ឥទ្ធិវិធញាណាទិកថាវណ្ណនា

២៣៩. ភាជនាទិវិកតិកិរិយានិស្សយភូតា សុបរិកម្មកតមត្តិកាទយោ វិយ វិកុព្ពនកិរិយានិស្សយភាវតោ ឥទ្ធិវិធញាណំ ទដ្ឋព្ពំ.

២៤១. បុព្ពេ នីវរណប្បហានវារេ វិយ កន្តារគ្គហណំ អកត្វា កេវលំ អទ្ធានមគ្គគ្គហណំ ខេមមគ្គទស្សនត្ថំ. កស្មា បន ខេមមគ្គស្សេវ ទស្សនំ, ន កន្តារមគ្គស្ស, ននុ ឧបមាទស្សនមត្តមេតន្តិ ចោទនំ បរិហរន្តោ ‘‘យស្មា’’តិអាទិមាហ. ‘‘អប្បដិភយញ្ហី’’តិអាទិ បន ខេមមគ្គស្សេវ គហណការណទស្សនំ. វាតាតបាទិនិវារណត្ថំ សីសេ សាដកំ កត្វា. តថា តថា បន បរិបុណ្ណវចនំ ឧបមាសម្បត្តិយា ឧបមេយ្យសម្បាទនត្ថំ, អធិប្បេតស្ស ច ឧបមេយ្យត្ថស្ស សុវិញ្ញាបនត្ថំ, ហេតុទាហរណភេទ្យភេទកាទិសម្បន្នវចនេន ច វិញ្ញូជាតិកានំ ចិត្តារាធនត្ថន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ សព្ពត្ថ. សុខំ វវត្ថបេតីតិ អកិច្ឆំ អកសិរេន សល្លក្ខេតិ, បរិច្ឆិន្ទតិ ច.

២៤៣. មន្ទោ ឧត្តានសេយ្យកទារកោបិ ‘‘ទហរោ’’តិ វុច្ចតីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘យុវា’’តិ វុត្តន្តិ មន្ត្វា យុវសទ្ទេន វិសេសិតព្ពមេវ ទហរសទ្ទស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘តរុណោ’’តិ វុត្តំ. តថា យុវាបិ កោចិ អនិច្ឆនកោ, អនិច្ឆនតោ ច អមណ្ឌនជាតិកោតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘មណ្ឌនជាតិកោ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ មន្ត្វា មណ្ឌនជាតិកាទិសទ្ទេន វិសេសិតព្ពមេវ យុវសទ្ទស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘យោព្ពន្នេន សមន្នាគតោ’’តិ វុត្តំ. បាឡិយញ្ហិ យថាក្កមំ បទត្តយស្ស វិសេសិតព្ពវិសេសកភាវេន វចនតោ តថា សំវណ្ណនា កតា, ឥតរថា ឯកកេនាបិ បទេន អធិប្បេតត្ថាធិគមិកា សបរិវារា សំវណ្ណនាវ កាតព្ពា សិយាតិ. ‘‘មណ្ឌនបកតិកោ’’តិ វុត្តមេវ វិវរិតុំ ‘‘ទិវសស្សា’’តិអាទិមាហ. កណិកសទ្ទោ ទោសបរិយាយោ, ទោសោ ច នាម កាឡតិលកាទីតិ ទស្សេតិ ‘‘កាឡតិលកា’’តិអាទិនា. កាឡតិលប្បមាណា ពិន្ទវោ កាឡតិលកានិ, កាឡា វា កម្មាសា, យេ ‘‘សាសបពីជិកា’’តិបិ វុច្ចន្តិ. តិលប្បមាណា ពិន្ទវោ តិលកានិ. វង្គំ នាម វិយង្គំ វិបរិណាមិតមង្គំ. យោព្ពន្នបីឡកាទយោ មុខទូសិបីឡកា, យេ ‘‘ខរបីឡកា’’ តិបិ វុច្ចន្តិ. មុខនិមិត្តន្តិ មុខច្ឆាយំ. មុខេ គតោ ទោសោ មុខទោសោ. លក្ខណវចនមត្តមេតំ មុខេ អទោសស្សបិ បាកដភាវស្ស អធិប្បេតត្តា, យថា វា មុខេ ទោសោ, ឯវំ មុខេ អទោសោបិ មុខទោសោតិ សរលោបេន វុត្តោ សាមញ្ញនិទ្ទេសតោបិ អនេកត្ថស្ស វិញ្ញាតព្ពត្តា, បិសទ្ទលោបេន វា អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. អវុត្តោបិ ហិ អត្ថោ សម្បិណ្ឌនវសេន វុត្តោ វិយ វិញ្ញាយតិ, មុខទោសោ ច មុខអទោសោ ច មុខទោសោតិ ឯកទេសសរូបេកសេសនយេនបេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវញ្ហិ អត្ថស្ស បរិបុណ្ណតាយ ‘‘បរេសំ សោឡសវិធំ ចិត្តំ បាកដំ ហោតី’’តិ វចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘វត្តព្ពស្សាវសិដ្ឋស្ស, គាហោ និទស្សនាទិនា;

អបិសទ្ទាទិលោបេន, ឯកសេសនយេន វា.

អសមានេ សទ្ទេ តិធា, ចតុធា ច សមានកេ;

សាមញ្ញនិទ្ទេសតោបិ, វេទិតព្ពោ វិភាវិនា’’តិ.

‘‘សរាគំ វា ចិត្ត’’ន្តិអាទិនា បាឡិយំ វុត្តំ សោឡសវិធំ ចិត្តំ.

២៤៥. បុព្ពេនិវាសញាណូបមាយន្តិ បុព្ពេនិវាសញាណស្ស, បុព្ពេនិវាសញាណេ វា ទស្សិតាយ ឧបមាយ. កស្មា បន បាឡិយំ គាមត្តយមេវ ឧបមានេ គហិតន្តិ ចោទនំ សោធេតុំ ‘‘តំ ទិវស’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តំ ទិវសំ កតកិរិយា នាម បាកតិកសត្តស្សាបិ យេភុយ្យេន បាកដា ហោតិ. តស្មា តំ ទិវសំ គន្តុំ សក្កុណេយ្យំ គាមត្តយមេវ ភគវតា គហិតំ, ន តទុត្តរីតិ អធិប្បាយោ. កិញ្ចាបិ បាឡិយំ តំទិវសគ្គហណំ នត្ថិ, គាមត្តយគ្គហណេន បន តទហេវ កតកិរិយា អធិប្បេតាតិ មន្ត្វា អដ្ឋកថាយំ តំទិវសគ្គហណំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តំទិវសគតគាមត្តយគ្គហណេនេវ ច មហាភិនីហារេហិ អញ្ញេសម្បិ បុព្ពេនិវាសញាណលាភីនំ តីសុបិ ភវេសុ កតកិរិយា យេភុយ្យេន បាកដា ហោតីតិ ទីបិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯតទត្ថម្បិ ហិ គាមត្តយគ្គហណន្តិ. តីសុ ភវេសុ កតកិរិយាយាតិ អភិសម្បរាយេសុ បុព្ពេ ទិដ្ឋធម្មេ បន ឥទានិ, បុព្ពេ ច កតកិច្ចស្ស.

២៤៧. បាឡិយំ រថិកាយ វីថិំ សញ្ចរន្តេតិ អញ្ញាយ រថិកាយ អញ្ញំ រថិំ សញ្ចរន្តេតិ អត្ថោ, តេន អបរាបរំ សញ្ចរណំ ទស្សិតន្តិ អាហ ‘‘អបរាបរំ សញ្ចរន្តេ’’តិ, តំតំកិច្ចវសេន ឥតោ ចិតោ ច សញ្ចរន្តេតិ វុត្តំ ហោតិ, អយមេវត្ថោ រថិវីថិសទ្ទានមេកត្ថត្តា. សិង្ឃាដកម្ហីតិ វីថិចតុក្កេ. បាសាទោ វិយ ភិក្ខុស្ស ករជកាយោ ទដ្ឋព្ពោ តត្ថ បតិដ្ឋិតស្ស ទដ្ឋព្ពទស្សនសិទ្ធិតោ. មំសចក្ខុមតោ ហិ ទិព្ពចក្ខុសមធិគមោ. យថាហ ‘‘មំសចក្ខុស្ស ឧប្បាទោ, មគ្គោ ទិព្ពស្ស ចក្ខុនោ’’តិ (ឥតិវុ. ៦១). ចក្ខុមា បុរិសោ វិយ អយមេវ ទិព្ពចក្ខុំ បត្វា ឋិតោ ភិក្ខុ ទដ្ឋព្ពស្ស ទស្សនតោ. គេហំ បវិសន្តោ, តតោ និក្ខមន្តោ វិយ ច មាតុកុច្ឆិំ បដិសន្ធិវសេន បវិសន្តោ, តតោ ច វិជាតិវសេន និក្ខមន្តោ មាតុកុច្ឆិយា គេហសទិសត្តា. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘មាតរំ កុដិកំ ព្រូសិ, ភរិយំ ព្រូសិ កុលាវក’’ន្តិ (សំ. និ. ១.១៩). អយំ អដ្ឋកថាមុត្តកោ នយោ – គេហំ បវិសន្តោ វិយ អត្តភាវំ ឧបបជ្ជនវសេន ឱក្កមន្តោ, គេហា និក្ខមន្តោ វិយ ច អត្តភាវតោ ចវនវសេន អបក្កមន្តោ អត្តភាវស្ស គេហសទិសត្តា. វុត្តញ្ហិ ‘‘គហការក ទិដ្ឋោសិ, បុន គេហំ ន កាហសី’’តិ (ធ. ប. ១៥៤).

អបរាបរំ សញ្ចរណកសត្តាតិ បុនប្បុនំ សំសារេ បរិព្ភមនកសត្តា. អព្ភោកាសដ្ឋានេតិ អជ្ឈោកាសទេសភូតេ. មជ្ឈេតិ នគរស្ស មជ្ឈភូតេ សិង្ឃាដកេ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ ភវេកទេសេ. និព្ពត្តសត្តាតិ ឧប្បជ្ជមានកសត្តា. ឥមិនា ហិ តស្មិំ តស្មិំ ភវេ ជាតសំវទ្ធេ សត្តេ វទតិ, ‘‘អបរាបរំ សញ្ចរណកសត្តា’’តិ បន ឯតេន តថា អនិយមិតកាលិកេ សាធារណសត្តេ. ឯវញ្ហិ តេសំ យថាក្កមំ សញ្ចរណកសន្និសិន្នកជនោបមតា ឧបបន្នា ហោតីតិ. តីសុ ភវេសុ និព្ពត្តសត្តានំ អាវិភូតកាលោតិ ឯត្ថ បន វុត្តប្បការានំ សព្ពេសម្បិ សត្តានំ អនិយមតោ គហណំ វេទិតព្ពំ.

ននុ ចាយំ ទិព្ពចក្ខុកថា, អថ កស្មា ‘‘តីសុ ភវេសូ’’តិ ចតុវោការភវស្សាបិ សង្គហោ កតោ. ន ហិ សោ អរូបធម្មារម្មណោតិ អនុយោគំ បរិហរន្តោ ‘‘ឥទញ្ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘ឥទន្តិ តីសុ ភវេសុ និព្ពត្តសត្តានន្តិ ឥទំ វចន’’ន្តិ (ទី. និ. ដី. ១.២៤៧) អយមេត្ថ អាចរិយស្ស មតិ, ឯវំ សតិ អដ្ឋកថាចរិយេហិ អដ្ឋកថាយមេវ យថាវុត្តោ អនុយោគោ បរិហរិតោតិ. អយំ បនេត្ថ អម្ហាកំ ខន្តិ – ននុ ចាយំ ទិព្ពចក្ខុកថា, អថ កស្មា ‘‘ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សតិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ’’តិអាទិនា អវិសេសតោ ចតុវោការភវូបគស្សាបិ សង្គហោ កតោ. ន ហិ សោ អរូបធម្មារម្មណោតិ អនុយោគំ បរិហរន្តោ ‘‘ឥទញ្ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥទន្តិ ‘‘សត្តេ បស្សតិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ’’តិអាទិវចនំ. ឯវញ្ហិ សតិ អដ្ឋកថាចរិយេហិ បាឡិយមេវ យថាវុត្តោ អនុយោគោ បរិហរិតោតិ. យទគ្គេន សោ បាឡិយំ បរិហរិតោ, តទគ្គេន អដ្ឋកថាយម្បិ តស្សា អត្ថវណ្ណនាភាវតោ. ទេសនាសុខត្ថមេវាតិ កេវលំ ទេសនាសុខត្ថំ ឯវ អវិសេសេន វុត្តំ, ន បន ចតុវោការភវូបគានំ ទិព្ពចក្ខុស្ស អាវិភាវសព្ភាវតោ. ‘‘ឋបេត្វា អរូបភវ’’ន្តិ វា ‘‘ទ្វីសុ ភវេសូ’’តិ វា សត្តេ បស្សតិ កាមាវចរភវតោ, រូបាវចរភវតោ ច ចវមានេតិ វា កាមាវចរភវេ, រូបាវចរភវេ ច ឧបបជ្ជមានេតិ វា វុច្ចមានា ហិ ទេសនា យថារហំ ភេទ្យភេទកាទិវិភាវនេន សុខាសុខាវពោធា ច ន ហោតិ, អវិសេសេន បន ឯវមេវ វុច្ចមានា សុខាសុខាវពោធា ច. ទេសេតុំ, អវពោធេតុញ្ច សុករតាបយោជនញ្ហិ ‘‘ទេសនាសុខត្ថ’’ន្តិ វុត្តំ. កស្មាតិ អាហ ‘‘អារុប្បេ…បេ… នត្ថី’’តិ, ទិព្ពចក្ខុគោចរភូតានំ រូបធម្មានមភាវតោតិ វុត្តំ ហោតិ.