នីវរណប្បហានកថាវណ្ណនា

២១៦. បុព្ពេ វុត្តស្សេវ អត្ថចតុក្កស្ស បុន សម្បិណ្ឌេត្វា កថនំ កិមត្ថន្តិ អធិប្បាយេន អនុយោគំ ឧទ្ធរិត្វា សោធេតិ ‘‘សោ…បេ… កិំ ទស្សេតី’’តិអាទិនា. បច្ចយសម្បត្តិន្តិ សម្ភារបារិបូរិំ. ឥមេ ចត្តារោតិ សីលសំវរោ ឥន្ទ្រិយសំវរោ សម្បជញ្ញំ សន្តោសោតិ បុព្ពេ វុត្តា ចត្តារោ អារញ្ញិកស្ស សម្ភារា. ន ឥជ្ឈតីតិ ន សម្បជ្ជតិ ន សផលោ ភវតិ. ន កេវលំ អនិជ្ឈនមត្តំ, អថ ខោ អយម្បិ ទោសោតិ ទស្សេតិ ‘‘តិរច្ឆានគតេហិ វា’’តិអាទិនា. វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតីតិ ‘‘អសុកស្ស ភិក្ខុនោ អរញ្ញេ តិរច្ឆានគតានំ វិយ, វនចរកានំ វិយ ច និវាសនមត្តមេវ, ន បន អរញ្ញវាសានុច្ឆវិកា កាចិ សម្មាបដិបត្តិ អត្ថី’’តិ អបវាទវសេន វចនីយភាវមាបជ្ជតិ, ឥមស្សត្ថស្ស បន ទស្សនេន វិរុជ្ឈនតោ សទ្ធិំ-សទ្ទោ ន បោរាណោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា អារញ្ញកេហិ តិរច្ឆានគតេហិ, វនចរវិសភាគជនេហិ វា សទ្ធិំ វិប្បដិបត្តិវសេន វសនីយភាវំ អាបជ្ជតិ. ‘‘ន ភិក្ខវេ បណិធាយ អរញ្ញេ វត្ថព្ពំ, យោ វសេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិអាទីសុ (បារា. ២២៣) វិយ ហិ វត្ថព្ព-សទ្ទោ វសិតព្ពបរិយាយោ. តថា ហិ វិភង្គដ្ឋកថាយម្បិ វុត្តំ ‘‘ឯវរូបស្ស ហិ អរញ្ញវាសោ កាឡមក្កដអច្ឆតរច្ឆទីបិមិគានំ អដវិវាសសទិសោ ហោតី’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៥២៦) អធិវត្ថាតិ អធិវសន្តា. បឋមំ ភេរវសទ្ទំ សាវេន្តិ. តាវតា អបលាយន្តស្ស ហត្ថេហិបិ សីសំ បហរិត្វា បលាបនាការំ ករោន្តីតិ អាចរិយសារិបុត្តត្ថេរេន កថិតំ. ឯវំ ព្យតិរេកតោ បច្ចយសម្បត្តិយា ទស្សិតភាវំ បកាសេត្វា ឥទានិ អន្វយតោបិ បកាសេតុំ ‘‘យស្ស បនេតេ’’តិអាទិ វុត្តំ. កថំ ឥជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘សោ ហី’’តិអាទិ. កាឡកោ តិលកោតិ វណ្ណវិការាបនរោគវសេន អញ្ញត្ថ បរិយាយវចនំ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘ទុន្នាមកញ្ច អរិសំ, ឆទ្ទិកោ វមថូរិតោ;

ទវថុ បរិតាបោថ, តិលកោ តិលកាឡកោ’’តិ.

តិលសណ្ឋានំ វិយ ជាយតីតិ ហិ តិលកោ, កាឡោ ហុត្វា ជាយតីតិ កាឡកោ. ឥធ បន បណ្ណត្តិវីតិក្កមសង្ខាតំ ថុល្លវជ្ជំ កាឡកសទិសត្តា កាឡកំ, មិច្ឆាវីតិក្កមសង្ខាតំ អណុមត្តវជ្ជំ តិលកសទិសត្តា តិលកន្តិ អយំ វិសេសោ. តន្តិ តថា ឧប្បាទិតំ បីតិំ. វិគតភាវេន ឧបដ្ឋានតោ ខយវយវសេន សម្មសនំ. ខីយនដ្ឋេន ហិ ខយោវ វិគតោ, វិបរីតោ វា ហុត្វា អយនដ្ឋេន វយោតិបិ វុច្ចតិ. អរិយភូមិ នាម លោកុត្តរភូមិ. ឥតីតិ អរិយភូមិឱក្កមនតោ, ទេវតានំ វណ្ណភណនតោ វា, តត្ថ តត្ថ ទេវតានំ វចនំ សុត្វា តស្ស យសោ បត្ថដោតិ វុត្តំ ហោតិ, ឯវញ្ច កត្វា ហេដ្ឋា វុត្តំ អយសបត្ថរណម្បិ ទេវតានមារោចនវសេនាតិ គហេតព្ពំ.

វិវិត្ត-សទ្ទោ ជនវិវេកេតិ អាហ ‘‘សុញ្ញ’’ន្តិ. តំ បន ជនសទ្ទនិគ្ឃោសាភាវេន វេទិតព្ពំ សទ្ទកណ្ដកត្តា ឈានស្សាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អប្បសទ្ទំ អប្បនិគ្ឃោសន្តិ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ. ជនកគ្គហណេនេវ ហិ ឥធ ជញ្ញំ គហិតំ. តថា ហិ វុត្តំ វិភង្គេ ‘‘យទេវ តំ អប្បនិគ្ឃោសំ, តទេវ តំ វិជនវាត’’ន្តិ (វិភ. ៥៣៣). អប្បសទ្ទន្តិ ច បកតិសទ្ទាភាវមាហ. អប្បនិគ្ឃោសន្តិ នគរនិគ្ឃោសាទិសទ្ទាភាវំ. ឦទិសេសុ ហិ ព្យញ្ជនំ សាវសេសំ វិយ, អត្ថោ បន និរវសេសោតិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. មជ្ឈិមាគមដ្ឋកថាវណ្ណនាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ៣.៣៦៤) បន អាចរិយធម្មបាលត្ថេរោ ឯវមាហ ‘‘អប្បសទ្ទស្ស បរិត្តបរិយាយំ មនសិ កត្វា វុត្តំ ‘ព្យញ្ជនំ សាវសេសំ សិយា’តិ. តេនាហ ‘ន ហិ តស្សា’តិអាទិ. អប្បសទ្ទោ បនេត្ថ អភាវត្ថោតិបិ សក្កា វិញ្ញាតុំ ‘អប្បាពាធតញ្ច សញ្ជានាមី’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២២៥) វិយា’’តិ. តមត្ថំ វិភង្គបាឡិយា (វិភ. ៥២៨) សំសន្ទន្តោ ‘‘ឯតទេវា’’តិអាទិមាហ. ឯតទេវាតិ ច មយា សំវណ្ណិយមានំ និស្សទ្ទតំ ឯវាតិ អត្ថោ. សន្តិកេបីតិ គាមាទីនំ សមីបេបិ ឯទិសំ វិវិត្តំ នាម, បគេវ ទូរេតិ អត្ថោ. អនាកិណ្ណន្តិ អសង្កិណ្ណំ អសម្ពាធំ. យស្ស សេនាសនស្ស សមន្តា គាវុតម្បិ អឌ្ឍយោជនម្បិ បព្ពតគហនំ វនគហនំ នទីគហនំ ហោតិ, ន កោចិ អវេលាយ ឧបសង្កមិតុំ សក្កោតិ, ឥទំ សន្តិកេបិ អនាកិណ្ណំ នាម. សេតីតិ សយតិ. អាសតីតិ និសីទតិ. ‘‘ឯត្ថា’’តិ ឥមិនា សេន-សទ្ទស្ស, អាសន-សទ្ទស្ស ច អធិករណត្ថភាវំ ទស្សេតិ, ច-សទ្ទេន ច តទុភយបទស្ស ចត្ថសមាសភាវំ. ‘‘តេនាហា’’តិអាទិនា វិភង្គបាឡិមេវ អាហរតិ.

ឥទានិ តស្សាយេវត្ថំ សេនាសនប្បភេទទស្សនវសេន វិភាវេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. វិភង្គបាឡិយំ និទស្សននយេន សរូបតោ ទស្សិតសេនាសនស្សេវ ហិ អយំ វិភាគោ. តត្ថ វិហារោ បាការបរិច្ឆិន្នោ សកលោ អាវាសោ. អឌ្ឍយោគោ ទីឃបាសាទោ, ‘‘គរុឡសណ្ឋានបាសាទោ’’តិបិ វទន្តិ. បាសាទោ ចតុរស្សបាសាទោ. ហម្មិយំ មុណ្ឌច្ឆទនបាសាទោ. អដ្ដោ បដិរាជូនំ បដិពាហនយោគ្គោ ចតុបញ្ចភូមកោ បតិស្សយវិសេសោ. មាឡោ ឯកកូដសង្គហិតោ អនេកកោណវន្តោ បតិស្សយវិសេសោ. អបរោ នយោ – វិហារោ ទីឃមុខបាសាទោ. អឌ្ឍយោគោ ឯកបស្សឆទនកគេហំ. តស្ស កិរ ឯកបស្សេ ភិត្តិ ឧច្ចតរា ហោតិ, ឥតរបស្សេ នីចា, តេន តំ ឯកឆទនកំ ហោតិ. បាសាទោ អាយតចតុរស្សបាសាទោ. ហម្មិយំ មុណ្ឌច្ឆទនកំ ចន្ទិកង្គណយុត្តំ. គុហា កេវលា បព្ពតគុហា. លេណំ ទ្វារពន្ធំ បព្ភារំ. សេសំ វុត្តនយមេវ. ‘‘មណ្ឌបោតិ សាខាមណ្ឌបោ’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.២១៦) ឯវំ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន, អង្គុត្តរដីកាការេន ច អាចរិយសារិបុត្តត្ថេរេន វុត្តំ.

វិភង្គដ្ឋកថាយំ (វិភ. អដ្ឋ. ៥២៧) បន វិហារោតិ សមន្តា បរិហារបថំ, អន្តោយេវ ច រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានានិ ទស្សេត្វា កតសេនាសនំ. អឌ្ឍយោគោតិ សុបណ្ណវង្កគេហំ. បាសាទោតិ ទ្វេ កណ្ណិកានិ គហេត្វា កតោ ទីឃបាសាទោ. អដ្ដោតិ បដិរាជាទិបដិពាហនត្ថំ ឥដ្ឋកាហិ កតោ ពហលភិត្តិកោ ចតុបញ្ចភូមកោ បតិស្សយវិសេសោ. មាឡោតិ ភោជនសាលាសទិសោ មណ្ឌលមាឡោ. វិនយដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯកកូដសង្គហិតោ ចតុរស្សបាសាទោ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៨២-៤៨៧) វុត្តំ. លេណន្តិ បព្ពតំ ខណិត្វា វា បព្ភារស្ស អប្បហោនកដ្ឋានេ កុដ្ដំ ឧដ្ឋាបេត្វា វា កតសេនាសនំ. គុហាតិ ភូមិទរិ វា យត្ថ រត្តិន្ទិវំ ទីបំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ, បព្ពតគុហា វា ភូមិគុហា វាតិ វុត្តំ.

តំ អាវសថភូតំ បតិស្សយសេនាសនំ វិហរិតព្ពដ្ឋេន, វិហារដ្ឋានដ្ឋេន ច វិហារសេនាសនំ នាម. មសារកាទិចតុព្ពិធោ មញ្ចោ. តថា បីឋំ. ឧណ្ណភិសិអាទិបញ្ចវិធា ភិសិ. សីសប្បមាណំ ពិម្ពោហនំ. វិត្ថារតោ វិទត្ថិចតុរង្គុលតា, ទីឃតោ មញ្ចវិត្ថារប្បមាណតា ចេត្ថ សីសប្បមាណំ. មសារកាទីនិ មញ្ចបីឋភាវតោ, ភិសិឧបធានញ្ច មញ្ចបីឋសម្ពន្ធតោ មញ្ចបីឋសេនាសនំ. មញ្ចបីឋភូតញ្ហិ សេនាសនំ, មញ្ចបីឋសម្ពន្ធញ្ច សាមញ្ញនិទ្ទេសេន, ឯកសេសេន វា ‘‘មញ្ចបីឋសេនាសន’’ន្តិ វុច្ចតិ. អាចរិយសារិបុត្តត្ថេរោបិ ឯវមេវ វទតិ. អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន បន ‘‘មញ្ចបីឋសេនាសនន្តិ មញ្ចបីឋញ្ចេវ មញ្ចបីឋសម្ពន្ធសេនាសនញ្ចា’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.២១៦) វុត្តំ. ចិមិលិកា នាម សុធាបរិកម្មកតាយ ភូមិយា វណ្ណានុរក្ខណត្ថំ បដខណ្ឌាទីហិ សិព្ពេត្វា កតា. ចម្មខណ្ឌោ នាម សីហព្យគ្ឃទីបិតរច្ឆចម្មាទីសុបិ យំ កិញ្ចិ ចម្មំ. អដ្ឋកថាសុ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១២; វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ៨២) ហិ សេនាសនបរិភោគេ បដិក្ខិត្តចម្មំ ន ទិស្សតិ. តិណសន្ថារោតិ យេសំ កេសញ្ចិ តិណានំ សន្ថារោ. ឯសេវ នយោ បណ្ណសន្ថារេបិ. ចិមិលិកាទិ ភូមិយំ សន្ថរិតព្ពតាយ សន្ថតសេនាសនំ. យត្ថ វា បន ភិក្ខូ បដិក្កមន្តីតិ ឋបេត្វា វា ឯតានិ មញ្ចាទីនិ យត្ថ ភិក្ខូ សន្និបតន្តិ, សព្ពមេតំ សេនាសនំ នាមាតិ ឯវំ វុត្តំ អវសេសំ រុក្ខមូលាទិបដិក្កមិតព្ពដ្ឋានំ អភិសង្ខរណាភាវតោ កេវលំ សយនស្ស, និស្សជ្ជាយ ច ឱកាសភូតត្តា ឱកាសសេនាសនំ. សេនាសនគ្គហណេនាតិ ‘‘វិវិត្តំ សេនាសន’’ន្តិ ឥមិនា សេនាសនសទ្ទេន វិវិត្តសេនាសនស្ស វា អាទានេន, វចនេន វា គហិតមេវ សាមញ្ញជោតនាយ វិសេសេ អវដ្ឋានតោ, វិសេសត្ថិនា ច វិសេសស្ស បយុជ្ជិតព្ពតោ.

យទេវំ កស្មា ‘‘អរញ្ញ’’ន្តិអាទិ បុន វុត្តន្តិ អនុយោគេន ‘‘ឥធ បនស្សា’’តិអាទិមាហ. ឯវំ គហិតេសុបិ សេនាសនេសុ យថាវុត្តស្ស ភិក្ខុនោ អនុច្ឆវិកមេវ សេនាសនំ ទស្សេតុកាមត្តា បុន ឯវំ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘ភិក្ខុនីនំ វសេន អាគត’’ន្តិ ឥទំ វិនយេ អាគតមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, ន អភិធម្មេ. វិនយេ ហិ គណម្ហាឱហីយនសិក្ខាបទេ (បាចិ. ៦៩១) ភិក្ខុនីនំ អារញ្ញកធុតង្គស្ស បដិក្ខិត្តត្តា ឥទម្បិ ច តាសំ អរញ្ញំ នាម, ន បន បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិមំ អរញ្ញមេវ សេនាសនំ, ឥទម្បិ ច តាសំ គណម្ហាឱហីយនាបត្តិករំ, ន តុ បញ្ចធនុសតិកាទិមេវ អរញ្ញំ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ –

‘‘ឯកា វា គណម្ហា ឱហីយេយ្យាតិ អគាមកេ អរញ្ញេ ទុតិយិកាយ ភិក្ខុនិយា ទស្សនូបចារំ វា សវនូបចារំ វា វិជហន្តិយា អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស, វិជហិតេ អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិ.

វិនយដ្ឋកថាសុបិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦៩២) ហិ តថាវ អត្ថោ វុត្តោតិ. អភិធម្មេ បន ‘‘អរញ្ញន្តិ និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលា សព្ពមេតំ អរញ្ញ’’ន្តិ (វិភ. ៥២៩) អាគតំ. វិនយសុត្តន្តា ហិ ឧភោបិ បរិយាយទេសនា នាម, អភិធម្មោ បន និប្បរិយាយទេសនា, តស្មា យំ ន គាមបទេសន្តោគធំ, តំ អរញ្ញន្តិ និប្បរិយាយេន ទស្សេតុំ តថា វុត្តំ. ឥន្ទខីលា ពហិ និក្ខមិត្វា យំ ឋានំ បវត្តំ, សព្ពមេតំ អរញ្ញំ នាមាតិ ចេត្ថ អត្ថោ. អារញ្ញកំ នាម…បេ… បច្ឆិមន្តិ ឥទំ បន សុត្តន្តនយេន អារញ្ញកសិក្ខាបទេ (បារា. ៦៥២) អារញ្ញិកំ ភិក្ខុំ សន្ធាយ វុត្តំ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ អនុរូបំ, តស្មា វិសុទ្ធិមគ្គេ ធុតង្គនិទ្ទេសេ (វិសុទ្ធិ. ១.១៩) យំ តស្ស លក្ខណំ វុត្តំ, តំ យុត្តមេវ, អតោ តត្ថ វុត្តនយេន គហេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

សន្ទច្ឆាយន្តិ សីតច្ឆាយំ. តេនាហ ‘‘តត្ថ ហី’’តិអាទិ. រុក្ខមូលន្តិ រុក្ខសមីបំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘យាវតា មជ្ឈន្ហិកេ កាលេ សមន្តា ឆាយា ផរតិ, និវាតេ បណ្ណានិ និបតន្តិ, ឯត្តាវតា រុក្ខមូល’’ន្តិ. បព្ពតន្តិ សុទ្ធបាសាណសុទ្ធបំសុឧភយមិស្សកវសេន តិវិធោបិ បព្ពតោ អធិប្បេតោ, ន សិលាមយោ ឯវ. សេល-សទ្ទោ បន អវិសេសតោ បព្ពតបរិយាយោតិ កត្វា ឯវំ វុត្តំ. ‘‘តត្ថ ហី’’តិអាទិនា តទុភយស្ស អនុរូបតំ ទស្សេតិ. ទិសាសុ ខាយមានាសូតិ ទសសុ ទិសាសុ អភិមុខីភាវេន ទិស្សមានាសុ. តថារូបេនបិ ការណេន សិយា ចិត្តស្ស ឯកគ្គតាតិ ឯតំ វុត្តំ, សព្ពទិសាហិ អាគតេន វាតេន ពីជិយមានភាវហេតុទស្សនត្ថន្តិ កេចិ. កំ វុច្ចតិ ឧទកំ បិបាសវិនោទនស្ស ការកត្តា. ‘‘យំ នទីតុម្ពន្តិបិ នទីកុញ្ជន្តិបិ វទន្តិ, តំ កន្ទរន្តិ អបព្ពតបទេសេបិ វិទុគ្គនទីនិវត្តនបទេសំ កន្ទរន្តិ ទស្សេតី’’តិ (វិភ. មូលដី. ៥៣០) អាចរិយានន្ទត្ថេរោ, តេនេវ វិញ្ញាយតិ ‘‘នទីតុម្ពនទីកុញ្ជសទ្ទា នទីនិវត្តនបទេសវាចកា’’តិ. នទីនិវត្តនបទេសោ ច នាម នទិយា និក្ខមនឧទកេន បុន និវត្តិត្វា គតោ វិទុគ្គបទេសោ. ‘‘អបព្ពតបទេសេបី’’តិ វទន្តោ បន អដ្ឋកថាយំ និទស្សនមត្តេន បឋមំ បព្ពតបទេសន្តិ វុត្តំ, យថាវុត្តោ បន នទីបទេសោបិ កន្ទរោ ឯវាតិ ទស្សេតិ.

‘‘តត្ថ ហី’’តិអាទិនាបិ និទស្សនមត្តេនេវ តស្សានុរូបភាវមាហ. ឧស្សាបេត្វាតិ បុញ្ជំ កត្វា. ‘‘ទ្វិន្នំ បព្ពតានម្បិ អាសន្នតរេ ឋិតានំ ឱវរកាទិសទិសំ វិវរំ ហោតិ, ឯកស្មិំយេវ បន បព្ពតេ ឧមង្គសទិស’’ន្តិ វទន្តិ អាចរិយា. ឯកស្មិំយេវ ហិ ឧមង្គសទិសំ អន្តោលេណំ ហោតិ ឧបរិ បដិច្ឆន្នត្តា, ន ទ្វីសុ តថា អប្បដិច្ឆន្នត្តា, តស្មា ‘‘ឧមង្គសទិស’’ន្តិ ឥទំ ‘‘ឯកស្មិំ យេវា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធនីយំ. ‘‘មហាវិវរ’’ន្តិ ឥទំ បន ឧភយេហិបិ. ឧមង្គសទិសន្តិ ច ‘‘សុទុង្គាសទិស’’ន្តិ (ទី. និ. ដី. ១.២១៦) អាចរិយេន វុត្តំ. សុទុង្គាតិ ហិ ភូមិឃរស្សេតំ អធិវចនំ, ‘‘តំ គហេត្វា សុទុង្គាយ រវន្តំ យក្ខិនី ខិបី’’តិអាទីសុ វិយ. មនុស្សានំ អនុបចារដ្ឋានន្តិ បកតិសញ្ចារវសេន មនុស្សេហិ ន សញ្ចរិតព្ពដ្ឋានំ. កស្សនវប្បនាទិវសេន ហិ បកតិសញ្ចារបដិក្ខេបោ ឥធាធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘យត្ថ ន កសន្តិ ន វបន្តី’’តិ. អាទិសទ្ទេន បន ‘‘វនបត្ថន្តិ វនសណ្ឋានមេតំ សេនាសនានំ អធិវចនំ, វនបត្ថន្តិ ភីសនកានមេតំ, វនបត្ថន្តិ សលោមហំសានមេតំ, វនបត្ថន្តិ បរិយន្តានមេតំ, វនបត្ថន្តិ ន មនុស្សូបចារានមេតំ សេនាសនានំ អធិវចន’’ន្តិ (វិភ. ៥៣១) ឥមំ វិភង្គបាឡិសេសំ សង្គណ្ហាតិ. បត្ថោតិ ហិ បព្ពតស្ស សមានភូមិ, យោ ‘‘សានូ’’តិបិ វុច្ចតិ, តស្សទិសត្តា បន មនុស្សានមសញ្ចរណភូតំ វនំ, តស្មា បត្ថសទិសំ វនំ វនបត្ថោតិ វិសេសនបរនិបាតោ ទដ្ឋព្ពោ. សព្ពេសំ សព្ពាសុ ទិសាសុ អភិមុខោ ឱកាសោ អព្ភោកាសោតិ អាហ ‘‘អច្ឆន្ន’’ន្តិ, កេនចិ ឆទនេន អន្តមសោ រុក្ខសាខាយបិ ន ឆាទិតន្តិ អត្ថោ. ទណ្ឌកានំ ឧបរិ ចីវរំ ឆាទេត្វា កតា ចីវរកុដិ. និក្កឌ្ឍិត្វាតិ នីហរិត្វា. អន្តោបព្ភារលេណសទិសោ បលាលរាសិយេវ អធិប្បេតោ, ឥតរថា តិណបណ្ណសន្ថារសង្គោបិ សិយាតិ វុត្តំ ‘‘បព្ភារលេណសទិសេ អាលយេ’’តិ, បព្ភារសទិសេ, លេណសទិសេ វាតិ អត្ថោ. គច្ឆគុម្ពាទីនម្បីតិ បិ-សទ្ទេន បុរិមនយំ សម្បិណ្ឌេតិ.

បិណ្ឌបាតស្ស បរិយេសនំ បិណ្ឌបាតោ ឧត្តរបទលោបេន, តតោ បដិក្កន្តោ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោតិ អាហ ‘‘បិណ្ឌបាតបរិយេសនតោ បដិក្កន្តោ’’តិ. បល្លង្កន្តិ ឯត្ថ បរិ-សទ្ទោ ‘‘សមន្តតោ’’តិ ឯតស្មិំ អត្ថេ, តស្មា បរិសមន្តតោ អង្កនំ អាសនំ បល្លង្កោ រ-ការស្ស ល-ការំ, ទ្វិភាវញ្ច កត្វា យថា ‘‘បលិពុទ្ធោ’’តិ, (មិ. ប. ៦.៣.៦) សមន្តភាវោ ច វាមោរុំ, ទក្ខិណោរុញ្ច សមំ ឋបេត្វា ឧភិន្នំ បាទានំ អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធនករណំ. តេនាហ ‘‘សមន្តតោ ឩរុពទ្ធាសន’’ន្តិ. ឩរូនំ ពន្ធនវសេន និសជ្ជាវ ឥធ បល្លង្កោ, ន អាហរិមេហិ វាឡេហិ កតោតិ វុត្តំ ហោតិ. អាភុជិត្វាតិ ច យថា បល្លង្កវសេន និសជ្ជា ហោតិ, តថា ឧភោ បាទេ អាភុគ្គេ សមិញ្ជិតេ កត្វា, តំ បន ឧភិន្នំ បាទានំ តថាពន្ធតាករណមេវាតិ អាហ ‘‘ពន្ធិត្វា’’តិ. ឧជុំ កាយន្តិ ឯត្ថ កាយ-សទ្ទោ ឧបរិមកាយវិសយោ ហេដ្ឋិមកាយស្ស អនុជុកំ ឋបនស្ស និសជ្ជាវចនេនេវ វិញ្ញាបិតត្តាតិ វុត្តំ ‘‘ឧបរិមំ សរីរំ ឧជុំ ឋបេត្វា’’តិ. តំ បន ឧបរិមកាយស្ស ឧជុកំ ឋបនំ សរូបតោ ទស្សេតិ ‘‘អដ្ឋារសា’’តិអាទិនា, អដ្ឋារសន្នំ បិដ្ឋិកណ្ដកដ្ឋិកានំ កោដិយា កោដិំ បដិបាទនមេវ តថា ឋបនន្តិ អធិប្បាយោ.

ឥទានិ តថា ឋបនស្ស បយោជនំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវញ្ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯវន្តិ តថា ឋបនេ សតិ, ឥមិនា វា តថាឋបនហេតុនា. ន បណមន្តីតិ ន ឱនមន្តិ. ‘‘អថស្សា’’តិអាទិ បន បរម្បរបយោជនទស្សនំ. អថាតិ ឯវំ អនោនមនេ. វេទនាតិ បិដ្ឋិគិលានាទិវេទនា. ន បរិបតតីតិ ន វិគច្ឆតិ វីថិំ ន វិលង្ឃេតិ. តតោ ឯវ បុព្ពេនាបរំ វិសេសប្បត្តិយា កម្មដ្ឋានំ វុទ្ធិំ ផាតិំ វេបុល្លំ ឧបគច្ឆតិ. បរិសទ្ទោ ចេត្ថ អភិសទ្ទបរិយាយោ អភិមុខត្ថោតិ វុត្តំ ‘‘កម្មដ្ឋានាភិមុខ’’ន្តិ, ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណតោ និវារេត្វា កម្មដ្ឋានំយេវ បុរក្ខត្វាតិ អត្ថោ. បរិសទ្ទស្ស សមីបត្ថតំ ទស្សេតិ ‘‘មុខសមីបេ វា កត្វា’’តិ ឥមិនា, មុខស្ស សមីបេ វិយ ចិត្តេ និពទ្ធំ ឧបដ្ឋាបនវសេន កត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. បរិសទ្ទស្ស សមីបត្ថតំ វិភង្គបាឡិយា (វិភ. ៥៣៧) សាធេតុំ ‘‘តេនេវា’’តិអាទិ វុត្តំ. នាសិកគ្គេតិ នាសបុដគ្គេ. មុខនិមិត្តំ នាម ឧត្តរោដ្ឋស្ស វេមជ្ឈប្បទេសោ, យត្ថ នាសិកវាតោ បដិហញ្ញតិ.

ឯត្ថ ច យថា ‘‘វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតី’’តិអាទិនា (វិភ. ៥០៨) ភាវនានុរូបំ សេនាសនំ ទស្សិតំ, ឯវំ ‘‘និសីទតី’’តិ ឥមិនា អលីនានុទ្ធច្ចបក្ខិកោ សន្តោ ឥរិយាបថោ ទស្សិតោ, ‘‘បល្លង្កំ អាភុជិត្វា’’តិ ឥមិនា និសជ្ជាយ ទឡ្ហភាវោ, ‘‘បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ ឥមិនា អារម្មណបរិគ្គហណូបាយោតិ. បរិ-សទ្ទោ បរិគ្គហដ្ឋោ ‘‘បរិណាយិកា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១៦) វិយ. មុខ-សទ្ទោ និយ្យានដ្ឋោ ‘‘សុញ្ញតវិមោក្ខមុខ’’ន្តិអាទីសុ វិយ. បដិបក្ខតោ និក្ខមនមេវ ហិ និយ្យានំ. អសម្មោសនភាវោ ឧបដ្ឋានដ្ឋោ. តត្រាតិ បដិសម្ភិទានយេ. បរិគ្គហិតនិយ្យានន្តិ សព្ពថា គហិតាសម្មោសតាយ បរិគ្គហិតំ, បរិច្ចត្តសម្មោសបដិបក្ខតាយ ច និយ្យានំ សតិំ កត្វា, បរមំ សតិនេបក្កំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. អយំ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរស្ស, អាចរិយសារិបុត្តត្ថេរស្ស ច មតិ. អថ វា ‘‘កាយាទីសុ សុដ្ឋុបវត្តិយា បរិគ្គហិតំ, តតោ ឯវ ច និយ្យានភាវយុត្តំ, កាយាទិបរិគ្គហណញាណសម្បយុត្តតាយ វា បរិគ្គហិតំ, តតោយេវ ច និយ្យានភូតំ ឧបដ្ឋានំ កត្វាតិ អត្ថោ’’តិ អយំ អាចរិយានន្ទត្ថេរស្ស (វិភ. មូលដី. ៥៣៧) មតិ.

២១៧. អភិជ្ឈាយតិ គិជ្ឈតិ អភិកង្ខតិ ឯតាយាតិ អភិជ្ឈា, កាមច្ឆន្ទនីវរណំ. លុច្ចនដ្ឋេនាតិ ភិជ្ជនដ្ឋេន, ខណេ ខណេ ភិជ្ជនដ្ឋេនាតិ អត្ថោតិ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន, (ទី. និ. ដី. ១.២១៧) អង្គុត្តរដីកាការេន ច អាចរិយសារិបុត្តត្ថេរេន វុត្តំ. សុត្តេសុ ច ទិស្សតិ ‘‘លុច្ចតីតិ ខោ ភិក្ខុ លោកោតិ វុច្ចតិ. កិញ្ច លុច្ចតិ? ចក្ខុ ខោ ភិក្ខុ លុច្ចតិ, រូបា លុច្ចន្តិ, ចក្ខុវិញ្ញាណំ លុច្ចតី’’តិអាទិ. (សំ. និ. ៤.៨២) អភិធម្មដ្ឋកថាយំ, (ធ. ស. អដ្ឋ. ៧-១៣) បន ឥធ ច អធុនា បោត្ថកេ ‘‘លុច្ចនបលុច្ចនដ្ឋេនា’’តិ លិខិតំ. តត្ថ លុច្ចនមេវ បលុច្ចនបរិយាយេន វិសេសេត្វា វុត្តំ. លុចសទ្ទោ ហិ អបេក្ខនាទិអត្ថោបិ ភវតិ ‘‘ឱលោកេតី’’តិអាទីសុ, ភិជ្ជនបភិជ្ជនដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. វំសត្ថបកាសិនិយំ បន វុត្តំ ‘‘ខណភង្គវសេន លុច្ចនសភាវតោ, ចុតិភង្គវសេន ច បលុច្ចនសភាវតោ លោកោ នាមា’’តិ (វំសត្ថបកាសិនិយំ នាម មហាវំសដីកាយំ បឋមបរិច្ឆេទេ បញ្ចមគាថា វណ្ណនាយំ) កេចិ បន ‘‘ភិជ្ជនឧប្បជ្ជនដ្ឋេនា’’តិ អត្ថំ វទន្តិ. អាហច្ចភាសិតវចនត្ថេន វិរុជ្ឈនតោ, លុចសទ្ទស្ស ច អនុប្បាទវាចកត្តា អយុត្តមេវេតំ. អបិច អាចរិយេហិបិ ‘‘លុច្ចនបលុច្ចនដ្ឋេនា’’តិ បាឋមេវ ឧល្លិង្គេត្វា តថា អត្ថោ វុត្តោ សិយា, បច្ឆា បន បរម្បរាភតវសេន បមាទលេខត្តា តត្ថ តត្ថ ន ទិដ្ឋោតិ ទដ្ឋព្ពំ, ន លុច្ចតិ ន បលុច្ចតីតិ យោ គហិតោបិ តថា ន ហោតិ, ស្វេវ លោកោ, អនិច្ចានុបស្សនាយ វា លុច្ចតិ ភិជ្ជតិ វិនស្សតីតិ គហេតព្ពោវ លោកោតិ តំគហណរហិតានំ លោកុត្តរានំ នត្ថិ លោកតា, ទុក្ខសច្ចំ វា លោកោតិ វុត្តំ ‘‘បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា លោកោ’’តិ. ឯវំ តត្ថ តត្ថ វចនតោបិ យថាវុត្តោ កេសញ្ចិ អត្ថោ ន យុត្តោតិ.

តស្មាតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធានមេវ លោកភាវតោ. វិក្ខម្ភនវសេនាតិ ឯត្ថ វិក្ខម្ភនំ តទង្គប្បហានវសេនេវ អនុប្បាទនំ អប្បវត្តនំ, ន បន វិក្ខម្ភនប្បហានវសេន បដិបក្ខានំ សុដ្ឋុបហីនំ. ‘‘បហីនត្តា’’តិ ហិ តថាបហីនសទិសតំ ឯវ សន្ធាយ វុត្តំ. កស្មាតិ ចេ? ឈានស្ស អនធិគតត្តា. ឯវំ បន បុព្ពភាគភាវនាយ តថា បហានតោយេវេតំ ចិត្តំ វិគតាភិជ្ឈំ នាម, ន តុ ចក្ខុវិញ្ញាណមិវ សភាវតោ អភិជ្ឈាវិរហិតត្តាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ន ចក្ខុវិញ្ញាណសទិសេនា’’តិ វុត្តំ. យថា តន្តិ ឯត្ថ តន្តិ និបាតមត្តំ, តំ ចិត្តំ វា. អធុនា មុញ្ចនស្ស, អនាគតេ ច បុន អនាទានស្ស ករណំ បរិសោធនំ នាមាតិ វុត្តំ ហោតិ. យថា ច ឥមស្ស ចិត្តស្ស បុព្ពភាគភាវនាយ បរិសោធិតត្តា វិគតាភិជ្ឈតា, ឯវំ អព្យាបន្នតា, វិគតថិនមិទ្ធតា, អនុទ្ធតតា, និព្ពិចិកិច្ឆតា ច វេទិតព្ពាតិ និទស្សេន្តោ ‘‘ព្យាបាទបទោសំ បហាយាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ អាហ. បូតិកុម្មាសាទយោតិ អាភិទោសិកយវកុម្មាសាទយោ. បុរិមបកតិន្តិ បរិសុទ្ធបណ្ឌរសភាវំ, ឥមិនា វិការមាបជ្ជតីតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. វិការាបត្តិយាតិ បុរិមបកតិវិជហនសង្ខាតេន វិការមាបជ្ជនេន. ‘‘ឧភយ’’ន្តិអាទិនា តុល្យត្ថសមាសភាវមាហ. ‘‘យា តស្មិំ សមយេ ចិត្តស្ស អកល្លតា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១១៦២; វិភ. ៥៤៦) ថិនស្ស, ‘‘យា តស្មិំ សមយេ កាយស្ស អកល្លតា’’តិអាទិនា ច មិទ្ធស្ស អភិធម្មេ និទ្ទិដ្ឋត្តា ‘‘ថិនំ ចិត្តគេលញ្ញំ, មិទ្ធំ ចេតសិកគេលញ្ញ’’ន្តិ វុត្តំ. សតិបិ ហិ ថិនមិទ្ធស្ស អញ្ញមញ្ញំ អវិប្បយោគេ ចិត្តកាយលហុតាទីនំ វិយ ចិត្តចេតសិកានំ យថាក្កមំ តំតំវិសេសស្ស យា តេសំ អកល្លតាទីនំ វិសេសបច្ចយតា, អយមេតេសំ សភាវោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ទិដ្ឋាលោកោ នាម បស្សិតោ រត្តិំ ចន្ទាលោកទីបាលោកឧក្កាលោកាទិ, ទិវា ច សូរិយាលោកាទិ. រត្តិម្បិ ទិវាបិ តស្ស សញ្ជាននសមត្ថា សញ្ញា អាលោកសញ្ញា, តស្សា ច វិគតនីវរណាយ បរិសុទ្ធាយ អត្ថិតា ឥធ អធិប្បេតា. អតិសយត្ថវិសិដ្ឋស្ស ហិ អត្ថិអត្ថស្ស អវពោធកោ អយមីការោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘រត្តិម្បី’’តិអាទិមាហ, វិគតថិនមិទ្ធភាវស្ស ការណត្តា ចេតំ វុត្តំ. សុត្តេសុ បាកដោវាយមត្ថោ.

សរតីតិ សតោ, សម្បជានាតីតិ សម្បជានោតិ ឯវំ បុគ្គលនិទ្ទេសោតិ ទស្សេតិ ‘‘សតិយា ច ញាណេន ច សមន្នាគតោ’’តិ ឥមិនា. សន្តេសុបិ អញ្ញេសុ វីរិយសមាធិអាទីសុ កស្មា ឥទមេវ ឧភយំ វុត្តំ, វិគតាភិជ្ឈាទីសុ វា ឥទំ ឧភយំ អវត្វា កស្មា ឥធេវ វុត្តន្តិ អនុយោគមបនេតុំ ‘‘ឥទំ ឧភយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ, បុគ្គលាធិដ្ឋានេន និទ្ទិដ្ឋសតិសម្បជញ្ញសង្ខាតំ ឥទំ ឧភយន្តិ អត្ថោ. អតិក្កមិត្វា ឋិតោតិ ត-សទ្ទស្ស អតីតត្ថតំ អាហ, បុព្ពភាគភាវនាយ បជហនមេវ ច អតិក្កមនំ. ‘‘កថំ ឥទំ កថំ ឥទ’’ន្តិ បវត្តតីតិ កថំកថា, វិចិកិច្ឆា, សា ឯតស្ស អត្ថីតិ កថំកថី, ន កថំកថី អកថំកថី, និព្ពិចិកិច្ឆោតិ វចនត្ថោ, អត្ថមត្តំ បន ទស្សេតុំ ‘‘កថំ ឥទំ កថំ ឥទ’ន្តិ ឯវំ នប្បវត្តតីតិ អកថំកថី’’តិ វុត្តំ. ‘‘កុសលេសុ ធម្មេសូ’’តិ ឥទំ ‘‘អកថំកថី’’តិ ឥមិនា សម្ពជ្ឈិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ន វិចិកិច្ឆតិ, ន កង្ខតីតិ អត្ថោ’’តិ. វចនត្ថលក្ខណាទិភេទតោតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន បច្ចយបហានបហាយកាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តេបិ ហិ បភេទតោ វត្តព្ពាតិ.

២១៨. វឌ្ឍិយា គហិតំ ធនំ ឥណំ នាមាតិ វុត្តំ ‘‘វឌ្ឍិយា ធនំ គហេត្វា’’តិ. វិគតោ អន្តោ ព្យន្តោ, សោ យស្សាតិ ព្យន្តី. តេនាហ ‘‘វិគតន្ត’’ន្តិ, វិរហិតទាតព្ពឥណបរិយន្តំ ករេយ្យាតិ ចេតស្ស អត្ថោ. តេសន្តិ វឌ្ឍិយា គហិតានំ ឥណធនានំ. បរិយន្តោ នាម តទុត្តរិ ទាតព្ពឥណសេសោ. នត្ថិ ឥណមស្សាតិ អណណោ. តស្ស ភាវោ អាណណ្យំ. តមេវ និទានំ អាណណ្យនិទានំ, អាណណ្យហេតុ អាណណ្យការណាតិ អត្ថោ. អាណណ្យមេវ ហិ និទានំ ការណមស្សាតិ វា អាណណ្យនិទានំ, ‘‘បាមោជ្ជំ សោមនស្ស’’ន្តិ ឥមេហិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឥណបលិពោធតោ មុត្តោម្ហី’’តិ ពលវបាមោជ្ជំ លភតិ. ‘‘ជីវិកានិមិត្តម្បិ មេ អវសិដ្ឋំ អត្ថី’’តិ សោមនស្សំ អធិគច្ឆតិ.

២១៩. វិសភាគវេទនា នាម ទុក្ខវេទនា. សា ហិ កុសលវិបាកសន្តានស្ស វិរោធិភាវតោ សុខវេទនាយ វិសភាគា, តស្សា ឧប្បត្តិយា ករណភូតាយ. កកចេនេវាតិ កកចេន ឥវ. ចតុឥរិយាបថន្តិ ចតុព្ពិធម្បិ ឥរិយាបថំ. ព្យាធិតោ ហិ យថា ឋានគមនេសុ អសមត្ថោ, ឯវំ និសជ្ជាទីសុបិ. អាពាធេតីតិ បីឡេតិ. វាតាទីនំ វិការភូតា វិសមាវត្ថាយេវ ‘‘អាពាធោ’’តិ វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘តំសមុដ្ឋានេន ទុក្ខេន ទុក្ខិតោ’’តិ, អាពាធសមុដ្ឋានេន ទុក្ខវេទនាសង្ខាតេន ទុក្ខេន ទុក្ខិតោ ទុក្ខសមន្នាគតោតិ អត្ថោ. ទុក្ខវេទនាយ បន អាពាធភាវេន អាទិម្ហិ ពាធតីតិ អាពាធោតិ កត្វា អាពាធសង្ខាតេន មូលព្យាធិនា អាពាធិកោ, អបរាបរំ សញ្ជាតទុក្ខសង្ខាតេន អនុពន្ធព្យាធិនា ទុក្ខិតោតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. ឯវញ្ហិ សតិ ទុក្ខវេទនាវសេន វុត្តស្ស ទុក្ខិតបទស្ស អាពាធិកបទេន វិសេសិតព្ពតា បាកដា ហោតីតិ អយមេត្ថ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន (ទី. និ. ដី. ១.២១៩) វុត្តនយោ. អធិកំ មត្តំ បមាណំ អធិមត្តំ, ពាឡ្ហំ, អធិមត្តំ គិលានោ ធាតុសង្ខយេន បរិក្ខីណសរីរោតិ អធិមត្តគិលានោ. អធិមត្តព្យាធិបរេតតាយាតិ អធិមត្តព្យាធិបីឡិតតាយ. ន រុច្ចេយ្យាតិ ន រុច្ចេថ, កម្មត្ថបទញ្ចេតំ ‘‘ភត្តញ្ចស្សា’’តិ ឯត្ថ ‘‘អស្សា’’តិ កត្តុទស្សនតោ. មត្តាសទ្ទោ អនត្ថកោតិ វុត្តំ ‘‘ពលមត្តាតិ ពលមេវា’’តិ, អប្បមត្តកំ វា ពលំ ពលមត្តា. តទុភយន្តិ បាមោជ្ជំ, សោមនស្សញ្ច. លភេថ បាមោជ្ជំ ‘‘រោគតោ មុត្តោម្ហី’’តិ. អធិគច្ឆេយ្យ សោមនស្សំ ‘‘អត្ថិ មេ កាយពល’’ន្តិ បាឡិយា អត្ថោ.

២២០. កាកណិកមត្តំ នាម ‘‘ឯកគុញ្ជមត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. ‘‘ទិយឌ្ឍវីហិមត្ត’’ន្តិ វិនយដីកាយំ វុត្តំ. អបិច កណ-សទ្ទោ កុណ្ឌកេ –

‘‘អកណំ អថុសំ សុទ្ធំ, សុគន្ធំ តណ្ឌុលប្ផលំ;

តុណ្ឌិកីរេ បចិត្វាន, តតោ ភុញ្ជន្តិ ភោជន’’ន្តិ. (ទី. និ. ៣.២៨១) អាទីសុ វិយ;

‘‘កណោ តុ កុណ្ឌកោ ភវេ’’តិ (អភិធានេ ភកណ្ឌេ ចតុព្ពណ្ណវគ្គេ ៤៥៤ គាថា) ហិ វុត្តំ. អប្បកោ បន កណោ កាកណោតិ វុច្ចតិ យថា ‘‘កាលវណ’’ន្តិ, តស្មា កាកណោវ បមាណមស្សាតិ កាកណិកំ, កាកណិកមេវ កាកណិកមត្តំ, ខុទ្ទកកុណ្ឌកប្បមាណមេវាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវញ្ហិ សតិ ‘‘រាជទាយោ នាម កាកណិកមត្តំ ន វដ្ដតិ, អឌ្ឍមាសគ្ឃនិកំ មំសំ ទេតី’’តិ (ជា. អដ្ឋ. ៦.ឧមង្គជាតកវណ្ណនាយ) វុត្តេន ឧមង្គជាតកវចនេន ច អវិរុទ្ធំ ហោតិ. វយោតិ ខយោ ភង្គោ, តស្ស ‘‘ពន្ធនា មុត្តោម្ហី’’តិ អាវជ្ជយតោ តទុភយំ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘លភេថ បាមោជ្ជំ, អធិគច្ឆេយ្យ សោមនស្ស’’ន្តិ. វចនាវសេសំ សន្ធាយ ‘‘សេសំ វុត្តនយេនេវា’’តិអាទិ វុត្តំ. វុត្តនយេនេវាតិ ច បឋមទុតិយបទេសុ វុត្តនយេនេវ. សព្ពបទេសូតិ តតិយាទីសុ តីសុ កោដ្ឋាសេសុ. ឯកេកោ ហិ ឧបមាបក្ខោ ‘‘បទ’’ន្តិ វុត្តោ.

២២១-២២២. អធីនោតិ អាយត្តោ, ន សេរិភាវយុត្តោ. តេនាហ ‘‘អត្តនោ រុចិយា កិញ្ចិ កាតុំ ន លភតី’’តិ. ឯវមិតរស្មិម្បិ. យេន គន្តុកាមោ, តេន កាមំ គមោ ន ហោតីតិ សបាឋសេសយោជនំ ទស្សេតុំ ‘‘យេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. កាមន្តិ ចេតំ ភាវនបុំសកវចនំ, កាមេន វា ឥច្ឆាយ គមោ កាមំគមោ និគ្គហីតាគមេន. ទាសព្យាតិ ឯត្ថ ព្យ-សទ្ទស្ស ភាវត្ថតំ ទស្សេតិ ‘‘ទាសភាវា’’តិ ឥមិនា. អបរាធីនតាយ អត្តនោ ភុជោ វិយ សកិច្ចេ ឯសិតព្ពោ បេសិតព្ពោតិ ភុជិស្សោ, សយំវសីតិ និព្ពចនំ. ‘‘ភុជោ នាម អត្តនោ យថាសុខំ វិនិយោគោ, សោ ឥស្សោ ឥច្ឆិតព្ពោ ឯត្ថាតិ ភុជិស្សោ, អស្សាមិកោ’’តិ មូលបណ្ណាសកដីកាយំ វុត្តំ. អត្ថមត្តំ បន ទស្សេន្តោ ‘‘អត្តនោ សន្តកោ’’តិ អាហ, អត្តាវ អត្តនោ សន្តកោ, ន បរស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. អនុទកតាយ កំ បានីយំ តារេន្តិ ឯត្ថាតិ កន្តារោ, អទ្ធានសទ្ទោ ច ទីឃបរិយាយោតិ វុត្តំ ‘‘និរុទកំ ទីឃមគ្គ’’ន្តិ.

២២៣. សេសានីតិ ព្យាបាទាទីនិ. តត្រាតិ ទស្សនេ. អយន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានា សទិសតា, យេន ឥណាទីនំ ឧបមាភាវោ, កាមច្ឆន្ទាទីនញ្ច ឧបមេយ្យភាវោ ហោតិ, សោ នេសំ ឧបមោបមេយ្យសម្ពន្ធោ សទិសតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេហីតិ បរេហិ ឥណសាមិកេហិ. កិញ្ចិ បដិពាហិតុន្តិ ផរុសវចនាទិកំ កិញ្ចិបិ បដិសេធេតុំ ន សក្កោតិ ឥណំ ទាតុមសក្កុណត្តា. កស្មាតិ វុត្តំ ‘‘តិតិក្ខាការណ’’ន្តិអាទិ, ឥណស្ស តិតិក្ខាការណត្តាតិ អត្ថោ. យោ យម្ហិ កាមច្ឆន្ទេន រជ្ជតីតិ យោ បុគ្គលោ យម្ហិ កាមច្ឆន្ទស្ស វត្ថុភូតេ បុគ្គលេ កាមច្ឆន្ទេន រជ្ជតិ. តណ្ហាសហគតេន តំ វត្ថុំ គណ្ហាតីតិ តណ្ហាភូតេន កាមច្ឆន្ទេន តំ កាមច្ឆន្ទស្ស វត្ថុភូតំ បុគ្គលំ ‘‘មមេត’’ន្តិ គណ្ហាតិ. សហគតសទ្ទោ ហេត្ថ តព្ភាវមត្តោ ‘‘យាយំ តណ្ហា បោនោភវិកា នន្ទីរាគសហគតា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៤០០; ម. និ. ១.១៣៣, ៤៨០; ៣.៣៧៣; សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៥; បដិ. ម. ២.៣០) វិយ. តេនាតិ កាមច្ឆន្ទស្ស វត្ថុភូតេន បុគ្គលេន. កស្មាតិ អាហ ‘‘តិតិក្ខាការណ’’ន្តិអាទិ, កាមច្ឆន្ទស្ស តិតិក្ខាការណត្តាតិ អត្ថោ. តិតិក្ខាសទិសោ ចេត្ថ រាគបធានោ អកុសលចិត្តុប្បាទោ ‘‘តិតិក្ខា’’តិ វុត្តោ, ន តុ ‘‘ខន្តី បរមំ តបោ តិតិក្ខា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៩១; ធ. ប. ១៨៤) វិយ តបភូតោ អទោសបធានោ ចិត្តុប្បាទោ. ឃរសាមិកេហីតិ ឃរស្ស សាមិកភូតេហិ សស្សុសសុរសាមិកេហិ. ឥត្ថីនំ កាមច្ឆន្ទោ តិតិក្ខាការណំ ហោតិ វិយាតិ សម្ពន្ធោ.

‘‘យថា បនា’’តិអាទិនា សេសានំ រោគាទិសទិសតា វុត្តា. តត្ថ បិត្តទោសកោបនវសេន បិត្តរោគាតុរោ. តស្ស បិត្តកោបនតោ សព្ពម្បិ មធុសក្ករាទិកំ អមធុរភាវេន សម្បជ្ជតីតិ វុត្តំ ‘‘តិត្តកំ តិត្តកន្តិ ឧគ្គិរតិយេវា’’តិ. តុម្ហេ ឧបទ្ទវេថាតិ ដីកាយំ (ទី. និ. ដី. ១.២២៣) ឧទ្ធដបាឋោ, ‘‘ឧបទ្ទវំ ករោថា’’តិ នាមធាតុវសេន អត្ថោ, ឥទានិ បន ‘‘តុម្ហេហិ ឧបទ្ទុតា’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ. វិព្ភមតីតិ ឥតោ ចិតោ ច អាហិណ្ឌតិ, ហីនាយ វា អាវត្តតិ. មធុសក្ករាទីនំ រសំ ន វិន្ទតិ នានុភវតិ ន ជានាតិ ន លភតិ ច វិយាតិ សម្ពន្ធោ. សាសនរសន្តិ សាសនស្ស រសំ, សាសនមេវ វា រសំ.

នក្ខត្តឆណំ នក្ខត្តំ. តេនាហ ‘‘អហោ នច្ចំ, អហោ គីត’’ន្តិ. មុត្តោតិ ពន្ធនតោ បមុត្តោ. ធម្មស្សវនស្សាតិ សោតព្ពធម្មស្ស.

សីឃំ បវត្តេតព្ពកិច្ចំ អច្ចាយិកំ. សីឃត្ថោ ហិ អតិសទ្ទោ ‘‘បាណាតិបាតោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៩៣; វិភ. ៩៦៨) វិយ. វិនយេ អបកតញ្ញុនាតិ វិនយក្កមេ អកុសលេន. បកតំ និដ្ឋានំ វិនិច្ឆយំ ជានាតីតិ បកតញ្ញូ, ន បកតញ្ញូ តថា. សោ ហិ កប្បិយាកប្បិយំ យាថាវតោ ន ជានាតិ. តេនាហ ‘‘កិស្មិញ្ចិទេវា’’តិអាទិ. កប្បិយមំសេបីតិ សូករមំសាទិកេបិ. អកប្បិយមំសសញ្ញាយាតិ អច្ឆមំសាទិសញ្ញាយ.

ទណ្ឌកសទ្ទេនាបីតិ សាខាទណ្ឌកសទ្ទេនបិ. ឧស្សង្កិតបរិសង្កិតោតិ អវសង្កិតោ ចេវ សមន្តតោ សង្កិតោ ច, អតិវិយ សង្កិតោតិ វុត្តំ ហោតិ. តទាការទស្សនំ ‘‘គច្ឆតិបី’’តិអាទិ. សោ ហិ ថោកំ គច្ឆតិបិ. គច្ឆន្តោ បន តាយ ឧស្សង្កិតបរិសង្កិតតាយ តត្ថ តត្ថ តិដ្ឋតិបិ. ឦទិសេ កន្តារេ គតេ ‘‘កោ ជានាតិ, កិំ ភវិស្សតី’’តិ និវត្តតិបិ, តស្មា ច គតដ្ឋានតោ អគតដ្ឋានមេវ ពហុតរំ ហោតិ, តតោ ឯវ ច សោ កិច្ឆេន កសិរេន ខេមន្តភូមិំ បាបុណាតិ វា, ន វា បាបុណាតិ. កិច្ឆេន កសិរេនាតិ បរិយាយវចនំ, កាយិកទុក្ខេន ខេទនំ វា កិច្ឆំ, ចេតសិកទុក្ខេន បីឡនំ កសិរំ. ខេមន្តភូមិន្តិ ខេមភូតំ ភូមិំ អន្តសទ្ទស្ស តព្ភាវត្តា, ភយស្ស ខីយនំ វា ខេមោ, សោវ អន្តោ បរិច្ឆេទោ យស្សា តថា, សា ឯវ ភូមីតិ ខេមន្តភូមិ, តំ និព្ភយប្បទេសន្តិ អត្ថោ. អដ្ឋសុ ឋានេសូតិ ‘‘តត្ថ កតមា វិចិកិច្ឆា? សត្ថរិ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតិ. ធម្មេ. សង្ឃេ. សិក្ខាយ. បុព្ពន្តេ. អបរន្តេ. បុព្ពន្តាបរន្តេ. ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតី’’តិ (វិភ. ៩១៥) វិភង្គេ វុត្តេសុ អដ្ឋសុ ឋានេសុ. អធិមុច្ចិត្វាតិ វិនិច្ឆិនិត្វា, សទ្ទហិត្វា វា. សទ្ធាយ គណ្ហិតុន្តិ សទ្ធេយ្យវត្ថុំ ‘‘ឥទមេវ’’ន្តិ សទ្ទហនវសេន គណ្ហិតុំ, សទ្ទហិតុំ ន សក្កោតីតិ អត្ថោ. ឥតីតិ តស្មា វុត្តនយេន អសក្កុណនតោ អន្តរាយំ ករោតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, នត្ថិ នុ ខោ’’តិ អរញ្ញំ បវិដ្ឋស្ស អាទិម្ហិ ឯវ សប្បនំ សំសយោ អាសប្បនំ. តតោ បរំ សមន្តតោ, ឧបរូបរិ វា សប្បនំ បរិសប្បនំ. ឧភយេនបិ តត្ថេវ សំសយវសេន បរិព្ភមនំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘អបរិយោគាហន’’ន្តិ, ‘‘ឯវមិទ’’ន្តិ សមន្តតោ អនោគាហនន្តិ អត្ថោ. ឆម្ភិតត្តន្តិ អរញ្ញសញ្ញាយ ឧប្បន្នំ ឆម្ភិតភាវំ ហទយមំសចលនំ, ឧត្រាសន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបមេយ្យបក្ខេបិ យថារហមេសមត្ថោ.

២២៤. តត្រាយំ សទិសតាតិ ឯត្ថ បន អប្បហីនបក្ខេ វុត្តនយានុសារេន សទិសតា វេទិតព្ពា. យទគ្គេន ហិ កាមច្ឆន្ទាទយោ ឥណាទិសទិសា, តទគ្គេន ច តេសំ បហានំ អាណណ្យាទិសទិសតាតិ. ឥទំ បន អនុត្តានបទត្ថមត្តំ – សមិទ្ធតន្តិ អឌ្ឍតំ. បុព្ពេ បណ្ណមារោបិតាយ វឌ្ឍិយា សហ វត្តតីតិ សវឌ្ឍិកំ. បណ្ណន្តិ ឥណទានគ្គហណេ សល្លក្ខណវសេន លិខិតបណ្ណំ. បុន បណ្ណន្តិ ឥណយាចនវសេន សាសនលិខិតបណ្ណំ. និល្លេបតាយាតិ ធនសម្ពន្ធាភាវេន អវិលិម្បនតាយ. តថា អលគ្គតាយ. បរិយាយវចនញ្ហេតំ ទ្វយំ. អថ វា និល្លេបតាយាតិ វុត្តនយេន អវិលិម្បនភាវេន វិសេសនភូតេន អលគ្គតាយាតិ អត្ថោ. ឆ ធម្មេតិ អសុភនិមិត្តស្ស ឧគ្គហោ, អសុភភាវនានុយោគោ, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា, ភោជនេ មត្តញ្ញុតា, កល្យាណមិត្តតា, សប្បាយកថាតិ ឥមេ ឆ ធម្មេ. ភាវេត្វាតិ ព្រូហេត្វា, អត្តនិ វា ឧប្បាទេត្វា. អនុប្បន្នអនុប្បាទនឧប្បន្នប្បហានាទិវិភាវនវសេន មហាសតិបដ្ឋានសុត្តេ សវិសេសំ បាឡិយា អាគតត្តា ‘‘មហាសតិបដ្ឋានេ វណ្ណយិស្សាមា’’តិ វុត្តំ. ‘‘មហាសតិបដ្ឋានេ’’តិ ច ឥមស្មិំ ទីឃាគមេ (ទី. និ. ២.៣៧២ អាទយោ) សង្គីតមាហ, ន មជ្ឈិមាគមេ និកាយន្តរត្តា. និកាយន្តរាគតោបិ ហិ អត្ថោ អាចរិយេហិ អញ្ញត្ថ យេភុយ្យេន វុត្តោតិ វទន្តិ. ឯស នយោ ព្យាបាទាទិប្បហានភាគេបិ. បរវត្ថុម្ហីតិ អារម្មណភូតេ បរស្មិំ វត្ថុស្មិំ. មមាយនាភាវេន នេវ សង្គោ. បរិគ្គហាភាវេន ន ពទ្ធោ. ទិព្ពានិបិ រូបានិ បស្សតោ កិលេសោ ន សមុទាចរតិ, បគេវ មានុសិយានីតិ សម្ភាវនេ អបិ-សទ្ទោ.

អនត្ថករោតិ អត្តនោ, បរស្ស ច អហិតករោ. ឆ ធម្មេតិ មេត្តានិមិត្តស្ស ឧគ្គហោ, មេត្តាភាវនានុយោគោ, កម្មស្សកតា, បដិសង្ខានពហុលតា, កល្យាណមិត្តតា, សប្បាយកថាតិ ឥមេ ឆ ធម្មេ. តត្ថេវាតិ មហាសតិបដ្ឋានេយេវ. ចារិត្តសីលមេវ ឧទ្ទិស្ស បញ្ញត្តសិក្ខាបទំ ‘‘អាចារបណ្ណត្តី’’តិ វុត្តំ. អាទិ-សទ្ទេន វារិត្តបណ្ណត្តិសិក្ខាបទំ សង្គណ្ហាតិ.

បវេសិតោតិ បវេសាបិតោ. ពន្ធនាគារំ បវេសាបិតត្តា អលទ្ធនក្ខត្តានុភវនោ បុរិសោ ហិ ‘‘នក្ខត្តទិវសេ ពន្ធនាគារំ បវេសិតោ បុរិសោ’’តិ វុត្តោ, នក្ខត្តទិវសេ ឯវ វា តទននុភវនត្ថំ តថា កតោ បុរិសោ ឯវំ វុត្តោតិបិ វដ្ដតិ. អបរស្មិន្តិ តតោ បច្ឆិមេ, អញ្ញស្មិំ វា នក្ខត្តទិវសេ. ឱកាសន្តិ កម្មការណាការណំ, កម្មការណក្ខណំ វា. មហានត្ថករន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកាទិអត្ថហាបនមុខេន មហតោ អនត្ថស្ស ការកំ. ឆ ធម្មេតិ អតិភោជនេ និមិត្តគ្គាហោ, ឥរិយាបថសម្បរិវត្តនតា, អាលោកសញ្ញាមនសិការោ, អព្ភោកាសវាសោ, កល្យាណមិត្តតា, សប្បាយកថាតិ ឥមេ ឆ ធម្មេ, ធម្មនក្ខត្តស្សាតិ យថាវុត្តសោតព្ពធម្មសង្ខាតស្ស មហស្ស. សាធូនំ រតិជននតោ ហិ ធម្មោបិ ឆណសទិសដ្ឋេន ‘‘នក្ខត្ត’’ន្តិ វុត្តោ.

ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចេ មហានត្ថករន្តិ បរាយត្តតាបាទនេន វុត្តនយេន មហតោ អនត្ថស្ស ការកំ. ឆ ធម្មេតិ ពហុស្សុតតា, បរិបុច្ឆកតា, វិនយេ បកតញ្ញុតា, វុឌ្ឍសេវិតា, កល្យាណមិត្តតា, សប្បាយកថាតិ ឥមេ ឆ ធម្មេ. ពលស្ស, ពលេន វា អត្តនា ឥច្ឆិតស្ស ករណំ ពលក្ការោ, តេន. នេក្ខម្មបដិបទន្តិ នីវរណតោ និក្ខមនបដិបទំ ឧបចារភាវនមេវ, ន បឋមំ ឈានំ. អយញ្ហិ ឧបចារភាវនាធិការោ.

ពលវាតិ បច្ចត្ថិកវិធមនសមត្ថេន ពលេន ពលវា វន្តុ-សទ្ទស្ស អភិសយត្ថវិសិដ្ឋស្ស អត្ថិយត្ថស្ស ពោធនតោ. ហត្ថសារន្តិ ហត្ថគតធនសារំ. សជ្ជាវុធោតិ សជ្ជិតធន្វាទិអាវុធោ, សន្នទ្ធបញ្ចាវុធោតិ អត្ថោ. សូរវីរសេវកជនវសេន សបរិវារោ. តន្តិ យថាវុត្តំ បុរិសំ. ពលវន្តតាយ, សជ្ជាវុធតាយ, សបរិវារតាយ ច ចោរា ទូរតោវ ទិស្វា បលាយេយ្យុំ. អនត្ថការិកាតិ សម្មាបដិបត្តិយា វិពន្ធករណតោ វុត្តនយេន អហិតការិកា. ឆ ធម្មេតិ ពហុស្សុតតា, បរិបុច្ឆកតា, វិនយេ បកតញ្ញុតា, អធិមោក្ខពហុលតា, កល្យាណមិត្តតា, សប្បាយកថាតិ ឥមេ ឆ ធម្មេ. យថា ពាហុសច្ចាទីនិ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស បហានាយ សំវត្តន្តិ, ឯវំ វិចិកិច្ឆាយបីតិ ឥធាបិ ពហុស្សុតតាទយោ តយោបិ ធម្មា គហិតា, កល្យាណមិត្តតា, បន សប្បាយកថា ច បញ្ចន្នម្បិ បហានាយ សំវត្តន្តិ, តស្មា តាសុ តស្ស តស្ស នីវរណស្ស អនុច្ឆវិកសេវនតា ទដ្ឋព្ពា. តិណំ វិយាតិ តិណំ ភយវសេន ន គណេតិ វិយ. ទុច្ចរិតកន្តារំ និត្ថរិត្វាតិ ទុច្ចរិតចរណូបាយភូតាយ វិចិកិច្ឆាយ និត្ថរណវសេន ទុច្ចរិតសង្ខាតំ កន្តារំ និត្ថរិត្វា. វិចិកិច្ឆា ហិ សម្មាបដិបត្តិយា អប្បដិបជ្ជននិមិត្តតាមុខេន មិច្ឆាបដិបត្តិមេវ បរិព្រូហេតីតិ តស្សា អប្បហានំ ទុច្ចរិតចរណូបាយោ, បហានញ្ច ទុច្ចរិតវិធូននូបាយោតិ.

២២៥. ‘‘តុដ្ឋាការោ’’តិ ឥមិនា បាមោជ្ជំ នាម តរុណបីតិំ ទស្សេតិ. សា ហិ តរុណតាយ កថញ្ចិបិ តុដ្ឋាវត្ថា តុដ្ឋាការមត្តំ. ‘‘តុដ្ឋស្សា’’តិ ឥទំ ‘‘បមុទិតស្សា’’តិ ឯតស្ស អត្ថវចនំ, តស្សត្ថោ ‘‘ឱក្កន្តិកភាវប្បត្តាយ បីតិយា វសេន តុដ្ឋស្សា’’តិ ដីកាយំ វុត្តោ, ឯវំ សតិ បាមោជ្ជបទេន ឱក្កន្តិកា បីតិយេវ គហិតា សិយា. ‘‘សកលសរីរំ ខោភយមានា បីតិ ជាយតី’’តិ ឯតស្សា ចត្ថោ ‘‘អត្តនោ សវិប្ផារិកតាយ, អត្តសមុដ្ឋានបណីតរូបុប្បត្តិយា ច សកលសរីរំ ខោភយមានា ផរណលក្ខណា បីតិ ជាយតី’’តិ វុត្តោ, ឯវញ្ច សតិ បីតិបទេន ផរណា បីតិយេវ គហិតា សិយា, ការណំ បនេត្ថ គវេសិតព្ពំ. ឥធ, បន អញ្ញត្ថ ច តរុណពលវតាមត្តសាមញ្ញេន បទទ្វយស្ស អត្ថទីបនតោ យា កាចិ តរុណា បីតិ បាមោជ្ជំ, ពលវតី បីតិ, បញ្ចវិធាយ វា បីតិយា យថាក្កមំ តរុណពលវតាសម្ភវតោ បុរិមា បុរិមា បាមោជ្ជំ, បច្ឆិមា បច្ឆិមា បីតីតិបិ វទន្តិ, អយមេត្ថ តទនុច្ឆវិកោ អត្ថោ. តុដ្ឋស្សាតិ បាមោជ្ជសង្ខាតាយ តរុណបីតិយា វសេន តុដ្ឋស្ស. ត-សទ្ទោ ហិ អតីតត្ថោ, ឥតរថា ហេតុផលសម្ពន្ធាភាវាបត្តិតោ, ហេតុផលសម្ពន្ធភាវស្ស ច វុត្តត្តា. ‘‘សកលសរីរំ ខោភយមានា’’តិ ឥមិនា បីតិ នាម ឯត្ថ ពលវបីតីតិ ទស្សេតិ. សា ហិ អត្តនោ សវិប្ផារិកតាយ, អត្តសមុដ្ឋានបណីតរូបុប្បត្តិយា ច សកលសរីរំ សង្ខោភយមានា ជាយតិ. សកលសរីរេ បីតិវេគស្ស បីតិវិប្ផារស្ស ឧប្បាទនញ្ចេត្ថ សង្ខោភនំ.

បីតិសហិតំ បីតិ ឧត្តរបទលោបេន. កិំ បន តំ? មនោ, បីតិ មនោ ឯតស្សាតិ សមាសោ. បីតិយា សម្បយុត្តំ មនោ យស្សាតិបិ វដ្ដតិ, តស្ស. អត្ថមត្តំ បន ទស្សេតុំ ‘‘បីតិសម្បយុត្តចិត្តស្ស បុគ្គលស្សា’’តិ វុត្តំ. កាយោតិ ឥធ សព្ពោបិ អរូបកលាបោ អធិប្បេតោ, ន បន កាយលហុតាទីសុ វិយ វេទនាទិក្ខន្ធត្តយមេវ, ន ច កាយាយតនាទីសុ វិយ រូបកាយម្បីតិ ទស្សេតិ ‘‘នាមកាយោ’’តិ ឥមិនា. បស្សទ្ធិទ្វយវសេនេវ ហេត្ថ បស្សម្ភនមធិប្បេតំ, បស្សម្ភនំ បន វិគតកិលេសទរថតាតិ អាហ ‘‘វិគតទរថោ ហោតី’’តិ, បហីនឧទ្ធច្ចាទិកិលេសទរថោតិ អត្ថោ. វុត្តប្បការាយ បុព្ពភាគភាវនាយ វសេន ចេតសិកសុខំ បដិសំវេទេន្តោយេវ តំសមុដ្ឋានបណីតរូបផុដសរីរតាយ កាយិកម្បិ សុខំ បដិសំវេទេតីតិ វុត្តំ ‘‘កាយិកម្បិ ចេតសិកម្បិ សុខំ វេទយតី’’តិ. ឥមិនា នេក្ខម្មសុខេនាតិ ‘‘សុខំ វេទេតី’’តិ ឯវំ វុត្តេន សំកិលេសនីវរណបក្ខតោ និក្ខន្តត្តា, បឋមជ្ឈានបក្ខិកត្តា ច យថារហំ នេក្ខម្មសង្ខាតេន ឧបចារសុខេន អប្បនាសុខេន ច. សមាធានម្បេត្ថ តទុភយេនេវាតិ វុត្តំ ‘‘ឧបចារវសេនាបិ អប្បនាវសេនាបី’’តិ.

ឯត្ថ បនាយមធិប្បាយោ – កាមច្ឆន្ទប្បហានតោ បដ្ឋាយ យាវ បស្សទ្ធកាយស្ស សុខបដិសំវេទនា, តាវ យថា បុព្ពេ, តថា ឥធាបិ បុព្ពភាគភាវនាយេវ វុត្តា, ន អប្បនា. តថា ហិ កាមច្ឆន្ទប្បហានេ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វុត្តំ ‘‘វិក្ខម្ភនវសេនាតិ ឯត្ថ វិក្ខម្ភនំ អនុប្បាទនំ អប្បវត្តនំ, ន បដិបក្ខានំ សុប្បហីនតា, បហីនត្តាតិ ច បហីនសទិសតំ សន្ធាយ វុត្តំ ឈានស្ស អនធិគតត្តា’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.២៦១). បស្សទ្ធកាយស្ស សុខបដិសំវេទនាយ ច វុត្តប្បការាយ បុព្ពភាគភាវនាយ វសេន ចេតសិកសុខំ បដិសំវេទេន្តោយេវ តំសមុដ្ឋានបណីតរូបផុដសរីរតាយ កាយិកម្បិ សុខំ បដិសំវេទេតីតិ. អបិច កា នាម កថា អញ្ញេហិ វត្តព្ពា អដ្ឋកថាយមេវ ‘‘ឆ ធម្មេ ភាវេត្វា’’តិ តត្ថ តត្ថ បុព្ពភាគភាវនាយ វុត្តត្តា. សុខិនោ ចិត្តសមាធានេ បន សុខស្ស ឧបចារភាវនាយ វិយ អប្បនាយបិ ការណត្តា, ‘‘សោ វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិអាទិនា ច វក្ខមានាយ អប្បនាយ ហេតុផលវសេន សម្ពជ្ឈនតោ បុព្ពភាគសមាធិ, អប្បនាសមាធិ ច វុត្តោ, បុព្ពភាគសុខមិវ វា អប្បនាសុខម្បិ អប្បនាសមាធិស្ស ការណមេវាតិ តម្បិ អប្បនាសុខំ អប្បនាសមាធិនោ ការណភាវេន អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន គហិតន្តិ ឥមមត្ថមសល្លក្ខេន្តា នេក្ខម្មបទត្ថំ យថាតថំ អគ្គហេត្វា បាឡិយំ, អដ្ឋកថាយម្បិ សំកិណ្ណាកុលំ កេចិ ករោន្តីតិ.