សន្តោសកថាវណ្ណនា

២១៥. អត្ថទស្សនេន បទស្សបិ វិញ្ញាយមានត្តា បទមនបេក្ខិត្វា សន្តោសស្ស អត្តនិ អត្ថិតាយ ភិក្ខុ សន្តុដ្ឋោតិ បវុច្ចតីតិ អត្ថមត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥតរីតរបច្ចយសន្តោសេន សមន្នាគតោ’’តិ វុត្តំ. សន្តុស្សតិ ន លុទ្ធោ ភវតីតិ ហិ បទនិព្ពចនំ. អបិច បទនិព្ពចនវសេន អត្ថេ វុត្តេ យស្ស សន្តោសស្ស អត្តនិ អត្ថិភាវតោ សន្តុដ្ឋោ នាម, សោ អបាកដោតិ តំ បាកដករណត្ថំ ‘‘ឥតរីតរបច្ចយសន្តោសេន សមន្នាគតោ’’តិ អត្ថមត្តមាហ, ចីវរាទិកេ យត្ថ កត្ថចិ កប្បិយបច្ចយេ សន្តោសេន សមង្គីភូតោតិ អត្ថោ. ឥតរ-សទ្ទោ ហិ អនិយមវចនោ ទ្វិក្ខត្តុំ វុច្ចមានោ យំ កិញ្ចិ-សទ្ទេន សមានត្ថោ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘យត្ថ កត្ថចិ កប្បិយបច្ចយេ’’តិ. អថ វា ឥតរំ វុច្ចតិ ហីនំ បណីតតោ អញ្ញត្តា, តថា បណីតម្បិ ហីនតោ អញ្ញត្តា. អញ្ញមញ្ញាបេក្ខាសិទ្ធា ហិ ឥតរតា, តស្មា ហីនេន វា បណីតេន វា ចីវរាទិកប្បិយបច្ចយេន សន្តោសេន សមង្គីភូតោតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សន្តុស្សតិ តេន, សន្តុស្សនមត្តន្តិ វា សន្តោសោ, តថា បវត្តោ អលោភោ, អលោភបធានា វា ចត្តារោ ខន្ធា. លភនំ លាភោ, អត្តនោ លាភស្ស អនុរូបំ សន្តោសោ យថាលាភសន្តោសោ. ពលន្តិ កាយពលំ, អត្តនោ ពលស្ស អនុរូបំ សន្តោសោ យថាពលសន្តោសោ.សារុប្បន្តិ សប្បាយំ បតិរូបំ ភិក្ខុនោ អនុច្ឆវិកតា, អត្តនោ សារុប្បស្ស អនុរូបំ សន្តោសោ យថាសារុប្បសន្តោសោ.

អបរោ នយោ – លព្ភតេតិ លាភោ, យោ យោ លាភោ យថាលាភំ, ឥតរីតរបច្ចយោ, យថាលាភេន សន្តោសោ យថាលាភសន្តោសោ. ពលស្ស អនុរូបំ បវត្តតីតិ យថាពលំ, អត្តនោ ពលានុច្ឆវិកបច្ចយោ, យថា-សទ្ទោ ចេត្ថ សសាធនំ អនុរូបកិរិយំ វទតិ, យថា តំ ‘‘អធិចិត្ត’’ន្តិ ឯត្ថ អធិ-សទ្ទោ សសាធនំ អធិករណកិរិយន្តិ. យថាពលេន សន្តោសោ យថាពលសន្តោសោ. សារុប្បតិ បតិរូបំ ភវតិ, សោភនំ វា អារោបេតីតិ សារុប្បំ, យំ យំ សារុប្បំ យថាសារុប្បំ, ភិក្ខុនោ សប្បាយបច្ចយោ, យថាសារុប្បេន សន្តោសោ យថាសារុប្បសន្តោសោ. យថាវុត្តំ បភេទមនុគតា វណ្ណនា បភេទវណ្ណនា.

ឥធាតិ សាសនេ. អញ្ញំ ន បត្ថេតីតិ អប្បត្តបត្ថនភាវមាហ, លភន្តោបិ ន គណ្ហាតីតិ បត្តបត្ថនាភាវំ. បឋមេន អប្បត្តបត្ថនាភាវេយេវ វុត្តេ យថាលទ្ធតោ អញ្ញស្ស អបត្ថនា នាម អប្បិច្ឆតាយបិ សិយា បវត្តិអាការោតិ អប្បិច្ឆតាបសង្គភាវតោ តតោបិ និវត្តមេវ សន្តោសស្ស សរូបំ ទស្សេតុំ ទុតិយេន បត្តបត្ថនាភាវោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវមុបរិបិ. បកតិទុព្ពលោតិ អាពាធាទិវិរហេបិ សភាវទុព្ពលោ. សមានោ សីលាទិភាគោ យស្សាតិ សភាគោ, សហ វា សីលាទីហិ គុណភាគេហិ វត្តតីតិ សភាគោ, លជ្ជីបេសលោ ភិក្ខុ, តេន. តំ បរិវត្តេត្វាតិ បកតិទុព្ពលាទីនំ គរុចីវរំ ន ផាសុភាវាវហំ, សរីរខេទាវហញ្ច ហោតីតិ បយោជនវសេន បរិវត្តនំ វុត្តំ, ន អត្រិច្ឆតាទិវសេន. អត្រិច្ឆតាទិប្បការេន ហិ បរិវត្តេត្វា លហុកចីវរបរិភោគោ សន្តោសវិរោធី ហោតិ, តស្ស បន តទភាវតោ យថាវុត្តប្បយោជនវសេន បរិវត្តេត្វា លហុកចីវរបរិភោគោបិ ន សន្តោសវិរោធីតិ អាហ ‘‘លហុកេន យាបេន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតី’’តិ. បយោជនវសេន បរិវត្តេត្វា លហុកចីវរបរិភោគោបិ ន តាវ សន្តោសវិរោធី, បគេវ តថា អបរិវត្តេត្វា បរិភោគេតិ សម្ភាវិតស្ស អត្ថស្ស ទស្សនត្ថញ្ហេត្ថ អបិ-សទ្ទគ្គហណំ. ចីវរនិទ្ទេសេបិ ‘‘បត្តចីវរាទីនំ អញ្ញតរ’’ន្តិ វចនំ យថារុតំ គហិតាវសេសបច្ចយសន្តោសស្ស ចីវរសន្តោសេ សមវរោធិតាទស្សនត្ថំ. ‘‘ថេរកោ អយមាយស្មា មល្លកោ’’តិអាទីសុ ថេរវោហារស្ស បញ្ញត្តិមត្តេបិ បវត្តិតោ ទសវស្សតោ បភុតិ ចិរវស្សបព្ពជិតេស្វេវ ឥធ បវត្តិញាបនត្ថំ ‘‘ថេរានំ ចិរបព្ពជិតាន’’ន្តិ វុត្តំ, ថេរានន្តិ វា សង្ឃត្ថេរំ វទតិ. ចិរបព្ពជិតានន្តិ បន តទវសេសេ វុឌ្ឍភិក្ខូ. សង្ការកូដាទិតោតិ កចវររាសិអាទិតោ. អនន្តកានីតិ នន្តកានិ បិលោតិកានិ. ‘‘អ-ការោ ចេត្ថ និបាតមត្ត’’ន្តិ (វិ. វ. អដ្ឋ. ១១៦៥) វិមានដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. តថា ចាហុ ‘‘នន្តកំ កប្បដោ ជិណ្ណវសនំ តុ បដច្ចរ’’ន្តិ នត្ថិ ទសាសង្ខាតោ អន្តោ កោដិ យេសន្តិ ហិ នន្តកានិ, ន-សទ្ទស្ស តុ អនាទេសេ អនន្តកានីតិបិ យុជ្ជតិ. សង្កេតកោវិទានំ បន អាចរិយានំ តថា អវុត្តត្តា វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. ‘‘សនន្តកានី’’តិបិ បាឋោ, នន្តកេន សហ សំសិព្ពិតានិ បំសុកូលានិ ចីវរានីតិ អត្ថោ. សង្ឃាដិន្តិ តិណ្ណំ ចីវរានំ អញ្ញតរំ ចីវរំ. តីណិបិ ហិ ចីវរានិ សង្ឃដិតត្តា ‘‘សង្ឃាដី’’តិ វុច្ចន្តិ. មហគ្ឃំ ចីវរំ, ពហូនិ វា ចីវរានិ លភិត្វា តានិ វិស្សជ្ជេត្វា តទញ្ញស្ស គហណម្បិ មហិច្ឆតាទិនយេ អដ្ឋត្វា យថាសារុប្បនយេ ឯវ ឋិតត្តា ន សន្តោសវិរោធីតិ អាហ ‘‘តេសំ…បេ… ធារេន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតី’’តិ. យថាសារុប្បនយេន យថាលទ្ធំ វិស្សជ្ជេត្វា តទញ្ញគហណម្បិ ន តាវ សន្តោសវិរោធី, បគេវ អនញ្ញគហណេន យថាលទ្ធស្សេវ យថាសារុប្បំ បរិភោគេតិ សម្ភាវិតស្ស អត្ថស្ស ទស្សនត្ថញ្ហេត្ថ អបិ-សទ្ទគ្គហណំ, ឯវំ សេសបច្ចយេសុបិ យថាពលយថាសារុប្បនិទ្ទេសេសុ អបិ-សទ្ទគ្គហណេ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ.

បកតិវិរុទ្ធន្តិ សភាវេនេវ អសប្បាយំ. សមណធម្មករណសីសេន សប្បាយបច្ចយបរិយេសនំ, បរិភុញ្ជនញ្ច វិសេសតោ យុត្តតរន្តិ អត្ថន្តរំ វិញ្ញាបេតុំ ‘‘យាបេន្តោបី’’តិ អវត្វា ‘‘សមណធម្មំ ករោន្តោបី’’តិ វុត្តំ. មិស្សកាហារន្តិ តណ្ឌុលមុគ្គាទីហិ នានាវិធបុព្ពណ្ណាបរណ្ណេហិ មិស្សេត្វា កតំ អាហារំ.

អញ្ញម្បិ សេនាសនេ យថាសារុប្បសន្តោសំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិ. បឋមេ ហិ នយេ យថាលទ្ធស្ស វិស្សជ្ជនេន, ទុតិយេ បន យថាបត្តស្ស អសម្បដិច្ឆនេន យថាសារុប្បសន្តោសោ វុត្តោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. ហិ-សទ្ទោ ចេត្ថ បក្ខន្តរជោតកោ. មជ្ឈិមាគមដ្ឋកថាយំ បន បិ-សទ្ទោ ទិស្សតិ. ‘‘ឧត្តមសេនាសនំ នាម បមាទដ្ឋាន’’ន្តិ វត្វា តព្ភាវមេវ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ និសិន្នស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. និទ្ទាភិភូតស្សាតិ ថិនមិទ្ទោក្កមនេន ចិត្តចេតសិកគេលញ្ញភាវតោ ភវង្គសន្តតិសង្ខាតាយ និទ្ទាយ អភិភូតស្ស, និទ្ទាយន្តស្សាតិ អត្ថោ. បដិពុជ្ឈតោតិ តថារូបេន អារម្មណន្តរេន បដិពុជ្ឈន្តស្ស បដិពុជ្ឈនហេតុ កាមវិតក្កា បាតុភវន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘បដិពុជ្ឈនតោ’’តិបិ ហិ កត្ថចិ បាឋោ ទិស្សតិ. អយម្បីតិ បឋមនយំ ឧបាទាយ វុត្តំ.

តេសំ អាភតេនាតិ តេហិ ថេរាទីហិ អាភតេន, តេសំ វា យេន កេនចិ សន្តកេនាតិ អជ្ឈាហរិត្វា សម្ពន្ធោ. មុត្តហរីតកន្តិ គោមុត្តបរិភាវិតំ, បូតិភាវេន វា មោចិតំ ឆឌ្ឌិតំ ហរីតកំ, ឥទានិ បន បោត្ថកេសុ ‘‘គោមុត្តហរីតក’’ន្តិ បាឋោ, សោ ន បោរាណបាឋោ តព្ពណ្ណនាយ (ទី. និ. ដី. ១.២១៥) វិរុទ្ធត្តា. ចតុមធុរន្តិ មជ្ឈិមាគមវរេ មហាធម្មសមាទានសុត្តេ (ម. និ. ១.៤៨៤ អាទយោ) វុត្តំ ទធិមធុសប្បិផាណិតសង្ខាតំ ចតុមធុរំ, ឯកស្មិញ្ច ភាជនេ ចតុមធុរំ ឋបេត្វា តេសុ យទិច្ឆសិ, តំ គណ្ហាហិ ភន្តេតិ អត្ថោ. ‘‘សចស្សា’’តិអាទិនា តទុភយស្ស រោគវូបសមនភាវំ ទស្សេតិ. ពុទ្ធាទីហិ វណ្ណិតន្តិ ‘‘បូតិមុត្តភេសជ្ជំ និស្សាយ បព្ពជ្ជា’’តិអាទិនា (មហាវ. ៧៣, ១២៨) សម្មាសម្ពុទ្ធាទីហិ បសត្ថំ. អប្បិច្ឆតាវិសិដ្ឋាយ សន្តុដ្ឋិយា និយោជនតោ បរមេន ឧក្កំសគតេន សន្តោសេន សន្តុស្សតីតិ បរមសន្តុដ្ឋោ.

កាមញ្ច សន្តោសប្បភេទា យថាវុត្តតោបិ អធិកតរា ចីវរេ វីសតិ សន្តោសា, បិណ្ឌបាតេ បន្នរស, សេនាសនេ ច បន្នរស, គិលានបច្ចយេ វីសតីតិ, ឥធ បន សង្ខេបេន ទ្វាទសវិធោយេវ សន្តោសោ វុត្តោ. តទធិកតរប្បភេទោ បន ចតុរង្គុត្តរេ មហាអរិយវំសសុត្តដ្ឋកថាយ (អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.២៨) គហេតព្ពោ. តេនាហ ‘‘ឥមិនា បនា’’តិអាទិ. ឯវំ ‘‘ឥធ មហារាជ ភិក្ខុ សន្តុដ្ឋោ ហោតី’’តិ ឯត្ថ បុគ្គលាធិដ្ឋាននិទ្ទិដ្ឋេន សន្តុដ្ឋបទេនេវ សន្តោសប្បភេទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ‘‘កាយបរិហារិកេន ចីវរេន កុច្ឆិបរិហារិកេន បិណ្ឌបាតេនា’’តិអាទិ ទេសនានុរូបំ តេន សន្តោសេន សន្តុដ្ឋស្ស អនុច្ឆវិកំ បច្ចយប្បភេទំ, តស្ស ច កាយកុច្ឆិបរិហារិយភាវំ វិភាវេន្តោ ឯវមាហាតិ អយមេត្ថ សម្ពន្ធោ. កាមញ្ចស្ស ចីវរបិណ្ឌបាតេហេវ យថាក្កមំ កាយកុច្ឆិបរិហារិយេហិ សន្តុដ្ឋតា បាឡិយំ វុត្តា, តថាបិ សេសបរិក្ខារចតុក្កេន ច វិនា វិចរណមយុត្តំ, សព្ពត្ថ ច កាយកុច្ឆិបរិហារិយតា លទ្ធព្ពាតិ អដ្ឋកថាយំ អយំ វិនិច្ឆយោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ទន្តកដ្ឋច្ឆេទនវាសីតិ លក្ខណមត្តំ តទញ្ញកិច្ចស្សាបិ តាយ សាធេតព្ពត្តា, តេន វក្ខតិ ‘‘មញ្ចបីឋានំ អង្គបាទចីវរកុដិទណ្ឌកសជ្ជនកាលេ ចា’’តិអាទិ. វុត្តម្បិ ចេតំ បោរាណដ្ឋកថាសុ ‘‘ន ហេតំ កត្ថចិបិ បាឡិយមាគត’’ន្តិ.

ពន្ធនន្តិ កាយពន្ធនំ. បរិស្សាវនេន បរិស្សាវនញ្ច, តេន សហាតិ វា អត្ថោ. យុត្តោ កម្មដ្ឋានភាវនាសង្ខាតោ យោគោ យស្ស, តស្មិំ វា យោគោ យុត្តោតិ យុត្តយោគោ, តស្ស.

កាយំ បរិហរន្តិ បោសេន្តិ, កាយស្ស វា បរិហារោ បោសនមត្តំ បយោជនមេតេហីតិ កាយបរិហារិយា ក-ការស្ស យ-ការំ កត្វា. បោសនញ្ចេត្ថ វឌ្ឍនំ, ភរណំ វា, តថា កុច្ឆិបរិហារិយាបិ វេទិតព្ពា. ពហិទ្ធាវ កាយស្ស ឧបការកភាវេន កាយបរិហារិយតា, អជ្ឈោហរណវសេន សរីរដ្ឋិតិយា ឧបការកភាវេន កុច្ឆិបរិហារិយតាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. តេនាហ ‘‘តិចីវរំ តាវា’’តិអាទិ. ‘‘បរិហរតី’’តិ ឯតស្ស បោសេតីតិ អត្ថវចនំ. ឥតីតិ និទស្សនេ និបាតោ, ឯវំ វុត្តនយេន កាយបរិហារិយំ ហោតីតិ ការណជោតនេ វា, តស្មា បោសនតោ កាយបរិហារិយំ ហោតីតិ. ឯវមុបរិបិ. ចីវរកណ្ណេនាតិ ចីវរបរិយន្តេន.

កុដិបរិភណ្ឌករណកាលេតិ កុដិយា សមន្តតោ វិលិម្បនេន សម្មដ្ឋករណកាលេ.

អង្គំ នាម មញ្ចបីឋានំ បាទូបរិ ឋបិតោ បធានសម្ភារវិសេសោ. យត្ថ បទរសញ្ចិននបិដ្ឋិអបស្សយនាទីនិ ករោន្តិ, យោ ‘‘អដនី’’តិបិ វុច្ចតិ.

មធុទ្ទុមបុប្ផំ មធុកំ នាម, មក្ខិកាមធូហិ កតបូវំ វា. បរិក្ខារមត្តា បរិក្ខារបមាណំ. សេយ្យំ បវិសន្តស្សាតិ បច្ចត្ថរណកុញ្ចិកានំ តាទិសេ កាលេ បរិភុត្តភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘តត្រដ្ឋកំ បច្ចត្ថរណ’’ន្តិ. អត្តនោ សន្តកភាវេន បច្ចត្ថរណាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋហិត្វា តត្ថេវ សេនាសនេ តិដ្ឋនកញ្ហិ ‘‘តត្រដ្ឋក’’ន្តិ វុច្ចតិ. វិកប្បនវចនតោ បន តេសមញ្ញតរស្ស នវមតា, យថាវុត្តបដិបាដិយា ចេត្ថ នវមភាវោ, ន តុ តេសំ តថាបតិនិយតភាវេន. កស្មាតិ ចេ? តថាយេវ តេសមធារណតោ. ឯស នយោ ទសមាទីសុបិ. តេលំ បដិសាមេត្វា ហរិតា វេឡុនាឡិអាទិកា តេលនាឡិ. ននុ សន្តុដ្ឋបុគ្គលទស្សនេ សន្តុដ្ឋោវ អដ្ឋបរិក្ខារិកោ ទស្សេតព្ពោតិ អនុយោគេ យថារហំ តេសម្បិ សន្តុដ្ឋភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯតេសុ ចា’’តិអាទិមាហ. មហន្តោ បរិក្ខារសង្ខាតោ ភារោ ឯតេសន្តិ មហាភារា, អយំ អធុនា បាឋោ, អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន បន ‘‘មហាគជា’’តិ បាឋស្ស ទិដ្ឋត្តា ‘‘ទុប្បោសភាវេន មហាគជា វិយាតិ មហាគជា’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.២១៥) វុត្តំ, ន តេ ឯត្តកេហិ បរិក្ខារេហិ ‘‘មហិច្ឆា, អសន្តុដ្ឋា, ទុព្ភរា, ពាហុល្លវុត្តិនោ’’តិ ច វត្តព្ពាតិ អធិប្បាយោ. យទិ ឥតរេបិ សន្តុដ្ឋា អប្បិច្ឆតាទិសភាវា, កិមេតេសម្បិ វសេន អយំ ទេសនា ឥច្ឆិតាតិ ចោទនំ សោធេតុំ ‘‘ភគវា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋបរិក្ខារិកស្ស វសេន ឥមិស្សា ទេសនាយ ឥច្ឆិតភាវោ កថំ វិញ្ញាយតីតិ អនុយោគម្បិ អបនេតិ ‘‘សោ ហី’’តិអាទិនា, តស្សេវ តថា បក្កន្តភាវេន ‘‘កាយបរិហារិកេន ចីវរេនា’’តិអាទិ បាឡិយា យោគ្យតោ តស្ស វសេន ឥច្ឆិតភាវោ វិញ្ញាយតីតិ វុត្តំ ហោតិ. វចនីយស្ស ហេតុភាវទស្សនេន ហិ វាចកស្សាបិ ហេតុភាវោ ទស្សិតោតិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ឥតិ ឥមស្សា’’តិអាទិ លទ្ធគុណវចនម្បិ ឧបបន្នំ ហោតិ. សល្លហុកា វុត្តិ ជីវិកា យស្សាតិ សល្លហុកវុត្តិ, តស្ស ភាវោ សល្លហុកវុត្តិតា, តំ. កាយបារិហារិយេនាតិ ភាវប្បធាននិទ្ទេសោ, ភាវលោបនិទ្ទេសោ វាតិ ទស្សេតិ ‘‘កាយំ បរិហរណមត្តកេនា’’តិ ឥមិនា, កាយបោសនប្បមាណេនាតិ អត្ថោ. តថា កុច្ឆិបរិហារិយេនាតិ ឯត្ថាបិ. វុត្តនយេន ចេត្ថ ទ្វិធា វចនត្ថោ, ដីកាយំ (ទី. និ. ដី. ១.២១៥) បន បឋមស្ស វចនត្ថស្ស ហេដ្ឋា វុត្តត្តា ទុតិយោវ ឥធ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. មមាយនតណ្ហាយ អាសង្គោ. បរិគ្គហតណ្ហាយ ពន្ធោ. ជិយាមុត្តោតិ ធនុជិយាយ មុត្តោ. យូថាតិ ហត្ថិគណតោ. តិធា បភិន្នមទោ មទហត្ថី. វនបព្ភារន្តិ វនេ បព្ភារំ.

ចតូសុ ទិសាសុ សុខវិហារិតាយ សុខវិហារដ្ឋានភូតា, ‘‘ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.៣០៨; ម. និ. ១.៧៧, ៤៥៩, ៥០៩; ២.៣០៩) វា នយេន ព្រហ្មវិហារភាវនាផរណដ្ឋានភូតា ចតស្សោ ទិសា ឯតស្សាតិ ចតុទ្ទិសោ, សោ ឯវ ចាតុទ្ទិសោ, ចតស្សោ វា ទិសា ចតុទ្ទិសំ, វុត្តនយេន តមស្សាតិ ចាតុទ្ទិសោ យថា ‘‘សទ្ធោ’’តិ. តាស្វេវ ទិសាសុ កត្ថចិបិ សត្តេ វា សង្ខារេ វា ភយេន ន បដិហនតិ, សយំ វា តេហិ ន បដិហញ្ញតេតិ អប្បដិឃោ. សន្តុស្សមានោតិ សកេន, សន្តេន វា, សមមេវ វា តុស្សនកោ. ឥតរីតរេនាតិ យេន កេនចិ បច្ចយេន, ឧច្ចាវចេន វា. បរិច្ច សយន្តិ បវត្តន្តិ កាយចិត្តានិ, តានិ វា បរិសយន្តិ អភិភវន្តីតិ បរិស្សយា, សីហព្យគ្ឃាទយោ ពាហិរា, កាមច្ឆន្ទាទយោ ច អជ្ឈត្តិកា កាយចិត្តុបទ្ទវា, ឧបយោគត្ថេ ចេតំ សាមិវចនំ. សហិតាតិ អធិវាសនខន្តិយា, វីរិយាទិធម្មេហិ ច យថារហំ ខន្តា, គហន្តា ចាតិ អត្ថោ. ថទ្ធភាវករភយាភាវេន អឆម្ភី. ឯកោ ចរេតិ អសហាយោ ឯកាកី ហុត្វា ចរិតុំ វិហរិតុំ សក្កុណេយ្យ. សមត្ថនេ ហិ ឯយ្យ-សទ្ទោ យថា ‘‘កោ ឥមំ វិជដយេ ជដ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៣) ខគ្គវិសាណកប្បតាយ ឯកវិហារីតិ ទស្សេតិ ‘‘ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ ឥមិនា. សណ្ឋានេន ខគ្គសទិសំ ឯកមេវ មត្ថកេ ឧដ្ឋិតំ វិសាណំ យស្សាតិ ខគ្គោ; ខគ្គសទ្ទេន តំសទិសវិសាណស្ស គហិតត្តា, មហិំសប្បមាណោ មិគវិសេសោ, យោ លោកេ ‘‘បលាសាទោ, គណ្ឋកោ’’តិ ច វុច្ចតិ, តស្ស វិសាណេន ឯកីភាវេន សទិសោតិ អត្ថោ. អបិច ឯកវិហារិតាយ ខគ្គវិសាណកប្បោតិ ទស្សេតុម្បិ ឯវំ វុត្តំ. វិត្ថារោ បនស្សា អត្ថោ ខគ្គវិសាណសុត្តវណ្ណនាយំ, (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៤២) ចូឡនិទ្ទេសេ (ចូឡនិ. ១២៨) ច វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ.

ឯវំ វណ្ណិតន្តិ ខគ្គវិសាណសុត្តេ ភគវតា តថា ទេសនាយ វិវរិតំ, ថោមិតំ វា. ខគ្គស្ស នាម មិគស្ស វិសាណេន កប្បោ សទិសោ តថា. កប្ប-សទ្ទោ ហេត្ថ ‘‘សត្ថុកប្បេន វត ភោ កិរ សាវកេន សទ្ធិំ មន្តយមានា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៦០) វិយ បដិភាគេ វត្តតិ, តស្ស ភាវោ ខគ្គវិសាណកប្បតា, តំ សោ អាបជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ.

វាតាភិឃាតាទីហិ សិយា សកុណោ ឆិន្នបក្ខោ, អសញ្ជាតបក្ខោ វា, ឥធ បន ឌេតុំ សមត្ថោ សបក្ខិកោវ អធិប្បេតោតិ វិសេសទស្សនត្ថំ បាឡិយំ ‘‘បក្ខី សកុណោ’’តិ វុត្តំ, ន តុ ‘‘អាកាសេ អន្តលិក្ខេ ចង្កមតី’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ៣.១១) វិយ បរិយាយមត្តទស្សនត្ថន្តិ អាហ ‘‘បក្ខយុត្តោ សកុណោ’’តិ. ឧប្បតតីតិ ឧទ្ធំ បតតិ គច្ឆតិ, បក្ខន្ទតីតិ អត្ថោ. វិធុនន្តាតិ វិភិន្ទន្តា, វិចាលេន្តា វា. អជ្ជតនាយាតិ អជ្ជភាវត្ថាយ. តថា ស្វាតនាយាតិ ឯត្ថាបិ. អត្តនោ បត្តំ ឯវ ភារោ យស្សាតិ សបត្តភារោ. មមាយនតណ្ហាភាវេន និស្សង្គោ. បរិគ្គហតណ្ហាភាវេន និរបេក្ខោ. យេន កាមន្តិ យត្ថ អត្តនោ រុចិ, តត្ថ. ភាវនបុំសកំ វា ឯតំ. យេន យថា បវត្តោ កាមោតិ ហិ យេនកាមោ, តំ, យថាកាមន្តិ អត្ថោ.