សតិសម្បជញ្ញកថាវណ្ណនា

២១៤. សមន្តតោ បការេហិ, បកដ្ឋំ វា សវិសេសំ ជានាតីតិ សម្បជានោ, តស្ស ភាវោ សម្បជញ្ញំ, តថាបវត្តញាណំ, តស្ស វិភជនំ សម្បជញ្ញភាជនីយំ, តស្មិំ សម្បជញ្ញភាជនីយម្ហិ.‘‘គមន’’ន្តិ ឥមិនា អភិក្កមនំ អភិក្កន្តន្តិ ភាវសាធនមាហ. តថា បដិក្កមនំ បដិក្កន្តន្តិ វុត្តំ ‘‘និវត្តន’’ន្តិ. គមនញ្ចេត្ថ និវត្តេត្វា, អនិវត្តេត្វា ច គមនំ, និវត្តនំ បន និវត្តិមត្តមេវ, អញ្ញមញ្ញមុបាទានកិរិយាមត្តញ្ចេតំ ទ្វយំ. កថំ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘គមនេ’’តិអាទិ. អភិហរន្តោតិ គមនវសេន កាយំ ឧបនេន្តោ. បដិនិវត្តេន្តោតិ តតោ បុន និវត្តេន្តោ. អបនាមេន្តោតិ អបក្កមនវសេន បរិណាមេន្តោ. អាសនស្សាតិ បីឋកាទិអាសនស្ស. បុរិមអង្គាភិមុខោតិ អដនិកាទិបុរិមាវយវាភិមុខោ. សំសរន្តោតិ សំសប្បន្តោ. បច្ឆិមអង្គបទេសន្តិ អដនិកាទិបច្ឆិមាយវប្បទេសំ. បច្ចាសំសរន្តោតិ បដិអាសប្បន្តោ. ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា និបន្នស្សេវ អភិមុខំ សំសប្បនបដិអាសប្បនានិ ទស្សេតិ. ឋាននិសជ្ជាសយនេសុ ហិ យោ គមនវិធុរោ កាយស្ស បុរតោ អភិហារោ, សោ អភិក្កមោ. បច្ឆតោ អបហារោ បដិក្កមោតិ លក្ខណំ.

សម្បជាននំ សម្បជានំ, តេន អត្តនា កត្តព្ពកិច្ចស្ស ករណសីលោ សម្បជានការីតិ អាហ ‘‘សម្បជញ្ញេន សព្ពកិច្ចការី’’តិ. ‘‘សម្បជញ្ញមេវ វា ការី’’តិ ឥមិនា សម្បជានស្ស ករណសីលោ សម្បជានការីតិ ទស្សេតិ. ‘‘សោ ហី’’តិអាទិ ទុតិយវិកប្បស្ស សមត្ថនំ. ‘‘សម្បជញ្ញ’’ន្តិ ច ឥមិនា សម្បជាន-សទ្ទស្ស សម្បជញ្ញបរិយាយតា វុត្តា. តថា ហិ អាចរិយានន្ទត្ថេរេន វុត្តំ ‘‘សមន្តតោ, សម្មា, សមំ វា បជាននំ សម្បជានំ, តទេវ សម្បជញ្ញ’’ន្តិ (វិភ. មូលដី. ២.៥២៣) អយំ អដ្ឋកថាតោ អបរោ នយោ – យថា អតិក្កន្តាទីសុ អសម្មោហំ ឧប្បាទេតិ, តថា សម្បជានស្ស ការោ ករណំ សម្បជានការោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ សម្បជានការីតិ.

ធម្មតោ វឌ្ឍិសង្ខាតេន អត្ថេន សហ វត្តតីតិ សាត្ថកំ, អភិក្កន្តាទិ, សាត្ថកស្ស សម្បជាននំ សាត្ថកសម្បជញ្ញំ. សប្បាយស្ស អត្តនោ បតិរូបស្ស សម្បជាននំ សប្បាយសម្បជញ្ញំ. អភិក្កមាទីសុ ភិក្ខាចារគោចរេ, អញ្ញត្ថ ច បវត្តេសុ អវិជហិតកម្មដ្ឋានសង្ខាតេ គោចរេ សម្បជាននំ គោចរសម្បជញ្ញំ. សាមញ្ញនិទ្ទេសេន, ហិ ឯកសេសនយេន វា គោចរសទ្ទោ តទត្ថទ្វយេបិ បវត្តតិ. អតិក្កមាទីសុ អសម្មុយ្ហនសង្ខាតំ អសម្មោហមេវ សម្បជញ្ញំ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ. ចិត្តវសេនេវាតិ ចិត្តស្ស វសេនេវ, ចិត្តវសមនុគតេនេវាតិ អត្ថោ. បរិគ្គហេត្វាតិ តុលយិត្វា តីរេត្វា, បដិសង្ខាយាតិ អត្ថោ. សង្ឃទស្សនេនេវ ឧបោសថបវារណាទិអត្ថាយ គមនំ សង្គហិតំ. អាទិសទ្ទេន កសិណបរិកម្មាទីនំ សង្គហោ. សង្ខេបតោ វុត្តំ តទត្ថមេវ វិវរិតុំ ‘‘ចេតិយំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. អរហត្តំ បាបុណាតីតិ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសោ ឯស. សមថវិបស្សនុប្បាទនម្បិ ហិ ភិក្ខុនោ វឌ្ឍិយេវ. តត្ថាតិ អសុភារម្មណេ. កេចីតិ អភយគិរិវាសិនោ. អាមិសតោតិ ចីវរាទិអាមិសបច្ចយតោ. កស្មាតិ អាហ ‘‘តំ និស្សាយា’’តិអាទិ.

តស្មិន្តិ សាត្ថកសម្បជញ្ញវសេន បរិគ្គហិតអត្ថេ. យស្មា បន ធម្មតោ វឌ្ឍិយេវ អត្ថោ នាម, តស្មា យំ ‘‘សាត្ថក’’ន្តិ អធិប្បេតំ គមនំ, តំ សព្ពម្បិ សប្បាយមេវាតិ សិយា អវិសេសេន កស្សចិ អាសង្កាតិ តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘ចេតិយទស្សនំ តាវា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. មហាបូជាយាតិ មហតិយា បូជាយ, ពហូនំ បូជាទិវសេតិ វុត្តំ ហោតិ. ចិត្តកម្មរូបកានី វិយាតិ ចិត្តកម្មកតបដិមាយោ វិយ, យន្តបយោគេន វា នានប្បការវិចិត្តកិរិយា បដិមាយោ វិយ. តត្រាតិ តាសុ បរិសាសុ. អស្សាតិ ភិក្ខុនោ. អសមបេក្ខនំ នាម គេហស្សិតអញ្ញាណុបេក្ខាវសេន អារម្មណស្ស អយោនិសោ គហណំ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ឧប្បជ្ជតិ ឧបេក្ខា ពាលស្ស មូឡ្ហស្ស បុថុជ្ជនស្សា’’តិអាទិ (ម. និ. ៣.៣០៨) មាតុគាមសម្ផស្សវសេន កាយសំសគ្គាបត្តិ. ហត្ថិអាទិសម្មទ្ទេន ជីវិតន្តរាយោ. វិសភាគរូបទស្សនាទិនា ព្រហ្មចរិយន្តរាយោ. ‘‘ទសទ្វាទសយោជនន្តរេ បរិសា សន្និបតន្តី’’តិអាទិនា វុត្តប្បការេនេវ. មហាបរិសបរិវារានន្តិ កទាចិ ធម្មស្សវនាទិអត្ថាយ ឥត្ថិបុរិសសម្មិស្សបរិវារេ សន្ធាយ វុត្តំ.

តទត្ថទីបនត្ថន្តិ អសុភទស្សនស្ស សាត្ថកភាវសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស ទីបនត្ថំ. បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ បដិវចនទានវសេន ភិក្ខូនំ អនុវត្តនកថា អាចិណ្ណា, តស្មា បដិវចនស្ស អទានវសេន អននុវត្តនកថា តស្ស ទុតិយា នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘ទ្វេ កថា នាម ន កថិតបុព្ពា’’តិ. ទ្វេ កថាតិ ហិ វចនករណាករណកថា. តត្ថ វចនករណកថាយេវ កថិតបុព្ពា, ទុតិយា ន កថិតបុព្ពា. តស្មា សុព្ពចត្តា បដិវចនមទាសីតិ អត្ថោ.

ឯវន្តិ ឥមិនា. ‘‘សចេ បន ចេតិយស្ស មហាបូជាយា’’តិអាទិកំ សព្ពម្បិ វុត្តប្បការំ បច្ចាមសតិ, ន ‘‘បុរិសស្ស មាតុគាមាសុភ’’ន្តិអាទិកមេវ. បរិគ្គហិតំ សាត្ថកំ, សប្បាយញ្ច យេន សោ បរិគ្គហិតសាត្ថកសប្បាយោ, តស្ស, តេន យថានុបុព្ពិកំ សម្បជញ្ញបរិគ្គហណំ ទស្សេតិ. វុច្ចមានយោគកម្មស្ស បវត្តិដ្ឋានតាយ ភាវនាយ អារម្មណំ កម្មដ្ឋានំ, តទេវ ភាវនាយ វិសយភាវតោ គោចរន្តិ អាហ ‘‘កម្មដ្ឋានសង្ខាតំ គោចរ’’ន្តិ. ឧគ្គហេត្វាតិ យថា ឧគ្គហនិមិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ ឧគ្គហកោសល្លស្ស សម្បាទនវសេន ឧគ្គហណំ កត្វា. ភិក្ខាចារគោចរេតិ ភិក្ខាចារសង្ខាតេ គោចរេ, អនេន កម្មដ្ឋានេ, ភិក្ខាចារេ ច គោចរសទ្ទោតិ ទស្សេតិ.

ឥធាតិ សាសនេ. ហរតីតិ កម្មដ្ឋានំ បវត្តនវសេន នេតិ, យាវ បិណ្ឌបាតបដិក្កមា អនុយុញ្ជតីតិ អត្ថោ. ន បច្ចាហរតីតិ អាហារូបយោគតោ យាវ ទិវាឋានុបសង្កមនា កម្មដ្ឋានំ ន បដិនេតិ. តត្ថាតិ តេសុ ចតូសុ ភិក្ខូសុ. អាវរណីយេហីតិ នីវរណេហិ. បគេវាតិ បាតោយេវ. សរីរបរិកម្មន្តិ មុខធោវនាទិសរីរបដិជគ្គនំ. ទ្វេ តយោ បល្លង្កេតិ ទ្វេ តយោ និសជ្ជាវារេ. ឩរុពទ្ធាសនញ្ហេត្ថ បល្លង្កោ. ឧសុមន្តិ ទ្វេ តីណិ ឧណ្ហាបនានិ សន្ធាយ វុត្តំ. កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជិត្វាតិ តទហេ មូលភូតំ កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជិត្វា. កម្មដ្ឋានសីសេនេវាតិ កម្មដ្ឋានមុខេនេវ, កម្មដ្ឋានមវិជហន្តោ ឯវាតិ វុត្តំ ហោតិ, តេន ‘‘បតោបិ អចេតនោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២១៤; ម. និ. អដ្ឋ. ១.២០៩; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.១៦៨; វិភ. អដ្ឋ. ៥២៣) វក្ខមានំ កម្មដ្ឋានំ, យថាបរិហរិយមានំ វា អវិជហិត្វាតិ ទស្សេតិ.

គន្ត្វាតិ បាបុណិត្វា. ពុទ្ធានុស្សតិកម្មដ្ឋានំ ចេ, តទេវ និបច្ចការសាធនំ. អញ្ញញ្ចេ, អនិបច្ចការករណមិវ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សចេ’’តិអាទិ វុត្តំ. អតព្ពិសយេន តំ ឋបេត្វា.‘‘មហន្តំ ចេតិយំ ចេ’’តិអាទិនា កម្មដ្ឋានិកស្ស មូលកម្មដ្ឋានមនសិការស្ស បបញ្ចាភាវទស្សនំ. អញ្ញេន បន តថាបិ អញ្ញថាបិ វន្ទិតព្ពមេវ. តថេវាតិ តិក្ខត្តុមេវ. បរិភោគចេតិយតោ សារីរិកចេតិយំ គរុតរន្តិ កត្វា ‘‘ចេតិយំ វន្ទិត្វា’’តិ បុព្ពកាលកិរិយាវសេន វុត្តំ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ចេតិយំ ពាធយមានា ពោធិសាខា ហរិតព្ពា’’តិ, (ម. និ. អដ្ឋ. ៤.១២៨; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២៧៥; វិភ. អដ្ឋ. ៨០៩) អយំ អាចរិយស្ស មតិ, ‘‘ពោធិយង្គណំ បត្តេនាបី’’តិ បន វចនតោ យទិ ចេតិយង្គណតោ គតេ ភិក្ខាចារមគ្គេ ពោធិយង្គណំ ភវេយ្យ, សាបិ វន្ទិតព្ពាតិ មគ្គានុក្កមេនេវ ‘‘ចេតិយំ វន្ទិត្វា’’តិ បុព្ពកាលកិរិយាវចនំ, ន តុ គរុកាតព្ពតានុក្កមេន. ឯវញ្ហិ សតិ ពោធិយង្គណំ បឋមំ បត្តេនាបិ ពោធិំ វន្ទិត្វា ចេតិយំ វន្ទិតព្ពំ, ឯកមេវ បត្តេនាបិ តទេវ វន្ទិតព្ពំ, តទុភយម្បិ អប្បត្តេន ន វន្ទិតព្ពន្តិ អយមត្ថោ សុវិញ្ញាតោ ហោតិ. ភិក្ខាចារគតមគ្គេន ហិ បត្តដ្ឋានេ កត្តព្ពអន្តរាវត្តទស្សនមេតំ, ន បន ធុវវត្តទស្សនំ. បុព្ពេ ហេស កតវត្តោយេវ. តេនាហ ‘‘បគេវ ចេតិយង្គណពោធិយង្គណវត្តំ កត្វា’’តិអាទិ. ពុទ្ធគុណានុស្សរណវសេនេវ ពោធិអាទិបរិភោគចេតិយេបិ និបច្ចករណំ ឧបបន្នន្តិ ទស្សេតិ ‘‘ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សម្មុខា វិយ និបច្ចការំ ទស្សេត្វា’’តិ ឥមិនា. បដិសាមិតដ្ឋានន្តិ សោបានមូលភាវសាមញ្ញេន វុត្តំ, ពុទ្ធារម្មណបីតិវិសយភូតចេតិយង្គណពោធិយង្គណតោ ពាហិរដ្ឋានំ បត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ.

គាមសមីបេតិ គាមូបចារេ. តាវ បញ្ហំ វា បុច្ឆន្តិ, ធម្មំ វា សោតុកាមា ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ជនសង្គហត្ថន្តិ ‘‘មយិ អកថេន្តេ ឯតេសំ កោ កថេស្សតី’’តិ ធម្មានុគ្គហេន មហាជនស្ស សង្គហណត្ថំ. អដ្ឋកថាចរិយានំ វចនំ សមត្ថេតុំ ‘‘ធម្មកថា ហិ កម្មដ្ឋានវិនិមុត្តា នាម នត្ថី’’តិ វុត្តំ. តស្មាតិ យស្មា ‘‘ធម្មកថា នាម កាតព្ពាយេវា’’តិ អដ្ឋកថាចរិយា វទន្តិ, យស្មា វា ធម្មកថា កម្មដ្ឋានវិនិមុត្តា នាម នត្ថិ, តស្មា ធម្មកថំ កថេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. អាចរិយានន្ទត្ថេរេន (វិភ. មូលដី. ៥២៣) បន ‘‘តស្មា’’តិ ឯតស្ស ‘‘កថេតព្ពាយេវាតិ វទន្តី’’តិ ឯតេន សម្ពន្ធោ វុត្តោ. កម្មដ្ឋានសីសេនេវាតិ អត្តនា បរិហរិយមានំ កម្មដ្ឋានំ អវិជហនវសេន, តទនុគុណំយេវ ធម្មកថំ កថេត្វាតិ អត្ថោ, ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. អនុមោទនំ កត្វាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘កម្មដ្ឋានសីសេនេវា’’តិ អធិការោ. តត្ថាតិ គាមតោ និក្ខមនដ្ឋានេយេវ.

‘‘បោរាណកភិក្ខូ’’តិអាទិនា បោរាណកាចិណ្ណទស្សនេន យថាវុត្តមត្ថំ ទឡ្ហំ ករោតិ. សម្បត្តបរិច្ឆេទេនេវាតិ ‘‘បរិចិតោ អបរិចិតោ’’តិអាទិវិភាគំ អកត្វា សម្បត្តកោដិយា ឯវ, សមាគមមត្តេនេវាតិ អត្ថោ. អានុភាវេនាតិ អនុគ្គហពលេន. ភយេតិ បរចក្កាទិភយេ. ឆាតកេតិ ទុព្ភិក្ខេ.

‘‘បច្ឆិមយាមេបិ និសជ្ជាចង្កមេហិ វីតិនាមេត្វា’’តិអាទិនា វុត្តប្បការំ. ករោន្តស្សាតិ ករមានស្សេវ, អនាទរេ ចេតំ សាមិវចនំ. កម្មជតេជោតិ គហណិំ សន្ធាយាហ. បជ្ជលតីតិ ឧណ្ហភាវំ ជនេតិ. តតោយេវ ឧបាទិន្នកំ គណ្ហាតិ, សេទា មុច្ចន្តិ. កម្មដ្ឋានំ វីថិំ នារោហតិ ខុទាបរិស្សមេន កិលន្តកាយស្ស សមាធានាភាវតោ. អនុបាទិន្នំ ឱទនាទិវត្ថុ. ឧបាទិន្នំ ឧទរបដលំ. អន្តោកុច្ឆិយញ្ហិ ឱទនាទិវត្ថុស្មិំ អសតិ កម្មជតេជោ ឧដ្ឋហិត្វា ឧទរបដលំ គណ្ហាតិ, ‘‘ឆាតោស្មិ, អាហារំ មេ ទេថា’’តិ វទាបេតិ, ភុត្តកាលេ ឧទរបដលំ មុញ្ចិត្វា វត្ថុំ គណ្ហាតិ, អថ សត្តោ ឯកគ្គោ ហោតិ, យតោ ‘‘ឆាយារក្ខសោ វិយ កម្មជតេជោ’’តិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តោ. សោ បគេវាតិ ឯត្ថ ‘‘តស្មា’’តិ សេសោ. គោរូបានន្តិ គុន្នំ, គោសមូហានំ វា, វជតោ គោចរត្ថាយ និក្ខមនវេលាយមេវាតិ អត្ថោ. វុត្តវិបរីតនយេន ឧបាទិន្នកំ មុញ្ចិត្វា អនុបាទិន្នកំ គណ្ហាតិ. អន្តរាភត្តេតិ ភត្តស្ស អន្តរេ, យាវ ភត្តំ ន ភុញ្ជតិ, តាវាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘កម្មដ្ឋានសីសេន អាហារញ្ច បរិភុញ្ជិត្វា’’តិ. អវសេសដ្ឋានេតិ យាគុយា អគ្គហិតដ្ឋានេ. តតោតិ ភុញ្ជនតោ. បោង្ខានុបោង្ខន្តិ កម្មដ្ឋានានុបដ្ឋានស្ស អនវច្ឆេទទស្សនមេតំ, ឧត្តរុត្តរិន្តិ អត្ថោ, យថា បោង្ខានុបោង្ខំ បវត្តាយ សរបដិបាដិយា អនវច្ឆេទោ, ឯវមេតស្សាបិ កម្មដ្ឋានុបដ្ឋានស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ឯទិសា ចា’’តិអាទិនា តថា កម្មដ្ឋានមនសិការស្សាបិ សាត្ថកភាវំ ទស្សេតិ. អាសនន្តិ និសជ្ជាសនំ.

និក្ខិត្តធុរោតិ ភាវនានុយោគេ អនុក្ខិត្តធុរោ អនារទ្ធវីរិយោ. វត្តបដិបត្តិយា អបរិបូរណេន សព្ពវត្តានិ ភិន្ទិត្វា. បញ្ចវិធចេតោខីលវិនិពន្ធចិត្តោតិ បញ្ចវិធេន ចេតោខីលេន, វិនិពន្ធេន ច សម្បយុត្តចិត្តោ. វុត្តញ្ហិ មជ្ឈិមាគមេ ចេតោខីលសុត្តេ –

‘‘កតមស្ស បញ្ច ចេតោខីលា អប្បហីនា ហោន្តិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ សត្ថរិ កង្ខតិ, ធម្មេ កង្ខតិ, សង្ឃេ កង្ខតិ, សិក្ខាយ កង្ខតិ, សព្រហ្មចារីសុ កុបិតោ ហោតី’’តិ, (ម. និ. ១.១៨៥)

‘‘កតមស្ស បញ្ច ចេតសោ វិនិពន្ធា អសមុច្ឆិន្នា ហោន្តិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ កាមេ អវីតរាគោ ហោតិ, កាយេ អវីតរាគោ ហោតិ, រូបេ អវីតរាគោ ហោតិ, យាវទត្ថំ ឧទរាវទេហកំ ភុញ្ជិត្វា សេយ្យសុខំ បស្សសុខំ មិទ្ធសុខំ អនុយុត្តោ វិហរតិ, អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ បណិធាយ ព្រហ្មចរិយំ ចរតី’’តិ (ម. និ. ១.១៨៦). ច –

វិត្ថារោ. អាចរិយេន (ទី. និ. ដី. ១.២១៥) បន បញ្ចវិធចេតោវិនិពន្ធចិត្តភាវោយេវ បទេកទេសមុល្លិង្គេត្វា ទស្សិតោ. ចិត្តស្ស កចវរខាណុកភាវោ ហិ ចេតោខីលោ, ចិត្តំ ពន្ធិត្វា មុដ្ឋិយំ វិយ កត្វា គណ្ហនភាវោ ចេតសោ វិនិពន្ធោ. បឋមោ ចេត្ថ វិចិកិច្ឆាទោសវសេន, ទុតិយោ លោភវសេនាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. ចរិត្វាតិ វិចរិត្វា. កម្មដ្ឋានវិរហវសេន តុច្ឆោ.

ភាវនាសហិតមេវ ភិក្ខាយ គតំ, បច្ចាគតញ្ច យស្សាតិ គតបច្ចាគតិកំ, តទេវ វត្តំ, តស្ស វសេន. អត្តកាមាតិ អត្តនោ ហិតសុខមិច្ឆន្តា, ធម្មច្ឆន្ទវន្តោតិ អត្ថោ. ធម្មោ ហិ ហិតំ, សុខញ្ច តន្និមិត្តកន្តិ. អថ វា វិញ្ញូនំ អត្តតោ និព្ពិសេសត្តា, អត្តភាវបរិយាបន្នត្តា ច ធម្មោ អត្តា នាម, តំ កាមេន្តិ ឥច្ឆន្តីតិ អត្តកាមា. អធុនា បន អត្ថកាមាតិ ហិតវាចកេន អត្ថសទ្ទេន បាឋោ ទិស្សតិ, ធម្មសញ្ញុត្តំ ហិតមិច្ឆន្តា, ហិតភូតំ វា ធម្មមិច្ឆន្តាតិ តស្សត្ថោ. ឥណដ្ដាតិ ឥណេន បីឡិតា. តថា សេសបទទ្វយេបិ. ឯត្ថាតិ សាសនេ.

ឧសភំ នាម វីសតិ យដ្ឋិយោ, គាវុតំ នាម អសីតិ ឧសភា. តាយ សញ្ញាយាតិ តាទិសាយ បាសាណសញ្ញាយ, កម្មដ្ឋានមនសិការេន ‘‘ឯត្តកំ ឋានមាគតា’’តិ ជានន្តា គច្ឆន្តីតិ អធិប្បាយោ. នន្តិ កិលេសំ. កម្មដ្ឋានវិប្បយុត្តចិត្តេន បាទុទ្ធារណមកត្ថុកាមតោ តិដ្ឋតិ, បច្ឆាគតោ បន ឋិតិមនតិក្កមិតុកាមតោ. សោតិ ឧប្បន្នកិលេសោ ភិក្ខុ. អយន្តិ បច្ឆាគតោ. ឯតន្តិ បរស្ស ជាននំ. តត្ថេវាតិ បតិដ្ឋិតដ្ឋានេយេវ. សោយេវ នយោតិ ‘‘អយំ ភិក្ខូ’’តិអាទិកា យោ បតិដ្ឋានេ វុត្តោ, សោ ឯវ និសជ្ជាយបិ នយោ. បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តានំ ឆិន្នភត្តភាវភយេនាបិ យោនិសោមនសិការំ បរិព្រូហេតីតិ ឥទម្បិ បរស្ស ជាននេនេវ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បុរិមបាទេយេវាតិ បឋមំ កម្មដ្ឋានវិប្បយុត្តចិត្តេន ឧទ្ធរិតបាទវឡញ្ជេយេវ. ឯតីតិ គច្ឆតិ. ‘‘អាលិន្ទកវាសី មហាផុស្សទេវត្ថេរោ វិយា’’តិអាទិនា អដ្ឋានេយេវេតំ កថិតំ. ‘‘ក្វាយំ ឯវំ បដិបន្នបុព្ពោ’’តិ អាសង្កំ និវត្តេតិ.

មទ្ទន្តាតិ ធញ្ញករណដ្ឋានេ សាលិសីសាទីនិ មទ្ទន្តា. អស្សាតិ ថេរស្ស, ឧភយាបេក្ខវចនមេតំ. អស្ស អរហត្តប្បត្តទិវសេ ចង្កមនកោដិយន្តិ ច. អធិគមប្បិច្ឆតាយ វិក្ខេបំ កត្វា, និពន្ធិត្វា ច បដិជានិត្វាយេវ អារោចេសិ.

បឋមំ តាវាតិ បទសោភនត្ថំ បរិយាយវចនំ. មហាបធានន្តិ ភគវតោ ទុក្ករចរិយំ, អម្ហាកំ អត្ថាយ លោកនាថេន ឆព្ពស្សានិ កតំ ទុក្ករចរិយំ ‘‘ឯវាហំ យថាពលំ បូជេស្សាមី’’តិ អត្ថោ. បដិបត្តិបូជាយេវ ហិ បសត្ថតរា សត្ថុបូជា, ន តថា អាមិសបូជា. ឋានចង្កមមេវាតិ អធិដ្ឋាតព្ពឥរិយាបថវសេន វុត្តំ, ន ភោជនកាលាទីសុ អវស្សំ កត្តព្ពនិសជ្ជាយ បដិក្ខេបវសេន. ឯវសទ្ទេន ហិ ឥតរាយ និសជ្ជាយ, សយនស្ស ច និវត្តនំ ករោតិ. វិប្បយុត្តេន ឧទ្ធដេ បដិនិវត្តេន្តោតិ សម្បយុត្តេន ឧទ្ធរិតបាទេយេវ បុន ឋបនំ សន្ធាយាហ. ‘‘គាមសមីបំ គន្ត្វា’’តិ វត្វា តទត្ថំ វិវរតិ ‘‘គាវី នូ’’តិអាទិនា. កច្ឆកន្តរតោតិ ឧបកច្ឆន្តរតោ, ឧបកច្ឆេ លគ្គិតកមណ្ឌលុតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧទកគណ្ឌូសន្តិ ឧទកាវគណ្ឌការកំ. កតិនំ តិថីនំ បូរណី កតិមី, ‘‘បញ្ចមី នុ ខោ បក្ខស្ស, អដ្ឋមី’’តិអាទិនា ទិវសំ វា បុច្ឆិតោតិ អត្ថោ. អនារោចនស្ស អកត្តព្ពត្តា អារោចេតិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ សព្ពេហេវ បក្ខគណនំ ឧគ្គហេតុ’’ន្តិអាទិ (មហាវ. ១៥៦).

‘‘ឧទកំ គិលិត្វា អារោចេតី’’តិ វុត្តនយេន.តត្ថាតិ គាមទ្វារេ. និដ្ឋុភនន្តិ ឧទកនិដ្ឋុភនដ្ឋានំ. តេសូតិ មនុស្សេសុ. ញាណចក្ខុសម្បន្នត្តា ចក្ខុមា.ឦទិសោតិ សុសម្មដ្ឋចេតិយង្គណាទិកោ. វិសុទ្ធិបវារណន្តិ ខីណាសវភាវេន បវារណំ.

វីថិំ ឱតរិត្វា ឥតោ ចិតោ ច អនោលោកេត្វា បឋមមេវ វីថិយោ សល្លក្ខេតព្ពាតិ អាហ ‘‘វីថិយោ សល្លក្ខេត្វា’’តិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘បាសាទិកេន អភិក្កន្តេន បដិក្កន្តេនា’’តិអាទិ (បារា. ៤៣២). តំ គមនំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ចា’’តិអាទិមាហ. ‘‘ន ហិ ជវេន បិណ្ឌបាតិយធុតង្គំ នាម កិញ្ចិ អត្ថី’’តិ ឥមិនា ជវេន គមនេ លោលុប្បចារិតា វិយ អសារុប្បតំ ទស្សេតិ. ឧទកសកដន្តិ ឧទកសារសកដំ. តញ្ហិ វិសមភូមិភាគប្បត្តំ និច្ចលមេវ កាតុំ វដ្ដតិ. តទនុរូបន្តិ ភិក្ខាទានានុរូបំ. ‘‘អាហារេ បដិកូលសញ្ញំ ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ អាគមិស្សតិ. រថស្ស អក្ខានំ តេលេន អព្ភញ្ជនំ, វណស្ស លេបនំ, បុត្តមំសស្ស ខាទនញ្ច តិធា ឧបមា យស្ស អាហរណស្សាតិ តថា. អដ្ឋង្គសមន្នាគតន្តិ ‘‘យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា, យាបនាយា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣; ២.២៤, ៣៨៧; សំ. និ. ៤.១២០; អ. និ. ៦.៥៨; ៥.៩; វិភ. ៥១៨; មហានិ. ២០៦) វុត្តេហិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ សមន្នាគតំ កត្វា. ‘‘នេវ ទវាយា’’តិអាទិ បន បដិក្ខេបមត្តទស្សនំ. ភត្តកិលមថន្តិ ភត្តវសេន ឧប្បន្នកិលមថំ. បុរេភត្តាទិ ទិវាវសេន វុត្តំ. បុរិមយាមាទិ រត្តិវសេន.

គតបច្ចាគតេសុ កម្មដ្ឋានស្ស ហរណំ វត្តន្តិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ហរណបច្ចាហរណសង្ខាត’’ន្តិ អាហ. ‘‘យទិ ឧបនិស្សយសម្បន្នោ ហោតី’’តិ ឥទំ ‘‘ទេវបុត្តោ ហុត្វា’’តិអាទីសុបិ សព្ពត្ថ សម្ពជ្ឈិតព្ពំ. តត្ថ បច្ចេកពោធិយា ឧបនិស្សយសម្បទា កប្បានំ ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ, សតសហស្សញ្ច តជ្ជា បុញ្ញញាណសម្ភារសម្ភរណំ, សាវកពោធិយា អគ្គសាវកានំ ឯកមសង្ខ្យេយ្យំ, កប្បសតសហស្សញ្ច, មហាសាវកានំ (ថេរគា. អដ្ឋ. ២.វង្គីសត្ថេរគាថាវណ្ណនា វិត្ថារោ) កប្បសតសហស្សមេវ, ឥតរេសំ បន អតីតាសុ ជាតីសុ វិវដ្ដុបនិស្សយវសេន កាលនិយមមន្តរេន និព្ពត្តិតំ និព្ពេធភាគិយកុសលំ. ‘‘សេយ្យថាបី’’តិអាទិនា តស្មិំ តស្មិំ ឋានន្តរេ ឯតទគ្គដ្ឋបិតានំ ថេរានំ សក្ខិទស្សនំ. តត្ថ ថេរោ ពាហិយោ ទារុចីរិយោតិ ពាហិយវិសយេ សញ្ជាតសំវឌ្ឍតាយ ពាហិយោ, ទារុចីរបរិហរណតោ ទារុចីរិយោតិ ច សមញ្ញិតោ ថេរោ. សោ ហាយស្មា –

‘‘តស្មា តិហ តេ ពាហិយ ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ ‘ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតិ, សុតេ, មុតេ, វិញ្ញាតេ វិញ្ញាតមត្តំ ភវិស្សតី’តិ, ឯវញ្ហិ តេ ពាហិយ សិក្ខិតព្ពំ. យតោ ខោ តេ ពាហិយ ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតិ, សុតេ, មុតេ, វិញ្ញាតេ វិញ្ញាតមត្តំ ភវិស្សតិ, តតោ ត្វំ ពាហិយ ន តេន. យតោ ត្វំ ពាហិយ ន តេន, តតោ ពាហិយ ន តត្ថ. យតោ ត្វំ ពាហិយ ន តត្ថ, តតោ ត្វំ ពាហិយ នេវិធ ន ហុរំ ន ឧភយមន្តរេន, ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សា’តិ’’ (ឧទា. ១០).

ឯត្តកាយ ទេសនាយ អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. ឯវំ សារិបុត្តត្ថេរាទីនម្បិ មហាបញ្ញតាទិទីបនានិ សុត្តបទានិ វិត្ថារតោ វត្តព្ពានិ. វិសេសតោ បន អង្គុត្តរាគមេ ឯតទគ្គសុត្តបទានិ (អ. និ. ១.១៨៨) សិខាបត្តន្តិ កោដិប្បត្តំ និដ្ឋានប្បត្តំ សព្ពថា បរិបុណ្ណតោ.

តន្តិ អសម្មុយ្ហនំ. ឯវន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានាការេន វេទិតព្ពំ. ‘‘អត្តា អភិក្កមតី’’តិ ឥមិនា ទិដ្ឋិគាហវសេន, ‘‘អហំ អភិក្កមាមី’’តិ ឥមិនា មានគាហវសេន, តទុភយស្ស បន វិនា តណ្ហាយ អប្បវត្តនតោ តណ្ហាគាហវសេនាតិ តីហិបិ មញ្ញនាហិ អន្ធពាលបុថុជ្ជនស្ស អភិក្កមេ សម្មុយ្ហនំ ទស្សេតិ. ‘‘តថា អសម្មុយ្ហន្តោ’’តិ វត្វា តទេវ អសម្មុយ្ហនំ យេន ឃនវិនិព្ភោគេន ហោតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អភិក្កមាមី’’តិអាទិមាហ. ចិត្តសមុដ្ឋានវាយោធាតូតិ តេនេវ អភិក្កមនចិត្តេន សមុដ្ឋានា, តំចិត្តសមុដ្ឋានិកា វា វាយោធាតុ. វិញ្ញត្តិន្តិ កាយវិញ្ញត្តិំ. ជនយមានា ឧប្បជ្ជតិ តស្សា វិការភាវតោ. ឥតីតិ តស្មា ឧប្បជ្ជនតោ. ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារវសេនាតិ កិរិយមយចិត្តសមុដ្ឋានវាយោធាតុយា វិចលនាការសង្ខាតកាយវិញ្ញត្តិវសេន. តស្សាតិ អដ្ឋិសង្ឃាដស្ស. អភិក្កមតោតិ អភិក្កមន្តស្ស. ឱមត្តាតិ អវមត្តា លាមកប្បមាណា. វាយោធាតុតេជោធាតុវសេន ឥតរា ទ្វេ ធាតុយោ.

ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្មា ចេត្ថ វាយោធាតុយា អនុគតា តេជោធាតុ ឧទ្ធរណស្ស បច្ចយោ. ឧទ្ធរណគតិកា ហិ តេជោធាតុ, តេន តស្សា ឧទ្ធរណេ វាយោធាតុយា អនុគតភាវោ ហោតិ, តស្មា ឥមាសំ ទ្វិន្នមេត្ថ សាមត្ថិយតោ អធិមត្តតា, តថា អភាវតោ បន ឥតរាសំ ឱមត្តតាតិ. យស្មា បន តេជោធាតុយា អនុគតា វាយោធាតុ អតិហរណវីតិហរណានំ បច្ចយោ. កិរិយគតិកាយ ហិ វាយោធាតុយា អតិហរណវីតិហរណេសុ សាតិសយោ ព្យាបារោ, តេន តស្សា តត្ថ តេជោធាតុយា អនុគតភាវោ ហោតិ, តស្មា ឥមាសំ ទ្វិន្នមេត្ថ សាមត្ថិយតោ អធិមត្តតា, ឥតរាសញ្ច តទភាវតោ ឱមត្តតាតិ ទស្សេតិ ‘‘តថា អតិហរណវីតិហរណេសូ’’តិ ឥមិនា. សតិបិ ចេត្ថ អនុគមកានុគន្តព្ពតាវិសេសេ តេជោធាតុវាយោធាតុភាវមត្តំ សន្ធាយ តថាសទ្ទគ្គហណំ កតំ. បឋមេ ហិ នយេ តេជោធាតុយា អនុគមកតា, វាយោធាតុយា អនុគន្តព្ពតា, ទុតិយេ បន វាយោធាតុយា អនុគមកតា, តេជោធាតុយា អនុគន្តព្ពតាតិ. តត្ថ អក្កន្តដ្ឋានតោ បាទស្ស ឧក្ខិបនំ ឧទ្ធរណំ, ឋិតដ្ឋានំ អតិក្កមិត្វា បុរតោ ហរណំ អតិហរណំ. ខាណុអាទិបរិហរណត្ថំ, បតិដ្ឋិតបាទឃដ្ដនាបរិហរណត្ថំ វា បស្សេន ហរណំ វីតិហរណំ, យាវ បតិដ្ឋិតបាទោ, តាវ ហរណំ អតិហរណំ, តតោ បរំ ហរណំ វីតិហរណន្តិ វា អយមេតេសំ វិសេសោ.

យស្មា បថវីធាតុយា អនុគតា អាបោធាតុ វោស្សជ្ជនេ បច្ចយោ. គរុតរសភាវា ហិ អាបោធាតុ, តេន តស្សា វោស្សជ្ជនេ បថវីធាតុយា អនុគតភាវោ ហោតិ, តស្មា តាសំ ទ្វិន្នមេត្ថ សាមត្ថិយតោ អធិមត្តតា, ឥតរាសញ្ច តទភាវតោ ឱមត្តតាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វោស្សជ្ជនេ…បេ… ពលវតិយោ’’តិ. យស្មា បន អាបោធាតុយា អនុគតា បថវីធាតុ សន្និក្ខេបនស្ស បច្ចយោ. បតិដ្ឋាភាវេ វិយ បតិដ្ឋាបនេបិ តស្សា សាតិសយកិច្ចត្តា អាបោធាតុយា តស្សា អនុគតភាវោ ហោតិ, តថា ឃដ្ដនកិរិយាយ បថវីធាតុយា វសេន សន្និរុជ្ឈនស្ស សិជ្ឈនតោ តស្សា សន្និរុជ្ឈនេបិ អាបោធាតុយា អនុគតភាវោ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘តថា សន្និក្ខេបនសន្និរុជ្ឈនេសូ’’តិ.

អនុគមកានុគន្តព្ពតាវិសេសេបិ សតិ បថវីធាតុអាបោធាតុភាវមត្តំ សន្ធាយ តថាសទ្ទគ្គហណំ កតំ. បឋមេ ហិ នយេ បថវីធាតុយា អនុគមកតា, អាបោធាតុយា អនុគន្តព្ពតា, ទុតិយេ បន អាបោធាតុយា អនុគមកតា, បថវីធាតុយា អនុគន្តព្ពតាតិ. វោស្សជ្ជនញ្ចេត្ថ បាទស្ស ឱនាមនវសេន វោស្សគ្គោ, តតោ បរំ ភូមិអាទីសុ បតិដ្ឋាបនំ សន្និក្ខេបនំ, បតិដ្ឋាបេត្វា និម្មទ្ទនវសេន គមនស្ស សន្និរោធោ សន្និរុជ្ឈនំ.

តត្ថាតិ តស្មិំ អតិក្កមនេ, តេសុ វា យថាវុត្តេសុ ឧទ្ធរណាតិហរណវីតិហរណវោស្សជ្ជនសន្និក្ខេបនសន្និរុជ្ឈនសង្ខាតេសុ ឆសុ កោដ្ឋាសេសុ. ឧទ្ធរណេតិ ឧទ្ធរណក្ខណេ. រូបារូបធម្មាតិ ឧទ្ធរណាការេន បវត្តា រូបធម្មា, តំសមុដ្ឋាបកា ច អរូបធម្មា. អតិហរណំ ន បាបុណន្តិ ខណមត្តាវដ្ឋានតោ. សព្ពត្ថ ឯស នយោ. តត្ថ តត្ថេវាតិ យត្ថ យត្ថ ឧទ្ធរណាទិកេ ឧប្បន្នា, តត្ថ តត្ថេវ. ន ហិ ធម្មានំ ទេសន្តរសង្កមនំ អត្ថិ លហុបរិវត្តនតោ. បព្ពំ បព្ពន្តិ បរិច្ឆេទំ បរិច្ឆេទំ. សន្ធិ សន្ធីតិ គណ្ឋិ គណ្ឋិ. ឱធិ ឱធីតិ ភាគំ ភាគំ. សព្ពញ្ចេតំ ឧទ្ធរណាទិកោដ្ឋាសេ សន្ធាយ សភាគសន្តតិវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥតរោ ឯវ ហិ រូបធម្មានម្បិ បវត្តិក្ខណោ គមនយោគគមនស្សាទានំ ទេវបុត្តានំ ហេដ្ឋុបរិយេន បដិមុខំ ធាវន្តានំ សិរសិ, បាទេ ច ពន្ធខុរធារាសមាគមតោបិ សីឃតរោ, យថា តិលានំ ភិជ្ជយមានានំ បដបដាយនេន ភេទោ លក្ខីយតិ, ឯវំ សង្ខតធម្មានំ ឧប្បាទេនាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘បដបដាយន្តា’’តិ វុត្តំ, ឧប្បាទវសេន បដបដ-សទ្ទំ អករោន្តាបិ ករោន្តា វិយាតិ អត្ថោ. តិលភេទលក្ខណំ បដបដាយនំ វិយ ហិ សង្ខតភេទលក្ខណំ ឧប្បាទោ ឧប្បន្នានមេកន្តតោ ភិន្នត្តា. តត្ថាតិ អភិក្កមនេ. កោ ឯកោ អភិក្កមតិ នាភិក្កមតិយេវ. កស្ស វា ឯកស្ស អភិក្កមនំ សិយា, ន សិយា ឯវ. កស្មា? បរមត្ថតោ ហិ…បេ… ធាតូនំ សយនំ, តស្មាតិ អត្ថោ. អន្ធពាលបុថុជ្ជនសម្មូឡ្ហស្ស អត្តនោ អភិក្កមននិវត្តនញ្ហេតំ វចនំ. អថ វា ‘‘កោ ឯកោ…បេ… អភិក្កមន’’ន្តិ ចោទនាយ ‘‘បរមត្ថតោ ហី’’តិអាទិនា សោធនា វុត្តា.

តស្មិំ តស្មិំ កោដ្ឋាសេតិ យថាវុត្តេ ឆព្ពិធេបិ កោដ្ឋាសេ គមនាទិកស្ស អបច្ចាមដ្ឋត្តា. ‘‘សទ្ធិំ រូបេន ឧប្បជ្ជតេ, និរុជ្ឈតី’’តិ ច សិលោកបទេន សហ សម្ពន្ធោ. តត្ថ បឋមបទសម្ពន្ធេ រូបេនាតិ យេន កេនចិ សហុប្បជ្ជនកេន រូបេន. ទុតិយបទសម្ពន្ធេ បន ‘‘រូបេនា’’តិ ឥទំ យំ តតោ និរុជ្ឈមានចិត្តតោ ឧបរិ សត្តរសមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នំ, តទេវ តស្ស និរុជ្ឈមានចិត្តស្ស និរោធេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈនកំ សត្តរសចិត្តក្ខណាយុកំ រូបំ សន្ធាយ វុត្តំ, អញ្ញថា រូបារូបធម្មា សមានាយុកា សិយុំ. យទិ ច សិយុំ, អថ ‘‘រូបំ គរុបរិណាមំ ទន្ធនិរោធ’’ន្តិអាទិ (វិភ. អដ្ឋ. បកិណ្ណកកថា) អដ្ឋកថាវចនេហិ, ‘‘នាហំ ភិក្ខវេ អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំ លហុបរិវត្តំ, យថយិទំ ចិត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១.៣៨) ឯវមាទិបាឡិវចនេហិ ច វិរោធោ សិយា. ចិត្តចេតសិកា ហិ សារម្មណសភាវា យថាពលំ អត្តនោ អារម្មណបច្ចយភូតមត្ថំ វិភាវេន្តោ ឯវ ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្មា តេសំ តំសភាវនិប្ផត្តិអនន្តរំ និរោធោ, រូបធម្មា បន អនារម្មណា បកាសេតព្ពា, ឯវំ តេសំ បកាសេតព្ពភាវនិប្ផត្តិ សោឡសហិ ចិត្តេហិ ហោតិ, តស្មា ឯកចិត្តក្ខណាតីតេន សហ សត្តរសចិត្តក្ខណាយុកតា រូបធម្មានមិច្ឆិតាតិ. លហុបរិវត្តនវិញ្ញាណវិសេសស្ស សង្គតិមត្តបច្ចយតាយ តិណ្ណំ ខន្ធានំ, វិសយសង្គតិមត្តតាយ ច វិញ្ញាណស្ស លហុបរិវត្តិតា, ទន្ធមហាភូតបច្ចយតាយ រូបស្ស គរុបរិវត្តិតា. យថាភូតំ នានាធាតុញាណំ ខោ បន តថាគតស្សេវ, តេន ច បុរេជាតបច្ចយោ រូបធម្មោវ វុត្តោ, បច្ឆាជាតបច្ចយោ ច តថេវាតិ រូបារូបធម្មានំ សមានក្ខណតា ន យុជ្ជតេវ, តស្មា វុត្តនយេនេវេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ អាចរិយេន (ទី. និ. ដី. ១.២១៤) វុត្តំ, តទេតំ ចិត្តានុបរិវត្តិយា វិញ្ញត្តិយា ឯកនិរោធភាវស្ស សុវិញ្ញេយ្យត្តា ឯវំ វុត្តំ. តតោ សវិញ្ញត្តិកេន បុរេតរំ សត្តរសមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នេន រូបេន សទ្ធិំ អញ្ញំ ចិត្តំ និរុជ្ឈតីតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អញ្ញំ ចិត្តំ និរុជ្ឈតិ, អញ្ញំ ឧប្បជ្ជតេ ចិត្តន្តិ យោជេតព្ពំ. អញ្ញោ ហិ សទ្ទក្កមោ, អញ្ញោ អត្ថក្កមោតិ. យញ្ហិ បុរិមុប្បន្នំ ចិត្តំ, តំ និរុជ្ឈន្តំ អញ្ញស្ស បច្ឆា ឧប្បជ្ជមានស្ស អនន្តរាទិបច្ចយភាវេនេវ និរុជ្ឈតិ, តថា លទ្ធបច្ចយមេវ អញ្ញម្បិ ឧប្បជ្ជតេ ចិត្តំ, អវត្ថាវិសេសតោ ចេត្ថ អញ្ញថា. យទិ ឯវំ តេសមុភិន្នំ អន្តរោ លព្ភេយ្យាតិ ចោទនំ ‘‘នោ’’តិ អបនេតុមាហ ‘‘អវីចិ មនុសម្ពន្ធោ’’តិ, យថា វីចិ អន្តរោ ន លព្ភតិ, តទេវេទន្តិ អវិសេសំ វិទូ មញ្ញន្តិ, ឯវំ អនុ អនុ សម្ពន្ធោ ចិត្តសន្តានោ, រូបសន្តានោ ច នទីសោតោវ នទិយំ ឧទកប្បវាហោ វិយ វត្តតីតិ អត្ថោ. អវីចីតិ ហិ និរន្តរតាវសេន ភាវនបុំសកវចនំ.

អភិមុខំ លោកិតំ អាលោកិតន្តិ អាហ ‘‘បុរតោបេក្ខន’’ន្តិ. យំទិសាភិមុខោ គច្ឆតិ, តិដ្ឋតិ, និសីទតិ, សយតិ វា, តទភិមុខំ បេក្ខនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យស្មា ច តាទិសមាលោកិតំ នាម ហោតិ, តស្មា តទនុគតទិសាលោកនំ វិលោកិតន្តិ អាហ ‘‘អនុទិសាបេក្ខន’’ន្តិ, អភិមុខទិសានុរូបគតេសុ វាមទក្ខិណបស្សេសុ វិវិធា បេក្ខនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ហេដ្ឋាឧបរិបច្ឆាបេក្ខនញ្ហិ ‘‘ឱលោកិតឧល្លោកិតាបលោកិតានី’’តិ គហិតានិ. សារុប្បវសេនាតិ សមណបតិរូបវសេន, ឥមិនាវ អសារុប្បវសេន ឥតរេសមគ្គហណន្តិ សិជ្ឈតិ. សម្មជ្ជនបរិភណ្ឌាទិករណេ ឱលោកិតស្ស, ឧល្លោកហរណាទីសុ ឧល្លោកិតស្ស, បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តបរិស្សយបរិវជ្ជនាទីសុ អបលោកិតស្ស ច សិយា សម្ភវោតិ អាហ ‘‘ឥមិនា វា’’តិអាទិ, ឯតេន ឧបលក្ខណមត្តញ្ចេតន្តិ ទស្សេតិ.

កាយសក្ខិន្តិ កាយេន សច្ឆិកតំ បច្ចក្ខការិនំ, សាធកន្តិ អត្ថោ. សោ ហិ អាយស្មា វិបស្សនាកាលេ ‘‘យមេវាហំ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតំ និស្សាយ សាសនេ អនភិរតិអាទិវិប្បការំ បត្តោ, តមេវ សុដ្ឋុ និគ្គហេស្សាមី’’តិ ឧស្សាហជាតោ ពលវហិរោត្តប្បោ, តត្ថ ច កតាធិការត្តា ឥន្ទ្រិយសំវរេ ឧក្កំសបារមិប្បត្តោ, តេនេវ នំ សត្ថា ‘‘ឯតទគ្គំ ភិក្ខវេ មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានំ, យទិទំ នន្ទោ’’តិ (អ. និ. ១.២៣០) ឯតទគ្គេ ឋបេសិ. នន្ទស្សាតិ កត្តុត្ថេ សាមិវចនំ. ឥតីតិ ឥមិនា អាលោកនេន.

សាត្ថកតា ច សប្បាយតា ច វេទិតព្ពា អាលោកិតវិលោកិតស្សាតិ អជ្ឈាហរិត្វា សម្ពន្ធោ. តស្មាតិ កម្មដ្ឋានាវិជហនស្សេវ អាលោកិតវិលោកិតេ. គោចរសម្បជញ្ញភាវតោ ឯត្ថាតិ អាលោកិតវិលោកិតេ. អត្តនោ កម្មដ្ឋានវសេនេវាតិ ខន្ធាទិកម្មដ្ឋានវសេនេវ អាលោកនវិលោកនំ កាតព្ពំ, ន អញ្ញោ ឧបាយោ គវេសិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ. កម្មដ្ឋានសីសេនេវាតិ វក្ខមានកម្មដ្ឋានមុខេនេវ. យស្មា បន អាលោកិតាទិ នាម ធម្មមត្តស្សេវ បវត្តិវិសេសោ, តស្មា តស្ស យាថាវតោ ជាននំ អសម្មោហសម្បជញ្ញន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អព្ភន្តរេ’’តិអាទិ វុត្តំ. អាលោកេតាតិ អាលោកេន្តោ. តថា វិលោកេតា. វិញ្ញត្តិន្តិ កាយវិញ្ញត្តិំ. ឥតីតិ តស្មា ឧប្បជ្ជនតោ. ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារវសេនាតិ កិរិយមយចិត្តសមុដ្ឋានាយ វាយោធាតុយា វិចលនាការសង្ខាតកាយវិញ្ញត្តិវសេន. អក្ខិទលន្តិ អក្ខិបដលំ. អធោ សីទតីតិ ឱសីទន្តំ វិយ ហេដ្ឋា គច្ឆតិ. ឧទ្ធំ លង្ឃេតីតិ លង្ឃេន្តំ វិយ ឧបរិ គច្ឆតិ. យន្តកេនាតិ អក្ខិទលេសុ យោជិតរជ្ជុយោ គហេត្វា បរិព្ភមនកចក្កេន. តតោតិ តថា អក្ខិទលានមោសីទនុល្លង្ឃនតោ. មនោទ្វារិកជវនស្ស មូលការណបរិជាននំ មូលបរិញ្ញា. អាគន្តុកស្ស អព្ភាគតស្ស, តាវកាលិកស្ស ច តង្ខណមត្តបវត្តកស្ស ភាវោ អាគន្តុកតាវកាលិកភាវោ, តេសំ វសេន.

តត្ថាតិ តេសុ គាថាយ ទស្សិតេសុ សត្តសុ ចិត្តេសុ. អង្គកិច្ចំ សាធយមានន្តិ បធានភូតអង្គកិច្ចំ និប្ផាទេន្តំ, សរីរំ ហុត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ភវង្គញ្ហិ បដិសន្ធិសទិសត្តា បធានមង្គំ, បធានញ្ច ‘‘សរីរ’’ន្តិ វុច្ចតិ, អវិច្ឆេទប្បវត្តិហេតុភាវេន វា ការណកិច្ចំ សាធយមានន្តិ អត្ថោ. តំ អាវដ្ដេត្វាតិ ភវង្គសាមញ្ញវសេន វុត្តំ, បវត្តាការវិសេសវសេន បន អតីតាទិនា តិព្ពិធំ, តត្ថ ច ភវង្គុបច្ឆេទស្សេវ អាវដ្ដនំ. តន្និរោធាតិ តស្ស និរុជ្ឈនតោ, អនន្តរបច្ចយវសេន ហេតុវចនំ. ‘‘បឋមជវនេបិ…បេ… សត្តមជវនេបី’’តិ ឥទំ បញ្ចទ្វារិកវីថិយំ ‘‘អយំ ឥត្ថី, អយំ បុរិសោ’’តិ រជ្ជនទុស្សនមុយ្ហនានមភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្ថ ហិ អាវជ្ជនវោដ្ឋព្ពនានំ បុរេតរំ បវត្តាយោនិសោមនសិការវសេន អយោនិសោ អាវជ្ជនវោដ្ឋព្ពនាការេន បវត្តនតោ ឥដ្ឋេ ឥត្ថិរូបាទិម្ហិ លោភសហគតមត្តំ ជវនំ ឧប្បជ្ជតិ, អនិដ្ឋេ ច ទោសសហគតមត្តំ, ន បនេកន្តរជ្ជនទុស្សនាទិ, មនោទ្វារេ ឯវ ឯកន្តរជ្ជនទុស្សនាទិ ហោតិ, តស្ស បន មនោទ្វារិកស្ស រជ្ជនទុស្សនាទិនោ បញ្ចទ្វារិកជវនំ មូលំ, យថាវុត្តំ វា សព្ពម្បិ ភវង្គាទិ, ឯវំ មនោទ្វារិកជវនស្ស មូលការណវសេន មូលបរិញ្ញា វុត្តា, អាគន្តុកតាវកាលិកតា បន បញ្ចទ្វារិក ជវនស្សេវ អបុព្ពភាវវសេន, ឥត្តរតាវសេន ច. យុទ្ធមណ្ឌលេតិ សង្គាមប្បទេសេ. ហេដ្ឋុបរិយវសេនាតិ ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច បរិវត្តមានវសេន, អបរាបរំ ភវង្គុប្បត្តិវសេនាតិ អត្ថោ. តថា ភវង្គុប្បាទវសេន ហិ តេសំ ភិជ្ជិត្វា បតនំ, ឥមិនា បន ហេដ្ឋិមស្ស, ឧបរិមស្ស ច ភវង្គស្ស អបរាបរុប្បត្តិវសេន បញ្ចទ្វារិកជវនតោ វិសទិសស្ស មនោទ្វារិកជវនស្ស ឧប្បាទំ ទស្សេតិ តស្ស វសេនេវ រជ្ជនាទិបវត្តនតោ. តេនេវាហ ‘‘រជ្ជនាទិវសេន អាលោកិតវិលោកិតំ ហោតី’’តិ.

អាបាថន្តិ គោចរភាវំ. សកកិច្ចនិប្ផាទនវសេនាតិ អាវជ្ជនាទិកិច្ចនិប្ផាទនវសេន. តន្តិ ជវនំ. ចក្ខុទ្វារេ រូបស្ស អាបាថគមនេន អាវជ្ជនាទីនំ បវត្តនតោ បវត្តិការណវសេនេវ ‘‘គេហភូតេ’’តិ វុត្តំ, ន និស្សយវសេន. អាគន្តុកបុរិសោ វិយាតិ អព្ភាគតបុរិសោ វិយ. ទុវិធា ហិ អាគន្តុកា អតិថិអព្ភាគតវសេន. តត្ថ កតបរិចយោ ‘‘អតិថី’’តិ វុច្ចតិ, អកតបរិចយោ ‘‘អព្ភាគតោ’’តិ, អយមេវិធាធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘យថា បរគេហេ’’តិអាទិ. តស្សាតិ ជវនស្ស រជ្ជនទុស្សនមុយ្ហនំ អយុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. អាសិនេសូតិ និសិន្នេសុ. អាណាករណន្តិ អត្តនោ វសករណំ.

សទ្ធិំ សម្បយុត្តធម្មេហិ ផស្សាទីហិ. តត្ថ តត្ថេវ សកកិច្ចនិប្ផាទនដ្ឋានេ ភិជ្ជន្តិ. ឥតីតិ តស្មា អាវជ្ជនាទិវោដ្ឋព្ពនបរិយោសានានំ ភិជ្ជនតោ. ឥត្តរានីតិ អចិរដ្ឋិតិកានិ. តត្ថាតិ តស្មិំ វចនេ អយំ ឧបមាតិ អត្ថោ. ឧទយព្ពយបរិច្ឆិន្នោ តាវ តត្តកោ កាលោ ឯតេសន្តិ តាវកាលិកានិ, តស្ស ភាវោ, តំវសេន.

ឯតន្តិ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ យថាវុត្តធម្មសមុទាយេ. ទស្សនំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តស្ស វសេនេវ អាលោកនវិលោកនបញ្ញាយនតោ អាវជ្ជនាទីនមគ្គហណំ.

សមវាយេតិ សាមគ្គិយំ. តត្ថាតិ បញ្ចក្ខន្ធវសេន អាលោកនវិលោកន បញ្ញាយមានេ. និមិត្តត្ថេ ចេតំ ភុម្មំ, តព្ពិនិមុត្តកោ កោ ឯកោ អាលោកេតិ ន ត្វេវ អាលោកេតិ. កោ ច ឯកោ វិលោកេតិ នត្វេវ វិលោកេតីតិ អត្ថោ.

‘‘តថា’’តិអាទិ អាយតនវសេន, ធាតុវសេន ច ទស្សនំ. ចក្ខុរូបានិ យថារហំ ទស្សនស្ស និស្សយារម្មណបច្ចយោ, តថា អាវជ្ជនា អនន្តរាទិបច្ចយោ, អាលោកោ ឧបនិស្សយបច្ចយោតិ ទស្សនស្ស សុត្តន្តនយេន បរិយាយតោ បច្ចយតា វុត្តា. សហជាតបច្ចយោបិ ទស្សនស្សេវ, និទស្សនមត្តញ្ចេតំ អញ្ញមញ្ញសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតាទិបច្ចយានម្បិ លព្ភនតោ, ‘‘សហជាតាទិបច្ចយា’’តិបិ អធុនា បាឋោ ទិស្សតិ. ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ និគមនំ.

ឥទានិ យថាបាឋំ សមិញ្ជនបសារណេសុ សម្បជានំ វិភាវេន្តោ ‘‘សមិញ្ជិតេ បសារិតេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បព្ពានន្តិ បព្ពភូតានំ. តំសមិញ្ជនបសារណេនេវ ហិ សព្ពេសំ ហត្ថបាទានំ សមិញ្ជនបសារណំ ហោតិ, បព្ពមេតេសន្តិ វា បព្ពា យថា ‘‘សទ្ធោ’’តិ, បព្ពវន្តានន្តិ អត្ថោ. ចិត្តវសេនេវាតិ ចិត្តរុចិយា ឯវ, ចិត្តសាមត្ថិយា វា. យំ យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ សាត្ថេបិ អនត្ថេបិ សមិញ្ជិតុំ, បសារិតុំ វា, តំតំចិត្តានុគតេនេវ សមិញ្ជនបសារណមកត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថាតិ សមិញ្ជនបសារណេសុ អត្ថានត្ថបរិគ្គណ្ហនំ វេទិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ខណេ ខណេតិ តថា ឋិតក្ខណស្ស ព្យាបនិច្ឆាវចនំ. វេទនាតិ សន្ថម្ភនាទីហិ រុជ្ជនា. ‘‘វេទនា ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា បរម្បរបយោជនំ ទស្សេតិ. តថា ‘‘តា វេទនា នុប្បជ្ជន្តី’’តិអាទិនាបិ. បុរិមំ បុរិមញ្ហិ បច្ឆិមស្ស បច្ឆិមស្ស ការណវចនំ. កាលេតិ សមិញ្ជិតុំ, បសារិតុំ វា យុត្តកាលេ. ផាតិន្តិ វុទ្ធិំ. ឈានាទិ បន វិសេសោ.

តត្រាយំ នយោតិ សប្បាយាសប្បាយអបរិគ្គណ្ហនេ វត្ថុសន្ទស្សនសំង្ខាតោ នយោ. តទបរិគ្គហណេ អាទីនវទស្សនេនេវ បរិគ្គហណេបិ អានិសំសោ វិភាវិតោតិ តេសមិធ ឧទាហរណំ វេទិតព្ពំ. មហាចេតិយង្គណេតិ ទុដ្ឋគាមណិរញ្ញា កតស្ស ហេមមាលីនាមកស្ស មហាចេតិយស្ស អង្គណេ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘ទីបប្បសាទកោ ថេរោ, រាជិនោ អយ្យកស្ស មេ;

ឯវំ កិរាហ នត្តា តេ, ទុដ្ឋគាមណិ ភូបតិ.

មហាបុញ្ញោ មហាថូបំ, សោណ្ណមាលិំ មនោរមំ;

វីសំ ហត្ថសតំ ឧច្ចំ, ការេស្សតិ អនាគតេ’’តិ.

ភូមិប្បទេសោ ចេត្ថ អង្គណំ ‘‘ឧទង្គណេ តត្ថ បបំ អវិន្ទុ’’ន្តិអាទិសុ (ជា. ១.១.២) វិយ, តស្មា ឧបចារភូតេ សុសង្ខតេ ភូមិប្បទេសេតិ អត្ថោ. តេនេវ ការណេន គិហី ជាតោតិ កាយសំសគ្គសមាបជ្ជនហេតុនា ឧក្កណ្ឋិតោ ហុត្វា ហីនាយាវត្តោ. ឈាយីតិ ឈាយនំ ឌយ្ហនមាបជ្ជិ. មហាចេតិយង្គណេបិ ចីវរកុដិំ កត្វា តត្ថ សជ្ឈាយំ គណ្ហន្តីតិ វុត្តំ ‘‘ចីវរកុដិទណ្ឌកេ’’តិ, ចីវរកុដិយា ចីវរឆទនត្ថាយ កតទណ្ឌកេតិ អត្ថោ. ‘‘មណិសប្បោ នាម សីហឡទីបេ វិជ្ជមានា ឯកា សប្បជាតីតិ វទន្តី’’តិ អាចរិយានន្ទត្ថេរេន, (វិភ. មូលដី. ២៤២) អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន (ទី. និ. ដី. ១.២១៤) ច វុត្តំ. ‘‘កេចិ, អបរេ, អញ្ញេ’’តិ វា អវត្វា ‘‘វទន្តិ’’ច្ចេវ វចនញ្ច សារតោ គហេតព្ពតាវិញ្ញាបនត្ថំ អញ្ញថា គហេតព្ពស្ស អវចនតោ, តស្មា ន នីលសប្បាទិ ឥធ ‘‘មណិសប្បោ’’តិ វេទិតព្ពោ.

មហាថេរវត្ថុនាតិ ឯវំនាមកស្ស ថេរស្ស វត្ថុនា. អន្តេវាសិកេហីតិ តត្ថ និសិន្នេសុ ពហូសុ អន្តេវាសិកេសុ ឯកេន អន្តេវាសិកេន. តេនាហ ‘‘តំ អន្តេវាសិកា បុច្ឆិំសូ’’តិ. កម្មដ្ឋានន្តិ ‘‘អព្ភន្តរេ អត្តា នាមា’’តិអាទិនា (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២១៤) វក្ខមានប្បការំ ធាតុកម្មដ្ឋានំ. បករណតោបិ ហិ អត្ថោ វិញ្ញាយតីតិ. តត្ថ ឋិតានំ បុច្ឆន្តានំ សង្គហណវសេន ‘‘តុម្ហេហី’’តិ បុន បុថុវចនករណំ. ឯវំ រូបំ សភាវោ យស្សាតិ ឯវរូបោ និគ្គហិតលោបវសេន តេន, កម្មដ្ឋានមនសិការសភាវេនាតិ អត្ថោ. ឯវមេត្ថាបីតិ អបិ-សទ្ទេន ហេដ្ឋា វុត្តំ អាលោកិតវិលោកិតបក្ខមបេក្ខនំ ករោតិ. អយំ នយោ ឧបរិបិ.

សុត្តាកឌ្ឍនវសេនាតិ យន្តេ យោជិតសុត្តានំ អាវិញ្ឆនវសេន. ទារុយន្តស្សាតិ ទារុនា កតយន្តរូបស្ស. តំ តំ កិរិយំ យាតិ បាបុណាតិ, ហត្ថបាទាទីហិ វា តំ តំ អាការំ កុរុមានំ យាតិ គច្ឆតីតិ យន្តំ, នដកាទិបញ្ចាលិការូបំ, ទារុនា កតំ យន្តំ តថា, និទស្សនមត្តញ្ចេតំ. តថា ហិ នំ បោត្ថេន វត្ថេន អលង្ករិយត្តា បោត្ថលិកា, បញ្ច អង្គានិ យស្សា សជីវស្សេវាតិ បញ្ចាលិកាតិ ច វោហរន្តិ. ហត្ថបាទលឡនន្តិ ហត្ថបាទានំ កម្បនំ, ហត្ថបាទេហិ វា លីឡាករណំ.

សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណេតិ ឯត្ថ សង្ឃាដិចីវរានំ សមានធារណតាយ ឯកតោទស្សនំ គន្ថគរុតាបនយនត្ថំ, អន្តរវាសកស្ស និវាសនវសេន, សេសានំ បារុបនវសេនាតិ យថារហមត្ថោ. តត្ថាតិ សង្ឃាដិចីវរធារណបត្តធារណេសុ. វុត្តប្បការោតិ បច្ចវេក្ខណវិធិនា សុត្តេ វុត្តប្បភេទោ.

ឧណ្ហបកតិកស្សាតិ ឧណ្ហាលុកស្ស បរិឡាហពហុលកាយស្ស. សីតាលុកស្សាតិ សីតពហុលកាយស្ស. ឃនន្តិ អប្បិតំ. ទុបដ្ដន្តិ និទស្សនមត្តំ. ‘‘ឧតុទ្ធដានំ ទុស្សានំ ចតុគ្គុណំ សង្ឃាដិំ, ទិគុណំ ឧត្តរាសង្គំ, ទិគុណំ អន្តរវាសកំ, បំសុកូលេ យាវទត្ថ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៤៨) ហិ វុត្តំ. វិបរីតន្តិ តទុភយតោ វិបរីតំ, តេសំ តិណ្ណម្បិ អសប្បាយំ. កស្មាតិ អាហ ‘‘អគ្គឡាទិទានេនា’’តិអាទិ. ឧទ្ធរិត្វា អល្លីយាបនខណ្ឌំ អគ្គឡំ. អាទិសទ្ទេន តុន្នកម្មាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. តថា-សទ្ទោ អនុកឌ្ឍនត្ថោ, អសប្បាយមេវាតិ. បដ្ដុណ្ណទេសេ បាណកេហិ សញ្ជាតវត្ថំ បដ្ដុណ្ណំ. វាកវិសេសមយំ សេតវណ្ណំ ទុកូលំ. អាទិសទ្ទេន កោសេយ្យកម្ពលាទិកំ សានុលោមំ កប្បិយចីវរំ សង្គណ្ហាតិ. កស្មាតិ វុត្តំ ‘‘តាទិសញ្ហី’’តិអាទិ. អរញ្ញេ ឯកកស្ស និវាសន្តរាយករន្តិ ព្រហ្មចរិយន្តរាយេកទេសមាហ. ចោរាទិសាធារណតោ ច តថា វុត្តំ. និប្បរិយាយេន តំ អសប្បាយន្តិ សម្ពន្ធោ. អនេនេវ យថាវុត្តមសប្បាយំ អនេកន្តំ តថារូបបច្ចយេន កស្សចិ កទាចិ សប្បាយសម្ភវតោ. ឥទំ បន ទ្វយំ ឯកន្តមេវ អសប្បាយំ កស្សចិ កទាចិបិ សប្បាយាភាវតោតិ ទស្សេតិ. មិច្ឆា អាជីវន្តិ ឯតេនាតិ មិច្ឆាជីវោ, អនេសនវសេន បច្ចយបរិយេសនបយោគោ. និមិត្តកម្មាទីហិ បវត្តោ មិច្ឆាជីវោ តថា, ឯតេន ឯកវីសតិវិធំ អនេសនបយោគមាហ. វុត្តញ្ហិ សុត្តនិបាតដ្ឋកថាយំ ខុទ្ទកបាឋដ្ឋកថាយញ្ច មេត្តសុត្តវណ្ណនាយំ –

‘‘យោ ឥមស្មិំ សាសនេ បព្ពជិត្វា អត្តានំ ន សម្មា បយោជេតិ, ខណ្ឌសីលោ ហោតិ, ឯកវីសតិវិធំ អនេសនំ និស្សាយ ជីវិកំ កប្បេតិ. សេយ្យថិទំ? វេឡុទានំ, បត្តទានំ, បុប្ផ, ផល, ទន្តកដ្ឋ, មុខោទក, សិនាន, ចុណ្ណ, មត្តិកាទានំ, ចាដុកម្យតំ, មុគ្គសូប្យតំ, បារិភដុតំ, ជង្ឃបេសនិកំ, វេជ្ជកម្មំ, ទូតកម្មំ, បហិណគមនំ, បិណ្ឌបដិបិណ្ឌំ, ទានានុប្បទានំ, វត្ថុវិជ្ជំ, នក្ខត្តវិជ្ជំ, អង្គវិជ្ជ’’ន្តិ.

អភិធម្មដីកាការេន បន អាចរិយានន្ទត្ថេរេន ឯវំ វុត្តំ –

‘‘ឯកវីសតិ អនេសនា នាម វេជ្ជកម្មំ ករោតិ, ទូតកម្មំ ករោតិ, បហិណកម្មំ ករោតិ, គណ្ឌំ ផាលេតិ, អរុមក្ខនំ ទេតិ, ឧទ្ធំវិរេចនំ ទេតិ, អធោវិរេចនំ ទេតិ, នត្ថុតេលំ បចតិ, វណតេលំ បចតិ, វេឡុទានំ ទេតិ, បត្ត, បុប្ផ, ផល, សិនាន, ទន្តកដ្ឋ, មុខោទក, ចុណ្ណ, មត្តិកាទានំ ទេតិ, ចាដុកម្មំ ករោតិ, មុគ្គសូបិយំ, បារិភដុំ, ជង្ឃបេសនិកំ ទ្វាវីសតិមំ ទូតកម្មេន សទិសំ, តស្មា ឯកវីសតី’’តិ (ធ. ស. មូលដី. ១៥០-៥១).

អដ្ឋកថាវចនញ្ចេត្ថ ព្រហ្មជាលាទិសុត្តន្តនយេន វុត្តំ, ដីកាវចនំ បន ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គាទិអភិធម្មនយេន, អតោ ចេត្ថ កេសញ្ចិ វិសមតាតិ វទន្តិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. អបិច ‘‘និមិត្តកម្មាទី’’តិ ឥមិនា និមិត្តោភាសបរិកថាយោ វុត្តា. ‘‘មិច្ឆាជីវោ’’តិ បន យថាវុត្តបយោគោ, តស្មា និមិត្តកម្មញ្ច មិច្ឆាជីវោ ច, តព្ពសេន ឧប្បន្នំ អសប្បាយំ សីលវិនាសនេន អនត្ថាវហត្តាតិ អត្ថោ. សមាហារទ្វន្ទេបិ ហិ កត្ថចិ បុល្លិង្គបយោគោ ទិស្សតិ យថា ‘‘ចិត្តុប្បាទោ’’តិ. អតិរុចិយេ រាគាទយោ, អតិអរុចិយេ ច ទោសាទយោតិ អាហ ‘‘អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’’តិ. តន្តិ តទុភយំ. កម្មដ្ឋានាវិជហនវសេនាតិ វក្ខមានកម្មដ្ឋានស្ស អវិជហនវសេន.

‘‘អព្ភន្តរេ អត្តា នាមា’’តិអាទិនា សង្ខេបតោ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ ទស្សេត្វា ‘‘តត្ថ ចីវរម្បិ អចេតន’’ន្តិអាទិនា ចីវរស្ស វិយ ‘‘កាយោបិ អចេតនោ’’តិ កាយស្ស អត្តសុញ្ញតាវិភាវនេន តមត្ថំ បរិទីបេន្តោ ‘‘តស្មា នេវ សុន្ទរំ ចីវរំ លភិត្វា’’តិអាទិនា វុត្តស្ស ឥតរីតរសន្តោសស្ស ការណំ វិភាវេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ហិ សម្ពន្ធោ វត្តព្ពោ – អសម្មោហសម្បជញ្ញំ ទស្សេន្តោ ‘‘អព្ភន្តរេ’’តិអាទិមាហ. អត្តសុញ្ញតាវិភាវនេន បន តទត្ថំ បរិទីបិតុំ វុត្តំ ‘‘តត្ថ ចីវរ’’ន្តិអាទិ. ឥទានិ អត្តសុញ្ញតាវិភាវនស្ស បយោជនភូតំ ឥតរីតរសន្តោសសង្ខាតំ លទ្ធគុណំ បកាសេន្តោ អាហ ‘‘តស្មា នេវ សុន្ទរ’’ន្តិអាទីតិ.

តត្ថ អព្ភន្តរេតិ អត្តនោ សន្តានេ. តត្ថាតិ តស្មិំ ចីវរបារុបនេ. តេសុ វា បារុបកត្តបារុបិតព្ពចីវរេសុ. កាយោបីតិ អត្តបញ្ញត្តិមត្តោ កាយោបិ. ‘‘តស្មា’’តិ អជ្ឈាហរិតព្ពំ, អចេតនត្តាតិ អត្ថោ. អហន្តិ កម្មភូតោ កាយោ. ធាតុយោតិ ចីវរសង្ខាតោ ពាហិរា ធាតុយោ. ធាតុសមូហន្តិ កាយសង្ខាតំ អជ្ឈត្តិកំ ធាតុសមូហំ. បោត្ថករូបបដិច្ឆាទនេ ធាតុយោ ធាតុសមូហំ បដិច្ឆាទេន្តិ វិយាតិ សម្ពន្ធោ. បុសនំ ស្នេហសេចនំ, បូរណំ វា បោត្ថំ, លេបនខននកិរិយា, តេន កតន្តិ បោត្ថកំ, តមេវ រូបំ តថា, ខននកម្មនិព្ពត្តំ ទារុមត្តិកាទិរូបមិធាធិប្បេតំ. តស្មាតិ អចេតនត្តា, អត្តសុញ្ញភាវតោ វា.

នាគានំ និវាសោ វម្មិកោ នាគវម្មិកោ. ចិត្តីករណដ្ឋានភូតោ រុក្ខោ ចេតិយរុក្ខោ. កេហិចិ សក្កតស្សាបិ កេហិចិ អសក្កតស្ស កាយស្ស ឧបមានភាវេន យោគ្យត្តា តេសមិធ កថនំ. តេហីតិ មាលាគន្ធគូថមុត្តាទីហិ. អត្តសុញ្ញតាយ នាគវម្មិកចេតិយរុក្ខាទីហិ វិយ កាយសង្ខាតេន អត្តនា សោមនស្សំ វា ទោមនស្សំ វា ន កាតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

‘‘លភិស្សាមិ វា, នោ វា’’តិ បច្ចវេក្ខណបុព្ពកេន ‘‘លភិស្សាមី’’តិ អត្ថសម្បស្សនេនេវ គហេតព្ពំ. ឯវញ្ហិ សាត្ថកសម្បជញ្ញំ ភវតីតិ អាហ ‘‘សហសាវ អគ្គហេត្វា’’តិអាទិ.

គរុបត្តោតិ អតិភារភូតោ បត្តោ. ចត្តារោ វា បញ្ច វា គណ្ឋិកា ចតុបញ្ចគណ្ឋិកា យថា ‘‘ទ្វត្តិបត្តា (បាចិ. ២៣២), ឆប្បញ្ចវាចា’’តិ (បាចិ. ៦១) អញ្ញបទភូតស្ស ហិ វា-សទ្ទស្សេវ អត្ថោ ឥធ បធានោ ចតុគណ្ឋិកាហតោ វា បញ្ចគណ្ឋិកាហតោ វា បត្តោ ទុព្ពិសោធនីយោតិ វិកប្បនវសេន អត្ថស្ស គយ្ហមានត្តា. អាហតា ចតុបញ្ចគណ្ឋិកា យស្សាតិ ចតុបញ្ចគណ្ឋិកាហតោ យថា ‘‘អគ្យាហិតោ’’តិ, ចតុបញ្ចគណ្ឋិកាហិ វា អាហតោ តថា, ទុព្ពិសោធនីយភាវស្ស ហេតុគព្ភវចនញ្ចេតំ. កាមញ្ចឩនបញ្ចពន្ធនសិក្ខាបទេ (បារា. ៦១២) បញ្ចគណ្ឋិកាហតោបិ បត្តោ បរិភុញ្ជិតព្ពភាវេន វុត្តោ, ទុព្ពិសោធនីយតាមត្តេន បន បលិពោធករណតោ ឥធ អសប្បាយោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ទុទ្ធោតបត្តោតិ អគណ្ឋិកាហតម្បិ បកតិយាវ ទុព្ពិសោធនីយបត្តំ សន្ធាយាហ. ‘‘តំ ធោវន្តស្សេវា’’តិអាទិ តទុភយស្សាបិ អសប្បាយភាវេ ការណំ. ‘‘មណិវណ្ណបត្តោ បន លោភនីយោ’’តិ ឥមិនា កិញ្ចាបិ សោ វិនយបរិយាយេន កប្បិយោ, សុត្តន្តបរិយាយេន បន អន្តរាយករណតោ អសប្បាយោតិ ទស្សេតិ. ‘‘បត្តំ ភមំ អារោបេត្វា មជ្ជិត្វា បចន្តិ ‘មណិវណ្ណំ ករិស្សាមា’តិ, ន វដ្ដតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.បាឡិមុត្តកវិនិច្ឆយោ) ហិ វិនយដ្ឋកថាសុ បចនកិរិយាមត្តមេវ បដិក្ខិត្តំ. តថា ហិ វទន្តិ ‘‘មណិវណ្ណំ បន បត្តំ អញ្ញេន កតំ លភិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ (សារត្ថ. ដី. ២.៨៥) ‘‘តាទិសញ្ហិ អរញ្ញេ ឯកកស្ស និវាសន្តរាយករ’’ន្តិអាទិនា ចីវរេ វុត្តនយេន ‘‘និមិត្តកម្មាទិវសេន លទ្ធោ បន ឯកន្តអកប្បិយោ សីលវិនាសនេន អនត្ថាវហត្តា’’តិអាទិនា អម្ហេហិ វុត្តនយោបិ យថារហំ នេតព្ពោ. សេវមានស្សាតិ ហេត្វន្តោ គធវចនំ អភិវឌ្ឍនបរិហាយនស្ស.

‘‘អព្ភន្តរេ’’តិអាទិ សង្ខេបោ. ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ អត្តសុញ្ញតាវិភាវនេន វិត្ថារោ. សណ្ឌាសេនាតិ កម្មារានំ អយោគហណវិសេសេន. អគ្គិវណ្ណបត្តគ្គហណេតិ អគ្គិនា ឈាបិតត្តា អគ្គិវណ្ណភូតបត្តស្ស គហណេ. រាគាទិបរិឡាហជនកបត្តស្ស ឦទិសមេវ ឧបមានំ យុត្តន្តិ ឯវំ វុត្តំ.

‘‘អបិចា’’តិអាទិនា សង្ឃាដិចីវរបត្តធារណេសុ ឯកតោ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ ទស្សេតិ. ឆិន្នហត្ថបាទេ អនាថមនុស្សេតិ សម្ពន្ធោ. នីលមក្ខិកា នាម អាសាដិកការិកា. គវាទីនញ្ហិ វណេសុ នីលមក្ខិកាហិ កតា អនយព្យសនហេតុភូតា អណ្ឌកា អាសាដិកា នាម វុច្ចតិ. អនាថសាលាយន្តិ អនាថានំ និវាសសាលាយំ. ទយាលុកាតិ ករុណាពហុលា. វណមត្តចោឡកានីតិ វណប្បមាណេន បដិច្ឆាទនត្ថាយ ឆិន្នចោឡខណ្ឌកានិ. កេសញ្ចីតិ ពហូសុ កេសញ្ចិ អនាថមនុស្សានំ. ថូលានីតិ ថទ្ធានិ. តត្ថាតិ តស្មិំ បាបុណនេ, ភាវលក្ខណេ, និមិត្តេ វា ឯតំ ភុម្មំ. កស្មាតិ វុត្តំ ‘‘វណបដិច្ឆាទនមត្តេនេវា’’តិអាទិ. ចោឡកេន, កបាលេនាតិ ច អត្ថយោគេ កម្មត្ថេ តតិយា, ករណត្ថេ វា. វណបដិច្ឆាទនមត្តេនេវ ភេសជ្ជករណមត្តេនេវាតិ បន វិសេសនំ, ន បន មណ្ឌនានុភវនាទិប្បការេន អត្ថោតិ. សង្ខារទុក្ខតាទីហិ និច្ចាតុរស្ស កាយស្ស បរិភោគភូតានំ បត្តចីវរានំ ឯទិសមេវ ឧបមានមុបបន្នន្តិ តថា វចនំ ទដ្ឋព្ពំ. សុខុមត្តសល្លក្ខណេន ឧត្តមស្ស សម្បជានស្ស ករណសីលត្តា, បុរិមេហិ ច សម្បជានការីហិ ឧត្តមត្តា ឧត្តមសម្បជានការី.

អសនាទិកិរិយាយ កម្មវិសេសយោគតោ អសិតាទិបទេហេវ កម្មវិសេសសហិតោ កិរិយាវិសេសោ វិញ្ញាយតីតិ វុត្តំ ‘‘អសិតេតិ បិណ្ឌបាតភោជនេ’’តិអាទិ. អដ្ឋវិធោបិ អត្ថោតិ អដ្ឋប្បការោបិ បយោជនវិសេសោ.

តត្ថ បិណ្ឌបាតភោជនាទីសុ អត្ថោ នាម ឥមិនា មហាសិវត្ថេរវាទវសេន ‘‘ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៤.១២០; អ. និ. ៦.៥៨; ៨.៩; ធ. ស. ១៣៥៥; មហានិ. ២០៦) សុត្តេ វុត្តំ អដ្ឋវិធម្បិ បយោជនំ ទស្សេតិ. មហាសិវត្ថេរោ (ធ. ស. ១.១៣៥៥) ហិ ‘‘ហេដ្ឋា ចត្តារិ អង្គានិ បដិក្ខេបោ នាម, ឧបរិ បន អដ្ឋង្គានិ បយោជនវសេន សមោធានេតព្ពានី’’តិ វទតិ. តត្ថ ‘‘យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា’’តិ ឯកមង្គំ, ‘‘យាបនាយា’’តិ ឯកំ, ‘‘វិហិំសូបរតិយា’’តិ ឯកំ, ‘‘ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយា’’តិ ឯកំ, ‘‘ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមី’’តិ ឯកំ, ‘‘នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ ឯកំ, ‘‘យាត្រា ច មេ ភវិស្សតី’’តិ ឯកំ, ‘‘អនវជ្ជតា ចា’’តិ ឯកំ, ផាសុវិហារោ បន ភោជនានិសំសមត្តន្តិ ឯវំ អដ្ឋ អង្គានិ បយោជនវសេន សមោធានេតព្ពានិ. អញ្ញថា បន ‘‘នេវ ទវាយា’’តិ ឯកមង្គំ, ‘‘ន មទាយា’’តិ ឯកំ, ‘‘ន មណ្ឌនាយា’’តិ ឯកំ, ‘‘ន វិភូសនាយា’’តិ ឯកំ, ‘‘យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា យាបនាយា’’តិ ឯកំ, ‘‘វិហិំសូបរតិយា ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយា’’តិ ឯកំ, ‘‘ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមិ, នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ ឯកំ, ‘‘យាត្រា ច មេ ភវិស្សតី’’តិ ឯកំ, ‘‘អនវជ្ជតា ច ផាសុវិហារោ ចា’’តិ បន ភោជនានិសំសមត្តន្តិ វុត្តានិ អដ្ឋង្គានិ ឥធានធិប្បេតានិ. កស្មាតិ ចេ? បយោជនានមេវ អភាវតោ, តេសមេវ ច ឥធ អត្ថសទ្ទេន វុត្តត្តា. ននុ ច ‘‘នេវទវាយាតិអាទិនា នយេន វុត្តោ’’តិ មរិយាទវចនេន ទុតិយនយស្សេវ ឥធាធិប្បេតភាវោ វិញ្ញាយតីតិ? ន, ‘‘នេវ ទវាយា’’តិអាទិនា បដិក្ខេបង្គទស្សនមុខេន បច្ចវេក្ខណបាឡិយា ទេសិតត្តា, យថាទេសិតតន្តិក្កមស្សេវ មរិយាទភាវេន ទស្សនតោ. បាឋក្កមេនេវ ហិ ‘‘នេវ ទវាយាតិអាទិនា នយេនា’’តិ វុត្តំ, ន អត្ថក្កមេន, តេន បន ‘‘ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយាតិអាទិនា នយេនា’’តិ វត្តព្ពន្តិ.

តិធា ទេន្តេ ទ្វិធា គាហំ សន្ធាយ ‘‘បដិគ្គហណំ នាមា’’តិ វុត្តំ, ភោជនាទិគហណត្ថាយ ហត្ថឱតារណំ ភុញ្ជនាទិអត្ថាយ អាលោបករណន្តិអាទិនា អនុក្កមេន ភុញ្ជនាទិបយោគោ វាយោធាតុវសេនេវ វិភាវិតោ. វាយោធាតុវិប្ផារេនេវាតិ ឯត្ថ ឯវ-សទ្ទេន និវត្តេតព្ពំ ទស្សេតិ ‘‘ន កោចី’’តិអាទិនា. កុញ្ចិកា នាម អវាបុរណំ, យំ ‘‘តាឡោ’’តិបិ វទន្តិ. យន្តកេនាតិ ចក្កយន្តកេន. យតតិ ឧគ្ឃាដននិគ្ឃាដនឧក្ខិបននិក្ខិបនាទីសុ វាយមតិ ឯតេនាតិ ហិ យន្តកំ. សញ្ចុណ្ណករណំ មុសលកិច្ចំ. អន្តោកត្វា បតិដ្ឋាបនំ ឧទុក្ខលកិច្ចំ. អាលោឡិតវិលោឡិតវសេន បរិវត្តនំ ហត្ថកិច្ចំ. ឥតីតិ ឯវំ. តត្ថាតិ ហត្ថកិច្ចសាធនេ, ភាវលក្ខណេ, និមិត្តេ វា ភុម្មំ. តនុកខេឡោតិ បសន្នខេឡោ. ពហលខេឡោតិ អាវិលខេឡោ. ជិវ្ហាសង្ខាតេន ហត្ថេន អាលោឡិតវិលោឡិតវសេន ឥតោ ចិតោ ច បរិវត្តកំ ជិវ្ហាហត្ថបរិវត្តកំ. កដច្ឆុ, ទព្ពីតិ កត្ថចិ បរិយាយវចនំ. ‘‘បុមេ កដច្ឆុ ទព្ពិត្ថី’’តិ ហិ វុត្តំ. ឥធ បន យេន ភោជនាទីនិ អន្តោកត្វា គណ្ហាតិ, សោ កដច្ឆុ, យាយ បន តេសមុទ្ធរណាទីនិ ករោតិ, សា ទព្ពីតិ វេទិតព្ពំ. បលាលសន្ថារន្តិ បតិដ្ឋានភូតំ បលាលាទិសន្ថារំ. និទស្សនមត្តញ្ហេតំ. ធារេន្តោតិ បតិដ្ឋានភាវេន សម្បដិច្ឆន្តោ. បថវីសន្ធារកជលស្ស តំសន្ធារកវាយុនា វិយ បរិភុត្តាហារស្ស វាយោធាតុនាវ អាមាសយេ អវដ្ឋានន្តិ ទស្សេតិ ‘‘វាយោធាតុវសេនេវ តិដ្ឋតី’’តិ ឥមិនា. តថា បរិភុត្តញ្ហិ អាហារំ វាយោធាតុ ហេដ្ឋា ច តិរិយញ្ច ឃនំ បរិវដុមំ កត្វា យាវ បក្កា សន្និរុជ្ឈនវសេន អាមាសយេ បតិដ្ឋិតំ ករោតីតិ. ឧទ្ធនំ នាម យត្ថ ឧក្ខលិយាទីនិ បតិដ្ឋាបេត្វា បចន្តិ, យា ‘‘ចុល្លី’’តិបិ វុច្ចតិ. រស្សទណ្ឌោ ទណ្ឌកោ. បតោទោ យដ្ឋិ. ឥតីតិ វុត្តប្បការមតិទិសតិ. វុត្តប្បការស្សេវ ហិ ធាតុវសេន វិភាវនា. តត្ថ អតិហរតីតិ យាវ មុខា អភិហរតិ. វីតិហរតីតិ តតោ កុច្ឆិយំ វិមិស្សំ ករោន្តោ ហរតី’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.២១៤) អាចរិយធម្មបាលត្ថេរោ, អាចរិយានន្ទត្ថេរោ បន ‘‘តតោ យាវ កុច្ឆិ, តាវ ហរតី’’តិ (វិភ. មូលដី. ៥២៣) អាហ. តទុភយម្បិ អត្ថតោ ឯកមេវ ឧភយត្ថាបិ កុច្ឆិសម្ពន្ធមត្តំ ហរណស្សេវ អធិប្បេតត្តា.

អបិច អតិហរតីតិ មុខទ្វារំ អតិក្កាមេន្តោ ហរតិ. វីតិហរតីតិ កុច្ឆិគតំ បស្សតោ ហរតិ. ធារេតីតិ អាមាសយេ បតិដ្ឋិតំ ករោតិ. បរិវត្តេតីតិ អបរាបរំ បរិវត្តនំ ករោតិ. សញ្ចុណ្ណេតីតិ មុសលេន វិយ សញ្ចុណ្ណនំ ករោតិ. វិសោសេតីតិ វិសោសនំ នាតិសុក្ខំ ករោតិ. នីហរតីតិ កុច្ឆិតោ ពហិ និទ្ធារេតិ. បថវីធាតុកិច្ចេសុបិ យថាវុត្តោយេវ អត្ថោ. តានិ បន អាហារស្ស ធារណបរិវត្តនសញ្ចុណ្ណនវិសោសនានិ បថវីសហិតា ឯវ វាយោធាតុ កាតុំ សក្កោតិ, ន កេវលា, តស្មា តានិ បថវីធាតុយាបិ កិច្ចភាវេន វុត្តានិ. សិនេហេតីតិ តេមេតិ. អល្លត្តញ្ច អនុបាលេតីតិ យថា វាយោធាតុអាទីហិ អតិវិយ សោសនំ ន ហោតិ, តថា អល្លភាវញ្ច នាតិអល្លតាករណវសេន អនុបាលេតិ. អញ្ជសោតិ អាហារស្ស បវិសនបរិវត្តននិក្ខមនាទីនំ មគ្គោ. វិញ្ញាណធាតូតិ មនោវិញ្ញាណធាតុ បរិយេសនជ្ឈោហរណាទិវិជាននស្ស អធិប្បេតត្តា. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ បរិយេសនជ្ឈោហរណាទិកិច្ចេ. តំតំវិជាននស្ស បច្ចយភូតោ តំនិប្ផាទកោយេវ បយោគោ សម្មាបយោគោ នាម. យេន ហិ បយោគេន បរិយេសនាទិ និប្ផជ្ជតិ,. សោ តព្ពិសយវិជាននម្បិ និប្ផាទេតិ នាម តទវិនាភាវតោ. តមន្វាយ អាគម្មាតិ អត្ថោ. អាភុជតីតិ បរិយេសនវសេន, អជ្ឈាហរណជិណ្ណាជិណ្ណតាទិបដិសំវេទនវសេន ច តានិ បរិយេសនជ្ឈោហរណជិណ្ណាជិណ្ណតាទីនិ អាវជ្ជេតិ វិជានាតិ. អាវជ្ជនបុព្ពកត្តា វិជាននស្ស វិជាននម្បេត្ថ គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. អថ វា សម្មាបយោគោ នាម សម្មាបដិបត្តិ. តមន្វាយ អាគម្ម. ‘‘អព្ភន្តរេ អត្តា នាម កោចិ ភុញ្ជនកោ នត្ថី’’តិអាទិនា អាភុជតិ សមន្នាហរតិ, វិជានាតីតិ អត្ថោ. អាភោគបុព្ពកោ ហិ សព្ពោ វិញ្ញាណព្យាបារោតិ ‘‘អាភុជតិ’’ច្ចេវ វុត្តំ.

គមនតោតិ ភិក្ខាចារវសេន គោចរគាមំ ឧទ្ទិស្ស គមនតោ. បច្ចាគមនម្បិ គមនសភាវត្តា ឥមិនាវ សង្គហិតំ. បរិយេសនតោតិ គោចរគាមេ ភិក្ខាយ អាហិណ្ឌនតោ. បរិយេសនសភាវត្តា ឥមិនាវ បដិក្កមនសាលាទិឧបសង្កមនម្បិ សង្គហិតំ. បរិភោគតោតិ ទន្តមុសលេហិ សញ្ចុណ្ណេត្វា ជិវ្ហាយ សម្បរិវត្តនក្ខណេយេវ អន្តរហិតវណ្ណគន្ធសង្ខារវិសេសំ សុវានទោណិយំ សុវានវមថុ វិយ បរមជេគុច្ឆំ អាហារំ បរិភុញ្ជនតោ. អាសយតោតិ ឯវំ បរិភុត្តស្ស អាហារស្ស បិត្តសេម្ហបុព្ពលោហិតាសយភាវូបគមនេន បរមជិគុច្ឆនហេតុភូតតោ អាមាសយស្ស ឧបរិ បតិដ្ឋានកបិត្តាទិចតុព្ពិធាសយតោ. អាសយតិ ឯកជ្ឈំ បវត្តមានោបិ កម្មពលវវត្ថិតោ ហុត្វា មរិយាទវសេន អញ្ញមញ្ញំ អសង្ករតោ តិដ្ឋតិ បវត្តតិ ឯត្ថាតិ ហិ អាសយោ, អាមាសយស្ស ឧបរិ បតិដ្ឋានកោ បិត្តាទិ ចតុព្ពិធាសយោ. មរិយាទត្ថោ ហិ អយមាការោ. និធានតោតិ អាមាសយតោ. និធេតិ យថាភុត្តោ អាហារោ និចិតោ ហុត្វា តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ ហិ អាមាសយោ ‘‘និធាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. អបរិបក្កតោតិ ភុត្តាហារបរិបាចនេន គហណីសង្ខាតេន កម្មជតេជសា អបរិបាកតោ. បរិបក្កតោតិ យថាវុត្តកម្មជតេជសាវ បរិបាកតោ. ផលតោតិ និប្ផត្តិតោ, សម្មាបរិបច្ចមានស្ស, អសម្មាបរិបច្ចមានស្ស ច ភុត្តាហារស្ស យថាក្កមំ កេសាទិកុណបទទ្ទុអាទិរោគាភិនិប្ផត្តិសង្ខាតបយោជនតោតិ វា អត្ថោ. ‘‘ឥទមស្ស ផល’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. និស្សន្ទនតោតិ អក្ខិកណ្ណាទីសុ អនេកទ្វារេសុ ឥតោ ចិតោ ច វិស្សន្ទនតោ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘អន្នំ បានំ ខាទនីយំ, ភោជនញ្ច មហារហំ;

ឯកទ្វារេន បវិសិត្វា, នវទ្វារេហិ សន្ទតី’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.៣០៣);

សម្មក្ខនតោតិ ហត្ថឱដ្ឋាទិអង្គេសុ នវសុ ទ្វារេសុ បរិភោគកាលេ, បរិភុត្តកាលេ ច យថារហំ សព្ពសោ មក្ខនតោ. សព្ពត្ថ អាហារេ បដិក្កូលតា បច្ចវេក្ខិតព្ពាតិ សហ បាឋសេសេន យោជនា. តំតំកិរិយានិប្ផត្តិបដិបាដិវសេន ចាយំ ‘‘គមនតោ’’តិអាទិកា អនុបុព្ពី ឋបិតា. សម្មក្ខនំ បន បរិភោគាទីសុ លព្ភមានម្បិ និស្សន្ទវសេន វិសេសតោ បដិក្កូលន្តិ សព្ពបច្ឆា ឋបិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

បត្តកាលេតិ យុត្តកាលេ, យថាវុត្តេន វា តេជេន បរិបច្ចនតោ ឧច្ចារបស្សាវភាវំ បត្តកាលេ. វេគសន្ធារណេន ឧប្បន្នបរិឡាហត្តា សកលសរីរតោ សេទា មុច្ចន្តិ. តតោយេវ អក្ខីនិ បរិព្ភមន្តិ, ចិត្តញ្ច ឯកគ្គំ ន ហោតិ. អញ្ញេ ច សូលភគន្ទរាទយោ រោគា ឧប្បជ្ជន្តិ. សព្ពំ តន្តិ សេទមុច្ចនាទិកំ.

អដ្ឋានេតិ មនុស្សាមនុស្សបរិគ្គហិតេ ខេត្តទេវាយតនាទិកេ អយុត្តដ្ឋានេ. តាទិសេ ហិ ករោន្តំ កុទ្ធា មនុស្សា, អមនុស្សា វា ជីវិតក្ខយម្បិ បាបេន្តិ. អាបត្តីតិ បន ភិក្ខុភិក្ខុនីនំ យថារហំ ទុក្កដបាចិត្តិយា. បតិរូបេ ឋានេតិ វុត្តវិបរីតេ ឋានេ. សព្ពំ តន្តិ អាបត្តិអាទិកំ.

និក្ខមាបេតា អត្តា នាម អត្ថិ, តស្ស កាមតាយ និក្ខមនន្តិ ពាលមញ្ញនំ និវត្តេតុំ ‘‘អកាមតាយា’’តិ វុត្តំ, អត្តនោ អនិច្ឆាយ អបយោគេន វាយោធាតុវិប្ផារេនេវ និក្ខមតីតិ វុត្តំ ហោតិ. សន្និចិតាតិ សមុច្ចយេន ឋិតា. វាយុវេគសមុប្បីឡិតាតិ វាយោធាតុយា វេគេន សមន្តតោ អវបីឡិតា, និក្ខមនស្ស ចេតំ ហេតុវចនំ. ‘‘សន្និចិតា ឧច្ចារបស្សាវា’’តិ វត្វា ‘‘សោ បនាយំ ឧច្ចារបស្សាវោ’’តិ បុន វចនំ សមាហារទ្វន្ទេបិ បុល្លិង្គបយោគស្ស សម្ភវតាទស្សនត្ថំ. ឯកត្តមេវ ហិ តស្ស និយតលក្ខណន្តិ. អត្តនា និរបេក្ខំ និស្សដ្ឋត្តា នេវ អត្តនោ អត្ថាយ សន្តកំ វា ហោតិ, កស្សចិបិ ទីយនវសេន អនិស្សជ្ជិតត្តា, ជិគុច្ឆនីយត្តា ច ន បរស្សបីតិ អត្ថោ. សរីរនិស្សន្ទោវាតិ សរីរតោ វិស្សន្ទនមេវ និក្ខមនមត្តំ. សរីរេ សតិ សោ ហោតិ, នាសតីតិ សរីរស្ស អានិសំសមត្តន្តិបិ វទន្តិ. តទយុត្តមេវ និទស្សនេន វិសមភាវតោ. តត្ថ ហិ ‘‘បដិជគ្គនមត្តមេវា’’តិ វុត្តំ, បដិសោធនមត្តំ ឯវាតិ ចស្ស អត្ថោ. វេឡុនាឡិអាទិឧទកភាជនំ ឧទកតុម្ពោ. តន្តិ ឆឌ្ឌិតឧទកំ.

‘‘គតេតិ គមនេ’’តិ បុព្ពេ អភិក្កមបដិក្កមគហណេន គមនេបិ បុរតោ, បច្ឆតោ ច កាយស្ស អតិហរណំ វុត្តន្តិ ឥធ គមនមេវ គហិត’’ន្តិ (វិភ. មូលដី. ៥២៥) អាចរិយានន្ទត្ថេរេន វុត្តំ, តំ កេចិវាទោ នាម អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន កតំ. កស្មាតិ ចេ? គមនេ បវត្តស្ស បុរតោ, បច្ឆតោ ច កាយាតិហរណស្ស តទវិនាភាវតោ បទវីតិហារនិយមិតាយ គមនកិរិយាយ ឯវ សង្គហិតត្តា, វិភង្គដ្ឋកថាទីហិ (អភិ. អដ្ឋ. ២.៥២៣) ច វិរោធនតោ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ គមនស្ស ឧភយត្ថ សមវរោធត្តំ, ភេទត្តញ្ច –

‘‘ឯត្ថ ច ឯកោ ឥរិយាបថោ ទ្វីសុ ឋានេសុ អាគតោ. សោ ហេដ្ឋា ‘អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ’តិ ឯត្ថ ភិក្ខាចារគាមំ គច្ឆតោ ច អាគច្ឆតោ ច អទ្ធានគមនវសេន កថិតោ. ‘គតេ ឋិតេ និសិន្នេ’តិ ឯត្ថ វិហារេ ចុណ្ណិកបាទុទ្ធារឥរិយាបថវសេន កថិតោតិ វេទិតព្ពោ’’តិ.

‘‘គតេ’’តិអាទីសុ អវត្ថាភេទេន កិរិយាភេទោយេវ, ន បន អត្ថភេទោតិ ទស្សេតុំ ‘‘គច្ឆន្តោ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. តត្ថ សុត្តេតិ ទីឃនិកាយេ, មជ្ឈិមនិកាយេ ច សង្គីតេ សតិបដ្ឋានសុត្តេ (ទី. និ. ២.៣៧២; ម. និ. ១.១០៥) អទ្ធានឥរិយាបថាតិ ចិរបវត្តកា ទីឃកាលិកា ឥរិយាបថា អទ្ធានសទ្ទស្ស ចិរកាលវចនតោ ‘‘អទ្ធនិយំ អស្ស ចិរដ្ឋិតិក’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៨៤; ៣.១៧៧; បារា. ២១) វិយ, អទ្ធានគមនបវត្តកា វា ទីឃមគ្គិកា ឥរិយាបថា. អទ្ធានសទ្ទោ ហិ ទីឃមគ្គបរិយាយោ ‘‘អទ្ធានគមនសមយោ’’តិអាទីសុ (បាចិ. ២១៣, ២១៧) វិយ. មជ្ឈិមាតិ ភិក្ខាចារាទិវសេន បវត្តា នាតិចិរកាលិកា, នាតិទីឃមគ្គិកា វា ឥរិយាបថា. ចុណ្ណិយឥរិយាបថាតិ វិហារេ, អញ្ញត្ថ វា ឥតោ ចិតោ ច បរិវត្តនាទិវសេន បវត្តា អប្បមត្តកភាវេន ចុណ្ណវិចុណ្ណិយភូតា ឥរិយាបថា. អប្បមត្តកម្បិ ហិ ‘‘ចុណ្ណវិចុណ្ណ’’ន្តិ លោកេ វទន្តិ. ‘‘ខុទ្ទកចុណ្ណិកឥរិយាបថា’’តិបិ បាឋោ, ខុទ្ទកា ហុត្វា វុត្តនយេន ចុណ្ណិកា ឥរិយាបថាតិ អត្ថោ. តស្មាតិ ឯវំ អវត្ថាភេទេន ឥរិយាបថភេទមត្តស្ស កថនតោ. តេសុបីតិ ‘‘គតេ ឋិតេ’’តិអាទីសុបិ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘អភិក្កន្តេ’’តិអាទីសុ វុត្តនយេន.

អបរភាគេតិ គមនឥរិយាបថតោ អបរភាគេ. ឋិតោតិ ឋិតឥរិយាបថសម្បន្នោ. ឯត្ថេវាតិ ចង្កមនេយេវ. ឯវំ សព្ពត្ថ យថារហំ.

គមនឋាននិសជ្ជានំ វិយ និសីទនសយនស្ស កមវចនមយុត្តំ យេភុយ្យេន តថា កមាភាវតោតិ ‘‘ឧដ្ឋាយ’’ មិច្ចេវ វុត្តំ.

ជាគរិតសទ្ទសន្និធានតោ ចេត្ថ ភវង្គោតរណវសេន និទ្ទោក្កមនមេវ សយនំ, ន បន បិដ្ឋិបសារណមត្តន្តិ ទស្សេតិ ‘‘កិរិយាមយបវត្តាន’’ន្តិអាទិនា. ទិវាសេយ្យសិក្ខាបទេ (បារា. ៧៧) វិយ បិដ្ឋិបសារណស្សាបិ សយនឥរិយាបថភាវេន ឯកលក្ខណត្តា ឯត្ថាវរោធនំ ទដ្ឋព្ពំ. ករណំ កិរិយា, កាយាទិកិច្ចំ, តំ និព្ពត្តេន្តីតិ កិរិយាមយានិ តទ្ធិតសទ្ទានមនេកត្ថវុត្តិតោ. អថ វា អាវជ្ជនទ្វយកិច្ចំ កិរិយា, តាយ បកតានិ, និព្ពត្តានិ វា កិរិយាមយានិ. អាវជ្ជនវសេន ហិ ភវង្គុបច្ឆេទេ សតិ វីថិចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ. អបរាបរុប្បត្តិយា នានប្បការតោ វត្តន្តិ បរិវត្តន្តីតិ បវត្តានិ. កត្ថចិ បន ‘‘ចិត្តាន’’ន្តិ បាឋោ, សោ អភិធម្មដ្ឋកថាទីហិ, (វិភ. អដ្ឋ. ៥២៣) តដ្ដីកាហិ ច វិរុទ្ធត្តា ន បោរាណបាឋោតិ វេទិតព្ពោ. កិរិយាមយានិ ឯវ បវត្តានិ តថា, ជវនំ, សព្ពម្បិ វា ឆទ្វារិកវីថិចិត្តំ. តេនាហ អភិធម្មដីកាយំ (វិភ. មូលដី. ៥២៥) ‘‘កាយាទិកិរិយាមយត្តា, អាវជ្ជនកិរិយាសមុដ្ឋិតត្តា ច ជវនំ, សព្ពម្បិ វា ឆទ្វារប្បវត្តំ កិរិយាមយបវត្តំ នាមា’’តិ. អប្បវត្តន្តិ និទ្ទោក្កមនកាលេ អនុប្បជ្ជនំ សុត្តំ នាមាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. នេយ្យត្ថវចនញ្ហិ ឥទំ, ឥតរថា ឆទ្វារិកចិត្តានំ បុរេចរានុចរវសេន ឧប្បជ្ជន្តានំ សព្ពេសម្បិ ទ្វារវិមុត្តចិត្តានំ បវត្តំ សុត្តំ នាម សិយា, ឯវញ្ច កត្វា និទ្ទោក្កមនកាលតោ អញ្ញស្មិំ កាលេ ឧប្បជ្ជន្តានំ ទ្វារវិមុត្តចិត្តានម្បិ បវត្តំ ជាគរិតេ សង្គយ្ហតីតិ វេទិតព្ពំ.

ចិត្តស្ស បយោគការណភូតេ ឱដ្ឋាទិកេ បដិច្ច យថាសកំ ឋានេ សទ្ទោ ជាយតីតិ អាហ ‘‘ឱដ្ឋេ ច បដិច្ចា’’តិអាទិ. កិញ្ចាបិ សទ្ទោ យថាឋានំ ជាយតិ, ឱដ្ឋាលនាទិនា បន បយោគេនេវ ជាយតិ, ន វិនា តេន បយោគេនាតិ អធិប្បាយោ. កេចិ បន វទន្តិ ‘‘ឱដ្ឋេ ចាតិអាទិ សទ្ទុប្បត្តិដ្ឋាននិទស្សន’’ន្តិ, តទយុត្តមេវ តថា អវចនតោ. ន ហិ ‘‘ឱដ្ឋេ ច បដិច្ចា’’តិអាទិនា សសមុច្ចយេន កម្មវចនេន ឋានវចនំ សម្ភវតីតិ. តទនុរូបន្តិ តស្ស សទ្ទស្ស អនុរូបំ. ភាសនស្ស បដិសញ្ចិក្ខនវិរោធតោ តុណ្ហីភាវបក្ខេ ‘‘អបរភាគេ ភាសិតោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតី’’តិ ន វុត្តំ, តេន ច វិញ្ញាយតិ ‘‘តុណ្ហីភូតោវ បដិសញ្ចិក្ខតីតិ អត្ថោ’’តិ.

ភាសនតុណ្ហីភាវានំ សភាវតោ ភេទេ សតិ អយំ វិភាគោ យុត្តោ សិយា, នាសតីតិ អនុយោគេនាហ ‘‘ឧបាទារូបបវត្តិយញ្ហី’’តិអាទិ. ឧបាទារូបស្ស សទ្ទាយតនស្ស បវត្តិ តថា, សទ្ទាយតនស្ស បវត្តនំ ភាសនំ, អប្បវត្តនំ តុណ្ហីតិ វុត្តំ ហោតិ.

យស្មា បន មហាសិវត្ថេរវាទេ អនន្តរេ អនន្តរេ ឥរិយាបថេ បវត្តរូបារូបធម្មានំ តត្ថ តត្ថេវ និរោធទស្សនវសេន សម្បជានការិតា គហិតា, តស្មា តំ មហាសតិបដ្ឋានសុត្តេ (ទី. និ. ២.៣៧៦; ម. និ. ១.១០៩) អាគតអសម្មោហសម្បជញ្ញវិបស្សនាវារវសេន វេទិតព្ពំ, ន ចតុព្ពិធសម្បជញ្ញវិភាគវសេន, អតោ តត្ថេវ តមធិប្បេតំ, ន ឥធាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តយិទ’’ន្តិអាទិមាហ. អសម្មោហសង្ខាតំ ធុរំ ជេដ្ឋកំ យស្ស វចនស្សាតិ អសម្មោហធុរំ, មហាសតិបដ្ឋានសុត្តេយេវ តស្ស វចនស្ស អធិប្បេតភាវស្ស ហេតុគព្ភមិទំ វចនំ. យស្មា បនេត្ថ សព្ពម្បិ ចតុព្ពិធំ សម្បជញ្ញំ លព្ភតិ យាវទេវ សាមញ្ញផលវិសេសទស្សនបធានត្តា ឥមិស្សា ទេសនាយ, តស្មា តំ ឥធ អធិប្បេតន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមស្មិំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. វុត្តនយេនេវាតិ អភិក្កន្តាទីសុ វុត្តនយេនេវ. ននុ ‘‘សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ’’តិ ឯតស្ស ឧទ្ទេសស្សាយំ និទ្ទេសោ, អថ កស្មា សម្បជញ្ញវសេនេវ វិត្ថារោ កតោតិ ចោទនំ សោធេន្តោ ‘‘សម្បជានការីតិ ចា’’តិអាទិមាហ, សតិសម្បយុត្តស្សេវ សម្បជានស្ស វសេន អត្ថស្ស វិទិតព្ពត្តា ឯវំ វិត្ថារោ កតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘សតិសម្បយុត្តស្សេវា’’តិ ច ឥមិនា យថា សម្បជញ្ញស្ស កិច្ចតោ បធានតា គហិតា, ឯវំ សតិយាបីតិ អត្ថំ ទស្សេតិ, ន បនេតំ សតិយា សម្បជញ្ញេន សហ ភាវមត្តទស្សនំ. ន ហិ កទាចិ សតិរហិតា ញាណប្បវត្តិ អត្ថីតិ.

ននុ ច សម្បជញ្ញវសេនេវាយំ វិត្ថារោ, អថ កស្មា សតិសម្បយុត្តស្ស សម្បជញ្ញស្ស វសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ ចោទនម្បិ សោធេតិ ‘‘សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោតិ ឯតស្ស ហិ បទស្ស អយំ វិត្ថារោ’’តិ ឥមិនា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ’’តិ ឯវំ ឯកតោ ឧទ្ទិដ្ឋស្ស អត្ថស្ស វិត្ថារត្តា ឧទ្ទេសេ វិយ និទ្ទេសេបិ តទុភយំ សមធុរភាវេនេវ គហិតន្តិ. ឥមិនាបិ ហិ សតិយា សម្បជញ្ញេន សមធុរតំយេវ វិភាវេតិ ឯកតោ ឧទ្ទិដ្ឋស្ស អត្ថស្ស វិត្ថារភាវទស្សនេន តទត្ថស្ស សិទ្ធត្តា. ឥទានិ វិភង្គនយេនាបិ តទត្ថំ សមត្ថេតុំ ‘‘វិភង្គប្បករណេ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥមិនាបិ ហិ សម្បជញ្ញស្ស វិយ សតិយាបេត្ថ បធានតំយេវ វិភាវេតិ. តត្ថ ឯតានិ បទានីតិ ‘‘អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ សម្បជានការី ហោតី’’តិអាទីនិ ឧទ្ទេសបទានិ. វិភត្តានេវាតិ សតិយា សម្បជញ្ញេន សម្បយោគមកត្វា សព្ពដ្ឋានេសុ វិសុំ វិសុំ វិភត្តានិយេវ.

មជ្ឈិមភាណកា, បន អាភិធម្មិកា (វិភ. អដ្ឋ. ៥២៣) ច ឯវំ វទន្តិ – ឯកោ ភិក្ខុ គច្ឆន្តោ អញ្ញំ ចិន្តេន្តោ អញ្ញំ វិតក្កេន្តោ គច្ឆតិ, ឯកោ កម្មដ្ឋានំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ គច្ឆតិ. តថា ឯកោ តិដ្ឋន្តោ អញ្ញំ ចិន្តេន្តោ អញ្ញំ វិតក្កេន្តោ តិដ្ឋតិ, ឯកោ កម្មដ្ឋានំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ តិដ្ឋតិ. ឯកោ និសីទន្តោ អញ្ញំ ចិន្តេន្តោ អញ្ញំ វិតក្កេន្តោ និសីទតិ, ឯកោ កម្មដ្ឋានំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ និសីទតិ. ឯកោ សយន្តោ អញ្ញំ ចិន្តេន្តោ អញ្ញំ វិតក្កេន្តោ សយតិ, ឯកោ កម្មដ្ឋានំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ សយតិ. ឯត្តកេន បន គោចរសម្បជញ្ញំ ន បាកដំ ហោតីតិ ចង្កមនេន ទីបេន្តិ. យោ ហិ ភិក្ខុ ចង្កមំ ឱតរិត្វា ចង្កមនកោដិយំ ឋិតោ បរិគ្គណ្ហាតិ ‘‘បាចីនចង្កមនកោដិយំ បវត្តា រូបារូបធម្មា បច្ឆិមចង្កមនកោដិំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា, បច្ឆិមចង្កមនកោដិយំ បវត្តាបិ បាចីនចង្កមនកោដិំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា, ចង្កមនវេមជ្ឈេ បវត្តា ឧភោ កោដិយោ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា, ចង្កមនេ បវត្តា រូបារូបធម្មា ឋានំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា, ឋានេ បវត្តា និសជ្ជំ, និសជ្ជាយ បវត្តា សយនំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា’’តិ ឯវំ បរិគ្គណ្ហន្តោ បរិគ្គណ្ហន្តោយេវ ភវង្គំ ឱតារេតិ, ឧដ្ឋហន្តោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វាវ ឧដ្ឋហតិ. អយំ ភិក្ខុ គតាទីសុ សម្បជានការី នាម ហោតិ.

ឯវំ បន សុត្តេ កម្មដ្ឋានំ អវិភូតំ ហោតិ, កម្មដ្ឋានំ អវិភូតំ ន កាតព្ពំ, តស្មា យោ ភិក្ខុ យាវ សក្កោតិ, តាវ ចង្កមិត្វា ឋត្វា និសីទិត្វា សយមានោ ឯវំ បរិគ្គហេត្វា សយតិ ‘‘កាយោ អចេតនោ, មញ្ចោ អចេតនោ, កាយោ ន ជានាតិ ‘អហំ មញ្ចេ សយិតោ’តិ, មញ្ចោបិ ន ជានាតិ ‘មយិ កាយោ សយិតោ’តិ. អចេតនោ កាយោ អចេតនេ មញ្ចេ សយិតោ’’តិ. ឯវំ បរិគ្គណ្ហន្តោ បរិគ្គណ្ហន្តោយេវ ចិត្តំ ភវង្គំ ឱតារេតិ, បពុជ្ឈន្តោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វាវ បពុជ្ឈតិ, អយំ សុត្តេ សម្បជានការី នាម ហោតិ.

‘‘កាយាទិកិរិយានិប្ផត្តនេន តម្មយត្តា, អាវជ្ជនកិរិយាសមុដ្ឋិតត្តា ច ជវនំ, សព្ពម្បិ វា ឆទ្វារប្បវត្តំ កិរិយាមយបវត្តំ នាម, តស្មិំ សតិ ជាគរិតំ នាម ហោតី’’តិ បរិគ្គណ្ហន្តោ ភិក្ខុ ជាគរិតេ សម្បជានការី នាម. អបិច រត្តិន្ទិវំ ឆ កោដ្ឋាសេ កត្វា បញ្ច កោដ្ឋាសេ ជគ្គន្តោបិ ជាគរិតេ សម្បជានការី នាម ហោតិ.

វិមុត្តាយតនសីសេន ធម្មំ ទេសេន្តោបិ, ពាត្តិំស តិរច្ឆានកថា បហាយ ទសកថាវត្ថុនិស្សិតំ សប្បាយកថំ កថេន្តោបិ ភាសិតេ សម្បជានការី នាម.

អដ្ឋតិំសាយ អារម្មណេសុ ចិត្តរុចិយំ មនសិការំ បវត្តេន្តោបិ ទុតិយជ្ឈានំ សមាបន្នោបិ តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការី នាម. ទុតិយញ្ហិ ឈានំ វចីសង្ខារវិរហតោ វិសេសតោ តុណ្ហីភាវោ នាមាតិ. អយម្បិ នយោ បុរិមនយតោ វិសេសនយត្តា ឥធាបិ អាហរិត្វា វត្តព្ពោ. តថា ហេស អភិធម្មដ្ឋកថាទីសុ (វិភ. អដ្ឋ. ៥២៣) ‘‘អយំ បនេត្ថ អបរោបិ នយោ’’តិ អារភិត្វា យថាវុត្តនយោ វិភាវិតោតិ. ‘‘ឯវំ ខោ មហារាជា’’តិអាទិ យថានិទ្ទិដ្ឋស្ស អត្ថស្ស និគមនំ, តស្មា តត្ថ និទ្ទេសានុរូបំ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិមាហ. សតិសម្បយុត្តស្ស សម្បជញ្ញស្សាតិ ហិ និទ្ទេសានុរូបំ អត្ថវចនំ. តត្ថ វិនិច្ឆយោ វុត្តោយេវ. ឯវន្តិ ឥមិនា វុត្តប្បការេន អភិក្កន្តបដិក្កន្តាទីសុ សត្តសុ ឋានេសុ បច្ចេកំ ចតុព្ពិធេន បការេនាតិ អត្ថោ.