ចតុត្ថជ្ឈានកថាវណ្ណនា

២៣៣. យស្មា បន ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តមេវ ‘‘ចេតសា’’តិ វុត្តំ, តញ្ច រាគាទិឧបក្កិលេសមលាបគមតោ និរុបក្កិលេសំ និម្មលំ, តស្មា ឧបក្កិលេសវិគមនមេវ បរិសុទ្ធភាវោតិ អាហ ‘‘និរុបក្កិលេសដ្ឋេន បរិសុទ្ធ’’ន្តិ. យស្មា ច បរិសុទ្ធស្សេវ បច្ចយវិសេសេន បវត្តិវិសេសោ បរិយោទាតតា សុទ្ធន្តសុវណ្ណស្ស និឃំសនេន បភស្សរតា វិយ, តស្មា បភស្សរតាយេវ បរិយោទាតតាតិ អាហ ‘‘បភស្សរដ្ឋេន បរិយោទាត’’ន្តិ. វិជ្ជុ វិយ បភាយ ឥតោ ចិតោ ច និច្ឆរណំ បភស្សរំ យថា ‘‘អាភស្សរា’’តិ. ឱទាតេន វត្ថេនាតិ ឯត្ថ ‘‘ឱទាតេនា’’តិ គុណវចនំ សន្ធាយ ‘‘ឱទាតេន…បេ… ឥទ’’ន្តិ វុត្តំ. ឧតុផរណត្ថន្តិ ឧណ្ហស្ស ឧតុនោ ផរណទស្សនត្ថំ. កស្មាតិ អាហ ‘‘កិលិដ្ឋវត្ថេនា’’តិអាទិ. ឧតុផរណំ ន ហោតីតិ ឱទាតវត្ថេន វិយ សវិសេសំ ឧតុផរណំ ន ហោតិ, អប្បកមត្តមេវ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘តង្ខណ…បេ… ពលវំ ហោតី’’តិ. ‘‘តង្ខណធោតបរិសុទ្ធេនា’’តិ ច ឯតេន ឱទាតសទ្ទោ ឯត្ថ បរិសុទ្ធវចនោ ឯវ ‘‘គិហី ឱទាតវត្ថវសនោ’’តិអាទីសុ វិយ, ន សេតវចនោ យេន កេនចិ តង្ខណធោតបរិសុទ្ធេនេវ ឧតុផរណសម្ភវតោតិ ទស្សេតិ.

ននុ ច បាឡិយំ ‘‘នាស្ស កិញ្ចិ សព្ពាវតោ កាយស្ស ឱទាតេន វត្ថេន អផុដំ អស្សា’’តិ កាយស្ស ឱទាតវត្ថផរណំ វុត្តំ, ន បន វត្ថស្ស ឧតុផរណំ, អថ កស្មា ឧតុផរណំ ឥធ វុត្តន្តិ អនុយោគេនាហ ‘‘ឥមិស្សាយ ហី’’តិអាទិ. យស្មា វត្ថំ វិយ ករជកាយោ, ឧតុផរណំ វិយ ចតុត្ថជ្ឈានសុខំ, តស្មា ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ, ឯតេន ច ឱទាតេន វត្ថេន សព្ពាវតោ កាយស្ស ផរណាសម្ភវតោ, ឧបមេយ្យេន ច អយុត្តត្តា កាយគ្គហណេន តន្និស្សិតវត្ថំ គហេតព្ពំ, វត្ថគ្គហណេន ច តប្បច្ចយំ ឧតុផរណន្តិ ទស្សេតិ. នេយ្យត្ថតោ ហិ អយំ ឧបមា វុត្តា. វិចិត្រទេសនា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោតិ. យោគិនោ ហិ ករជកាយោ វត្ថំ វិយ ទដ្ឋព្ពោ ឧតុផរណសទិសេន ចតុត្ថជ្ឈានសុខេន ផរិតព្ពត្តា, ឧតុផរណំ វិយ ចតុត្ថជ្ឈានសុខំ វត្ថស្ស វិយ តេន ករជកាយស្ស ផរណតោ, បុរិសស្ស សរីរំ វិយ ចតុត្ថជ្ឈានំ ឧតុផរណដ្ឋានិយស្ស សុខស្ស និស្សយភាវតោ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. ឥទញ្ហិ យថាវុត្តវចនស្ស គុណទស្សនំ. ឯត្ថ ច បាឡិយំ ‘‘បរិសុទ្ធេន ចេតសា’’តិ ចេតោគហណេន ចតុត្ថជ្ឈានសុខំ ភគវតា វុត្តន្តិ ញាបេតុំ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានសុខំ, ចតុត្ថជ្ឈានសុខេនា’’តិ ច វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ននុ ច ចតុត្ថជ្ឈានសុខំ នាម សាតលក្ខណំ នត្ថីតិ? សច្ចំ, សន្តសភាវត្តា បនេត្ថ ឧបេក្ខាយេវ ‘‘សុខ’’ន្តិ អធិប្បេតា. តេន វុត្តំ សម្មោហវិនោទនិយំ ‘‘ឧបេក្ខា បន សន្តត្តា, សុខមិច្ចេវ ភាសិតា’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ២៣២; វិសុទ្ធិ. ២.៦៤៤; មហានិ. អដ្ឋ. ២៧; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១០៥).

ឯត្តាវតាតិ បឋមជ្ឈានាធិគមបរិទីបនតោ បដ្ឋាយ យាវ ចតុត្ថជ្ឈានាធិគមបរិទីបនា, តាវតា វចនក្កមេន. លភនំ លាភោ, សោ ឯតស្សាតិ លាភី, រូបជ្ឈានានំ លាភី រូបជ្ឈានលាភី យថា ‘‘លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាន’’ន្តិ, (សំ. និ. ២.៧០; ឧទា. ៣៨) លភនសីលោ វា លាភី. កិំ លភនសីលោ? រូបជ្ឈានានីតិបិ យុជ្ជតិ. ឯវមិតរស្មិម្បិ. ន អរូបជ្ឈានលាភីតិ ន វេទិតព្ពោតិ យោជេតព្ពំ. កស្មាតិ វុត្តំ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ, អដ្ឋន្នម្បិ សមាបត្តីនំ ឧបរិ អភិញ្ញាធិគមេ អវិនាភាវតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ចុទ្ទសហាការេហីតិ ‘‘កសិណានុលោមតោ, កសិណបដិលោមតោ កសិណានុលោមបដិលោមតោ, ឈានានុលោមតោ, ឈានបដិលោមតោ, ឈានានុលោមបដិលោមតោ, ឈានុក្កន្តិកតោ, កសិណុក្កន្តិកតោ, ឈានកសិណុក្កន្តិកតោ, អង្គសង្កន្តិតោ, អារម្មណសង្កន្តិតោ, អង្គារម្មណសង្កន្តិតោ អង្គវវត្ថានតោ, អារម្មណវវត្ថានតោ’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៦៥) វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តេហិ ឥមេហិ ចុទ្ទសហាការេហិ. សតិបិ ឈានេសុ អាវជ្ជនាទិបញ្ចវិធវសីភាវេ អយមេវ ចុទ្ទសវិធោ វសីភាវោ អភិញ្ញា និព្ពត្តនេ ឯកន្តេន ឥច្ឆិតព្ពោតិ ទស្សេន្តេន ‘‘ចុទ្ទសហាការេហិ ចិណ្ណវសីភាវ’’ន្តិ វុត្តំ, ឥមិនា ច អរូបសមាបត្តីសុ ចិណ្ណវសីភាវំ វិនា រូបសមាបត្តីសុ ឯវ ចិណ្ណវសីភាវេន សមាបត្តិ ន ឥជ្ឈតីតិ តាសំ អភិញ្ញាធិគមេ អវិនាភាវំ ទស្សេតីតិ វេទិតព្ពំ.

ននុ យថាបាឋមេវ វិនិច្ឆយោ វត្តព្ពោតិ ចោទនំ សោធេតិ ‘‘បាឡិយំ បនា’’តិអាទិនា, សាវសេសបាឋភាវតោ នីហរិត្វា ឯស វិនិច្ឆយោ វត្តព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ. យជ្ជេវំ អរូបជ្ឈានានិបិ បាឡិយំ គហេតព្ពានិ, អថ កស្មា តានិ អគ្គហេត្វា សាវសេសបាឋោ ភគវតា កតោតិ? សព្ពាភិញ្ញានំ វិសេសតោ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានបាទកត្តា. សតិបិ ហិ តាសំ តថា អវិនាភាវេ វិសេសតោ បនេតា រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានបាទកា, តស្មា តាសំ តប្បាទកភាវវិញ្ញាបនត្ថំ តត្ថេវ ឋត្វា ទេសនា កតា, ន បន អរូបាវចរជ្ឈានានំ ឥធ អននុបយោគតោ. តេនាហ ‘‘អរូបជ្ឈានានិ អាហរិត្វា កថេតព្ពានី’’តិ.