បឋមជ្ឈានកថាវណ្ណនា

២២៦. យទេវំ ‘‘សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតី’’តិ ឯតេនេវ ឧបចារវសេនបិ អប្បនាវសេនបិ ចិត្តស្ស សមាធានំ កថិតំ សិយា, ឯវំ សន្តេ ‘‘សោ វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិអាទិកា ទេសនា កិមត្ថិយាតិ ចោទនាយ ‘‘សោ វិវិច្ចេវ…បេ… វុត្តន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘សមាហិតេ’’តិ បទទ្វយំ ‘‘ទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ ឥមេហិ សម្ពន្ធិត្វា សមាហិតត្តា តថា ទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. ឧបរិវិសេសទស្សនត្ថន្តិ ឧបចារសមាធិតោ, បឋមជ្ឈានាទិសមាធិតោ ច ឧបរិ បត្តព្ពស្ស បឋមទុតិយជ្ឈានាទិវិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ. ឧបចារសមាធិសមធិគមេនេវ ហិ បឋមជ្ឈានាទិវិសេសោ សមធិគន្តុំ សក្កា, ន បន តេន វិនា, ទុតិយជ្ឈានាទិសមធិគមេបិ បាមោជ្ជុប្បាទាទិការណបរម្បរា ឥច្ឆិតព្ពា, ទុតិយមគ្គាទិសមធិគមេ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អប្បនាសមាធិនាតិ បឋមជ្ឈានាទិអប្បនាសមាធិនា. តស្ស សមាធិនោតិ យោ អប្បនាលក្ខណោ សមាធិ ‘‘សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតី’’តិ សព្ពសាធារណវសេន វុត្តោ, តស្ស សមាធិនោ. បភេទទស្សនត្ថន្តិ ទុតិយជ្ឈានាទិវិភាគស្ស ចេវ បឋមាភិញ្ញាទិវិភាគស្ស ច បភេទទស្សនត្ថំ. ករជកាយន្តិ ចតុសន្តតិរូបសមុទាយភូតំ ចាតុមហាភូតិកកាយំ. សោ ហិ គព្ភាសយេ ករីយតីតិ កត្វា ករសង្ខាតតោ បុប្ផសម្ភវតោ ជាតត្តា ករជោតិ វុច្ចតិ. ករោតិ ហិ មាតុ សោណិតសង្ខាតបុប្ផស្ស, បិតុ សុក្កសង្ខាតសម្ភវស្ស ច នាមំ, តតោ ជាតោ បន អណ្ឌជជលាពុជវសេន គព្ភសេយ្យកកាយោវ. កាមំ ឱបបាតិកាទីនម្បិ ហេតុសម្បន្នានំ យថាវុត្តសមាធិសមធិគមោ សម្ភវតិ, តថាបិ យេភុយ្យត្តា, បាកដត្តា ច ស្វេវ កាយោ វុត្តោតិ. ករោតិ បុត្តេ និព្ពត្តេតីតិ ករោ, សុក្កសោណិតំ, ករេន ជាតោ ករជោតិបិ វទន្តិ.

ននុ ច នាមកាយោបិ វិវេកជេន បីតិសុខេន តថា លទ្ធូបការោវ សិយា, អថ កស្មា យថាវុត្តោ រូបកាយោវ ឥធ គហិតោតិ? សទ្ទន្តរាភិសម្ពន្ធេន អធិគតត្តា. ‘‘អភិសន្ទេតី’’តិអាទិសទ្ទន្តរាភិសម្ពន្ធតោ ហិ រូបកាយោ ឯវ ឥធ ភគវតា វុត្តោតិ អធិគមីយតិ តស្សេវ អភិសន្ទនាទិកិរិយាយោគ្យត្តាតិ. អភិសន្ទេតីតិ អភិសន្ទនំ ករោតិ, សោ ឥមមេវ កាយំ វិវេកជេន បីតិសុខេនាតិ ហិ ភេទវសេន, សមុទាយាវយវវសេន ច បរិកប្បនាមត្តសិទ្ធា ហេតុកិរិយា ឯត្ថ លព្ភតិ, អភិសន្ទនំ បនេតំ ឈានមយេន បីតិសុខេន ករជកាយស្ស តិន្តភាវាបាទនំ, សព្ពត្ថកមេវ ច លូខភាវស្សាបនយនន្តិ អាហ ‘‘តេមេតិ ស្នេហេតី’’តិ, អវស្សុតភាវំ, អល្លភាវញ្ច ករោតីតិ អត្ថោ. អត្ថតោ បន អភិសន្ទនំ នាម យថាវុត្តបីតិសុខសមុដ្ឋានេហិ បណីតរូបេហិ កាយស្ស បរិប្ផរណំ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘សព្ពត្ថ បវត្តបីតិ សុខំ ករោតី’’តិ. តំសមុដ្ឋានរូបផរណវសេនេវ ហិ សព្ពត្ថ បវត្តបីតិសុខតា. បរិសន្ទេតីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ភស្តំ នាម ចម្មបសិព្ពកំ. បរិប្ផរតីតិ សុទ្ធកិរិយាបទំ. តេន វុត្តំ ‘‘សមន្តតោ ផុសតី’’តិ, សោ ឥមមេវ កាយំ វិវេកជេន បីតិសុខេន សមន្តតោ ផុដ្ឋោ ភវតីតិ អត្ថោ. ផុសនកិរិយាយេវេត្ថ ឧបបន្នា, ន ព្យាបនកិរិយា ភិក្ខុស្សេវ សុទ្ធកត្តុភាវតោ. សព្ពំ ឯតស្ស អត្ថីតិ សព្ពវា យថា ‘‘គុណវា’’តិ, តស្ស សព្ពវតោ, ‘‘អវយវាវយវីសម្ពន្ធេ អវយវិនិ សាមិវចន’’ន្តិ សទ្ទលក្ខណេន បនេតស្ស ‘‘កិញ្ចី’’តិ អវយវេន សម្ពជ្ឈនតោ អវយវីវិសយោយេវេស សព្ពសទ្ទោតិ មន្ត្វា ឆវិមំសាទិកោដ្ឋាសសង្ខាតេន អវយវេន អវយវីភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សព្ពកោដ្ឋាសវតោ កាយស្សា’’តិ. ‘‘កិញ្ចី’’តិ ឯតស្ស ‘‘ឧបា…បេ… ឋាន’’ន្តិ អត្ថវចនំ. ឧបាទិន្នកសន្តតិបវត្តិដ្ឋានេតិ កម្មជរូបសន្តតិយា បវត្តិដ្ឋានេ អផុដំ នាម ន ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ឆវិមំសលោហិតានុគតន្តិ ឆវិមំសលោហិតាទិកម្មជរូបមនុគតំ. យត្ថ យត្ថ កម្មជរូបំ, តត្ថ តត្ថ ចិត្តជរូបស្សាបិ ព្យាបនតោ តេន តស្ស កាយស្ស ផុដភាវំ សន្ធាយ ‘‘អផុដំ នាម ន ហោតី’’តិ វុត្តំ.

២២៧. ឆេកោតិ កុសលោ, តំ បន កោសល្លំ ‘‘កំសថាលេ ន្ហានិយចុណ្ណានិ អាកិរិត្វា’’តិអាទិសទ្ទន្តរសន្និធានតោ, បករណតោ ច ន្ហានិយចុណ្ណានំ ករណេ, បយោជនេ, បិណ្ឌនេ ច សមត្ថតាវសេន វេទិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ ‘‘បដិពលោ’’តិអាទិនា. កំសសទ្ទោ បន ‘‘មហតិយា កំសបាតិយា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៦១) សុវណ្ណេ អាគតោ, ‘‘កំសោ ឧបហតោ យថា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៣៤) កិត្តិមលោហេ, ‘‘ឧបកំសោ នាម រាជា មហាកំសស្ស អត្រជោ’’តិអាទីសុ [ជា. អដ្ឋ. ៤.១០.១៦៤ (អត្ថតោ សមានំ)] បណ្ណត្តិមត្តេ. ឥធ បន យត្ថ កត្ថចិ លោហេតិ អាហ ‘‘យេន កេនចិ លោហេន កតភាជនេ’’តិ. ននុ ឧបមាករណមត្តមេវិទំ, អថ កស្មា កំសថាលកស្ស សវិសេសស្ស គហណំ កតន្តិ អនុយោគំ បរិហរតិ ‘‘មត្តិកាភាជន’’ន្តិអាទិនា. ‘‘សន្ទេន្តស្សា’’តិ បរិមទ្ទេត្វា បិណ្ឌំ ករោន្តស្សេវ ភិជ្ជតិ, ន បន សន្ទនក្ខមំ ហោតិ, អនាទរលក្ខណេ ចេតំ សាមិវចនំ. កិរិយន្តរស្ស បវត្តនក្ខណេយេវ កិរិយន្តរស្ស បវត្តនញ្ហិ អនាទរលក្ខណំ. ‘‘បរិប្ផោសកំ បរិប្ផោសក’’ន្តិ ឥទំ ភាវនបុំសកន្តិ ទស្សេតិ ‘‘សិញ្ចិត្វា សិញ្ចិត្វា’’តិ ឥមិនា. ផុសសទ្ទោ ចេត្ថ បរិសិញ្ចនេ យថា តំ វាតវុដ្ឋិសមយេ ‘‘ទេវោ ច ថោកំ ថោកំ ផុសាយតី’’តិ, (បាចិ. ៣៦២) តស្មា តតោ តតោ ន្ហានិយចុណ្ណតោ ឧបរិ ឧទកេន ព្យាបនករណវសេន បរិសិញ្ចិត្វា បរិសិញ្ចិត្វាតិ អត្ថោ. អនុបសគ្គោបិ ហិ សទ្ទោ សឧបសគ្គោ វិយ បករណាធិគតស្ស អត្ថស្ស ទីបកោ, ‘‘សិញ្ចិត្វា សិញ្ចិត្វា’’តិ បន វចនំ ‘‘បរិប្ផោសកំ បរិប្ផោសក’’ន្តិ ឯតស្ស ‘‘សន្ទេយ្យា’’តិ ឯត្ថ វិសេសនភាវវិញ្ញាបនត្ថំ. ឯវមីទិសេសុ. ‘‘សន្ទេយ្យា’’តិ ឯត្ថ សន្ទ-សទ្ទោ បិណ្ឌករណេតិ វុត្តំ ‘‘បិណ្ឌំ ករេយ្យា’’តិ. អនុគតាតិ អនុបវិសនវសេន គតា ឧបគតា. បរិគ្គហិតាតិ បរិតោ គហិតា សមន្តតោ ផុដ្ឋា.

អន្តរោ ច ពាហិរោ ច បទេសោ, តេហិ សហ បវត្តតីតិ សន្តរពាហិរា, ន្ហានិយបិណ្ឌិ, ‘‘សមន្តរពាហិរា’’តិបិ បាឋោ, ម-ការោ បទសន្ធិវសេន អាគមោ. យថាវុត្តេន បរិគ្គហិតតាការណេនេវ សន្តរពាហិរោ ន្ហានិយបិណ្ឌិ ផុដា ឧទកស្នេហេនាតិ អាហ ‘‘សព្ពត្ថកមេវ ឧទកសិនេហេន ផុដា’’តិ. សព្ពត្ថ បវត្តនំ សព្ពត្ថកំ, ភាវនបុំសកញ្ចេតំ, សព្ពបទេសេ ហុត្វា ឯវ ផុដាតិ អត្ថោ. ‘‘សន្តរពាហិរា ផុដា’’តិ ច ឥមិនា ន្ហានិយបិណ្ឌិយា សព្ពសោ ឧទកេន តេមិតភាវមាហ, ‘‘ន ច បគ្ឃរណី’’តិ បន ឥមិនា តិន្តាយបិ តាយ ឃនថទ្ធភាវំ. តេនាហ ‘‘ន ច ពិន្ទុំ ពិន្ទុ’’ន្តិអាទិ. ឧទកស្ស ផុសិតំ ផុសិតំ, ន ច បគ្ឃរណី សូទនីតិ អត្ថោ, ‘‘ពិន្ទុំ ឧទកំ’’ តិបិ កត្ថចិ បាឋោ, ឧទកសង្ខាតំ ពិន្ទុន្តិ តស្សត្ថោ. ពិន្ទុសទ្ទោ ហិ ‘‘ព្យាលម្ពម្ពុធរពិន្ទូ’’តិអាទីសុ វិយ ធារាវយវេ. ឯវំ បន អបគ្ឃរណតោ ហត្ថេនបិ ទ្វីហិបិ តីហិបិ អង្គុលេហិ គហេតុំ, ឱវដ្ដិកាយ វា កាតុំ សក្កា. យទិ ហិ សា បគ្ឃរណី អស្ស, ឯវំ សតិ ស្នេហវិគមនេន សុក្ខត្តា ថទ្ធា ហុត្វា តថា គហេតុំ, កាតុំ វា ន សក្កាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឱវដ្ដិកាយាតិ បរិវដ្ដុលវសេន, គុឡិកាវសេន សា បិណ្ឌិ កាតុំ សក្កាតិ អត្ថោ.