អធិច្ចសមុប្បន្នវាទវណ្ណនា

៦៧. អធិច្ច យទិច្ឆកំ យំ កិញ្ចិ ការណំ កស្សចិ ពុទ្ធិបុព្ពំ វិនា សមុប្បន្នោតិ អត្តលោកសញ្ញិតានំ ខន្ធានំ អធិច្ចុប្បត្តិអាការារម្មណទស្សនំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ តទាការសន្និស្សយេនេវ បវត្តិតោ, តទាការសហចរិតតោ ច យថា ‘‘មញ្ចា ឃោសន្តិ, កុន្តា បចរន្តី’’តិ, អធិច្ចសមុប្បន្នទស្សនំ វា អន្តបទលោបេន អធិច្ចសមុប្បន្នំ យថា ‘‘រូបភវោ រូប’’ន្តិ, ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘អធិច្ចសមុប្បន្នោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អការណសមុប្បន្នន្តិ ការណមន្តរេន យទិច្ឆកំ សមុប្បន្នំ.

៦៨-៧៣. អសញ្ញសត្តាតិ ឯត្ថ ឯតំ អសញ្ញាវចនន្តិ អត្ថោ. ទេសនាសីសន្តិ ទេសនាយ ជេដ្ឋកំ បធានភាវេន គហិតត្តា, តេន សញ្ញំ ធុរំ កត្វា ភគវតា អយំ ទេសនា កតា, ន បន តត្ថ អញ្ញេសំ អរូបធម្មានម្បិ អត្ថិតាយាតិ ទស្សេតិ, តេនេវាហ ‘‘អចិត្តុប្បាទា’’តិអាទិ. ភគវា ហិ យថា លោកុត្តរធម្មំ ទេសេន្តោ សមាធិំ, បញ្ញំ វា ធុរំ កត្វា ទេសេតិ, ឯវំ លោកិយធម្មំ ទេសេន្តោ ចិត្តំ, សញ្ញំ វា. តត្ថ ‘‘យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតិ (ធ. ស. ២៧៧), បញ្ចង្គិកោ សម្មាសមាធិ (ទី. និ. ៣.៣៥៥) បញ្ចញាណិកោ សម្មាសមាធិ, (ទី. និ. ៣.៣៥៥; វិភ. ៨០៤) បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តី’’តិ, តថា ‘‘យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, (ធ. ស. ១) កិំ ចិត្តោ ត្វំ ភិក្ខុ (បារា. ១៤៦, ១៨០) មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា, (ធ. ប. ១; នេត្តិ. ៩០; បេដកោ. ៨៣, ៨៤) សន្តិ ភិក្ខវេ, សត្តា នានត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ, (ទី. និ. ៣.៣៣២, ៣៤១, ៣៥៧; អ. និ. ៧.៤៤; អ. និ. ៩.២៤; ចូឡនិ. ៨៣) នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.៣៥៨) ច ឯវមាទីនិ សុត្តានិ ឯតស្សត្ថស្ស សាធកានិ. តិត្ថំ វុច្ចតិ មិច្ឆាលទ្ធិ តត្ថេវ ពាហុល្លេន បរិព្ភមនតោ តរន្តិ ពាលា ឯត្ថាតិ កត្វា, តទេវ អនប្បកានមនត្ថានំ តិត្ថិយានញ្ច សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន, និវាសដ្ឋេន វា អាយតនន្តិ តិត្ថាយតនំ, តស្មិំ, អញ្ញតិត្ថិយសមយេតិ អត្ថោ. តិត្ថិយា ហិ ឧបបត្តិវិសេសេ វិមុត្តិសញ្ញិនោ, សញ្ញាវិរាគាវិរាគេសុ អាទីនវានិសំសទស្សាវិនោ ច ហុត្វា អសញ្ញសមាបត្តិំ និព្ពត្តេត្វា អក្ខណភូមិយំ ឧបបជ្ជន្តិ, ន សាសនិកា, តេន វុត្តំ ‘‘ឯកច្ចោ តិត្ថាយតនេ បព្ពជិត្វា’’តិ. វាយោកសិណេ បរិកម្មំ កត្វាតិ ចតុត្ថេ ភូតកសិណេ បឋមាទីនិ តីណិ ឈានានិ និព្ពត្តេត្វា តតិយជ្ឈានេ ចិណ្ណវសី ហុត្វា តតោ វុដ្ឋាយ ចតុត្ថជ្ឈានាធិគមាយ បរិកម្មំ កត្វា, តេនេវាហ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា’’តិ.

កស្មា បនេត្ថ វាយោកសិណេយេវ បរិកម្មំ វុត្តន្តិ? វុច្ចតេ – យថេវ ហិ រូបបដិភាគភូតេសុ កសិណវិសេសេសុ រូបវិភាវនេន រូបវិរាគភាវនាសង្ខាតោ អរូបសមាបត្តិវិសេសោ សច្ឆិករីយតិ, ឯវំ អបរិព្យត្តវិគ្គហតាយ អរូបបដិភាគភូតេ កសិណវិសេសេ អរូបវិភាវនេន អរូបវិរាគភាវនាសង្ខាតោ រូបសមាបត្តិវិសេសោ អធិគមីយតិ, តស្មា ឯត្ថ ‘‘សញ្ញា រោគោ សញ្ញា គណ្ឌោ’’តិអាទិនា, (ម. និ. ៣.២៤) ‘‘ធិ ចិត្តំ, ធិព្ពតេ តំ ចិត្ត’’ន្តិអាទិនា (ទី. និ. ដី. ១.៦៨-៧៣) ច នយេន អរូបបវត្តិយា អាទីនវទស្សនេន, តទភាវេ ច សន្តបណីតភាវសន្និដ្ឋានេន រូបសមាបត្តិយា អភិសង្ខរណំ, រូបវិរាគភាវនា បន សទ្ធិំ ឧបចារេន អរូបសមាបត្តិយោ វិសេសេន បឋមារុប្បជ្ឈានំ. យទិ ឯវំ ‘‘បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណេបី’’តិ វត្តព្ពំ. តស្សាបិ ហិ អរូបបដិភាគតា លព្ភតីតិ? វត្តព្ពមេវេតំ កេសញ្ចិ, អវចនំ បន បុព្ពាចរិយេហិ អគ្គហិតភាវេន. យថា ហិ រូបវិរាគភាវនា វិរជ្ជនីយធម្មភាវមត្តេ បរិនិព្ពិន្ទា (វិរជ្ជនីយធម្ម ភាវមត្តេន បរិនិប្ផន្នា ទី. និ. ដី. ១.៦-៧៣) វិរជ្ជនីយធម្មបដិភាគភូតេ ច វិសយវិសេសេ បាតុភវតិ, ឯវំ អរូបវិរាគភាវនាបីតិ វុច្ចមានេ ន កោចិ វិរោធោ. តិត្ថិយេហេវ បន តស្សា សមាបត្តិយា បដិបជ្ជិតព្ពតាយ, តេសញ្ច វិសយបទេសនិមិត្តស្សេវ តស្ស ឈានស្ស បដិបត្តិតោ តំ ការណំ បស្សន្តេហិ បុព្ពាចរិយេហិ ចតុត្ថេយេវ ភូតកសិណេ អរូបវិរាគភាវនាបរិកម្មំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កិញ្ច ភិយ្យោ – វណ្ណកសិណេសុ វិយ បុរិមភូតកសិណត្តយេបិ វណ្ណបដិច្ឆាយាវ បណ្ណត្តិអារម្មណំ ឈានស្ស លោកវោហារានុរោធេនេវ បវត្តិតោ, ឯវញ្ច កត្វា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៩៦) បថវីកសិណស្ស អាទាសចន្ទមណ្ឌលូបមាវចនញ្ច សមត្ថិតំ ហោតិ. ចតុត្ថេ បន ភូតកសិណេ ភូតបដិច្ឆាយា ឯវ ឈានស្ស គោចរភាវំ គច្ឆតីតិ តស្សេវ អរូបបដិភាគតា យុត្តា, តស្មា វាយោកសិណេយេវ បរិកម្មំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

កថំ បស្សតីតិ អាហ ‘‘ចិត្តេ សតី’’តិអាទិ. សន្តោតិ និព្ពុតោ, ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានមេតន្តិ វុត្តំ ហោតិ. កាលំ កត្វាតិ មរណំ កត្វា, យោ វា មនុស្សលោកេ ជីវនកាលោ ឧបត្ថម្ភកបច្ចយេហិ ករីយតិ, តំ ករិត្វាតិបិ អត្ថោ. អសញ្ញសត្តេសុ និព្ពត្តតីតិ អសញ្ញសត្តសង្ខាតេ សត្តនិកាយេ រូបបដិសន្ធិវសេនេវ ឧបបជ្ជតិ, អញ្ញេសុ វា ចក្កវាឡេសុ តស្សា ភូមិយា អត្ថិតាយ អនេកវិធភាវំ សន្ធាយ បុថុវចននិទ្ទេសោតិបិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥធេវាតិ បញ្ចវោការភវេយេវ. តត្ថាតិ អសញ្ញីភវេ. យទិ រូបក្ខន្ធមត្តមេវ អសញ្ញីភវេ បាតុភវតិ, កថំ អរូបសន្និស្សយេន វិនា តត្ថ រូបំ បវត្តតិ, ននុ សិយា អរូបសន្និស្សិតាយេវ រូបក្ខន្ធស្ស ឧប្បត្តិ ឥធេវ បញ្ចវោការភវេ តថា ឧប្បត្តិយា អទស្សនតោតិ? នាយមនុយោគោ អញ្ញត្ថាបិ អប្បវិដ្ឋោ, កថំ បន រូបសន្និស្សយេន វិនា អរូបធាតុយា អរូបំ បវត្តតីតិ. ឥទម្បិ ហិ តេន សមានជាតិយមេវ. កស្មា? ឥធេវ អទស្សនតោ, កថញ្ច កពឡីការាហារេន វិនា រូបធាតុយា រូបំ បវត្តតីតិ. ឥទម្បិ ច តំសភាវមេវ, កិំ ការណា? ឥធ អទស្សនតោយេវ. ឥតិ អញ្ញត្ថាបិ តថា បវត្តិទស្សនតោ, កិមេតេន អញ្ញនិទស្សនេន ឥធេវ អនុយោគេន. អបិច យថា យស្ស ចិត្តសន្តានស្ស និព្ពត្តិការណំ រូបេ អវិគតតណ្ហំ, តស្ស សហ រូបេន សម្ភវតោ រូបំ និស្សាយ បវត្តិ រូបសាបេក្ខតាយ ការណស្ស. យស្ស បន និព្ពត្តិការណំ រូបេ វិគតតណ្ហំ, តស្ស វិនា រូបេន បវត្តិ រូបនិរបេក្ខតាយ ការណស្ស, ឯវំ យស្ស រូបប្បពន្ធស្ស និព្ពត្តិការណំ អរូបេ វិគតតណ្ហំ, តស្ស វិនា អរូបេន បវត្តិ អរូបនិរបេក្ខតាយ ការណស្ស, ឯវំ ភាវនាពលាភាវតោ បញ្ចវោការភវេ រូបារូបសម្ភវោ វិយ, ភាវនាពលេន ចតុវោការភវេ អរូបស្សេវ សម្ភវោ វិយ ច. អសញ្ញីភវេបិ ភាវនាពលេន រូបស្សេវ សម្ភវោ ទដ្ឋព្ពោតិ.

កថំ បន តត្ថ កេវលោ រូបប្បពន្ធោ បច្ចុប្បន្នបច្ចយរហិតោ ចិរកាលំ បវត្តតីតិ បច្ចេតព្ពំ, កិត្តកំ វា កាលំ បវត្តតីតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា ‘‘យថា នាមា’’តិអាទិមាហ. តេន ន កេវលំ ឥធ ចេវ អញ្ញត្ថ ច វុត្តោ អាគមោយេវ ឯតទត្ថញាបនេ, អថ ខោ អយំ បនេត្ថ យុត្តីតិ ទស្សេតិ. ជិយាវេគុក្ខិត្តោតិ ធនុជិយាយ វេគេន ខិបិតោ. ឈានវេគោ នាម ឈានានុភាវោ ផលទានេ សមត្ថតា. តត្តកមេវ កាលន្តិ ឧក្កំសតោ បញ្ច មហាកប្បសតានិ. តិដ្ឋន្តីតិ យថានិព្ពត្តឥរិយាបថមេវ ចិត្តកម្មរូបកសទិសា ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ. ឈានវេគេតិ អសញ្ញសមាបត្តិបរិក្ខិត្តេ ចតុត្ថជ្ឈានកម្មវេគេ, បញ្ចមជ្ឈានកម្មវេគេ វា. អន្តរធាយតីតិ បច្ចយនិរោធេន និរុជ្ឈតិ ន បវត្តតិ. ឥធាតិ កាមាវចរភវេតិ អត្ថោ អញ្ញត្ថ តេសមនុប្បត្តិតោ. បដិសន្ធិសញ្ញាតិ បដិសន្ធិចិត្តុប្បាទោយេវ សញ្ញាសីសេន វុត្តោ. កថំ បន អនេកកប្បសតមតិក្កមេន ចិរនិរុទ្ធតោ វិញ្ញាណតោ ឥធ វិញ្ញាណមុប្បជ្ជតិ. ន ហិ និរុទ្ធេ ចក្ខុបសាទេ ចក្ខុវិញ្ញាណមុប្បជ្ជមានំ ទិដ្ឋន្តិ? នយិទមេកន្តតោ ទដ្ឋព្ពំ. និរុទ្ធម្បិ ហិ ចិត្តំ សមានជាតិកស្ស អន្តរា អនុប្បជ្ជនតោ សមនន្តរបច្ចយមត្តំ ហោតិយេវ, ន ពីជំ. ពីជំ បន កម្មមេវ, តស្មា កម្មតោ ពីជភូតតោ អារម្មណាទីហិ បច្ចយេហិ អសញ្ញីភវតោ ចុតានំ កាមធាតុយា ឧបបត្តិវិញ្ញាណំ ហោតិយេវ, តេនាហ ‘‘ឥធ បដិសន្ធិសញ្ញា ឧប្បជ្ជតី’’តិ. ឯត្ថ ច យថា នាម ឧតុនិយាមេន បុប្ផគ្គហណេ និយតកាលានំ រុក្ខានំ វិទារណសង្ខាតេ វេខេ ទិន្នេ វេខពលេន អនិយមតា ហោតិ បុប្ផគ្គហណស្ស, ឯវមេវ បញ្ចវោការភវេ អវិប្បយោគេន វត្តមានេសុ រូបារូបធម្មេសុ រូបារូបវិរាគភាវនាសង្ខាតេ វេខេ ទិន្នេ តស្ស សមាបត្តិវេខពលស្ស អនុរូបតោ អរូបភវេ, អសញ្ញភវេ ច យថាក្កមំ រូបរហិតា, អរូបរហិតា ច ខន្ធានំ បវត្តិ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

កស្មា បនេត្ថ បុន សញ្ញុប្បាទា ច បន ‘‘តេ ទេវា តម្ហា កាយា ចវន្តី’’តិ សញ្ញុប្បាទោ តេសំ ចវនស្ស ការណភាវេន វុត្តោ, ‘‘សញ្ញុប្បាទា’’តិ វចនំ វា កិមត្ថទស្សនន្តិ ចោទនាយ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិមាហ. ឥធ បដិសន្ធិសញ្ញុប្បាទេន តេសំ ចវនស្ស បញ្ញាយនតោ ញាបកហេតុភាវេន វុត្តោ, ‘‘សញ្ញុប្បាទា’’តិ វចនំ វា តេសំ ចវនស្ស បញ្ញាយនភាវទស្សនន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘សញ្ញុប្បាទា’’តិ ហិ ឯតស្ស សញ្ញុប្បាទេន ហេតុភូតេន ចវន្តិ, សញ្ញុប្បាទា វា ឧប្បាទសញ្ញា តេ ទេវាតិ សម្ពន្ធោ. សន្តភាវាយាតិ និព្ពានាយ. ននុ ចេត្ថ ជាតិសតសហស្សទសសំវដ្ដាទីនមត្ថកេ, តទព្ភន្តរេ វា បវត្តាយ អសញ្ញូបបត្តិយា វសេន លាភីអធិច្ចសមុប្បន្និកវាទោបិ លាភីសស្សតវាទោ វិយ អនេកភេទោ សម្ភវតីតិ? សច្ចមេវ, អនន្តរត្តា បន អាសន្នាយ អសញ្ញូបបត្តិយា វសេន លាភីអធិច្ចសមុប្បន្និកវាទោ នយទស្សនវសេន ឯកោវ ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា សស្សតទិដ្ឋិសង្គហតោ អធិច្ចសមុប្បន្និកវាទស្ស សស្សតវាទេ អាគតោ សព្ពោបិ ទេសនានយោ យថាសម្ភវំ អធិច្ចសមុប្បន្និកវាទេបិ គហេតព្ពោតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ ភគវតា លាភីអធិច្ចសមុប្បន្និកវាទោ អវិភជិត្វា ទស្សិតោ, អវស្សញ្ចស្ស សស្សតទិដ្ឋិសង្គហោ ឥច្ឆិតព្ពោ សំកិលេសបក្ខេ សត្តានមជ្ឈាសយស្ស សស្សតុច្ឆេទវសេនេវ ទុវិធត្តា, តេសុ ច ឧច្ឆេទប្បសង្គាភាវតោ. តថា ហិ អដ្ឋកថាយំ អាសយ-សទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តំ ‘‘សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិ ចា’’តិ, តថា ច វក្ខតិ ‘‘យាសំ សត្តេវ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយោ, សេសា សស្សតទិដ្ឋិយោ’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៩៧, ៩៨).

ននុ ច អធិច្ចសមុប្បន្និកវាទស្ស សស្សតទិដ្ឋិសង្គហោ ន យុត្តោ ‘‘អហញ្ហិ បុព្ពេ នាហោសិ’’ន្តិអាទិវសេន បវត្តនតោ អបុព្ពសត្តបាតុភាវគាហកត្តា. សស្សតទិដ្ឋិ បន អត្តនោ, លោកស្ស ច សទាភាវគាហិនី ‘‘អត្ថិត្វេវ សស្សតិសម’’ន្តិ បវត្តនតោតិ? នោ ន យុត្តោ អនាគតកោដិអទស្សនេន សស្សតគ្គាហសមវរោធត្តា. យទិបិ ហិ អយំ វាទោ ‘‘សោម្ហិ ឯតរហិ អហុត្វា សន្តតាយ បរិណតោ’’តិ (ទី. និ. ១.៦៨) អត្តនោ, លោកស្ស ច អតីតកោដិបរាមសនវសេន បវត្តោ, តថាបិ វត្តមានកាលតោ បដ្ឋាយ ន តេសំ កត្ថចិ អនាគតេ បរិយន្តំ បស្សតិ, វិសេសេន ច បច្ចុប្បន្នានាគតកាលេសុ អបរិយន្តទស្សនបភាវិតោ សស្សតវាទោ, យថាហ ‘‘សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតី’’តិ (ទី. និ. ១.៣១ អត្ថតោ សមានំ) យទេវំ សិយា ឥមស្ស ច វាទស្ស, សស្សតវាទាទីនញ្ច បុព្ពន្តកប្បិកេសុ សង្គហោ ន យុត្តោយេវ អនាគតកាលបរាមសនវសេន បវត្តត្តាតិ? យុត្តោ ឯវ សមុទាគមស្ស អតីតកោដ្ឋាសិកត្តា. តថា ហិ នេសំ សមុទាគមោ អតីតំសបុព្ពេនិវាសញាណេហិ, តប្បតិរូបកានុស្សវាទិបភាវិតេហិ ច តក្កនេហិ សង្គហិតោតិ, តថា ចេវ សំវណ្ណិតំ. អថ វា សព្ពត្ថ អប្បដិហតញាណចារេន ធម្មស្សាមិនា និរវសេសតោ អគតិំ, គតិញ្ច យថាភូតំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទិតា ឯតា ទិដ្ឋិយោ, តស្មា យាវតិកា ទិដ្ឋិយោ ភគវតា ទេសិតា, យថា ច ទេសិតា, តាវតិកា តថា ចេវ សន្និដ្ឋានតោ សម្បដិច្ឆិតព្ពា, ន ចេត្ថ យុត្តិវិចារណា កាតព្ពា ពុទ្ធវិសយត្តា. អចិន្តេយ្យោ ហិ ពុទ្ធានំ ពុទ្ធវិសយោ, តថា ច វក្ខតិ ‘‘តត្ថ ន ឯកន្តេន ការណំ បរិយេសិតព្ព’’ន្តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧៨-៨២).

ទុតិយភាណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.