ស វា លិង្គស្ស គាហកំ, វុច្ចមានស្ស វា. តស្សាតិ ទុក្ខនិរោធស្ស. សម្បាបកន្តិ សច្ឆិករណវសេន សម្មទេវ បាបកំ, ឯតេន ច ‘‘ទុក្ខនិរោធំ គមយតិ, គច្ឆតិ វា ឯតាយាតិ ទុក្ខនិរោធគាមិនី, សាយេវ បដិបទា ទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទា’’តិ និព្ពចនំ ទស្សេតិ.

កិលេសវសេនាតិ អាសវសង្ខាតកិលេសវសេន. តទេវ អាសវបរិយាយេន ទស្សេន្តោ បុន អាហ, តស្មា ន ឯត្ថ បុនរុត្តិទោសោតិ អធិប្បាយោ. បរិយាយទេសនាភាវោ នាម ហិ អាវេណិកោ ពុទ្ធធម្មោតិ ហេដ្ឋា វុត្តោវាយមត្ថោ. ននុ ច អាសវានំ ទុក្ខសច្ចបរិយាយោវ អត្ថិ, ន សេសសច្ចបរិយាយោ, អថ កស្មា សរូបតោ ទស្សិតសច្ចានិយេវ កិលេសវសេន បរិយាយតោ បុន ទស្សេន្តោ ឯវមាហាតិ វុត្តន្តិ? សច្ចំ, តំសម្ពន្ធត្តា បន សេសសច្ចានំ តំសមុទយាទិបរិយាយោបិ លព្ភតីតិ កត្វា ឯវំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ទុក្ខសច្ចបរិយាយភូតអាសវសម្ពន្ធានិ ហិ អាសវសមុទយាទីនីតិ, សច្ចានិ ទស្សេន្តោតិបិ យោជេតព្ពំ. ‘‘អាសវានំ ខយញាណាយា’’តិ អារទ្ធត្តា ចេត្ថ អាសវានមេវ គហណំ, ន សេសកិលេសានំ តថា អនារទ្ធត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ហិ ‘‘កាមាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២៤៨; ម. និ. ១.៤៣៣; ៣.១៩) អាសវវិមុត្តសីសេនេវ សព្ពកិលេសវិមុត្តិ វុត្តា. ‘‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ យថាភូតំ បជានាតី’’តិអាទិនា មិស្សកមគ្គោវ ឥធ កថិតោ លោកិយវិបស្សនាយ លោកុត្តរមគ្គស្ស មិស្សកត្តាតិ វុត្តំ ‘‘សហ វិបស្សនាយ កោដិប្បត្តំ មគ្គំ កថេសី’’តិ. ‘‘ជានតោ បស្សតោ’’តិ ឥមិនា តយោបិ បរិញ្ញាសច្ឆិកិរិយាភាវនាភិសមយា វុត្តា ចតុសច្ចបជាននាយ ឯវ ចតុកិច្ចសិទ្ធិតោ, បហានាភិសមយោ បន បារិសេសតោ ‘‘វិមុច្ចតី’’តិ ឥមិនា វុត្តោតិ អាហ ‘‘មគ្គក្ខណំ ទស្សេតី’’តិ. ចត្តារិ ហិ កិច្ចានិ ចតុសច្ចបជាននាយ ឯវ សិទ្ធានិ. យថាហ ‘‘តំ ខោ បនិទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ បរិញ្ញាតន្តិ មេ ភិក្ខវេ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទី’’តិអាទិ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៥; បដិ. ម. ២.២៩). អយំ អដ្ឋកថាមុត្តកោ នយោ – ជានតោ បស្សតោតិ ច ហេតុនិទ្ទេសោ, ‘‘ជាននហេតុ បស្សនហេតុ កាមាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតី’’តិអាទិនា យោជនា. កាមញ្ចេត្ថ ជាននបស្សនកិរិយានំ, វិមុច្ចនកិរិយាយ ច សមានកាលតា, តថាបិ ធម្មានំ សមានកាលិកានម្បិ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នតា សហជាតាទិកោដិយា លព្ភតីតិ, ហេតុគព្ភវិសេសនតាទស្សនមេតន្តិបិ វទន្តិ.

ភវាសវគ្គហណេន ចេត្ថ ភវរាគស្ស វិយ ភវទិដ្ឋិយាបិ សមវរោធោតិ ទិដ្ឋាសវស្សាបិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ, អធុនា បន ‘‘ទិដ្ឋាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតី’’តិ កត្ថចិ បាឋោ ទិស្សតិ, សោ ន បោរាណោ, បច្ឆា បមាទលិខិតោតិ វេទិតព្ពោ. ភយភេរវសុត្តសំវណ្ណនាទីសុ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៥៤) អនេកាសុបិ តថេវ សំវណ្ណិតត្តា. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ បាឡិយំ សច្ចបដិវេធោ អនិយមិតបុគ្គលស្ស អនិយមិតកាលវសេន វុត្តោ, តថាបិ អភិសមយកាលេ តស្ស បច្ចុប្បន្នតំ ឧបាទាយ ‘‘ឯវំ ជានតោ ឯវំ បស្សតោ’’តិ វត្តមានកាលនិទ្ទេសោ កតោ, សោ ច កាមំ កស្សចិ មគ្គក្ខណតោ បរំ យាវជ្ជតនា អតីតកាលិកោ ឯវ, សព្ពបឋមំ បនស្ស អតីតកាលិកត្តំ ផលក្ខណេន វេទិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘វិមុត្តស្មិន្តិ ឥមិនា ផលក្ខណ’’ន្តិ. បច្ចវេក្ខណញាណន្តិ ផលបច្ចវេក្ខណញាណំ តថា ចេវ វុត្តត្តា. តគ្គហណេន បន តទវិនាភាវតោ សេសានិ និរវសេសានិ គហេតព្ពានិ, ឯកទេសានិ វា អបរិបុណ្ណាយបិ បច្ចវេក្ខណាយ សម្ភវតោ. ‘‘ខីណា ជាតី’’តិអាទីហិ បទេហិ ‘‘នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’’តិ បទបរិយោសានេហិ. តស្សាតិ បច្ចវេក្ខណញាណស្ស. ភូមិន្តិ បវត្តិដ្ឋានំ. ននុ ច ‘‘វិមុត្តស្មិំ វិមុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ ផលមេវ តស្ស អារម្មណសង្ខាតា ភូមិ, អថ កថំ ‘‘ខីណា ជាតី’’តិអាទីហិ តស្ស ភូមិទស្សនន្តិ ចោទនំ សោធេតុំ ‘‘តេន ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. យស្មា បន បហីនកិលេសបច្ចវេក្ខណេន វិជ្ជមានស្សាបិ កម្មស្ស អាយតិំ អប្បដិសន្ធិកភាវតោ ‘‘ខីណា ជាតី’’តិ បជានាតិ, យស្មា ច មគ្គបច្ចវេក្ខណាទីហិ ‘‘វុសិតំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិអាទីនិ បជានាតិ, តស្មា ‘‘ខីណា ជាតី’’តិអាទីហិ តស្ស ភូមិទស្សនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘តេន ញាណេនា’’តិ ហិ យថារុតតោ, អវិនាភាវតោ ច គហិតេន បញ្ចវិធេន បច្ចវេក្ខណញាណេនាតិ អត្ថោ.

‘‘ខីណា ជាតី’’តិ ឯត្ថ សោតុជនានំ សុវិញ្ញាបនត្ថំ បរម្មុខា វិយ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេតិ ‘‘កតមា បនា’’តិអាទិនា. យេន បនាធិប្បាយេន ចោទនា កតា, តទធិប្បាយំ បកាសេត្វា បរិហារំ វត្តុកាមោ ‘‘ន តាវស្សា’’តិអាទិមាហ. ‘‘ន តាវ…បេ… វិជ្ជមានត្តា’’តិ វក្ខមានមេវ ហិ អត្ថំ មនសិ កត្វា អយំ ចោទនា សមុដ្ឋាបិតា, តត្ថ ន តាវស្ស អតីតា ជាតិ ខីណាតិ អស្ស ភិក្ខុនោ អតីតា ជាតិ, ន តាវ មគ្គភាវនាយ ខីណា. តត្ថ ការណមាហ ‘‘បុព្ពេវ ខីណត្តា’’តិ, មគ្គភាវនាយ បុរិមតរមេវ និរុជ្ឈនវសេន ខីណត្តាតិ អធិប្បាយោ. ន អនាគតា អស្ស ជាតិ ខីណា មគ្គភាវនាយាតិ យោជនា. តត្ថ ការណមាហ ‘‘អនាគតេ វាយាមាភាវតោ’’តិ, ឥទញ្ច អនាគតភាវសាមញ្ញមេវ គហេត្វា លេសេន ចោទនាធិប្បាយវិភាវនត្ថំ វទតិ, ន អនាគតវិសេសំ អនាគតេ មគ្គភាវនាយ ខេបនបយោគាភាវតោតិ អត្ថោ. វិជ្ជមានេយេវ ហិ បយោគោ សម្ភវតិ, ន អវិជ្ជមានេតិ វុត្តំ ហោតិ. អនាគតវិសេសោ បនេត្ថ អធិប្បេតោ, តស្ស ច ខេបនេ វាយាមោបិ លព្ភតេវ. តេនាហ ‘‘យា បន មគ្គស្សា’’តិអាទិ. អនាគតវិសេសោតិ ច អភាវិតេ មគ្គេ ឧប្បជ្ជនារហោ អនន្តរជាតិភេទោ វុច្ចតិ. ន បច្ចុប្បន្នា អស្ស ជាតិ ខីណា មគ្គភាវនាយាតិ យោជនា. តត្ថ ការណមាហ ‘‘វិជ្ជមានត្តា’’តិ, ឯកភវបរិយាបន្នតាយ វិជ្ជមានត្តាតិ អត្ថោ. តត្ថ តត្ថ ភវេ បឋមាភិនិព្ពត្តិលក្ខណា ហិ ជាតិ. ‘‘យា បនា’’តិអាទិនា បន មគ្គភាវនាយ កិលេសហេតុវិនាសនមុខេន អនាគតជាតិយា ឯវ ខីណភាវោ បកាសិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកចតុបញ្ចវោការភវេសូតិ ភវត្តយគ្គហណំ វុត្តនយេន អនវសេសតោ ជាតិយា ខីណភាវទស្សនត្ថំ, បុព្ពបទទ្វយេបេត្ថ ឧត្តរបទលោបោ. ឯកចតុបញ្ចក្ខន្ធប្បភេទាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘តំ សោ’’តិអាទិ ‘‘កថញ្ច នំ បជានាតី’’តិ ចោទនាយ សោធនាវចនំ. តត្ថ តន្តិ យថាវុត្តំ ជាតិំ. សោតិ ខីណាសវោ ភិក្ខុ. បច្ចវេក្ខិត្វាតិ បជាននាយ បុព្ពភាគេ បហីនកិលេសបច្ចវេក្ខណទស្សនំ. ឯវញ្ច កត្វា បច្ចវេក្ខណបរម្បរាយ តថា បជាននា សិទ្ធាតិ ទដ្ឋព្ពំ. បច្ចវេក្ខណន្តរវិភាវនត្ថមេវ ហិ ‘‘ជានន្តោ បជានាតី’’តិ វត្តមានវចនទ្វយំ វុត្តំ, ជានន្តោ ហុត្វា, ជាននហេតុ វា បជានាតិ នាមាតិ អត្ថោ.

ព្រហ្មចរិយវាសោ នាម ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសតោ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស និព្ពត្តនមេវាតិ អាហ ‘‘បរិវុត្ថ’’ន្តិ, សមន្តតោ និរវសេសេន វសិតំ បរិចិណ្ណន្តិ អត្ថោ. កស្មា បនិទំ សោ អតីតកាលវសេន បជានាតីតិ អនុយោគេនាហ ‘‘បុថុជ្ជនកល្យាណកេន ហិ សទ្ធិ’’ន្តិអាទិ. បុថុជ្ជនកល្យាណកោបិ ហិ ហេដ្ឋា វុត្តលក្ខណោ សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ នាម ទក្ខិណវិភង្គសុត្តាទីសុ (ម. និ. ៣.៣៧៩) តថា ឯវ វុត្តត្តា. វសន្តិ នាមាតិ វសន្តា ឯវ នាម ហោន្តិ, ន វុត្ថវាសា. តស្មាតិ វុត្ថវាសត្តា. ននុ ច ‘‘សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតី’’តិអាទិនា បាឡិយំ សម្មាទិដ្ឋិយេវ វុត្តា, ន សម្មាសង្កប្បាទយោ, អថ កស្មា ‘‘ចតូសុ សច្ចេសុ ចតូហិ មគ្គេហិ បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយាភាវនាវសេន សោឡសវិធំ កិច្ចំ និដ្ឋាបិត’’ន្តិ អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស សាធារណតោ វុត្តន្តិ? សម្មាសង្កប្បាទីនម្បិ ចតុកិច្ចសាធនវសេន បវត្តិតោ. សម្មាទិដ្ឋិយា ហិ ចតូសុ សច្ចេសុ បរិញ្ញាទិកិច្ចសាធនវសេន បវត្តមានាយ សម្មាសង្កប្បាទីនម្បិ សេសានំ ទុក្ខសច្ចេ បរិញ្ញាភិសមយានុគុណាវ បវត្តិ, ឥតរសច្ចេសុ ច នេសំ បហានាភិសមយាទិវសេន បវត្តិ បាកដា ឯវាតិ. ទុក្ខនិរោធមគ្គេសុ យថាក្កមំ បរិញ្ញាសច្ឆិកិរិយាភាវនាបិ យាវទេវ សមុទយបហានត្ថាតិ កត្វា តទត្ថេយេវ តាសំ បក្ខិបនេន ‘‘កតំ ករណីយ’’ន្តិ បទស្ស អធិប្បាយំ វិភាវេតុំ ‘‘តេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ទុក្ខមូលំ សមុច្ឆិន្ន’’ន្តិ ឥមិនាបិ តទេវ បការន្តរេន វិភាវេតិ.

កស្មា បនេត្ថ ‘‘កតំ ករណីយ’’ន្តិ អតីតនិទ្ទេសោ កតោតិ អាហ ‘‘បុថុជ្ជនកល្យាណកាទយោ’’តិអាទិ. ឥមេ បការា ឥត្ថំ, តព្ភាវោ ឥត្ថត្តន្តិ ទស្សេតិ ‘‘ឥត្ថភាវាយា’’តិ ឥមិនា, អាយ-សទ្ទោ ច សម្បទានត្ថេ, តទត្ថាយាតិ អត្ថោ. តេ បន បការា អរិយមគ្គព្យាបារភូតា បរិញ្ញាទយោ ឥធាធិប្បេតាតិ វុត្តំ ‘‘ឯវំ សោឡសកិច្ចភាវាយា’’តិ. តេ ហិ មគ្គំ បច្ចវេក្ខតោ មគ្គានុភាវេន បាកដា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ មគ្គេ បច្ចវេក្ខិតេ តំកិច្ចបច្ចវេក្ខណាយបិ សុខេន សិទ្ធិតោ. ឯវំ សាធារណតោ ចតូសុ មគ្គេសុ បច្ចេកំ ចតុកិច្ចវសេន សោឡសកិច្ចភាវំ បកាសេត្វា តេសុបិ កិច្ចេសុ បហានមេវ បធានំ តទត្ថត្តា ឥតរេសំ បរិញ្ញាទីនន្តិ តទេវ វិសេសតោ បកាសេតុំ ‘‘កិលេសក្ខយភាវាយ វា’’តិ អាហ.

អបិច បុរិមនយេន បច្ចវេក្ខណបរម្បរាយ បច្ចវេក្ខណវិធិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បធានត្តា បហីនកិលេសបច្ចវេក្ខណវិធិមេវ ទស្សេតុំ ឯវំ វុត្តន្តិបិ ទដ្ឋព្ពំ. ទុតិយវិកប្បេ អយំ បការោ ឥត្ថំ, តព្ភាវោ ឥត្ថត្តំ, អាយសទ្ទោ ចេត្ថ សម្បទានវចនស្ស ការិយភូតោ និស្សក្កត្ថេតិ ទស្សេតិ ‘‘ឥត្ថភាវតោ’’តិ ឥមិនា. ‘‘ឥមស្មា ឯវំ បការា’’តិ បន វទន្តោ បការោ នាម បការវន្តតោ អត្ថតោ ភេទោ នត្ថិ. យទិ ហិ សោ ភេទោ អស្ស, តស្សេវ សោ បការោ ន សិយា, តស្មា ឥត្ថំ-សទ្ទោ បការវន្តវាចកោ, អត្ថតោ បន អភេទេបិ សតិ អវយវាវយវិតាទិនា ភេទបរិកប្បនាវសេន សិយា កិញ្ចិ ភេទមត្ថំ, តស្មា ឥត្ថត្តសទ្ទោ បការវាចកោតិ ទស្សេតិ. អយមិធ ដីកាយំ, (ទី. និ. ដី. ១.២៤៨) មជ្ឈិមាគមដីកាវិនយដីកាទីសុ (សារត្ថ. ដី. ១.១៤) ច អាគតនយោ.

សទ្ទវិទូ បន បវត្តិនិមិត្តានុសារេន ឯវមិច្ឆន្តិ – អយំ បការោ អស្សាតិ ឥត្ថំ, បការវន្តោ. វិចិត្រា ហិ តទ្ធិតវុត្តិ. តស្ស ភាវោ ឥត្ថត្តំ, បការោ, ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥត្ថភាវតោ ឥមស្មា ឯវំ បការា’’តិ អាហាតិ. បឋមវិកប្បេបិ យថារហំ ឯស នយោ. ឥទានិ វត្តមានខន្ធសន្តានាតិ សរូបកថនំ. អបរន្តិ អនាគតំ. ‘‘ឥមេ បន បញ្ចក្ខន្ធា បរិញ្ញាតា តិដ្ឋន្តី’’តិ ឥទានិ បាឋោ, ‘‘ឥមេ បន ចរិមកត្តភាវសង្ខាតា បញ្ចក្ខន្ធា បរិញ្ញាតា តិដ្ឋន្តី’’តិ បន មជ្ឈិមាគមវិនយដីកាទីសុ, (សារត្ថ. ដី. ១.១៤) ឥធ ច ដីកាយំ (ទី. និ. ដី. ១.២៤៨) ឧល្លិង្គិតបាឋោ. តត្ថ ចរិមកត្តភាវសង្ខាតាតិ ឯកសន្តតិបរិយាបន្នភាវេន បច្ឆិមកត្តភាវកថិតា. បរិញ្ញាតាតិ មគ្គេន បរិច្ឆិជ្ជ ញាតា. តិដ្ឋន្តីតិ អប្បតិដ្ឋា អនោកាសា តិដ្ឋន្តិ. ឯតេន ហិ តេសំ ខន្ធានំ អបរិញ្ញាមូលាភាវេន អបតិដ្ឋាភាវំ ទស្សេតិ. អបរិញ្ញាមូលិកា ហិ បតិដ្ឋា, តទភាវតោ បន អប្បតិដ្ឋាភាវោ. យថាហ ‘‘កពឡីការេ ចេ ភិក្ខវេ អាហារេ អត្ថិ រាគោ, អត្ថិ នន្ទី, អត្ថិ តណ្ហា, បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ វិរុឡ្ហ’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ២.៦៤; កថា. ២៩៦; មហានិ. ៧). តទុបមំ វិភាវេតិ ‘‘ឆិន្នមូលកា រុក្ខា វិយា’’តិ ឥមិនា, យថា ឆិន្នមូលកា រុក្ខា មូលាភាវតោ អប្បតិដ្ឋា អនោកាសា តិដ្ឋន្តិ, ឯវមេតេបិ អបរិញ្ញាមូលាភាវតោតិ. អយមេត្ថ ឱបម្មសំសន្ទនា. ចរិមកចិត្តនិរោធេនាតិ បរិនិព្ពានចិត្តនិរោធេន. អនុបាទានោតិ អនិន្ធនោ. អបណ្ណត្តិកភាវន្តិ យេសុ ខន្ធេសុ វិជ្ជមានេសុ តថា តថា បរិកប្បនាសិទ្ធា បញ្ញត្តិ, តទភាវតោ តស្សាបិ ធរមានកបញ្ញត្តិយា អភាវេន អបញ្ញត្តិកភាវំ គមិស្សន្តិ. បណ្ណត្តិ បញ្ញត្តីតិ ហិ អត្ថតោ ឯកំ យថា ‘‘បញ្ញាស បណ្ណាសា’’តិ. បញ្ញាស បណ្ណាទេសោតិ ហិ អក្ខរចិន្តកា វទន្តិ.

២៤៩. យេភុយ្យេន សំខិបតិ សង្កុចិតោ ភវតីតិ សង្ខេបោ, បព្ពតមត្ថកំ. តញ្ហិ បព្ពតបាទតោ អនុក្កមេន ពហុលំ សំខិត្តំ សង្កុចិតំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘បព្ពតមត្ថកេ’’តិ, បព្ពតសិខរេតិ អត្ថោ. អយំ អដ្ឋកថាមុត្តកោ នយោ – សង្ខិបីយតិ បព្ពតភាវេន គណីយតីតិ សង្ខេបោ, បព្ពតបរិយាបន្នោ បទេសោ, តស្មិំ បព្ពតបរិយាបន្នេ បទេសេតិ អត្ថោតិ. អនាវិលោតិ អកាលុសិយោ, សា ចស្ស អនាវិលតា កទ្ទមាភាវេន ហោតីតិ អាហ ‘‘និក្កទ្ទមោ’’តិ. សបតិ អបទាបិ សមានា គច្ឆតីតិ សិប្បិ, ខុទ្ទកា សិប្បិ សិប្បិយោ កា-ការស្ស យ-ការំ កត្វា, យោ ‘‘មុត្តិកោ’’តិបិ វុច្ចតិ. សវតិ បសវតីតិ សម្ពុកោ, យំ ‘‘ជលសុត្តិ, សង្ខលិកា’’តិ ច វោហរន្តិ. សមាហារេ យេភុយ្យតោ នបុំសកបយោគោតិ វុត្តំ ‘‘សិប្បិយសម្ពុក’’ន្តិ. ឯវមីទិសេសុ. សក្ខរាតិ មុដ្ឋិប្បមាណា បាសាណា. កថលានីតិ កបាលខណ្ឌានិ. សមូហវាចកស្ស ឃដាសទ្ទស្ស ឥត្ថិ លិង្គស្សាបិ ទិស្សនតោ ‘‘គុម្ព’’ន្តិ បទស្សត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘ឃដា’’តិ ឥមិនា.

កាមញ្ច ‘‘សិប្បិយសម្ពុកម្បិ សក្ខរកថលម្បិ មច្ឆគុម្ពម្បិ តិដ្ឋន្តម្បិ ចរន្តម្បី’’តិ ឯត្ថ សក្ខរកថលំ តិដ្ឋតិយេវ, សិប្បិយសម្ពុកមច្ឆគុម្ពានិ ចរន្តិបិ តិដ្ឋន្តិបិ, តថាបិ សហចរណនយេន សព្ពានេវ ចរន្តិ វិយ ឯវំ វុត្តន្តិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘តិដ្ឋន្តម្បិ ចរន្តម្បីតិ ឯត្ថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ហិ ‘‘សក្ខរកថលំ តិដ្ឋតិយេវា’’តិអាទិនា យថាសម្ភវមត្ថំ ទស្សេតិ, ‘‘យថា បនា’’តិអាទិនា បន សហចរណនយំ. បន-សទ្ទោ អរុចិសំសូចនេ, តថាបីតិ អត្ថោ. អន្តរន្តរាតិ ពហូនំ គាវីនមន្តរន្តរា ឋិតាសុ គាវីសុ វិជ្ជមានាសុបិ. គាវោតិ គាវិយោ. ឥតរាបីតិ ឋិតាបិ និសិន្នាបិ. ចរន្តីតិ វុច្ចន្តិ សហចរណនយេន. តិដ្ឋន្តមេវាតិអាទីសុ អយមធិប្បាយោ – សិប្បិយសម្ពុកមច្ឆគុម្ពានំ ចរណកិរិយាយបិ យោគតោ ឋានកិរិយាយ អនេកន្តត្តា ឯកន្តតោ តិដ្ឋន្តមេវ ន កទាចិបិ ចរន្តំ សក្ខរកថលំ ឧបាទាយ សិប្បិយសម្ពុកម្បិ មច្ឆគុម្ពម្បិ តិដ្ឋន្តន្តិ វុត្តំ, ន តុ តេសំ ឋានកិរិយមុបាទាយ. តេសំ បន ចរណកិរិយមុបាទាយ ‘‘ចរន្តម្បី’’តិ បិ-សទ្ទលោបោ ហេត្ថ ទដ្ឋព្ពោ. ឥតរម្បិ ទ្វយន្តិ សិប្បិយសម្ពុកមច្ឆគុម្ពំ បទវសេន ឯវំ វុត្តំ. ឥតរញ្ច ទ្វយន្តិ សិប្បិយសម្ពុកមច្ឆគុម្ពមេវ. ចរន្តន្តិ វុត្តន្តិ ឯត្ថាបិ តេសំ ឋានកិរិយមុបាទាយ ‘‘តិដ្ឋន្តម្បី’’តិ បិ-សទ្ទលោបោ, ឯវមេត្ថ អដ្ឋកថាចរិយេហិ សហចរណនយោ ទស្សិតោ, អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន បន យថាលាភនយោបិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘កិំ វា ឥមាយ សហចរិយាយ, យថាលាភគ្គហណំ បនេត្ថ ទដ្ឋព្ពំ. សក្ខរកថលស្ស ហិ វសេន តិដ្ឋន្តន្តិ, សិប្បិសម្ពុកស្ស មច្ឆគុម្ពស្ស ច វសេន តិដ្ឋន្តម្បិ ចរន្តម្បីតិ ឯវំ យោជនា កាតព្ពា’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.២៤៩). អលព្ភមានស្សាបិ អត្ថស្ស សហយោគីវសេន ទេសនាមត្តំ បតិ សហចរណនយោ, សាធារណតោ ទេសិតស្សាបិ អត្ថស្ស សម្ភវវសេន វិវេចនំ បតិ យថាលាភនយោតិ ឧភយថាបិ យុជ្ជតិ.

ឯវម្បេត្ថ វទន្តិ – អដ្ឋកថាយំ ‘‘សក្ខរកថលំ តិដ្ឋតិយេវ, ឥតរានិ ចរន្តិបិ តិដ្ឋន្តិបី’’តិ ឥមិនា យថាលាភនយោ ទស្សិតោ យថាសម្ភវំ អត្ថស្ស វិវេចិតត្តា, ‘‘យថា បនា’’តិអាទិនា បន សហចរណនយោ អលព្ភមានស្សាបិ អត្ថស្ស សហយោគីវសេន ទេសនាមត្តស្ស វិភាវិតត្តាតិ, តទេតម្បិ អនុបវជ្ជមេវ អត្ថស្ស យុត្តត្តា, អដ្ឋកថាយញ្ច តថា ទស្សនស្សាបិ សម្ភវតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ ឧបមាសំសន្ទនំ. តីរេតិ ឧទករហទស្ស តីរេ. ឧទករហទោ ច នាម កត្ថចិ សមុទ្ទោបិ វុច្ចតិ ‘‘រហទោបិ តត្ថ គម្ភីរោ, សមុទ្ទោ សរិតោទកោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.២៧៨). កត្ថចិ ជលាសយោបិ ‘‘រហទោបិ តត្ថ ធរណី នាម, យតោ មេឃា បវស្សន្តិ, វស្សា យតោ បតាយន្តី’’តិអាទីសុ, (ទី. និ. ៣.២៨១) ឥធាបិ ជលាសយោយេវ. សោ ហិ ឧទកវសេន រហោ ចក្ខុរហាទិកំ ទទាតីតិ ឧទករហទោ ឱ-ការស្ស អ-ការំ កត្វា. សទ្ទវិទូ បន ‘‘ឧទកំ ហរតីតិ ឧទករហទោ និរុត្តិនយេនា’’តិ វទន្តិ.

‘‘ឯត្តាវតា’’តិអាទិនា ចតុត្ថជ្ឈានាន្តរំ ទស្សិតវិបស្សនាញាណតោ បដ្ឋាយ យថាវុត្តត្ថស្ស សម្បិណ្ឌនំ. តត្ថ ឯត្តាវតាតិ ‘‘បុន ចបរំ មហារាជ ភិក្ខុ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ…បេ… ញាណទស្សនាយ ចិត្តំ អភិនីហរតី’’តិអាទិនា ឯត្តកេន, ឯតបរិមាណវន្តេន វា វចនក្កមេន. វិបស្សនាញាណន្តិ ញាណទស្សននាមេន ទស្សិតំ វិបស្សនាញាណំ, តស្ស ច វិសុំ គណនទស្សនេន ហេដ្ឋា ចតុត្ថជ្ឈានានន្តរំ វត្តព្ពតាការណេសុ តីសុ នយេសុ តតិយនយស្សេវ យុត្តតរភាវោបិ ទីបិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. មនោមយញាណស្ស ឥទ្ធិវិធសមវរោធិតភាវេ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៧៩ អាទយោ) វុត្តេបិ ឥធ បាឡិយំ វិសុំ ទេសិតត្តា វិសុំ ឯវ គហណំ, តថា ទេសនា ច បាដិយេក្កសន្ទិដ្ឋិកសាមញ្ញផលត្ថាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អនាគតំសញាណយថាកម្មូបគញាណទ្វយស្ស បាឡិយំ អនាគតត្តា ‘‘ទិព្ពចក្ខុវសេន និប្ផន្ន’’ន្តិ វុត្តំ, តព្ពសេន និប្ផន្នត្តា តគ្គហណេនេវ គហិតំ តំ ញាណទ្វយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ទិព្ពចក្ខុស្ស ហិ អនាគតំសញាណំ, យថាកម្មូបគញាណញ្ចាតិ ទ្វេបិ ញាណានិ បរិភណ្ឌានិ ហោន្តីតិ. ទិព្ពចក្ខុញាណន្តិ ចុតូបបាតញាណនាមេន ទស្សិតំ ទិព្ពចក្ខុញាណំ.

សព្ពេសំ បន ទសន្នំ ញាណានំ អារម្មណវិភាគស្ស វិសុទ្ធិមគ្គេ អនាគតត្តា តត្ថានាគតញាណានំ អារម្មណវិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘តេស’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តេសន្តិ ទសន្នំ ញាណានំ. តត្ថាតិ តស្មិំ អារម្មណវិភាគេ, តេសុ វា ទសសុ ញាណេសុ. ភូមិភេទតោ បរិត្តមហគ្គតំ, កាលភេទតោ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ, សន្តានភេទតោ អជ្ឈត្តពហិទ្ធា ចាតិ វិបស្សនាញាណំ សត្តវិធារម្មណំ. បរិត្តារម្មណាទិតិកត្តយេនេវ ហិ តស្ស អារម្មណវិភាគោ, ន មគ្គារម្មណតិកេន. និម្មិតរូបាយតនមត្តមេវាតិ អត្តនា និម្មិតំ រូបារម្មណមេវ, អត្តនា វា និម្មិតេ មនោមយេ កាយេ វិជ្ជមានំ រូបាយតនមេវាតិបិ យុជ្ជតិ. ឥទញ្ហិ តស្ស ញាណស្ស អភិនិម្មិយមានេ មនោមយេ កាយេ រូបាយតនមេវារព្ភ បវត្តនតោ វុត្តំ, ន បន តត្ថ គន្ធាយតនាទីនមភាវតោ. ន ហិ រូបកលាបោ គន្ធាយតនាទិវិរហិតោ អត្ថីតិ សព្ពថា បរិនិប្ផន្នមេវ និម្មិតរូបំ. តេនាហ ‘‘បរិត្តបច្ចុប្បន្នពហិទ្ធារម្មណ’’ន្តិ, យថាក្កមំ ភូមិកាលសន្តានភេទតោ តិព្ពិធារម្មណន្តិ អត្ថោ. និព្ពានវសេន ឯកធម្មារម្មណម្បិ សមានំ អាសវក្ខយញាណំ បរិត្តារម្មណាទិតិកវសេន តិវិធារម្មណំ ទស្សេតុំ ‘‘អប្បមាណពហិទ្ធានវត្តព្ពារម្មណ’’ន្តិ វុត្តំ. តញ្ហិ បរិត្តតិកវសេន អប្បមាណារម្មណំ, អជ្ឈត្តិកវសេន ពហិទ្ធារម្មណំ, អតីតតិកវសេន នវត្តព្ពារម្មណញ្ច ហោតិ.

ឧត្តរិតរសទ្ទោ, បណីតតរសទ្ទោ ច បរិយាយោតិ ទស្សេតិ ‘‘សេដ្ឋតរ’’ន្តិ ឥមិនា. រតនកូដំ វិយ កូដាគារស្ស អរហត្តំ កូដំ ឧត្តមង្គភូតំ ភគវតោ ទេសនាយ អរហត្តបរិយោសានត្តាតិ អាហ ‘‘អរហត្តនិកូដេនា’’តិ. ទេសនំ និដ្ឋាបេសីតិ តិត្ថករមតហរវិភាវិនិំ នានាវិធកុហនលបនាទិមិច្ឆាជីវវិទ្ធំសិនិំ តិវិធសីលាលង្កតបរមសល្លេខបដិបត្តិបរិទីបិនិំ ឈានាភិញ្ញាទិឧត្តរិមនុស្សធម្មវិភូសិនិំ ចុទ្ទសវិធមហាសាមញ្ញ្ផលបដិមណ្ឌិតំ អនញ្ញសាធារណំ សាមញ្ញផលទេសនំ រតនាគារំ វិយ រតនកូដេន អរហត្តកូដេន និដ្ឋាបេសិ ‘‘វិមុត្តស្មិ’’ន្តិ ឥមិនា, អរហត្តផលស្ស ទេសិតត្តាតិ អត្ថោ.