មនោមយិទ្ធិញាណកថាវណ្ណនា

២៣៦-៧. មនោមយន្តិ ឯត្ថ បន មយសទ្ទោ អបរបញ្ញត្តិវិការបទបូរណនិព្ពត្តិអាទីសុ អនេកេស្វត្ថេសុ អាគតោ. ឥធ បន និព្ពត្តិអត្ថេតិ ទស្សេតុំ ‘‘មនេន និព្ពត្តិត’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘អភិញ្ញាមនេន និព្ពត្តិត’’ន្តិ អត្ថោតិ អាចរិយេនាតិ (ទី. និ. ដី. ១.២៣៦, ២៣៧) វុត្តំ. វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៩៧) បន ‘‘អធិដ្ឋានមនេន និម្មិតត្តា មនោមយ’’ន្តិ អាគតំ, អភិញ្ញាមនេន, អធិដ្ឋានមនេន ចាតិ ឧភយថាបិ និព្ពត្តត្តា ឧភយម្បេតំ យុត្តមេវ. អង្គំ នាម ហត្ថបាទាទិតំតំសមុទាយំ, បច្ចង្គំ នាម កប្បរជណ្ណុអាទិ តស្មិំ តស្មិំ សមុទាយេ អវយវំ. ‘‘អហីនិន្ទ្រិយ’’ន្តិ ឯត្ថ បរិបុណ្ណតាយេវ អហីនតា, ន តុ អប្បណីតតា, បរិបុណ្ណភាវោ ច ចក្ខុសោតាទីនំ សណ្ឋានវសេនេវ. និម្មិតរូបេ ហិ បសាទោ នាម នត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សណ្ឋានវសេន អវិកលិន្ទ្រិយ’’ន្តិ វុត្តំ, ឥមិនាវ តស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយាទីនម្បិ អភាវោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. សណ្ឋានវសេនាតិ ច កមលទលាទិសទិសសណ្ឋានមត្តវសេន, ន រូបាភិឃាតារហភូតប្បសាទាទិឥន្ទ្រិយវសេន. ‘‘សព្ពង្គបច្ចង្គិំ អហីនិន្ទ្រិយ’’ន្តិ វុត្តមេវត្ថំ សមត្ថេន្តោ ‘‘ឥទ្ធិមតា’’តិអាទិមាហ. អវិទ្ធកណ្ណោតិ កុលចារិត្តវសេន កណ្ណាលង្ការបិឡន្ធនត្ថំ អវិជ្ឈិតកណ្ណោ, និទស្សនមត្តមេតំ. តេនាហ ‘‘សព្ពាការេហី’’តិ, វណ្ណសណ្ឋានាវយវវិសេសាទិសព្ពាការេហីតិ អត្ថោ. តេនាតិ ឥទ្ធិមតា.

អយមេវត្ថោ បាឡិយម្បិ វិភាវិតោតិ អាហ ‘‘មុញ្ជម្ហា ឦសិកន្តិអាទិឧបមាត្តយម្បិ ហិ…បេ… វុត្ត’’ន្តិ. កត្ថចិ បន ‘‘មុញ្ជម្ហា ឦសិកន្តិអាទិ ឧបមាមត្តំ. យម្បិ ហិ សទិសភាវទស្សនត្ថមេវ វុត្ត’’ន្តិ បាឋោ ទិស្សតិ. តត្ថ ‘‘ឧបមាមត្ត’’ន្តិ ឥមិនា អត្ថន្តរទស្សនំ និវត្តេតិ, ‘‘យម្បិ ហី’’តិអាទិនា បន តស្ស ឧបមាភាវំ សមត្ថេតិ. និយតានបេក្ខេន ច យំ-សទ្ទេន ‘‘មុញ្ជម្ហា ឦសិក’’ន្តិអាទិវចនមេវ បច្ចាមសតិ. សទិសភាវទស្សនត្ថមេវាតិ សណ្ឋានតោបិ វណ្ណតោបិ អវយវវិសេសតោបិ សទិសភាវទស្សនត្ថំយេវ. កថំ សទិសភាវោតិ វុត្តំ ‘‘មុញ្ជសទិសា ឯវ ហី’’តិអាទិ. មុញ្ជំ នាម តិណវិសេសោ, យេន កោច្ឆាទីនិ ករោន្តិ. ‘‘បវាហេយ្យា’’តិ វចនតោ អន្តោ ឋិតា ឯវ ឦសិកា អធិប្បេតាតិ ទស្សេតិ ‘‘អន្តោ ឦសិកា ហោតី’’តិ ឥមិនា. ឦសិកាតិ ច កឡីរោ. វិសុទ្ធិមគ្គដីកាយំ បន ‘‘កណ្ឌ’’ន្តិ (វិសុទ្ធិ. ដី. ២.៣៩៩) វុត្តំ. វដ្ដាយ កោសិយាតិ បរិវដ្ដុលាយ អសិកោសិយា. បត្ថដាយាតិ បដ្ដិកាយ. ករឌិតព្ពោ ភាជេតព្ពោតិ ករណ្ឌោ, បេឡា. ករឌិតព្ពោ ជិគុច្ឆិតព្ពោតិ ករណ្ឌោ, និម្មោកំ. ឥធាបិ និម្មោកមេវាតិ អាហ ‘‘ករណ្ឌាតិ ឥទម្បី’’តិអាទិ. វិលីវករណ្ឌោ នាម បេឡា. កស្មា អហិកញ្ចុកស្សេវ នាមំ, ន វិលីវករណ្ឌកស្សាតិ ចោទនំ សោធេតិ ‘‘អហិកញ្ចុកោ ហី’’តិអាទិនា, ស្វេវ អហិនា សទិសោ, តស្មា តស្សេវ នាមន្តិ វុត្តំ ហោតិ. វិសុទ្ធិមគ្គដីកាយំ បន ‘‘ករណ្ឌាយាតិ បេឡាយ, និម្មោកតោតិ ច វទន្តី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ដី. ២.៣៩៩) វុត្តំ. តត្ថ បេឡាគហណំ អហិនា អសទិសតាយ វិចារេតព្ពំ.

យជ្ជេវំ ‘‘សេយ្យថាបិ បន មហារាជ បុរិសោ អហិំ ករណ្ឌា ឧទ្ធរេយ្យា’’តិ បុរិសស្ស ករណ្ឌតោ អហិឧទ្ធរណូបមាយ អយមត្ថោ វិរុជ្ឈេយ្យ. ន ហិ សោ ហត្ថេន តតោ ឧទ្ធរិតុំ សក្កាតិ អនុយោគេនាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. ‘‘ឧទ្ធរេយ្យា’’តិ ហិ អនិយមវចនេបិ ហត្ថេន ឧទ្ធរណស្សេវ បាកដត្តា តំទស្សនមិវ ជាតំ. តេនាហ ‘‘ហត្ថេន ឧទ្ធរមានោ វិយ ទស្សិតោ’’តិ. ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិ ចិត្តេន ឧទ្ធរណស្ស ហេតុទស្សនំ. អហិនោ នាម បញ្ចសុ ឋានេសុ សជាតិំ នាតិវត្តន្តិ ឧបបត្តិយំ, ចុតិយំ, វិស្សដ្ឋនិទ្ទោក្កមនេ, សមានជាតិយា មេថុនបដិសេវនេ, ជិណ្ណតចាបនយនេតិ វុត្តំ ‘‘សជាតិយំ ឋិតោ’’តិ. ឧរគជាតិយមេវ ឋិតោ បជហតិ, ន នាគិទ្ធិយា អញ្ញជាតិរូបោតិ អត្ថោ. ឥទញ្ហិ មហិទ្ធិកេ នាគេ សន្ធាយ វុត្តំ. សរីរំ ខាទយមានំ វិយាតិ អត្តនោយេវ តចំ អត្តនោ សរីរំ ខាទយមានំ វិយ. បុរាណតចំ ជិគុច្ឆន្តោតិ ជិណ្ណតាយ កត្ថចិ មុត្តំ កត្ថចិ ឱលម្ពិតំ ជិណ្ណតចំ ជិគុច្ឆន្តោ. ចតូហីតិ ‘‘សជាតិយំ ឋិតោ, និស្សាយ, ថាមេន, ជិគុច្ឆន្តោ’’តិ យថាវុត្តេហិ ចតូហិ ការណេហិ. តតោតិ កញ្ចុកតោ. អញ្ញេនាតិ អត្តតោ អញ្ញេន. ចិត្តេនាតិ បុរិសស្ស ចិត្តេនេវ, ន ហត្ថេន. សេយ្យថាបិ នាម បុរិសោ អហិំ បស្សិត្វា ‘‘អហោ វតាហំ ឥមំ អហិំ កញ្ចុកតោ ឧទ្ធរេយ្យ’’ន្តិ អហិំ ករណ្ឌា ចិត្តេន ឧទ្ធរេយ្យ, តស្ស ឯវមស្ស ‘‘អយំ អហិ, អយំ ករណ្ឌោ, អញ្ញោ អហិ, អញ្ញោ ករណ្ឌោ, ករណ្ឌា ត្វេវ អហិ ឧព្ភតោ’’តិ, ឯវមេវ…បេ… សោ ឥមម្ហា កាយា អញ្ញំ កាយំ អភិនិម្មិនាតិ…បេ… អហីនិន្ទ្រិយន្តិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ.