វិបស្សនាញាណកថាវណ្ណនា

២៣៤. ‘‘បុន ចបរំ មហារាជ (បាឡិយំ នត្ថិ) ភិក្ខូ’’តិ វត្វាបិ កិមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សោ’’តិ បទំ បុន វុត្តន្តិ ចោទនាយាហ ‘‘សោ…បេ… ទស្សេតី’’តិ, យថារុតវសេន, នេយ្យត្ថវសេន ច វុត្តាសុ អដ្ឋសុ សមាបត្តីសុ ចិណ្ណវសិតាវិសិដ្ឋំ ភិក្ខុំ ទស្សេតុំ ឯវំ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. សេសន្តិ ‘‘សោ’’តិ បទត្ថតោ សេសំ ‘‘ឯវំ សមាហិតេ’’តិអាទីសុ វត្តព្ពំ សាធិប្បាយមត្ថជាតំ. ញេយ្យំ ជានាតីតិ ញាណំ, តទេវ បច្ចក្ខំ កត្វា បស្សតីតិ ទស្សនំ, ញាណមេវ ទស្សនំ ន ចក្ខាទិកន្តិ ញាណទស្សនំ, បញ្ចវិធម្បិ ញាណំ, តយិទំ បន ញាណទស្សនបទំ សាសនេ យេសុ ញាណវិសេសេសុ និរុឡ្ហំ, តំ សព្ពំ អត្ថុទ្ធារវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘ញាណទស្សនន្តិ មគ្គញាណម្បិ វុច្ចតី’’តិអាទិមាហ. ញាណទស្សនវិសុទ្ធត្ថន្តិ ញាណទស្សនស្ស វិសុទ្ធិបយោជនាយ. ផាសុវិហារោតិ អរិយវិហារភូតោ សុខវិហារោ. ភគវតោបីតិ ន កេវលំ ទេវតារោចនមេវ, អថ ខោ តទា ភគវតោបិ ញាណទស្សនំ ឧទបាទីតិ អត្ថោ. សត្តាហំ កាលង្កតស្ស អស្សាតិ សត្តាហកាលង្កតោ. ‘‘កាលាមោ’’តិ គោត្តវសេន វុត្តំ. ចេតោវិមុត្តិ [វិមុត្តិ (អដ្ឋកថាយំ)] នាម អរហត្តផលសមាបត្តិ. យស្មា វិបស្សនាញាណំ ញេយ្យសង្ខាតេ តេភូមកសង្ខារេ អនិច្ចាទិតោ ជានាតិ, ភង្គានុបស្សនតោ ច បដ្ឋាយ បច្ចក្ខតោ តេ បស្សតិ, តស្មា យថាវុត្តដ្ឋេន ញាណទស្សនំ នាម ជាតន្តិ ទស្សេតិ ‘‘ឥធ បនា’’តិអាទិនា.

អភិនីហរតីតិ វិបស្សនាភិមុខំ ចិត្តំ តទញ្ញករណីយតោ នីហរិត្វា ហរតីតិ អយំ សទ្ទតោ អត្ថោ, អធិប្បាយតោ បន តំ ទស្សេតុំ ‘‘វិបស្សនាញាណស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តទភិមុខភាវោយេវ ហិស្ស តន្និន្នតាទិករណំ, តំ បន វុត្តនយេន អដ្ឋង្គសមន្នាគតេ តស្មិំ ចិត្តេ វិបស្សនាក្កមេន ជាតេ វិបស្សនាភិមុខំ ចិត្តបេសនមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តន្និន្នន្តិ តស្សំ វិបស្សនាយំ និន្នំ. ឥតរទ្វយំ តស្សេវ វេវចនំ. តស្សំ បោណំ វង្កំ បព្ភារំ នីចន្តិ អត្ថោ. ព្រហ្មជាលេ វុត្តោយេវ. ឱទនកុម្មាសេហិ ឧបចីយតិ វឌ្ឍាបីយតិ, ឧបចយតិ វា វឌ្ឍតីតិ អត្ថំ សន្ធាយ ‘‘ឱទនេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អនិច្ចុច្ឆាទនបរិមទ្ទនភេទនវិទ្ធំសនធម្មោតិ ឯត្ថ ‘‘អនិច្ចធម្មោ’’តិអាទិនា ធម្មសទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. តត្ថ អនិច្ចធម្មោតិ បភង្គុតាយ អទ្ធុវសភាវោ. ទុគ្គន្ធវិឃាតត្ថាយាតិ សរីរេ ទុគ្គន្ធស្ស វិគមាយ. ឧច្ឆាទនធម្មោតិ ឧច្ឆាទេតព្ពតាសភាវោ, ឥមស្ស បូតិកាយស្ស ទុគ្គន្ធភាវតោ គន្ធោទកាទីហិ ឧព្ពដ្ដនវិលិម្បនជាតិកោតិ អត្ថោ. ឧច្ឆាទនេន ហិ បូតិកាយេ សេទវាតបិត្តសេម្ហាទីហិ គរុភាវទុគ្គន្ធានមបគមោ ហោតិ. មហាសម្ពាហនំ មល្លាទីនំ ពាហុវឌ្ឍនាទិអត្ថំវ ហោតិ, អង្គបច្ចង្គាពាធវិនោទនត្ថំ បន ខុទ្ទកសម្ពាហនមេវ យុត្តន្តិ អាហ ‘‘ខុទ្ទកសម្ពាហនេនា’’តិ, មន្ទសម្ពាហនេនាតិ អត្ថោ. បរិមទ្ទនធម្មោតិ បរិមទ្ទិតព្ពតាសភាវោ.

ឯវំ អនិយមិតកាលវសេន អត្ថំ វត្វា ឥទានិ និយមិតកាលវសេន អត្ថំ វទតិ ‘‘ទហរកាលេ’’តិអាទិនា. វា-សទ្ទោ ចេត្ថ អត្ថទស្សនវសេនេវ អត្ថន្តរវិកប្បនស្ស វិញ្ញាយមានត្តា ន បយុត្តោ, លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ វា. ទហរកាលេតិ អចិរវិជាតកាលេ. សយាបេត្វា អញ្ឆនបីឡនាទិវសេន បរិមទ្ទនធម្មោតិ សម្ពន្ធោ. មិតន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, តេន យថាបមាណំ, មន្ទំ វា អញ្ឆនបីឡនាទីនិ ទស្សេតិ. អញ្ឆនញ្ចេត្ថ អាកឌ្ឍនំ. បីឡនំ សម្ពាហនំ. អាទិសទ្ទេន សមិញ្ជនឧគ្គមនាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. ឯវំ បរិហរិតោបីតិ ឧច្ឆាទនាទិនា សុខេធិតោបិ. ភិជ្ជតិ ចេវាតិ អនិច្ចតាទិវសេន នស្សតិ ច. វិកិរតិ ចាតិ ឯវំ ភិន្ទន្តោ ច កិញ្ចិ បយោជនំ អសាធេន្តោ វិប្បកិណ្ណោវ ហោតិ. ឯវំ នវហិ បទេហិ យថារហំ កាយេ សមុទយវយធម្មានុបស្សិតា ទស្សិតាតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេន្តោ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឆហិ បទេហីតិ ‘‘រូបី, ចាតុមហាភូតិកោ, មាតាបេត្តិកសម្ភវោ, ឱទនកុម្មាសូបចយោ, ឧច្ឆាទនធម្មោ, បរិមទ្ទនធម្មោ’’តិ ឥមេហិ ឆហិ បទេហិ. យុត្តំ តាវ ហោតុ មជ្ឈេ តីហិបិ បទេហិ កាយស្ស សមុទយកថនំ តេសំ តទត្ថទីបនតោ, ‘‘រូបី, ឧច្ឆាទនធម្មោ, បរិមទ្ទនធម្មោ’’តិ បន តីហិ ត្បទេហិ កថំ តស្ស តថាកថនំ យុត្តំ សិយា តេសំ តទត្ថស្ស អទីបនតោតិ? យុត្តមេវ តេសម្បិ តទត្ថស្ស ទីបិតត្តា. ‘‘រូបី’’តិ ហិ ឥទំ អត្តនោ បច្ចយភូតេន ឧតុអាហារលក្ខណេន រូបេន រូបវាតិ អត្ថស្ស ទីបកំ. បច្ចយសង្គមវិសិដ្ឋេ ហិ តទស្សត្ថិអត្ថេ អយមីការោ. ‘‘ឧច្ឆាទនធម្មោ, បរិមទ្ទនធម្មោ’’តិ ច ឥទំ បទទ្វយំ តថាវិធរូបុប្បាទនេន សណ្ឋានសម្បាទនត្ថស្ស ទីបកន្តិ. ទ្វីហីតិ ‘‘ភេទនធម្មោ, វិទ្ធំសនធម្មោ’’តិ ទ្វីហិ បទេហិ. និស្សិតញ្ច កាយបរិយាបន្នេ ហទយវត្ថុម្ហិ និស្សិតត្តា វិបស្សនាចិត្តស្ស. តទា បវត្តញ្ហិ វិបស្សនាចិត្តមេវ ‘‘ឥទញ្ច មេ វិញ្ញាណ’’ន្តិ អាសន្នបច្ចក្ខវសេន វុត្តំ. បដិពទ្ធញ្ច កាយេន វិនា អប្បវត្តនតោ, កាយសញ្ញិតានញ្ច រូបធម្មានំ អារម្មណករណតោ.

២៣៥. សុដ្ឋុ ឱភាសតីតិ សុភោ, បភាសម្បន្នោ មណិ, តាយ ឯវ បភាសម្បត្តិយា មណិនោ ភទ្រតាតិ អត្ថមត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘សុភោតិ សុន្ទរោ’’តិ វុត្តំ. បរិសុទ្ធាករសមុដ្ឋានមេវ មណិនោ សុវិសុទ្ធជាតិតាតិ អាហ ‘‘ជាតិមាតិ បរិសុទ្ធាករសមុដ្ឋិតោ’’តិ. សុវិសុទ្ធរតនាករតោ សមុដ្ឋិតោតិ អត្ថោ. អាករបរិវិសុទ្ធិមូលកោ ឯវ ហិ មណិនោ កុរុវិន្ទជាតិអាទិជាតិវិសេសោតិ. ឥធាធិប្បេតស្ស បន វេឡុរិយមណិនោ វិឡូរ (វិ. វ. អដ្ឋ. ៣៤ អាទយោ វាក្យក្ខ្ខ្ន្ធេសុ បស្សិតព្ពំ) បព្ពតស្ស, វិឡូរ គាមស្ស ច អវិទូរេ បរិសុទ្ធាករោ. យេភុយ្យេន ហិ សោ តតោ សមុដ្ឋិតោ. តថា ហេស វិឡូរនាមកស្ស បព្ពតស្ស, គាមស្ស ច អវិទូរេ សមុដ្ឋិតត្តា វេឡុរិយោតិ បញ្ញាយិត្ថ, ទេវលោកេ បវត្តស្សបិ ច តំសទិសវណ្ណនិភតាយ តទេវ នាមំ ជាតំ យថា តំ មនុស្សលោកេ លទ្ធនាមវសេន ទេវលោកេ ទេវតានំ, សោ បន មយូរគីវាវណ្ណោ វា ហោតិ វាយសបត្តវណ្ណោ វា សិនិទ្ធវេណុបត្តវណ្ណោ វាតិ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន បរមត្ថទីបនិយំ (វិ. វ. អដ្ឋ. ៣៤) វុត្តំ. វិនយសំវណ្ណនាសុ (វិ. វិ. ដី. ១.២៨១) បន ‘‘អល្លវេឡុវណ្ណោ’’តិ វទន្តិ. តថា ហិស្ស ‘‘វំសវណ្ណោ’’តិបិ នាមំ ជាតំ. ‘‘មញ្ជារក្ខិមណ្ឌលវណ្ណោ’’តិ ច វុត្តោ, តតោយេវ សោ ឥធ បទេសេ មញ្ជារមណីតិ បាកដោ ហោតិ. ចក្កវត្តិបរិភោគារហបណីតតរមណិភាវតោ បន តស្សេវ បាឡិយំ វចនំ ទដ្ឋព្ពំ. យថាហ ‘‘បុន ចបរំ អានន្ទ រញ្ញោ មហាសុទស្សនស្ស មណិរតនំ បាតុរហោសិ, សោ អហោសិ មណិ វេឡុរិយោ សុភោ ជាតិមា អដ្ឋំសោ’’តិអាទិ (ទី. និ. ២.២៤៨). បាសាណសក្ខរាទិទោសនីហរណវសេនេវ បរិកម្មនិប្ផត្តីតិ ទស្សេតិ ‘‘អបនីតបាសាណសក្ខរោ’’តិ ឥមិនា.

ឆវិយា ឯវ សណ្ហភាវេន អច្ឆតា, ន សង្ឃាតស្សាតិ អាហ ‘‘អច្ឆោតិ តនុច្ឆវី’’តិ. តតោ ចេវ វិសេសេន បសន្នោតិ ទស្សេតុំ ‘‘សុដ្ឋុ បសន្នោ’’តិ វុត្តំ. បរិភោគមណិរតនាការសម្បត្តិ សព្ពាការសម្បន្នតា. តេនាហ ‘‘ធោវនវេធនាទីហី’’តិអាទិ. បាសាណាទីសុ ធោតតា ធោវនំ, កាឡកាទិអបហរណត្ថាយ ចេវ សុត្តេន អាវុនត្ថាយ ច វិជ្ឈិតព្ពតា វេធនំ. អាទិសទ្ទេន តាបសណ្ហករណាទីនំ សង្គហោ. វណ្ណសម្បត្តិន្តិ អាវុនិតសុត្តស្ស វណ្ណសម្បត្តិំ. កស្មាតិ វុត្តំ ‘‘តាទិស’’ន្តិអាទិ, តាទិសស្សេវ អាវុតស្ស បាកដភាវតោតិ វុត្តំ ហោតិ.

មណិ វិយ ករជកាយោ បច្ចវេក្ខិតព្ពតោ. អាវុតសុត្តំ វិយ វិញ្ញាណំ អនុបវិសិត្វា ឋិតត្តា. ចក្ខុមា បុរិសោ វិយ វិបស្សនាលាភី ភិក្ខុ សម្មទេវ តស្ស ទស្សនតោ, តស្ស បុរិសស្ស មណិនោ អាវិភូតកាលោ វិយ តស្ស ភិក្ខុនោ កាយស្ស អាវិភូតកាលោ តន្និស្សយស្ស បាកដភាវតោ. សុត្តស្សាវិភូតកាលោ វិយ តេសំ ធម្មានមាវិភូតកាលោ តន្និស្សិតស្ស បាកដភាវតោតិ អយមេត្ថ ឧបមាសម្បាទនេ ការណវិភាវនា, ‘‘អាវុតសុត្តំ វិយ វិបស្សនាញាណ’’ន្តិ កត្ថចិ បាឋោ, ‘‘ឥទញ្ច វិញ្ញាណ’’ន្តិ វចនតោ បន ‘‘វិញ្ញាណ’’ន្តិ បាឋោវ សុន្ទរតរោ, ‘‘វិបស្សនាវិញ្ញាណ’’ន្តិ វា ភវិតព្ពំ. វិបស្សនាញាណំ អភិនីហរិត្វាតិ វិបស្សនាញាណាភិមុខំ ចិត្តំ នីហរិត្វា.

តត្រាតិ វេឡុរិយមណិម្ហិ. តទារម្មណានន្តិ កាយសញ្ញិតរូបធម្មារម្មណានំ. ‘‘ផស្សបញ្ចមកាន’’ន្តិអាទិបទត្តយស្សេតំ វិសេសនំ អត្ថវសា លិង្គវិភត្តិវចនវិបរិណាមោតិ កត្វា បច្ឆិមបទស្សាបិ វិសេសនភាវតោ. ផស្សបញ្ចមកគ្គហណេន, សព្ពចិត្តចេតសិកគ្គហណេន ច គហិតធម្មា វិបស្សនាចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នា ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ហិ តេសំ វិបស្សនាវិញ្ញាណគតិកត្តា អាវុតសុត្តំ វិយ ‘‘វិបស្សនាវិញ្ញាណ’’ន្តិ ហេដ្ឋា វុត្តវចនំ អវិរោធិតំ ហោតិ. កស្មា បន វិបស្សនាវិញ្ញាណស្សេវ គហណន្តិ? ‘‘ឥទញ្ច មេ វិញ្ញាណំ ឯត្ថ សិតំ ឯត្ថ បដិពទ្ធ’’ន្តិ ឥមិនា តស្សេវ វចនតោ. ‘‘អយំ ខោ មេ កាយោ’’តិអាទិនា ហិ វិបស្សនាញាណេន វិបស្សិត្វា ‘‘តទេវ វិបស្សនាញាណសម្បយុត្តំ វិញ្ញាណំ ឯត្ថ សិតំ ឯត្ថ បដិពទ្ធ’’ន្តិ និស្សយវិសយាទិវសេន មនសិ ករោតិ, តស្មា តស្សេវ ឥធ គហណំ សម្ភវតិ, នាញ្ញស្សាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘វិបស្សនាវិញ្ញាណស្សេវ វា អាវិភូតកាលោ’’តិ. ធម្មសង្គហាទីសុ (ធ. ស. ២ អាទយោ) ទេសិតនយេន បាកដភាវតោ ចេត្ថ ផស្សបញ្ចមកានំ គហណំ, និរវសេសបរិគ្គហណតោ សព្ពចិត្តចេតសិកានំ, យថារុតំ ទេសិតវសេន បធានភាវតោ វិបស្សនាវិញ្ញាណស្សាតិ វេទិតព្ពំ. កិំ បនេតេ បច្ចវេក្ខណញាណស្ស អាវិភវន្តិ, ឧទាហុ បុគ្គលស្សាតិ? បច្ចវេក្ខណញាណស្សេវ, តស្ស បន អាវិភូតត្តា បុគ្គលស្សាបិ អាវិភូតា នាម ហោន្តិ, តស្មា ‘‘ភិក្ខុនោ អាវិភូតកាលោ’’តិ វុត្តន្តិ.

យស្មា បនិទំ វិបស្សនាញាណំ មគ្គញាណានន្តរំ ហោតិ, តស្មា លោកិយាភិញ្ញានំ បរតោ, ឆដ្ឋភិញ្ញាយ ច បុរតោ វត្តព្ពំ, អថ កស្មា សព្ពាភិញ្ញានំ បុរតោវ វុត្តន្តិ ចោទនាលេសំ ទស្សេត្វា បរិហរន្តោ ‘‘ឥទញ្ច វិបស្សនាញាណ’’ន្តិអាទិមាហ. ‘‘ឥទញ្ច មគ្គញាណានន្តរ’’ន្តិ ហិ ឥមិនា យថាវុត្តំ ចោទនាលេសំ ទស្សេតិ. តត្ថ ‘‘មគ្គញាណានន្តរ’’ន្តិ សិខាប្បត្តវិបស្សនាភូតំ គោត្រភុញាណំ សន្ធាយ វុត្តំ. តទេវ ហិ អរហត្តមគ្គស្ស, សព្ពេសំ វា មគ្គផលានមនន្តរំ ហោតិ, បធានតោ បន តព្ពចនេនេវ សព្ពស្សបិ វិបស្សនាញាណស្ស គហណំ ទដ្ឋព្ពំ អវិសេសតោ តស្ស ឥធ វុត្តត្តា. មគ្គសទ្ទេន ច អរហត្តមគ្គស្សេវ គហណំ តស្សេវាភិញ្ញាបរិយាបន្នត្តា, អភិញ្ញាសម្ពន្ធេន ច ចោទនាសម្ភវតោ. លោកិយាភិញ្ញានំ បុរតោ វុត្តំ វិបស្សនាញាណំ តាសំ នានន្តរតាយ អនុបការំ, អាសវក្ខយញាណសង្ខាតាយ បន លោកុត្តរាភិញ្ញាយ បុរតោ វុត្តំ តស្សា អនន្តរតាយ ឧបការំ, តស្មា ឥទំ លោកិយាភិញ្ញានំ បរតោ, ឆដ្ឋាភិញ្ញាយ ច បុរតោ វត្តព្ពំ. កស្មា បន ឧបការដ្ឋានេ តថា អវត្វា អនុបការដ្ឋានេវ ភគវតា វុត្តន្តិ ហិ ចោទនា សម្ភវតិ. ‘‘ឯវំ សន្តេបី’’តិអាទិ បរិហារទស្សនំ. តត្ថ ឯវំ សន្តេបីតិ យទិបិ ញាណានុបុព្ពិយា មគ្គញាណស្ស អនន្តរតាយ ឧបការំ ហោតិ, ឯវំ សតិបីតិ អត្ថោ.

អភិញ្ញាវារេតិ ឆឡភិញ្ញាវសេន វុត្តេ ទេសនាវារេ. ឯតស្ស អន្តរា វារោ នត្ថីតិ បញ្ចសុ លោកិយាភិញ្ញាសុ កថិតាសុ អាកង្ខេយ្យសុត្តាទីសុ (ម. និ. ១.៦៥) វិយ ឆដ្ឋាភិញ្ញាបិ អវស្សំ កថេតព្ពា អភិញ្ញាលក្ខណភាវេន តប្បរិយាបន្នតោ, ន ច វិបស្សនាញាណំ លោកិយាភិញ្ញានំ, ឆដ្ឋាភិញ្ញាយ ច អន្តរា បវេសេត្វា កថេតព្ពំ អនភិញ្ញាលក្ខណភាវេន តទបរិយាបន្នតោ. ឥតិ ឯតស្ស វិបស្សនាញាណស្ស តាសមភិញ្ញានំ អន្តរា វារោ នត្ថិ, តស្មា តត្ថ អវសរាភាវតោ ឥធេវ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានានន្តរំ វិបស្សនាញាណំ កថិតន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘យស្មា ចា’’តិអាទិនា អត្ថន្តរមាហ. តត្ថ ច-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ, តេន ន កេវលំ វិបស្សនាញាណស្ស ឥធ ទស្សនេ តទេវ ការណំ, អថ ខោ ឥទម្បីតិ ឥមមត្ថំ សមុច្ចិនាតីតិ អាចរិយេន (ទី. និ. ដី. ១.២៣៥) វុត្តំ. សទ្ទវិទូ បន ឦទិសេ ឋានេ ច-សទ្ទោ វា-សទ្ទត្ថោ, សោ ច វិកប្បត្ថោតិ វទន្តិ, តម្បិ យុត្តមេវ អត្ថន្តរទស្សនេ បយុត្តត្តា. អត្តនា បយុជ្ជិតព្ពស្ស ហិ វិជ្ជមានត្ថស្សេវ ជោតកា ឧបសគ្គនិបាតា យថា មគ្គនិទស្សនេ សាខាភង្គា, យថា ច អទិស្សមានា ជោតនេ បទីបាតិ ឯវមីទិសេសុ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘អត្ថន្តរទស្សនម្ហិ, ច សទ្ទោ យទិ ទិស្សតិ;

សមុច្ចយេ វិកប្បេ សោ, គហេតព្ពោ វិភាវិនា’’តិ.

អកតសម្មសនស្សាតិ ហេតុគព្ភបទំ. តថា កតសម្មសនស្សាតិ ច. ‘‘ទិព្ពេន ចក្ខុនា ភេរវម្បិ រូបំ បស្សតោតិ ឯត្ថ ឥទ្ធិវិធញាណេន ភេរវំ រូបំ និម្មិនិត្វា មំសចក្ខុនា បស្សតោតិបិ វត្តព្ពំ. ឯវម្បិ ហិ អភិញ្ញាលាភិនោ អបរិញ្ញាតវត្ថុកស្ស ភយំ សន្តាសោ ឧប្បជ្ជតិ ឧច្ចវាលិកវាសិមហានាគត្ថេរស្ស វិយា’’តិ អាចរិយេន (ទី. និ. ដី. ១.២៣៥) វុត្តំ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ទិព្ពាយ សោតធាតុយា ភេរវំ សទ្ទំ សុណតោតិ ឯត្ថាបិ ឥទ្ធិវិធញាណេន ភេរវំ សទ្ទំ និម្មិនិត្វា មំសសោតេន សុណតោបីតិ វត្តព្ពមេវ. ឯវម្បិ ហិ អភិញ្ញាលាភិនោ អបរិញ្ញាតវត្ថុកស្ស ភយំ សន្តាសោ ឧប្បជ្ជតិ ឧច្ចវាលិកវាសិមហានាគត្ថេរស្ស វិយ. ថេរោ ហិ កោញ្ចនាទសហិតំ សព្ពសេតំ ហត្ថិនាគំ មាបេត្វា ទិស្វា, សុត្វា ច សញ្ជាតភយសន្តាសោតិ អដ្ឋកថាសុ (វិភ. អដ្ឋ. ២.៨៨២; ម. និ. អដ្ឋ. ១.៨១; វិសុទ្ធិ. ២.៧៣៣) វុត្តោ. អនិច្ចាទិវសេន កតសម្មសនស្ស ទិព្ពាយ…បេ… ភយំ សន្តាសោ ន ឧប្បជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. ភយវិនោទនហេតុ នាម វិបស្សនាញាណេន កតសម្មសនតា, តស្ស, តេន វា សម្បាទនត្ថន្តិ អត្ថោ. ឥធេវាតិ ចតុត្ថជ្ឈានានន្តរមេវ. ‘‘អបិចា’’តិអាទិនា យថាបាឋំ យុត្តតរនយំ ទស្សេតិ. វិបស្សនាយ បវត្តំ បាមោជ្ជបីតិបស្សទ្ធិបរម្បរាគតសុខំ វិបស្សនាសុខំ. បាដិយេក្កន្តិ ឈានាភិញ្ញាទីហិ អសម្មិស្សំ វិសុំ ភូតំ សន្ទិដ្ឋិកំ សាមញ្ញផលំ. តេនាហ ភគវា ធម្មបទេ –

‘‘យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតី បីតិបាមោជ្ជំ, អមតំ តំ វិជានត’’ន្តិអាទិ. (ធ. ប. ៣៧៤);

ឥធាបិ វុត្តំ ‘‘ឥទម្បិ ខោ មហារាជ សន្ទិដ្ឋិកំ សាមញ្ញផលំ…បេ… បណីតតរញ្ចា’’តិ, តស្មា បាឡិយា សំសន្ទនតោ ឥមមេវ នយំ យុត្តតរន្តិ វទន្តិ. អាទិតោវាតិ អភិញ្ញានមាទិម្ហិយេវ.