អមរាវិក្ខេបវាទវណ្ណនា

៦១. ន មរតីតិ ‘‘ឯវមេវា’’តិ សន្និដ្ឋានាភាវេន ន ឧបច្ឆិជ្ជតិ, អនេកន្តិកាយេវ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. បរិយន្តរហិតាតិ ឱសានវិគតា, អនិដ្ឋង្គតាតិ អត្ថោ. វិវិធោតិ ‘‘ឯវម្បិ មេ នោ’’តិអាទិនា នានប្បការោ. ខេបោតិ សកវាទេន បរវាទានំ ខិបនំ. កោ បនេសោ អមរាវិក្ខេបោតិ? តថាបវត្តោ ទិដ្ឋិប្បធានោ តាទិសាយ វាចាយ សមុដ្ឋាបកោ ចិត្តុប្បាទោយេវ. អមរាយ ទិដ្ឋិយា, វាចាយ ច វិក្ខិបន្តិ, វិវិធមបនេន្តីតិ វា អមរាវិក្ខេបិនោ, តេយេវ ‘‘អមរាវិក្ខេបិកា’’តិបិ យុជ្ជតិ. ‘‘មច្ឆជាតិ’’ ច្ចេវ អវត្វា ‘‘ឯកា’’តិ វទន្តោ មច្ឆជាតិវិសេសោ ឯសោតិ ទស្សេតិ. ឥតោ ចិតោ ច សន្ធាវតិ ឯកស្មិំ សភាវេ អនវដ្ឋានតោ. យថា គាហំ ន ឧបគច្ឆតិ, តថា សន្ធាវនតោ, ឯតេន អមរាយ វិក្ខេបោ តថា, សោ វិយាតិ អមរាវិក្ខេបោតិ អត្ថមាហ ‘‘សា ឧម្មុជ្ជននិមុជ្ជនាទិវសេនា’’តិអាទិនា វិក្ខេបបទត្ថេន ឧបមិតត្តា. អយមេវ ហិ អត្ថោ អាចរិយសារិបុត្តត្ថេរេនាបិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ១.តតិយសង្គីតិកថាវណ្ណនា) វុត្តោ. អមរា វិយ វិក្ខេបោ អមរាវិក្ខេបោតិ កេចិ. អថ វា អមរា វិយ វិក្ខិបន្តីតិ អមរាវិក្ខេបិនោ, តេយេវ អមរាវិក្ខេបិកា.

៦២. វិក្ខេបវាទិនោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ, អព្យាកតធម្មេ ច (អកុសលធម្មេបិ ទី. និ. ដី. ១.៦២) សភាវភេទវសេន បដិវិជ្ឈិតុំ ញាណំ នត្ថីតិ កុសលាកុសលបទានំ កុសលាកុសលកម្មបថវសេនេវ អត្ថោ វុត្តោ. វិឃាតោ វិហេសា កាយិកទុក្ខំ ‘‘វិប្បដិសារុប្បត្តិយា’’តិ ទោមនស្សស្ស ហេតុភាវេន វចនតោ, តេនាហ ‘‘ទុក្ខំ ភវេយ្យា’’តិ. មុសាវាទេតិ និមិត្តេ ភុម្មវចនំ, និស្សក្កត្ថេ វា. មុសាវាទហេតុ, មុសាវាទតោ វា ឱត្តប្បេន ចេវ ហិរិយា ចាតិ អត្ថោ. កីទិសំ អមរាវិក្ខេបមាបជ្ជតីតិ អាហ ‘‘អបរិយន្តវិក្ខេប’’ន្តិ, តេន អមរាសទិសវិក្ខេបសង្ខាតំ ទុតិយនយំ និវត្តេតិ. យថាវុត្តេ ហិ នយទ្វយេ បឋមនយវសេនាយមត្ថោ ទស្សិតោ, ទុតិយនយវសេន បន អមរាសទិសវិក្ខេបំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទំ កុសលន្តិ បុដ្ឋោ’’តិអាទិវចនំ វក្ខតិ.

‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោ’’តិ យំ តយា បុដ្ឋំ, តំ ឯវន្តិបិ មេ លទ្ធិ នោ ហោតីតិ អត្ថោ. ឯវំ សព្ពត្ថ យថារហំ. អនិយមិតវិក្ខេបោតិ សស្សតាទីសុ ឯកស្មិម្បិ បការេ អដ្ឋត្វា វិក្ខេបករណំ, បរវាទិនា យស្មិំ កិស្មិញ្ចិ បការេ បុច្ឆិតេ តស្ស បដិក្ខេបវិក្ខេបោតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា អបរិយន្តវិក្ខេបទស្សនំយេវ អដ្ឋកថាយំ កតំ ‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោតិ អនិយមិតវិក្ខេបោ’’តិអាទិនា, ‘‘ឥទំ កុសលន្តិ វា អកុសលន្តិ វា បុដ្ឋោ’’តិអាទិនា ច. ‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោ’’តិអាទិនា ហិ អនិយមេត្វា, និយមេត្វា ច សស្សតេកច្ចសស្សតុច្ឆេទតក្កីវាទានំ បដិសេធនេន តំ តំ វាទំ បដិក្ខិបតេវ អបរិយន្តវិក្ខេបវាទត្តា. ‘‘អមរាវិក្ខេបិនោ’’តិ ទស្សេត្វា អត្តនា បន អនវដ្ឋិតវាទត្តា ន កិស្មិញ្ចិ បក្ខេ អវតិដ្ឋតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សយំ បន ឥទំ…បេ… ន ព្យាករោតី’’តិ អាហ. ឥទានិ កុសលាទីនំ អព្យាករណេន តទេវ អនវដ្ឋានំ វិភាវេតិ ‘‘ឥទំ កុសលន្តិ បុដ្ឋោ’’តិអាទិនា. តេនេវាហ ‘‘ឯកស្មិម្បិ បក្ខេ ន តិដ្ឋតី’’តិ. កិំ នោ នោតិ តេ លទ្ធីតិ នេវ ន ហោតីតិ តវ លទ្ធិ ហោតិ កិន្តិ អត្ថោ. នោ នោតិបិ មេ នោតិ នេវ ន ហោតីតិបិ មេ លទ្ធិ នោ ហោតិ.

៦៣. អត្តនោ បណ្ឌិតភាវវិសយានញ្ញេវ រាគាទីនំ វសេន យោជនំ កាតុំ ‘‘អជានន្តោបី’’តិអាទិមាហ. សហសាតិ អនុបធារេត្វា វេគេន. ‘‘ភទ្រមុខាតិ បណ្ឌិតានំ សមុទាចិណ្ណមាលបនំ, សុន្ទរមុខាតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ តស្មិំ ព្យាករណេ, និមិត្តេ ចេតំ ភុម្មំ. ឆន្ទរាគបទានំ សមានត្ថភាវេបិ វិកប្បនជោតកេន វា-សទ្ទេន យោគ្យត្តា គោពលីពទ្ទាទិនយេន ភិន្នត្ថតាវ យុត្តាតិ អាហ ‘‘ឆន្ទោ ទុព្ពលរាគោ,រាគោ ពលវរាគោ’’តិ. ទោសបដិឃេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្តកម្បិ នាមាតិ ឯត្ថ អបិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនេ វត្តតិ, នាម-សទ្ទោ គរហាយំ. ន កេវលំ ឥតោ ឧត្តរិតរមេវ, អថ ខោ ឯត្តកម្បិ ន ជានាមិ នាម, បគេវ តទុត្តរិជាននេតិ អត្ថោ. បរេហិ កតសក្ការសមានវិសយានំ បន រាគាទីនំ វសេន អយំ យោជនា – កុសលាកុសលំ យថាភូតំ អបជានន្តោបិ យេសមហំ សមវាយេន កុសលមេវ ‘‘កុសល’’ន្តិ, អកុសលមេវ ‘‘អកុសល’’ន្តិ ច ព្យាករេយ្យំ, តេសុ តថា ព្យាករណហេតុ ‘‘អហោ វត រេ បណ្ឌិតោ’’តិ សក្ការសម្មានំ ករោន្តេសុ មម ឆន្ទោ វា រាគោ វា អស្សាតិ. ទោសបដិឃេសុបិ វុត្តវិបរិយាយេន យោជេតព្ពំ. ‘‘តំ មមស្ស ឧបាទានំ, សោ មមស្ស វិឃាតោ’’តិ ឥទំ អភិធម្មនយេន (ធ. ស. ១២១៩ អាទយោ) យថាលាភវចនំ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ឆន្ទរាគទ្វយ’’ន្តិអាទិ. តណ្ហាទិដ្ឋិយោ ឯវ ហិ ‘‘ឧបាទាន’’ន្តិ អភិធម្មេ វុត្តា (ធ. ស. ១២១៩ អាទយោ) ឥទានិ សុត្តន្តនយេន អវិសេសយោជនំ ទស្សេតិ ‘‘ឧភយម្បិ វា’’តិអាទិនា. សុត្តន្តេ ហិ ទោសោបិ ‘‘ឧបាទាន’’ន្តិ វុត្តោ ‘‘កោធុបាទានវិនិពន្ធា វិឃាតំ អាបជ្ជន្តី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ដី. ១.៦៣) ‘‘ឧភយម្បី’’តិ ច អត្ថតោ វុត្តំ, ន សទ្ទតោ ចតុន្នម្បិ សទ្ទានមត្ថទ្វយវាចកត្តា. ទឡ្ហគ្គហណន្តិ អមុញ្ចនគ្គហណំ. បដិឃោបិ ហិ អារម្មណំ ន មុញ្ចតិ ឧបនាហាទិវសេន បវត្តនតោ, លោភស្សេវ ឧបាទានភាវេន បាកដត្តា ទោសស្សាបិ ឧបាទានភាវំ ទស្សេតុំ ឥទំ វុត្តំ. វិហននំ វិហិំសនំ វិពាធនំ. រាគោបិ ហិ បរិឡាហវសេន សារទ្ធវុត្តិតាយ និស្សយំ វិហនតិ. ‘‘រាគោ ហី’’តិអាទិនា រាគទោសានំ ឧបាទានភាវេ វិសេសទស្សនមុខេន តទត្ថសមត្ថនំ. វិនាសេតុកាមតាយ អារម្មណំ គណ្ហាតីតិ សម្ពន្ធោ. ឥតីតិ តស្មា គហណវិហននតោ.

៦៤. បឌតិ សភាវធម្មេ ជានាតិ, យថាសភាវំ វា គច្ឆតីតិ បណ្ឌា, សា យេសំ តេ បណ្ឌិតាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘បណ្ឌិច្ចេនា’’តិអាទិនា. បណ្ឌិតស្ស ភាវោ បណ្ឌិច្ចំ, បញ្ញា. យេន ហិ ធម្មេន បវត្តិនិមិត្តភូតេន យុត្តោ ‘‘បណ្ឌិតោ’’តិ វុច្ចតិ, សោយេវ ធម្មោ បណ្ឌិច្ចំ. តេន សុតចិន្តាមយបញ្ញា វុត្តា តាសមេវ វិសយភាវតោ. សមាបត្តិលាភិនោ ហិ ភាវនាមយបញ្ញា. ‘‘និបុណា’’តិ ឥមិនា បន កម្មនិព្ពត្តំ បដិសន្ធិបញ្ញាសង្ខាតំ សាភាវិកញាណំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘សណ្ហសុខុមពុទ្ធិនោ’’តិ. អត្ថន្តរន្តិ អត្ថនានត្តំ, អត្ថមេវ វា. ‘‘វិញ្ញាតបរប្បវាទា’’តិ ឯតេន កត-សទ្ទស្ស កិរិយាសាមញ្ញវាចកត្តា ‘‘កតវិជ្ជោ’’តិអាទីសុ វិយ កត-សទ្ទោ ញាណានុយុត្តតំ វទតីតិ ទស្សេតិ. ‘‘កតវាទបរិចយា’’តិ ឯតេន បន ‘‘កតសិប្បោ’’តិអាទីសុ វិយ សមុទាចិណ្ណវាទតំ. ឧភិន្នមន្តរា បន សមុច្ចយទ្វយេន សាមញ្ញនិទ្ទេសំ, ឯកសេសំ វាតិ ទដ្ឋព្ពំ. វាលវេធីនំ រូបំ សភាវោ វិយ រូបមេតេសន្តិ វាលវេធិរូបាតិ អាហ ‘‘វាលវេធិធនុគ្គហសទិសា’’តិ. សតធា ភិន្នស្ស វាលគ្គស្ស អំសុកោដិវេធកធនុគ្គហសទិសាតិ អត្ថោ. តាទិសោយេវ ហិ ‘‘វាលវេធី’’តិ អធិប្បេតោ. មញ្ញេ-សទ្ទោ ឧបមាជោតកោតិ វុត្តំ ‘‘ភិន្ទន្តា វិយា’’តិ. បញ្ញាគតេនាតិ បញ្ញាបភេទេន, បញ្ញាយ ឯវ វា. សមនុយុញ្ជនា លទ្ធិយា បុច្ឆា. សមនុគាហនា តំការណស្សាតិ ទស្សេតិ ‘‘កិំ កុសល’’ន្តិអាទិនា. សមនុភាសនាបិ ឱវាទវសេន សមនុយុញ្ជនាយេវាតិ អាហ ‘‘សមនុយុញ្ជេយ្យុ’’ន្តិ. ‘‘ន សម្បាយេយ្យ’’ន្តិ ឯត្ថ ទ-ការស្ស យ-ការាទេសតំ, ឯយ្យ-សទ្ទស្ស ច សាមត្ថិយត្ថតំ ទស្សេតុំ ‘‘ន សម្បាទេយ្យ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

៦៥-៦៦. មន្ទា អតិក្ខា បញ្ញា យស្សាតិ មន្ទបញ្ញោ, តេនាហ ‘‘អបញ្ញស្សេវេតំ នាម’’ន្តិ. ‘‘មោហមូហោ’’តិ វត្តព្ពេ ហ-ការលោបេន ‘‘មោមូហោ’’តិ វុត្តំ, តញ្ច អតិសយត្ថទីបកំ បរិយាយទ្វយស្ស អតិរេកត្ថភាវតោតិ យថា ‘‘បទដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ ‘‘អតិសម្មូឡ្ហោ’’តិ. សិទ្ធេ ហិ សតិ បុនារម្ភោ និយមាយ វា ហោតិ, អត្ថន្តរវិញ្ញាបនាយ វា. យថា បុព្ពេ កម្មុនា អាគតោ, តថា ឥធាបីតិ តថាគតោ, សត្តោ. ឯត្ថ ច កាមំ បុរិមានម្បិ តិណ្ណំ កុសលាទិធម្មសភាវានវពោធតោ អត្ថេវ មន្ទភាវោ, តេសំ បន អត្តនោ កុសលាទិធម្មានវពោធស្ស អវពោធនតោ វិសេសោ អត្ថីតិ. បច្ឆិមោយេវ តទភាវតោ មន្ទមោមូហភាវេន វុត្តោ. ននុ ច បច្ឆិមស្សាបិ អត្តនោ ធម្មានវពោធស្ស អវពោធោ អត្ថិយេវ ‘‘អត្ថិ បរោ លោកោ’តិ ឥតិ ចេ មេ អស្ស, ‘អត្ថិ បរោ លោកោ’តិ ឥតិ តេ នំ ព្យាករេយ្យំ, ឯវន្តិបិ មេ នោ’’តិអាទិវចនតោតិ? កិញ្ចាបិ អត្ថិ, ន បន តស្ស បុរិមានំ វិយ អបរិញ្ញាតធម្មព្យាករណនិមិត្តមុសាវាទាទិភាយនជិគុច្ឆនាការោ អត្ថិ, អថ ខោ មហាមូឡ្ហោយេវាតិ តថាវេស វុត្តោ. អថ វា ‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោ’’តិអាទិនា បុច្ឆាយ វិក្ខេបករណត្ថំ ‘‘អត្ថិ បរោ លោកោ’’តិ ឥតិ ចេ មំ បុច្ឆសីតិ បុច្ឆាឋបនមេវ តេន ទស្សីយតិ, ន អត្តនោ ធម្មានវពោធាវពោធោតិ អយមេវ វិសេសេន ‘‘មន្ទោ មោមូហោ’’តិ វុត្តោ. តេនេវ ហិ តថាវាទីនំ សញ្ចយំ ពេលដ្ឋបុត្តំ អារព្ភ ‘‘អយញ្ច ឥមេសំ សមណព្រាហ្មណានំ សព្ពពាលោ សព្ពមូឡ្ហោ’’តិ (ទី. និ. ១.១៨១) វុត្តំ. តត្ថ ‘‘អត្ថិ បរោ លោកោ’’តិ សស្សតទស្សនវសេន, សម្មាទិដ្ឋិវសេន វា បុច្ឆា. យទិ ហិ ទិដ្ឋិគតិកោ សស្សតទស្សនវសេន បុច្ឆេយ្យ, យទិ ច សម្មាទិដ្ឋិកោ សម្មាទស្សនវសេនាតិ ទ្វិធាបិ អត្ថោ វដ្ដតិ. ‘‘នត្ថិ បរោ លោកោ’’តិ នត្ថិកទស្សនវសេន, សម្មាទិដ្ឋិវសេន វា, ‘‘អត្ថិ ច នត្ថិ ច បរោ លោកោ’’តិ ឧច្ឆេទទស្សនវសេន, សម្មាទិដ្ឋិវសេន វា, ‘‘នេវត្ថិ ន នត្ថិ បរោ លោកោ’’តិ វុត្តបការត្តយបដិក្ខេបេ សតិ បការន្តរស្ស អសម្ភវតោ អត្ថិតានត្ថិតាហិ ន វត្តព្ពាការោ បរោ លោកោតិ វិក្ខេបញ្ញេវ បុរក្ខារេន, សម្មាទិដ្ឋិវសេន វា បុច្ឆា. សេសចតុក្កត្តយេបិ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បុញ្ញសង្ខារត្តិកោ វិយ ហិ កាយសង្ខារត្តិកេន បុរិមចតុក្កសង្គហិតោ ឯវ អត្ថោ សេសចតុក្កត្តយេន សត្តបរាមាសបុញ្ញាទិសផលតាចោទនានយេន (អត្តបរាមាសបុញ្ញាទិផលតាចោទនានយេន ទី. និ. ដី. ១.៦៥, ៦៦) សង្គហិតោ. ឯត្ថ ហិ តតិយចតុក្កេន បុញ្ញាទិកម្មសផលតាយ, សេសចតុក្កត្តយេន ច សត្តបរាមាសតាយ ចោទនានយោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អមរាវិក្ខេបិកោ បន សស្សតាទីនំ អត្តនោ អរុច្ចនតាយ សព្ពត្ថ ‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោ’’តិអាទិនា វិក្ខេបញ្ញេវ ករោតិ. តត្ថ ‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោ’’តិអាទិ តត្ថ តត្ថ បុច្ឆិតាការបដិសេធនវសេន វិក្ខេបាការទស្សនំ. កស្មា បន វិក្ខេបវាទិនោ បដិក្ខេបោវ សព្ពត្ថ វុត្តោ. ននុ វិក្ខេបបក្ខស្ស ‘‘ឯវមេវ’’ន្តិ អនុជាននម្បិ វិក្ខេបបក្ខេ អវដ្ឋានតោ យុត្តរូបំ សិយាតិ? ន, តត្ថាបិ តស្ស សម្មូឡ្ហត្តា, បដិក្ខេបវសេនេវ ច វិក្ខេបវាទស្ស បវត្តនតោ. តថា ហិ សញ្ចយោ ពេលដ្ឋបុត្តោ រញ្ញា អជាតសត្តុនា សន្ទិដ្ឋិកំ សាមញ្ញផលំ បុដ្ឋោ បរលោកត្ថិតាទីនំ បដិសេធនមុខេនេវ វិក្ខេបំ ព្យាកាសិ.

ឯត្ថាហ – ននុ ចាយំ សព្ពោបិ អមរាវិក្ខេបិកោ កុសលាទយោ ធម្មេ, បរលោកត្ថិតាទីនិ ច យថាភូតំ អនវពុជ្ឈមានោ តត្ថ តត្ថ បញ្ហំ បុដ្ឋោ បុច្ឆាយ វិក្ខេបនមត្តំ អាបជ្ជតិ, អថ តស្ស កថំ ទិដ្ឋិគតិកភាវោ សិយា. ន ហិ អវត្តុកាមស្ស វិយ បុច្ឆិតត្ថមជានន្តស្ស វិក្ខេបករណមត្តេន ទិដ្ឋិគតិកតា យុត្តាតិ? វុច្ចតេ – ន ហេវ ខោ បុច្ឆាយ វិក្ខេបករណមត្តេន តស្ស ទិដ្ឋិគតិកតា, អថ ខោ មិច្ឆាភិនិវេសវសេន. សស្សតាភិនិវេសវសេន ហិ មិច្ឆាភិនិវិដ្ឋោយេវ បុគ្គលោ មន្ទពុទ្ធិតាយ កុសលាទិធម្មេ, បរលោកត្ថិតាទីនិ ច យាថាវតោ អប្បដិពុជ្ឈមានោ អត្តនា អវិញ្ញាតស្ស អត្ថស្ស បរំ វិញ្ញាបេតុមសក្កុណេយ្យតាយ មុសាវាទភយេន ច វិក្ខេបមាបជ្ជតីតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘យាសំ សត្តេវ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយោ, សេសា សស្សតទិដ្ឋិយោ’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៩៧, ៩៨) អថ វា បុញ្ញបាបានំ, តព្ពិបាកានញ្ច អនវពោធេន, អសទ្ទហនេន ច តព្ពិសយាយ បុច្ឆាយ វិក្ខេបករណមេវ សុន្ទរន្តិ ខន្តិំ រុចិំ ឧប្បាទេត្វា អភិនិវិសន្តស្ស ឧប្បន្នា វិសុំយេវេសា ឯកា ទិដ្ឋិ សត្តភង្គទិដ្ឋិ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ច វុត្តំ ‘‘បរិយន្តរហិតា ទិដ្ឋិគតិកស្ស ទិដ្ឋិ ចេវ វាចា’’ ចាតិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៦១). យំ បនេតំ វុត្តំ ‘‘ឥមេបិ ចត្តារោ បុព្ពេ បវត្តធម្មានុសារេនេវ ទិដ្ឋិយា គហិតត្តា បុព្ពន្តកប្បិកេសុ បវិដ្ឋា’’តិ, តទេតស្ស អមរាវិក្ខេបវាទស្ស សស្សតទិដ្ឋិសង្គហវសេនេវ វុត្តំ. កថំ បនស្ស សស្សតទិដ្ឋិសង្គហោតិ? ឧច្ឆេទវសេន អនភិនិវេសនតោ. នត្ថិ ហិ កោចិ ធម្មានំ យថាភូតវេទី វិវាទពហុលត្តា លោកស្ស. ‘‘ឯវមេវ’’ន្តិ បន សទ្ទន្តរេន ធម្មនិជ្ឈាននា អនាទិកាលិកា លោកេ, តស្មា សស្សតលេសស្ស ឯត្ថ លព្ភនតោ សស្សតទិដ្ឋិយា ឯតស្ស សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.