១. ព្រហ្មជាលសុត្តំ

បរិព្ពាជកកថាវណ្ណនា

១. ឯត្តាវតា ច បរមសណ្ហសុខុមគម្ភីរទុទ្ទសានេកវិធនយសមលង្កតំ ព្រហ្មជាលស្ស សាធារណតោ ពាហិរនិទានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អព្ភន្តរនិទានំ សំវណ្ណេន្តោ អត្ថាធិគមស្ស សុនិក្ខិត្តបទមូលកត្តា, សុនិក្ខិត្តបទភាវស្ស ច ‘‘ឥទមេវ’’ន្តិ សភាវវិភាវនេន បទវិភាគេន សាធេតព្ពត្តា បឋមំ តាវ បទវិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ឯវ’’ន្តិអាទិមាហ. បទវិភាគេន ហិ ‘‘ឥទំ នាម ឯតំ បទ’’ន្តិ វិជាននេន តំតំបទានុរូបំ លិង្គវិភត្តិ វចន កាលបយោគាទិកំ សម្មាបតិដ្ឋាបនតោ យថាវុត្តស្ស បទស្ស សុនិក្ខិត្តតា ហោតិ, តាយ ច អត្ថស្ស សមធិគមិយតា. យថាហ ‘‘សុនិក្ខិត្តស្ស ភិក្ខវេ – បទព្យញ្ជនស្ស អត្ថោបិ សុនយោហោតី’’តិអាទិ. អបិច សម្ពន្ធតោ, បទតោ, បទវិភាគតោ, បទត្ថតោ អនុយោគតោ, បរិហារតោ ចាតិ ឆហាការេហិ អត្ថវណ្ណនា កាតព្ពា. តត្ថ សម្ពន្ធោ នាម ទេសនាសម្ពន្ធោ, យំ លោកិយា ‘‘ឧម្មុគ្ឃាតោ’’តិបិ វទន្តិ, សោ បន បាឡិយា និទានបាឡិវសេន, និទានបាឡិយា ច សង្គីតិវសេន វេទិតព្ពោ. បឋមមហាសង្គីតិំ ទស្សេន្តេន ហិ និទានបាឡិយា សម្ពន្ធោ ទស្សិតោ, តស្មា បទាទិវសេនេវ សំវណ្ណនំ ករោន្តោ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិមាហ. ឯត្ថ ច ‘‘ឯវន្តិ និបាតបទន្តិអាទិនា បទតោ, បទវិភាគតោ ច សំវណ្ណនំ ករោតិ បទានំ តព្ពិសេសានញ្ច ទស្សិតត្តា. បទវិភាគោតិ ហិ បទានំ វិសេសោយេវ អធិប្បេតោ, ន បទវិគ្គហោ. បទានិ ច បទវិភាគោ ច បទវិភាគោ. អថ វា បទវិភាគោ ច បទវិគ្គហោ ច បទវិភាគោតិ ឯកសេសវសេន បទបទវិគ្គហាបិ បទវិភាគសទ្ទេន វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. បទវិគ្គហតោ បន ‘‘ភិក្ខូនំ សង្ឃោ’’តិអាទិនា ឧបរិ សំវណ្ណនំ ករិស្សតិ, តថា បទត្ថានុយោគបរិហារេហិបិ. ឯវន្តិ ឯត្ថ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ អន្តរាសទ្ទ ច សទ្ទាទីនម្បិ សង្គហិតត្តា, នយគ្គហណេន វា តេ គហិតា. តេនាហ ‘‘មេតិអាទីនិ នាមបទានី’’តិ. ឥតរថា ហិ អន្តរាសទ្ទំ ច សទ្ទាទីនម្បិ និបាតភាវោ វត្តព្ពោ សិយា. មេតិអាទីនីតិ ឯត្ថ បន អាទិ-សទ្ទេន យាវ បដិសទ្ទោ, តាវ តទវសិដ្ឋាយេវ សទ្ទា សង្គហិតា. បដីតិ ឧបសគ្គបទំ បតិសទ្ទស្ស ការិយភាវតោ.

ឥទានិ អត្ថុទ្ធារក្កមេន បទត្ថតោ សំវណ្ណនំ ករោន្តោ ‘‘អត្ថតោ បនា’’តិអាទិមាហ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ សោតូនំ សំវណ្ណនានយកោសល្លត្ថំ សំវណ្ណនាប្បការា វត្តព្ពា. កថំ?

ឯកនាឡិកា កថា ច, ចតុរស្សា តថាបិ ច;

និសិន្នវត្តិកា ចេវ, តិធា សំវណ្ណនំ វទេ.

តត្ថ បាឡិំ វត្វា ឯកេកបទស្ស អត្ថកថនំ ឯកាយ នាឡិយា មិនិតសទិសត្តា, ឯកេកំ វា បទំ នាឡំ មូលំ, ឯកមេកំ បទំ វា នាឡិកា អត្ថនិគ្គមនមគ្គោ ឯតិស្សាតិ កត្វា ឯកនាឡិកា នាម. បដិបក្ខំ ទស្សេត្វា, បដិបក្ខស្ស ច ឧបមំ ទស្សេត្វា, សបក្ខំ ទស្សេត្វា, សបក្ខស្ស ច ឧបមំ ទស្សេត្វា, កថនំ ចតូហិ ភាគេហិ វុត្តត្តា, ចត្តារោ វា រស្សា សល្លក្ខណូបាយា ឯតិស្សាតិ កត្វា ចតុរស្សា នាម, វិសភាគធម្មវសេនេវ បរិយោសានំ គន្ត្វា បុន សភាគធម្មវសេនេវ បរិយោសានគមនំ និសីទាបេត្វា បតិដ្ឋាបេត្វា អាវត្តនយុត្តត្តា, និយមតោ វា និសិន្នស្ស អារទ្ធស្ស វត្តោ សំវត្តោ ឯតិស្សាតិ កត្វា និសិន្នវត្តិកា នាម, យថារទ្ធស្ស អត្ថស្ស វិសុំ វិសុំ បរិយោសានាបិ និយុត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ, សោទាហរណា បន កថា អង្គុត្តរដ្ឋកថាយ តដ្ដីកាយំ ឯកាទសនិបាតេ គោបាលកសុត្តវណ្ណនាតោ គហេតព្ពា.

ភេទកថា តត្វកថា, បរិយាយកថាបិ ច;

ឥតិ អត្ថក្កមេ វិទ្វា, តិធា សំវណ្ណនំ វទេ.

តត្ថ បកតិអាទិវិចារណា ភេទកថា យថា ‘‘ពុជ្ឈតីតិ ពុទ្ធោ’’តិអាទិ. សរូបវិចារណា តត្វកថា យថា ‘‘ពុទ្ធោតិ យោ សោ ភគវា សយម្ភូ អនាចរិយកោ’’តិអាទិ (មហានិ. ១៩២; ចូឡនិ. ៩៧; បដិ. ម. ១.១៦១). វេវចនវិចារណា បរិយាយកថា យថា ‘‘ពុទ្ធោ ភគវា សព្ពញ្ញូ លោកនាយកោ’’តិអាទិ (នេត្តិ. ៣៨ វេវចនាហារវិភង្គនិស្សិតោ បាឡិ).

បយោជនញ្ច បិណ្ឌត្ថោ, អនុសន្ធិ ច ចោទនា;

បរិហារោ ច សព្ពត្ថ, បញ្ចធា វណ្ណនំ វទេ.

តត្ថ បយោជនំ នាម ទេសនាផលំ, តំ បន សុតមយញាណាទិ. បិណ្ឌត្ថោ នាម វិប្បកិណ្ណស្ស អត្ថស្ស សុវិជាននត្ថំ សម្បិណ្ឌេត្វា កថនំ. អនុសន្ធិ នាម បុច្ឆានុសន្ធាទិ. ចោទនា នាម យថាវុត្តស្ស វចនស្ស វិរោធិកថនំ. បរិហារោ នាម តស្ស អវិរោធិកថនំ.

ឧម្មុគ្ឃាតោ បទញ្ចេវ, បទត្ថោ បទវិគ្គហោ;

ចាលនា បច្ចុបដ្ឋានំ, ឆធា សំវណ្ណនំ វទេ. (វជិរ. ដី. បឋមមហាសង្គីតិវណ្ណនា);

តត្ថ អជ្ឈត្តិកាទិនិទានំ ឧម្មុគ្ឃាតោ. ‘‘ឯវមិទ’’ន្តិ នានាវិធេន បទវិសេសតាកថនំ បទំ, សទ្ទត្ថាធិប្បាយត្ថាទិ បទត្ថោ. អនេកធា និព្ពចនំ បទវិគ្គហោ.ចាលនា នាម ចោទនា. បច្ចុបដ្ឋានំ បរិហារោ.

សមុដ្ឋានំ បទត្ថោ ច, ភាវានុវាទវិធយោ;

វិរោធោ បរិហារោ ច, និគមនន្តិ អដ្ឋធា.

តត្ថ សមុដ្ឋានន្តិ អជ្ឈត្តិកាទិនិទានំ. បទត្ថោតិ អធិប្បេតានធិប្បេតាទិវសេន អនេកធា បទស្ស អត្ថោ. ភាវោតិ អធិប្បាយោ. អនុវាទវិធយោតិ បឋមវចនំ វិធិ, តទាវិករណវសេន បច្ឆា វចនំ អនុវាទោ, វិសេសនវិសេស្យានំ វា វិធានុវាទ សមញ្ញា. វិរោធោតិ អត្ថនិច្ឆយនត្ថំ ចោទនា. បរិហារោតិ តស្សា សោធនា. និគមនន្តិ អនុសន្ធិយា អនុរូបំ អប្បនា.

អាទិតោ តស្ស និទានំ, វត្តព្ពំ តប្បយោជនំ;

បិណ្ឌត្ថោ ចេវ បទត្ថោ, សម្ពន្ធោ អធិប្បាយកោ;

ចោទនា សោធនា ចេតិ, អដ្ឋធា វណ្ណនំ វទេ.

តត្ថ សម្ពន្ធោ នាម បុព្ពាបរសម្ពន្ធោ, យោ ‘‘អនុសន្ធី’’តិ វុច្ចតិ. សេសា វុត្តត្ថាវ, ឯវមាទិនា តត្ថ តត្ថាគតេ សំវណ្ណនាប្បការេ ញត្វា សព្ពត្ថ យថារហំ វិចេតព្ពាតិ.

ឯវមនេកត្ថប្បភេទតា បយោគតោវ ញាតព្ពាតិ តព្ពសេន តំ សមត្ថេតុំ ‘‘តថា ហេសា’’តិអាទិ វុត្តំ. អថ វា អយំ សទ្ទោ ឥមស្សត្ថស្ស វាចកោតិ សង្កេតវវត្ថិតាយេវ សទ្ទា តំ តទត្ថស្ស វាចកា, សង្កេតោ ច នាម បយោគវសេន សិទ្ធោតិ ទស្សេតុម្បិ ឥទំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវមីទិសេសុ. ននុ ច –

‘‘យថាបិ បុប្ផរាសិម្ហា, កយិរា មាលាគុណេ ពហូ;

ឯវំ ជាតេន មច្ចេន, កត្តព្ពំ កុសលំ ពហុ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៥៣);

ឯត្ថ ឯវំ-សទ្ទេន ឧបមាការស្សេវ វុត្តត្តា អាការត្ថោយេវ ឯវំ-សទ្ទោ សិយាតិ? ន, វិសេសសព្ភាវតោ. ‘‘ឯវំ ព្យា ខោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២៣៤, ៣៩៦) ហិ អាការមត្តវាចកោយេវ អាការត្ថោតិ អធិប្បេតោ, ន បន អាការវិសេសវាចកោ. ឯត្ថ ហិ កិញ្ចាបិ បុប្ផរាសិសទិសតោ មនុស្សូបបត្តិ សប្បុរិសូបនិស្សយ សទ្ធម្មសវន យោនិសោមនសិការភោគសម្បត្តិអាទិទានាទិបុញ្ញកិរិយាហេតុសមុទាយតោ សោភាសុគន្ធតាទិគុណយោគេន មាលាគុណសទិសិយោ ពហុកា បុញ្ញកិរិយា មរិតព្ពសភាវតាយ មច្ចេន សត្តេន កត្តព្ពាតិ អត្ថស្ស ជោតិតត្តា បុប្ផរាសិមាលាគុណាវ ឧបមា នាម ឧបមីយតិ ឯតាយាតិ កត្វា, តេសំ ឧបមាការោ ច យថាសទ្ទេន អនិយមតោ ជោតិតោ, តស្មា ‘‘ឯវំ-សទ្ទោ និយមតោ ឧបមាការនិគមនត្ថោ’’តិ វត្តុំ យុត្តំ, តថាបិ សោ ឧបមាការោ និយមិយមានោ អត្ថតោ ឧបមាវ ហោតិ និស្សយភូតំ តមន្តរេន និស្សិតភូតស្ស ឧបមាការស្ស អលព្ភមានត្តាតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘ឧបមាយំ អាគតោ’’តិ. អថ វា ឧបមីយនំ សទិសីករណន្តិ កត្វា បុប្ផរាសិមាលាគុណេហិ សទិសភាវសង្ខាតោ ឧបមាការោយេវ ឧបមា នាម. ‘‘សទ្ធម្មត្តំ សិយោបមា’’តិ ហិ វុត្តំ, តស្មា អាការមត្តវាចកោវ អាការត្ថោ ឯវំ-សទ្ទោ. ឧបមាសង្ខាតអាការវិសេសវាចកោ បន ឧបមាត្ថោយេវាតិ វុត្តំ ‘‘ឧបមាយំ អាគតោ’’តិ.

តថា ‘‘ឯវំ ឥមិនា អាការេន អភិក្កមិតព្ព’’ន្តិអាទិនា ឧបទិសិយមានាយ សមណសារុប្បាយ អាកប្បសម្បត្តិយា ឧបទិសនាការោបិ អត្ថតោ ឧបទេសោយេវាតិ អាហ ‘‘ឯវំ…បេ… ឧបទេសេ’’តិ. ឯវមេតន្តិ ឯត្ថ បន ភគវតា យថាវុត្តមត្ថំ អវិបរីតតោ ជានន្តេហិ កតំ តត្ថ សំវិជ្ជមានគុណានំ បការេហិ ហំសនំ ឧទគ្គតាករណំ សម្បហំសនំ. តត្ថ សម្បហំសនាការោបិ អត្ថតោ សម្បហំសនមេវាតិ វុត្តំ ‘‘សម្បហំសនេតិ. ឯវមេវ បនាយន្តិ ឯត្ថ ច ទោសវិភាវនេន គារយ្ហវចនំ គរហណំ, តទាការោបិ អត្ថតោ គរហណំ នាម, តស្មា ‘‘គរហណេ’’តិ វុត្តំ. សោ ចេត្ថ គរហណាការោ ‘‘វសលី’’តិអាទិខុំសនសទ្ទសន្និធានតោ ឯវំ-សទ្ទេន បកាសិតោតិ វិញ្ញាយតិ, យថា ចេត្ថ ឯវំ ឧបមាការាទយោបិ ឧបមាទិវសេន វុត្តានំ បុប្ផរាសិអាទិសទ្ទានំ សន្និធានតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ជោតកមត្តា ហិ និបាតាតិ. ឯវមេវាតិ ច អធុនា ភាសិតាការេនេវ. អយំ វសលគុណយោគតោ វសលី កាឡកណ្ណី យស្មិំ វា តស្មិំ វា ឋានេ ភាសតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ ភន្តេតិ សាធុ ភន្តេ, សុដ្ឋុ ភន្តេតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្ថ បន ធម្មស្ស សាធុកំ សវនមនសិការេ សន្និយោជិតេហិ ភិក្ខូហិ តត្ថ អត្តនោ ឋិតភាវស្ស បដិជាននមេវ វចនសម្បដិគ្គហោ, តទាការោបិ អត្ថតោ វចនសម្បដិគ្គហោយេវ នាម, តេនាហ ‘‘វចនសម្បដិគ្គហេ’’តិ.

ឯវំ ព្យា ខោតិ ឯវំ វិយ ខោ. ឯវំ ខោតិ ហិ ឥមេសំ បទានមន្តរេ វិយសទ្ទស្ស ព្យាបទេសោតិ នេរុត្តិកា ‘‘វ-ការស្ស, ព-ការំ, យ-ការសំយោគញ្ច កត្វា ទីឃវសេន បទសិទ្ធី’’តិបិ វទន្តិ. អាការេតិ អាការមត្តេ. អប្បាពាធន្តិ វិសភាគវេទនាភាវំ. អប្បាតង្កន្តិកិច្ឆជីវិតកររោគាភាវំ. លហុដ្ឋានន្តិ និគ្គេលញ្ញតាយ លហុតាយុត្តំ ឧដ្ឋានំ. ពលន្តិ កាយពលំ. ផាសុវិហារន្តិ ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ សុខវិហារំ. វិត្ថារោ ទសម សុភសុត្តដ្ឋកថាយ មេវ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៤៤៥) អាវិ ភវិស្សតិ. ឯវញ្ច វទេហីតិ យថាហំ វទាមិ, ឯវម្បិ សមណំ អានន្ទំ វទេហិ. ‘‘សាធុ កិរ ភវ’’ន្តិអាទិកំ ឥទានិ វត្តព្ពវចនំ, សោ ច វទនាការោ ឥធ ឯវំ-សទ្ទេន និទស្សីយតីតិ វុត្តំ ‘‘និទស្សនេ’’តិ. កាលាមាតិ កាលាមគោត្តសម្ពន្ធេ ជនេ អាលបតិ. ‘‘ឥមេ…បេ… វា’’តិ យំ មយា វុត្តំ, តំ កិំ មញ្ញថាតិ អត្ថោ. សមត្តាតិ បរិបូរិតា. សមាទិន្នាតិ សមាទិយិតា. សំវត្តន្តិ វា នោ វា សំវត្តន្តិ ឯត្ថ វចនទ្វយេ កថំ វោ តុម្ហាកំ មតិ ហោតីតិ យោជេតព្ពំ. ឯវំ នោតិ ឯវមេវ អម្ហាកំ មតិ ឯត្ថ ហោតិ, អម្ហាកមេត្ថ មតិ ហោតិ យេវាតិបិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច តេសំ យថាវុត្តធម្មានំ អហិតទុក្ខាវហភាវេ សន្និដ្ឋានជននត្ថំ អនុមតិគ្គហណវសេន ‘‘សំវត្តន្តិ នោ វា, កថំ វោ ឯត្ថ ហោតី’’តិ បុច្ឆាយ កតាយ ‘‘ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា តទាការសន្និដ្ឋានំ ឯវំ-សទ្ទេន វិភាវិតំ, សោ ច តេសំ ធម្មានំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តនាការោ និយមិយមានោ អត្ថតោ អវធារណមេវាតិ វុត្តំ ‘‘អវធារណេ’’តិ. អាការត្ថមញ្ញត្រ សព្ពត្ថ វុត្តនយេន ចោទនា, សោធនា ច វេទិតព្ពា.

អាទិសទ្ទេន ចេត្ថ ឥទមត្ថបុច្ឆាបរិមាណាទិអត្ថានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ ‘‘ឯវំគតានិ, ឯវំវិធោ, ឯវមាការោ’’តិ ច អាទីសុ ឥទមត្ថេ, គតវិធាការសទ្ទា បន បការបរិយាយា. គតវិធយុត្តាការសទ្ទេ ហិ លោកិយា បការត្ថេ វទន្តិ. ‘‘ឯវំ សុ តេ សុន្ហាតា សុវិលិត្តា កប្បិតកេសមស្សូ អាមុត្តមណិកុណ្ឌលាភរណា ឱទាតវត្ថវសនា បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតា សមង្គីភូតា បរិចារេន្តិ, សេយ្យថាបិ ត្វំ ឯតរហិ សាចរិយកោតិ? នោ ហិទំ ភោ គោតមា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៨៦) បុច្ឆាយំ. ‘‘ឯវំ លហុបរិវត្តំ (អ. និ. ១.៤៨), ឯវមាយុបរិយន្តោ’’តិ (បារា. ១២) ច អាទីសុ បរិមាណេ. ឯត្ថាបិ ‘‘សុន្ហាតា សុវិលិត្តា’’តិអាទិវចនំ បុច្ឆា, លហុបរិវត្តំ, អាយូនំ បមាណញ្ច បរិមាណំ, តទាការោបិ អត្ថតោ បុច្ឆា ច បរិមាណញ្ច នាម, តស្មា ឯតេសុ បុច្ឆត្ថោ, បរិមាណត្ថោ ច ឯវំសទ្ទោ វេទិតព្ពោតិ. ឥធ បន សោ កតមេសុ ភវតិ, សព្ពត្ថ វា, អនិយមតោ បទេសេ វាតិ ចោទនាយ ‘‘ស្វាយមិធា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ននុ ឯកស្មិំយេវ អត្ថេ សិយា, កស្មា តីសុបីតិ ច, ហោតុ តិព្ពិធេសុ អត្ថេសុ, កេន កិមត្ថំ ទីបេតីតិ ច អនុយោគំ បរិហរន្តោ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថាតិ តេសុ តីសុ អត្ថេសុ. ឯកត្តនានត្តអព្យាបារឯវំធម្មតាសង្ខាតា, នន្ទិយាវត្តតិបុក្ខលសីហវិក្កីឡិតអង្កុសទិសាលោចនសង្ខាតា វា អាធារាទិភេទវសេន នានាវិធា នយា នានានយា, បាឡិគតិយោ វា នយា, តា ច បញ្ញត្តិអនុបញ្ញត្តិ អាទិវសេន, សង្ខេបវិត្ថារាទិវសេន, សំកិលេសភាគិយាទិលោកិយាទិតទុភយវោមិស្សកាទិវសេន, កុសលាទិវសេន, ខន្ធាទិវសេន, សង្គហាទិវសេន, សមយវិមុត្តាទិវសេន, ឋបនាទិវសេន, កុសលមូលាទិវសេន, តិកបដ្ឋានាទិវសេន ច បិដកត្តយានុរូបំ នានាប្បការាតិ នានានយា. តេហិ និបុណំ សណ្ហំ សុខុមំ តថា. អាសយោវ អជ្ឈាសយោ, តេ ច សស្សតាទិភេទេន, តត្ថ ច អប្បរជក្ខតាទិវសេន អនេកា, អត្តជ្ឈាសយាទយោ ឯវ វា សមុដ្ឋានមុប្បត្តិហេតុ ឯតស្សាតិ តថា, ឧបនេតព្ពាភាវតោ អត្ថព្យញ្ជនេ ហិ សម្បន្នំ បរិបុណ្ណំ តថា. អបិច សង្កាសនបកាសនវិវរណវិភជនឧត្តានីករណបញ្ញត្តិវសេន ឆហិ អត្ថបទេហិ, អក្ខរបទព្យញ្ជនអាការនិរុត្តិនិទ្ទេសវសេន ឆហិ ព្យញ្ជនបទេហិ ច សម្បន្នំ សមន្នាគតំ តថា. អថ វា វិញ្ញូនំ ហទយង្គមតោ, សវនេ អតិត្តិជននតោ, ព្យញ្ជនរសវសេន បរមគម្ភីរភាវតោ, វិចារណេ អតិត្តិជននតោ, អត្ថរសវសេន ច សម្បន្នំ សាទុរសំ តថា.

បាដិហារិយបទស្ស វចនត្ថំ ‘‘បដិបក្ខហរណតោ រាគាទិកិលេសាបនយនតោ បាដិហារិយ’’ន្តិ វទន្តិ. ភគវតោ បន បដិបក្ខា រាគាទយោ ន សន្តិ, យេ ហរិតព្ពា ពោធិមូលេយេវ សវាសនសកលសំកិលេសានំ បហីនត្តា. បុថុជ្ជនានម្បិ ច វិគតូបក្កិលេសេ អដ្ឋគុណសមន្នាគតេ ចិត្តេ ហតបដិបក្ខេ សតិយេវ ឥទ្ធិវិធំ បវត្តតិ, តស្មា បុថុជ្ជនេសុ បវត្តវោហារេនបិ ន សក្កា ឥធ ‘‘បាដិហារិយ’’ន្តិ វត្តុំ, សចេ បន មហាការុណិកស្ស ភគវតោ វេនេយ្យគតាវ កិលេសា បដិបក្ខា សំសារបង្កនិមុគ្គស្ស សត្តនិកាយស្ស សមុទ្ធរិតុកាមតោ, តស្មា តេសំ វេនេយ្យគតកិលេសសង្ខាតានំ បដិបក្ខានំ ហរណតោ បាដិហារិយន្តិ វុត្តំ អស្ស, ឯវំ សតិ យុត្តមេតំ.

អថ វា ភគវតោ សាសនស្ស បដិបក្ខា តិត្ថិយា, តេសំ តិត្ថិយភូតានំ បដិបក្ខានំ ហរណតោ បាដិហារិយន្តិបិ យុជ្ជតិ. កាមញ្ចេត្ថ តិត្ថិយា ហរិតព្ពា នាស្សុ, តេសំ បន សន្តានគតទិដ្ឋិហរណវសេន ទិដ្ឋិប្បកាសនេ អសមត្ថតាការណេន ច ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនីសង្ខាតេហិ តីហិបិ បាដិហារិយេហិ តេ ហរិតា អបនីតា នាម ហោន្តិ. បដីតិ វា អយំ សទ្ទោ ‘‘បច្ឆា’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ ពោធេតិ ‘‘តស្មិំ បដិបវិដ្ឋម្ហិ, អញ្ញោ អាគញ្ឆិ ព្រាហ្មណោ’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៩៨៥; ចូឡនិ. ៤) វិយ, តស្មា សមាហិតេ ចិត្តេ វិគតូបក្លេសេ កតកិច្ចេន បច្ឆា ហរិតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ បដិហារិយំ, តទេវ ទីឃវសេន, សកត្ថវុត្តិបច្ចយវសេន វា បាដិហារិយំ, អត្តនោ វា ឧបក្លេសេសុ ចតុត្ថជ្ឈានមគ្គេហិ ហរិតេសុ បច្ឆា តទញ្ញេសំ ហរណំ បាដិហារិយំ វុត្តនយេន. ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនិយោ ហិ វិគតូបក្លេសេន, កតកិច្ចេន ច សត្តហិតត្ថំ បុន បវត្តេតព្ពា, ហតេសុ ច អត្តនោ ឧបក្លេសេសុ បរសត្តានំ ឧបក្លេសហរណានិ ច ហោន្តីតិ តទុភយម្បិ និព្ពចនំ យុជ្ជតិ.

អបិច យថាវុត្តេហិ និព្ពចនេហិ ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនីសង្ខាតោ សមុទាយោ បដិហារិយំ នាម. ឯកេកំ បន តស្មិំ ភវំ ‘‘បាដិហារិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ វិសេសត្ថជោតកបច្ចយន្តរេន សទ្ទរចនាវិសេសសម្ភវតោ, បដិហារិយំ វា ចតុត្ថជ្ឈានំ, មគ្គោ ច បដិបក្ខហរណតោ, តត្ថ ជាតំ, តស្មិំ វា និមិត្តភូតេ, តតោ វា អាគតន្តិ បាដិហារិយំ. វិចិត្រា ហិ តទ្ធិតវុត្តិ. តស្ស បន ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនីភេទេន, វិសយភេទេន ច ពហុវិធស្ស ភគវតោ ទេសនាយ លព្ភមានត្តា ‘‘វិវិធបាដិហារិយន្តិ វុត្តំ. ភគវា ហិ កទាចិ ឥទ្ធិវសេនាបិ ទេសនំ ករោតិ និម្មិតពុទ្ធេន សហ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនាទីសុ, កទាចិ អាទេសនាវសេនាបិ អាមគន្ធព្រាហ្មណស្ស ធម្មទេសនាទីសុ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.២៤១), យេភុយ្យេន បន អនុសាសនិយា. អនុសាសនីបាដិហារិយញ្ហិ ពុទ្ធានំ សតតំ ធម្មទេសនា. ឥតិ តំតំទេសនាការេន អនេកវិធបាដិហារិយតា ទេសនាយ លព្ភតិ. អយមត្ថោ ឧបរិ ឯកាទសមស្ស កេវដ្ដសុត្តស្ស វណ្ណនាយ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៤៨១) អាវិ ភវិស្សតិ. អថ វា តស្ស វិវិធស្សាបិ បាដិហារិយស្ស ភគវតោ ទេសនាយ សំសូចនតោ ‘‘វិវិធបាដិហារិយ’’ន្តិ វុត្តំ, អនេកវិធបាដិហារិយទស្សនន្តិ អត្ថោ.

ធម្មនិរុត្តិយាវ ភគវតិ ធម្មំ ទេសេន្តេ សព្ពេសំ សុណន្តានំ នានាភាសិតានំ តំតំភាសានុរូបតោ ទេសនា សោតបថមាគច្ឆតីតិ អាហ ‘‘សព្ព…បេ… មាគច្ឆន្ត’’ន្តិ. សោតមេវ សោតបថោ, សវនំ វា សោតំ, តស្ស បថោ តថា, សោតទ្វារន្តិ អត្ថោ. សព្ពាការេនាតិ យថាទេសិតាការេន. កោ សមត្ថោ វិញ្ញាតុំ, អសមត្ថោយេវ, តស្មាតិ បាឋសេសោ. បនាតិ ឯកំសត្ថេ, តេន សទ្ធាសតិធិតិវីរិយាទិពលសង្ខាតេន សព្ពថាមេន ឯកំសេនេវ សោតុកាមតាសង្ខាតកុសលច្ឆន្ទស្ស ជននំ ទស្សេតិ. ជនេត្វាបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ, អបិ-សទ្ទោ វា សម្ភាវនត្ថោ ‘‘ពុទ្ធោបិ ពុទ្ធភាវំ ភាវេត្វា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. អដ្ឋ ១; ម. និ. អដ្ឋ. ១; សំ. និ. អដ្ឋ. ១; អ. និ. អដ្ឋ ១.បឋមគន្ថារម្ភកថា) វិយ, តេន ‘‘សព្ពថាមេន ឯកំសេនេវ សោតុកាមតំ ជនេត្វាបិ នាម ឯកេនាការេន សុតំ, កិមង្គំ បន អញ្ញថា’’តិ តថាសុតេ ធម្មេ សម្ភាវនំ ករោតិ. កេចិ បន ‘‘ឯទិសេសុ គរហត្ថោ’’តិ វទន្តិ, តទយុត្តមេវ គរហត្ថស្ស អវិជ្ជមានត្តា, វិជ្ជមានត្ថស្សេវ ច ឧបសគ្គនិបាតានំ ជោតកត្តា. ‘‘នានានយនិបុណ’’ន្តិអាទិនា ហិ សព្ពប្បការេន សោតុមសក្កុណេយ្យភាវេន ធម្មស្ស ឥធ សម្ភាវនមេវ ករោតិ, តស្មា ‘‘អបិ ទិព្ពេសុ កាមេសុ, រតិំ សោ នាធិគច្ឆតី’’តិអាទីសុយេវ (ធ. ប. ១៨៧) គរហត្ថសម្ភវេសុ គរហត្ថោ វេទិតព្ពោតិ. អបិ-សទ្ទោ ច ឦទិសេសុ ឋានេសុ និបាតោយេវ, ន ឧបសគ្គោ. តថា ហិ ‘‘អបិ-សទ្ទោ ច និបាតបក្ខិកោ កាតព្ពោ, យត្ថ កិរិយាវាចកតោ បុព្ពោ ន ហោតី’’តិ អក្ខរចិន្តកា វទន្តិ. មយាបីតិ ឯត្ថ បន ន កេវលំ មយាវ, អថ ខោ អញ្ញេហិបិ តថារូបេហីតិ សម្បិណ្ឌនត្ថោ គហេតព្ពោ.

សាមំ ភវតីតិ សយម្ភូ, អនាចរិយកោ. ន មយំ ឥទំ សច្ឆិកតន្តិ ឯត្ថ បន ‘‘ន អត្តនោ ញាណេនេវ អត្តនា សច្ឆិកត’’ន្តិ បករណតោ អត្ថោ វិញ្ញាយតិ. សាមញ្ញវចនស្សាបិ ហិ សម្បយោគវិប្បយោគសហចរណវិរោធសទ្ទន្តរសន្និធានលិង្គឱចិត្យកាលទេសបករណាទិវសេន វិសេសត្ថគ្គហណំ សម្ភវតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ. បរិមោចេន្តោតិ ‘‘បុន ចបរំ ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បាបភិក្ខុ តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ បរិយាបុណិត្វា អត្តនោ ទហតី’’តិ (បារា. ១៩៥) វុត្តទោសតោ បរិមោចាបនហេតុ. ហេត្វត្ថេ ហិ អន្ត-សទ្ទោ ‘‘អសម្ពុធំ ពុទ្ធនិសេវិត’’ន្តិអាទីសុ (វិ. អដ្ឋ. ១.គន្ថារម្ភកថា) វិយ. ឥមស្ស សុត្តស្ស សំវណ្ណនាប្បការវិចារណេន អត្តនោ ញាណស្ស បច្ចក្ខតំ សន្ធាយ ‘‘ឥទានិ វត្តព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ឯសា ហិ សំវណ្ណនាការានំ បកតិ, យទិទំ សំវណ្ណេតព្ពធម្មេ សព្ពត្ថ ‘‘អយមិមស្ស អត្ថោ, ឯវមិធ សំវណ្ណយិស្សាមី’’តិ បុរេតរមេវ សំវណ្ណនាប្បការវិចារណា.

ឯតទគ្គបទស្សត្ថោ វុត្តោវ. ‘‘ពហុស្សុតាន’’ន្តិអាទីសុ បន អញ្ញេបិ ថេរា ពហុស្សុតា, សតិមន្តោ, គតិមន្តោ, ធិតិមន្តោ, ឧបដ្ឋាកា ច អត្ថិ, អយំ បនាយស្មា ពុទ្ធវចនំ គណ្ហន្តោ ទសពលស្ស សាសនេ ភណ្ឌាគារិកបរិយត្តិយំ ឋត្វា គណ្ហិ, តស្មា ពហុស្សុតានំ អគ្គោ នាម ជាតោ. ឥមស្ស ច ថេរស្ស ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គហេត្វា ធារណសតិ អញ្ញេហិ ថេរេហិ ពលវតរា អហោសិ, តស្មា សតិមន្តានំ អគ្គោ នាម ជាតោ. អយមេវាយស្មា ឯកបទេ ឋត្វា សដ្ឋិបទសហស្សានិ គណ្ហន្តោ សត្ថារា កថិតនិយាមេន សព្ពបទានិ ជានាតិ, តស្មា គតិមន្តានំ អគ្គោ នាម ជាតោ. តស្សេវ ចាយស្មតោ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហនវីរិយំ, សជ្ឈាយនវីរិយញ្ច អញ្ញេហិ អសទិសំ អហោសិ, តស្មា ធិតិមន្តានំ អគ្គោ នាម ជាតោ. តថាគតំ ឧបដ្ឋហន្តោ ចេស ន អញ្ញេសំ ឧបដ្ឋាកភិក្ខូនំ ឧបដ្ឋហនាការេន ឧបដ្ឋហតិ. អញ្ញេបិ ហិ តថាគតំ ឧបដ្ឋហិំសុ, ន ច បន ពុទ្ធានំ មនំ គហេត្វា ឧបដ្ឋហិតុំ សក្កោន្តិ, អយំ បន ថេរោ ឧបដ្ឋាកដ្ឋានំ លទ្ធទិវសតោ បដ្ឋាយ អារទ្ធវីរិយោ ហុត្វា តថាគតស្ស មនំ គហេត្វា ឧបដ្ឋហិ, តស្មា ឧបដ្ឋាកានំ អគ្គោ នាម ជាតោ. អត្ថកុសលោតិ ភាសិតត្ថេ, បយោជនត្ថេ ច ឆេកោ. ធម្មោតិ បាឡិធម្មោ, នានាវិធោ វា ហេតុ. ព្យញ្ជនន្តិ អក្ខរំ អត្ថស្ស ព្យញ្ជនតោ. បទេន ហិ ព្យញ្ជិតោបិ អត្ថោ អក្ខរមូលកត្តា បទស្ស ‘‘អក្ខរេន ព្យញ្ជិតោ’’តិ វុច្ចតិ. អត្ថស្ស វិយញ្ជនតោ វា វាក្យម្បិ ឥធ ព្យញ្ជនំ នាម. វាក្យេន ហិ អត្ថោ បរិបុណ្ណំ ព្យញ្ជីយតិ, យតោ ‘‘ព្យញ្ជនេហិ វិវរតី’’តិ អាយស្មតា មហាកច្ចាយនត្ថេរេន វុត្តំ. និរុត្តីតិ និព្ពចនំ, បញ្ចវិធា វា និរុត្តិនយា. តេសម្បិ ហិ សទ្ទរចនាវិសេសេន អត្ថាធិគមហេតុតោ ឥធ គហណំ យុជ្ជតិ. បុព្ពាបរំ នាម បុព្ពាបរានុសន្ធិ, សុត្តស្ស វា បុព្ពភាគេន អបរភាគស្ស សំសន្ទនំ. ភគវតា ច បញ្ចវិធឯតទគ្គដ្ឋានេន ធម្មសេនាបតិនា ច បញ្ចវិធកោសល្លេន បសដ្ឋភាវានុរូបន្តិ សម្ពន្ធោ. ធារណពលន្តិ ធារណសង្ខាតំ ពលំ, ធារណេ វា ពលំ, ឧភយត្ថាបិ ធារេតុំ សាមត្ថិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ទស្សេន្តោ ហុត្វា, ទស្សនហេតូតិបិ អត្ថោ. តញ្ច ខោ អត្ថតោ វា ព្យញ្ជនតោ វា អនូនមនធិកន្តិ អវធារណផលមាហ. ន អញ្ញថា ទដ្ឋព្ពន្តិ បន និវត្តេតព្ពត្ថំ. ន អញ្ញថាតិ ច ភគវតោ សម្មុខា សុតាការតោ ន អញ្ញថា, ន បន ភគវតា ទេសិតាការតោ. អចិន្តេយ្យានុភាវា ហិ ភគវតោ ទេសនា, ឯវញ្ច កត្វា ‘‘សព្ពប្បការេន កោ សមត្ថោ វិញ្ញាតុ’’ន្តិ ហេដ្ឋា វុត្តវចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ, ឥតរថា ភគវតា ទេសិតាការេនេវ សោតុំ សមត្ថត្តា តទេតំ ន វត្តព្ពំ សិយា. យថាវុត្តេន បន អត្ថេន ធារណពលទស្សនញ្ច ន វិរុជ្ឈតិ សុតាការាវិរុជ្ឈនវសេន ធារណស្ស អធិប្បេតត្តា, អញ្ញថា ភគវតា ទេសិតាការេនេវ ធារិតុំ សមត្ថនតោ ហេដ្ឋា វុត្តវចនេន វិរុជ្ឈេយ្យ. ន ហេត្ថ ទ្វិន្នំ អត្ថានំ អត្ថន្តរតាបរិហារោ យុត្តោ តេសំ ទ្វិន្នម្បិ អត្ថានំ សុតភាវទីបនេន ឯកវិសយត្តា, ឥតរថា ថេរោ ភគវតោ ទេសនាយ សព្ពថា បដិគ្គហណេ បច្ឆិមត្ថវសេន សមត្ថោ, បុរិមត្ថវសេន ច អសមត្ថោតិ អាបជ្ជេយ្យាតិ.

‘‘យោ បរោ ន ហោតិ, សោ អត្តា’’តិ វុត្តាយ និយកជ្ឈត្តសង្ខាតាយ សន្តតិយា បវត្តនកោ តិវិធោបិ មេ-សទ្ទោ, តស្មា កិញ្ចាបិ និយកជ្ឈត្តសន្តតិវសេន ឯកស្មិំ យេវត្ថេ មេ-សទ្ទោ ទិស្សតិ, តថាបិ ករណសម្បទានសាមិនិទ្ទេសវសេន វិជ្ជមានវិភត្តិភេទំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘តីសុ អត្ថេសុ ទិស្សតី’’តិ, តីសុ វិភត្តិយត្ថេសុ អត្តនា សញ្ញុត្តវិភត្តិតោ ទិស្សតីតិ អត្ថោ. គាថាភិគីតន្តិ គាថាយ អភិគីតំ អភិមុខំ គាយិតំ. អភោជនេយ្យន្តិ ភោជនំ កាតុមនរហរូបំ. អភិគីតបទស្ស កត្តុបេក្ខត្តា មយាតិ អត្ថោ. ឯវំ សេសេសុបិ យថារហំ. សុតសទ្ទស្ស កម្មភាវសាធនវសេន ទ្វាធិប្បាយិកបទត្តា យថាយោគំ ‘‘មយា សុត’’ន្តិ ច ‘‘មម សុត’’ន្តិ ច អត្ថទ្វយេ យុជ្ជតិ.

កិញ្ចាបិ ឧបសគ្គោ កិរិយំ វិសេសេតិ, ជោតកមត្តភាវតោ បន សតិបិ តស្មិំ សុតសទ្ទោយេវ តំ តំ អត្ថំ វទតីតិ អនុបសគ្គស្ស សុតសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេ សឧបសគ្គស្ស គហណំ ន វិរុជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘សឧបសគ្គោ ច អនុបសគ្គោ ចា’’តិ. អស្សាតិ សុតសទ្ទស្ស. ឧបសគ្គវសេនបិ ធាតុសទ្ទោ វិសេសត្ថវាចកោ យថា ‘‘អនុភវតិ បរាភវតី’’តិ វុត្តំ ‘‘គច្ឆន្តោតិ អត្ថោ’’តិ. តថា អនុបសគ្គោបិ ធាតុសទ្ទោ សឧបសគ្គោ វិយ វិសេសត្ថវាចកោតិ អាហ ‘‘វិស្សុតធម្មស្សាតិ អត្ថោ’’តិ. ឯវមីទិសេសុ. សោតវិញ្ញេយ្យន្តិ សោតទ្វារនិស្សិតេន វិញ្ញាណេន វិញ្ញាតព្ពំ, សសម្ភារកថា វា ឯសា, សោតទ្វារេន វិញ្ញាតព្ពន្តិ អត្ថោ. សោតទ្វារានុសារវិញ្ញាតធរោតិ សោតទ្វារានុសារេន មនោវិញ្ញាណេន វិញ្ញាតធម្មធរោ. ន ហិ សោតទ្វារនិស្សិតវិញ្ញាណមត្តេន ធម្មោ វិញ្ញាយតិ, អថ ខោ តទនុសារមនោវិញ្ញាណេនេវ, សុតធរោតិ ច តថា វិញ្ញាតធម្មធរោ វុត្តោ, តស្មា តទត្ថោយេវ សម្ភវតីតិ ឯវំ វុត្តំ. កម្មភាវសាធនានិ សុតសទ្ទេ សម្ភវន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឥធ បនា’’តិអាទិមាហ. បុព្ពាបរបទសម្ពន្ធវសេន អត្ថស្ស ឧបបន្នតា, អនុបបន្នតា ច វិញ្ញាយតិ, តស្មា សុតសទ្ទស្សេវ វសេន អយមត្ថោ ‘‘ឧបបន្នោ, អនុបបន្នោ’’តិ វា ន វិញ្ញាតព្ពោតិ ចោទនាយ បុព្ពាបរបទសម្ពន្ធវសេន ឯតទត្ថស្ស ឧបបន្នតំ ទស្សេតុំ ‘‘មេ-សទ្ទស្ស ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. មយាតិ អត្ថេ សតីតិ កត្តុត្ថេ ករណនិទ្ទេសវសេន មយាតិ អត្ថេ វត្តព្ពេ សតិ, យទា មេ-សទ្ទស្ស កត្តុវសេន ករណនិទ្ទេសោ, តទាតិ វុត្តំ ហោតិ. មមាតិ អត្ថេ សតីតិ សម្ពន្ធីយត្ថេ សាមិនិទ្ទេសវសេន មមាតិ អត្ថេ វត្តព្ពេ សតិ, យទា សម្ពន្ធវសេន សាមិ និទ្ទេសោ, តទាតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯវំ សទ្ទតោ ញាតព្ពមត្ថំ វិញ្ញាបេត្វា ឥទានិ តេហិ ទស្សេតព្ពមត្ថំ និទស្សេន្តោ ‘‘ឯវមេតេសូ’’តិអាទិមាហ. សុតសទ្ទសន្និធានេ បយុត្តេន ឯវំ-សទ្ទេន សវនកិរិយាជោតកេនេវ ភវិតព្ពំ វិជ្ជមានត្ថស្ស ជោតកមត្តត្តា និបាតានន្តិ វុត្តំ ‘‘ឯវន្តិ សោតវិញ្ញាណាទិវិញ្ញាណកិច្ចនិទស្សន’’ន្តិ. សវនាយ ឯវ ហិ អាការោ, និទស្សនំ, អវធារណម្បិ, តស្មា យថាវុត្តោ ឯវំ-សទ្ទស្ស តិវិធោបិ អត្ថោ សវនកិរិយាជោតកភាវេន ឥធាធិប្បេតោតិ. អាទិ-សទ្ទេន ចេត្ថ សម្បដិច្ឆនាទីនំ សោតទ្វារិកវិញ្ញាណានំ, តទភិនិបាតានញ្ច មនោទ្វារិក វិញ្ញាណានំ គហណំ វេទិតព្ពំ, យតោ សោតទ្វារានុសារវិញ្ញាតត្ថេ ឥធ សុតសទ្ទោតិ វុត្តោ. អវធារណផលត្តា សទ្ទបយោគស្ស សព្ពម្បិ វាក្យំ អន្តោគធាវធារណំ, តស្មា ‘‘សុត’’ន្តិ ឯតស្ស សុតមេវាតិ អយមត្ថោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘អស្សវនភាវបដិក្ខេបតោ’’តិ. ឯតេន ហិ វចនេន អវធារណេន និរាកតំ ទស្សេតិ. យថា បន យំ សុតំ សុតមេវាតិ និយមេតព្ពំ, តថា ច តំ សុតំ សម្មា សុតំ ហោតីតិ អវធារណផលំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អនូនាធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សន’’ន្តិ. អថ វា សទ្ទន្តរត្ថាបោហនវសេន សទ្ទោ អត្ថំ វទតិ, តស្មា ‘‘សុត’’ន្តិ ឯតស្ស អសុតំ ន ហោតីតិ អយមត្ថោ លព្ភតីតិ សន្ធាយ ‘‘អស្សវនភាវបដិក្ខេបតោ’’តិ វុត្តំ, ឥមិនា ទិដ្ឋាទិនិវត្តនំ ករោតិ ទិដ្ឋាទីនំ ‘‘អសុត’’ន្តិ សទ្ទន្តរត្ថភាវេន និវត្តេតព្ពត្តា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ន ឥទំ មយា អត្តនោ ញាណេន ទិដ្ឋំ, ន ច សយម្ភុញាណេន សច្ឆិកតំ, អថ ខោ សុតំ, តញ្ច ខោ សុតំ សម្មទេវាតិ. តទេវ សម្មា សុតភាវំ សន្ធាយាហ ‘‘អនូនា…បេ… ទស្សន’’ន្តិ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘ឯវាទិសត្តិយា ចេវ, អញ្ញត្ថាបោហនេន ច;

ទ្វិធា សទ្ទោ អត្ថន្តរំ, និវត្តេតិ យថារហ’’ន្តិ.

អបិច អវធារណត្ថេ ឯវំ-សទ្ទេ អយមត្ថយោជនា ករីយតីតិ តទបេក្ខស្ស សុតសទ្ទស្ស សាវធារណត្ថោ វុត្តោ ‘‘អស្សវនភាវបដិក្ខេបតោ’’តិ, តទវធារណផលំ ទស្សេតិ ‘‘អនូ…បេ… ទស្សន’’ន្តិ ឥមិនា. សវន-សទ្ទោ ចេត្ថ ភាវសទ្ទេន យោគតោ កម្មសាធនោ វេទិតព្ពោ ‘‘សុយ្យតី’’តិ. អនូនាធិកតាយ ភគវតោ សម្មុខា សុតាការតោ អវិបរីតំ, អវិបរីតស្ស វា សុត្តស្ស គហណំ, តស្ស និទស្សនំ តថា, ឥតិ សវនហេតុ សុណន្តបុគ្គលសវនវិសេសវសេន អយំ យោជនា កតា.

ឯវំ បទត្តយស្ស ឯកេន បការេន អត្ថយោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បការន្តរេនាបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘តថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តស្សាតិ យា ភគវតោ សម្មុខា ធម្មស្សវនាការេន បវត្តា មនោទ្វារិកវិញ្ញាណវីថិ, តស្សា. សា ហិ នានាប្បការេន អារម្មណេ បវត្តិតុំ សមត្ថា, ន សោតទ្វារិក វិញ្ញាណវីថិ ឯការម្មណេយេវ បវត្តនតោ, តថា ចេវ វុត្តំ ‘‘សោតទ្វារានុសារេនា’’តិ. តេន ហិ សោតទ្វារិកវិញ្ញាណវីថិ និវត្តតិ. នានប្បការេនាតិ វក្ខមានេន អនេកវិហិតេន ព្យញ្ជនត្ថគ្គហណាការសង្ខាតេន នានាវិធេន អាការេន, ឯតេន ឥមិស្សា យោជនាយ អាការត្ថោ ឯវំ-សទ្ទោ គហិតោតិ ទស្សេតិ. បវត្តិភាវប្បកាសនន្តិ បវត្តិយា អត្ថិភាវប្បកាសនំ. យស្មិំ បការេ វុត្តប្បការា វិញ្ញាណវីថិ នានប្បការេន បវត្តា, តទេវ អារម្មណំ សន្ធាយ ‘‘ធម្មប្បកាសន’’ន្តិ វុត្តំ, ន បន សុតសទ្ទស្ស ធម្មត្ថំ, តេន វុត្តំ ‘‘អយំ ធម្មោ សុតោ’’តិ. តស្សា ហិ វិញ្ញាណវីថិយា អារម្មណមេវ ‘‘អយំ ធម្មោ សុតោ’’តិ វុច្ចតិ. តញ្ច និយមិយមានំ យថាវុត្តាយ វិញ្ញាណវីថិយា អារម្មណភូតំ សុត្តមេវ. អយញ្ហេត្ថាតិអាទិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស បាកដីករណំ. តប្បាកដីករណត្ថោ ហេត្ថ ហិ-សទ្ទោ. វិញ្ញាណវីថិយា ករណភូតាយ មយា ន អញ្ញំ កតំ, ឥទំ បន អារម្មណំ កតំ. កិំ បន តន្តិ ចេ? អយំ ធម្មោ សុតោតិ. អយំ បនេត្ថាធិប្បាយោ – អាការត្ថេ ឯវំ-សទ្ទេ ‘‘ឯកេនាការេនា’’តិ យោ អាការោ វុត្តោ, សោ អត្ថតោ សោតទ្វារានុសារវិញ្ញាណវីថិយា នានប្បការេន អារម្មណេ បវត្តិភាវោយេវ, តេន ច តទារម្មណភូតស្ស ធម្មស្សេវ សវនំ កតំ, ន អញ្ញន្តិ. ឯវំ សវនកិរិយាយ ករណកត្តុកម្មវិសេសោ ឥមិស្សា យោជនាយ ទស្សិតោ.

អញ្ញម្បិ យោជនមាហ ‘‘តថា’’តិអាទិនា. និទស្សនត្ថំ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា និទស្សនេន ច និទស្សិតព្ពស្សាវិនាភាវតោ ‘‘ឯវន្តិ និទស្សិតព្ពប្បកាសន’’ន្តិ វុត្តំ. ឥមិនា ហិ តទវិនាភាវតោ ឯវំសទ្ទេន សកលម្បិ សុត្តំ បច្ចាមដ្ឋន្តិ ទស្សេតិ, សុតសទ្ទស្ស កិរិយាបរត្តា, សវនកិរិយាយ ច សាធារណវិញ្ញាណប្បពន្ធបដិពទ្ធត្តា តស្មិញ្ច វិញ្ញាណប្បពន្ធេ បុគ្គលវោហារោតិ វុត្តំ ‘‘បុគ្គលកិច្ចប្បកាសន’’ន្តិ. សាធារណវិញ្ញាណប្បពន្ធោ ហិ បណ្ណត្តិយា ឥធ បុគ្គលោ នាម, សវនកិរិយា បន តស្ស កិច្ចំ នាម. ន ហិ បុគ្គលវោហាររហិតេ ធម្មប្បពន្ធេ សវនកិរិយា លព្ភតិ វោហារវិសយត្តា តស្សា កិរិយាយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ឥទ’’ន្តិអាទិ បិណ្ឌត្ថទស្សនំ មយាតិ យថាវុត្តវិញ្ញាណប្បពន្ធសង្ខាតបុគ្គលភូតេន មយា. សុតន្តិ សវនកិរិយាសង្ខាតេន បុគ្គលកិច្ចេន យោជិតំ, ឥមិស្សា បន យោជនាយ បុគ្គលព្យាបារវិសយស្ស បុគ្គលស្ស, បុគ្គលព្យាបារស្ស ច និទស្សនំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

អាការត្ថមេវ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា បុរិមយោជនាយ អញ្ញថាបិ អត្ថយោជនំ ទស្សេតុំ ‘‘តថា’’តិអាទិ វុត្តំ. ចិត្តសន្តានស្សាតិ យថាវុត្តវិញ្ញាណប្បពន្ធស្ស. នានាការប្បវត្តិយាតិ នានប្បការេន អារម្មណេ បវត្តិយា. នានប្បការំ អត្ថព្យញ្ជនស្ស គហណំ, នានប្បការស្ស វា អត្ថព្យញ្ជនស្ស គហណំ តថា, តតោយេវ សា ‘‘អាការបញ្ញត្តី’’តិ វុត្តាតិ តទេវត្ថំ សមត្ថេតិ ‘‘ឯវន្តិ ហី’’តិអាទិនា. អាការបញ្ញត្តីតិ ច ឧបាទាបញ្ញត្តិយេវ, ធម្មានំ បន បវត្តិអាការមុបាទាយ បញ្ញត្តត្តា តទញ្ញាយ ឧបាទាបញ្ញត្តិយា វិសេសនត្ថំ ‘‘អាការបញ្ញត្តី’’តិ វុត្តា វិសយនិទ្ទេសោតិ ឧប្បត្តិដ្ឋាននិទ្ទេសោ. សោតព្ពភូតោ ហិ ធម្មោ សវនកិរិយាកត្តុភូតស្ស បុគ្គលស្ស សវនកិរិយាវសេន បវត្តិដ្ឋានំ កិរិយាយ កត្តុកម្មដ្ឋត្តា តព្ពសេន ច តទាធារស្សាបិ ទព្ពស្ស អាធារភាវស្ស ឥច្ឆិតត្តា, ឥធ បន កិរិយាយ កត្តុបវត្តិដ្ឋានភាវោ ឥច្ឆិតោតិ កម្មមេវ អាធារវសេន វុត្តំ, តេនាហ ‘‘កត្តុ វិសយគ្គហណសន្និដ្ឋាន’’ន្តិ, អារម្មណមេវ វា វិសយោ. អារម្មណញ្ហិ តទារម្មណិកស្ស បវត្តិដ្ឋានំ. ឯវម្បិ ហិ អត្ថោ សុវិញ្ញេយ្យតរោ ហោតិ. យថាវុត្តវចនេ បិណ្ឌត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្តាវតា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្តាវតា ឯត្តកេន យថាវុត្តត្ថេន បទត្តយេន, កតំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. នានាការប្បវត្តេនាតិ នានប្បការេន អារម្មណេ បវត្តេន. ចិត្តសន្តានេនាតិ យថាវុត្តវិញ្ញាណវីថិសង្ខាតេន ចិត្តប្បពន្ធេន. គហណសទ្ទេ ចេតំ ករណំ. ចិត្តសន្តានវិនិមុត្តស្ស កស្សចិ កត្តុ បរមត្ថតោ អភាវេបិ សទ្ទវោហារេន ពុទ្ធិបរិកប្បិតភេទវចនិច្ឆាយ ចិត្តសន្តានតោ អញ្ញមិវ តំសមង្គិំ កត្វា អភេទេបិ ភេទវោហារេន ‘‘ចិត្តសន្តានេន តំសមង្គិនោ’’តិ វុត្តំ. វោហារវិសយោ ហិ សទ្ទោ នេកន្តបរមត្ថិកោតិ (ការករូបសិទ្ធិយំ យោ ការេតិ សហេតុសុត្តំ បស្សិតព្ពំ) សវនកិរិយាវិសយោបិ សោតព្ពធម្មោ សវនកិរិយាវសេន បវត្តចិត្តសន្តានស្ស ឥធ បរមត្ថតោ កត្តុភាវតោ តស្ស វិសយោយេវាតិ វុត្តំ ‘‘កត្តុ វិសយគ្គហណសន្និដ្ឋាន’’ន្តិ.

អបិច សវនវសេន ចិត្តប្បវត្តិយា ឯវ សវនកិរិយាភាវតោ តំវសេន តទញ្ញនាមរូបធម្មសមុទាយភូតស្ស តំកិរិយាកត្តុ ច វិសយោ ហោតីតិ កត្វា តថា វុត្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – បុរិមនយេ សវនកិរិយា, តក្កត្តា ច បរមត្ថតោ តថាបវត្តចិត្តសន្តានមេវ, តស្មា កិរិយាវិសយោបិ ‘‘កត្តុ វិសយោ’’តិ វុត្តោ. បច្ឆិមនយេ បន តថាបវត្តចិត្តសន្តានំ កិរិយា, តទញ្ញធម្មសមុទាយោ បន កត្តា, តស្មា កាមំ ឯកន្តតោ កិរិយាវិសយោយេវេស ធម្មោ, តថាបិ កិរិយាវសេន ‘‘តព្ពន្តកត្តុ វិសយោ’’តិ វុត្តោតិ. តំសមង្គិនោតិ តេន ចិត្តសន្តានេន សមង្គិនោ. កត្តូតិ កត្តារស្ស. វិសយោតិ អារម្មណវសេន បវត្តិដ្ឋានំ, អារម្មណមេវ វា. សុតាការស្ស ច ថេរស្ស សម្មា និច្ឆិតភាវតោ ‘‘គហណសន្និដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ.

អបរោ នយោ – យស្ស…បេ… អាការបញ្ញត្តីតិ អាការត្ថេន ឯវំ-សទ្ទេន យោជនំ កត្វា តទេវ អវធារណត្ថម្បិ គហេត្វា ឥមស្មិំយេវ នយេ យោជេតុំ ‘‘គហណំ កតំ’’ ឥច្ចេវ អវត្វា ‘‘គហណសន្និដ្ឋានំ កត’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អវធារណេន ហិ សន្និដ្ឋានមិធាធិប្បេតំ, តស្មា ‘‘ឯត្តាវតា’’តិអាទិនា អវធារណត្ថម្បិ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា អយមេវ យោជនា កតាតិ ទស្សេតីតិ វេទិតព្ពំ, ឥមិស្សា បន យោជនាយ គហណាការគាហកតព្ពិសយវិសេសនិទស្សនំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

អញ្ញម្បិ យោជនមាហ ‘‘អថ វា’’តិអាទិនា. បុព្ពេ អត្តនា សុតានំ នានាវិហិតានំ សុត្តសង្ខាតានំ អត្ថព្យញ្ជនានំ ឧបធារិតរូបស្ស អាការស្ស និទស្សនស្ស, អវធារណស្ស វា បកាសនសភាវោ ឯវំ-សទ្ទោតិ តទាការាទិភូតស្ស ឧបធារណស្ស បុគ្គលបញ្ញត្តិយា ឧបាទានភូតធម្មប្បពន្ធព្យាបារតាយ ‘‘បុគ្គលកិច្ចនិទ្ទេសោ’’តិ វុត្តំ អត្តនា សុតានញ្ហិ អត្ថព្យញ្ជនានំ បុន ឧបធារណំ អាការាទិត្តយំ, តញ្ច ឯវំ-សទ្ទស្ស អត្ថោ. សោ បន យំ ធម្មប្បពន្ធំ ឧបាទាយ បុគ្គលបញ្ញត្តិ បវត្តា, តស្ស ព្យាបារភូតំ កិច្ចមេវ, តស្មា ឯវំ-សទ្ទេន បុគ្គលកិច្ចំ និទ្ទិសីយតីតិ. កាមំ សវនកិរិយា បុគ្គលព្យាបារោបិ អវិសេសេន, តថាបិ វិសេសតោ វិញ្ញាណព្យាបារោវាតិ វុត្តំ ‘‘វិញ្ញាណកិច្ចនិទ្ទេសោ’’តិ. តថា ហិ បុគ្គលវាទីនម្បិ សវនកិរិយា វិញ្ញាណនិរបេក្ខា នត្ថិ សវនាទីនំ វិសេសតោ វិញ្ញាណព្យាបារភាវេន ឥច្ឆិតត្តា. មេតិ សទ្ទប្បវត្តិយា ឯកន្តេនេវ សត្តវិសយត្តា, វិញ្ញាណកិច្ចស្ស ច សត្តវិញ្ញាណានមភេទករណវសេន តត្ថេវ សមោទហិតព្ពតោ ‘‘ឧភយកិច្ចយុត្តបុគ្គលនិទ្ទេសោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘អយ’’ន្តិអាទិ តប្បាកដីករណំ. ឯត្ថ ហិ សវនកិច្ចវិញ្ញាណសមង្គិនាតិ ឯវំ-សទ្ទេន និទ្ទិដ្ឋំ បុគ្គលកិច្ចំ សន្ធាយ វុត្តំ, តំ បន បុគ្គលស្ស សវនកិច្ចវិញ្ញាណសមង្គីភាវេន បុគ្គលកិច្ចំ នាមាតិ ទស្សេតុំ ‘‘បុគ្គលកិច្ចសមង្គិនា’’តិ អវត្វា ‘‘សវនកិច្ចវិញ្ញាណសមង្គិនា’’តិ អាហ, តស្មា ‘‘បុគ្គលកិច្ច’’ន្តិ និទ្ទិដ្ឋសវនកិច្ចវតា វិញ្ញាណេន សមង្គិនាតិ អត្ថោ. វិញ្ញាណវសេន, លទ្ធសវនកិច្ចវោហារេនាតិ ច សុតសទ្ទេន និទ្ទិដ្ឋំ វិញ្ញាណកិច្ចំ សន្ធាយ វុត្តំ. សវនមេវ កិច្ចំ យស្សាតិ តថា. សវនកិច្ចន្តិ វោហារោ សវនកិច្ចវោហារោ, លទ្ធោ សោ យេនាតិ តថា. លទ្ធសវនកិច្ចវោហារេន វិញ្ញាណសង្ខាតេន វសេន សាមត្ថិយេនាតិ អត្ថោ. អយំ បន សម្ពន្ធោ – សវនកិច្ចវិញ្ញាណសមង្គិនា បុគ្គលេន មយា លទ្ធសវនកិច្ចវោហារេន វិញ្ញាណវសេន ករណភូតេន សុតន្តិ.

អបិច ‘‘ឯវ’’ន្តិ សទ្ទស្សត្ថោ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ, ‘‘សុត’’ន្តិ សទ្ទស្សត្ថោ វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ, តស្មា តេ តថារូបបញ្ញត្តិ ឧបាទានភូតបុគ្គលព្យាបារភាវេនេវ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯវន្តិ បុគ្គលកិច្ចនិទ្ទេសោ. សុតន្តិ វិញ្ញាណកិច្ចនិទ្ទេសោ’’តិ. ន ហិ បរមត្ថតោយេវ និយមិយមានេ សតិ បុគ្គលកិច្ចវិញ្ញាណកិច្ចវសេន អយំ វិភាគោ លព្ភតីតិ. ឥមិស្សា បន យោជនាយ កត្តុព្យាបារករណព្យាបារកត្តុនិទ្ទេសោ កតោតិ វេទិតព្ពោ.

សព្ពស្សាបិ សទ្ទាធិគមនីយស្ស អត្ថស្ស បញ្ញត្តិមុខេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពត្តា, សព្ពាសញ្ច បញ្ញត្តីនំ វិជ្ជមានាទិវសេន ឆសុ បញ្ញត្តិភេទេសុ អន្តោគធត្តា តាសុ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទីនំ បញ្ញត្តីនំ សរូបំ និទ្ធារេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវន្តិ ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘ឯវ’’ន្តិ ច ‘‘មេ’’តិ ច វុច្ចមានស្ស អត្ថស្ស អាការាទិភូតស្ស ធម្មានំ អសល្លក្ខណភាវតោ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវោតិ អាហ ‘‘សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេន អវិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ. សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេនាតិ ច ភូតត្ថឧត្តមត្ថវសេនាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ មាយាមរីចិអាទយោ វិយ អភូតត្ថោ, អនុស្សវាទីហិ គហេតព្ពោ វិយ អនុត្តមត្ថោ ច ន ហោតិ, សោ រូបសទ្ទាទិសភាវោ, រុប្បនានុភវនាទិសភាវោ វា អត្ថោ ‘‘សច្ចិកដ្ឋោ, បរមត្ថោ’’តិ ច វុច្ចតិ, ‘‘ឯវំ មេ’’តិ បទានំ បន អត្ថោ អភូតត្តា, អនុត្តមត្តា ច ន តថា វុច្ចតិ, តស្មា ភូតត្ថឧត្តមត្ថសង្ខាតេន សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេន វិសេសនភូតេន អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិយេវាតិ. ឯតេន ច វិសេសនេន ពាលជនេហិ ‘‘អត្ថី’’តិ បរិកប្បិតំ បញ្ញត្តិមត្តំ និវត្តេតិ. តទេវត្ថំ បាកដំ ករោតិ, ហេតុនា វា សាធេតិ ‘‘កិញ្ហេត្ថ ត’’ន្តិអាទិនា. យំ ធម្មជាតំ, អត្ថជាតំ វា ‘‘ឯវ’’ន្តិ វា ‘‘មេ’’តិ វា និទ្ទេសំ លភេថ, តំ ឯត្ថ រូបផស្សាទិធម្មសមុទាយេ, ‘‘ឯវំ មេ’’តិ បទានំ វា អត្ថេ. បរមត្ថតោ ន អត្ថីតិ យោជនា. រូបផស្សាទិភាវេន និទ្ទិដ្ឋោ បរមត្ថតោ ឯត្ថ អត្ថេវ, ‘‘ឯវំ មេ’’តិ បន និទ្ទិដ្ឋោ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. សុតន្តិ បន សទ្ទាយតនំ សន្ធាយាហ ‘‘វិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ. ‘‘សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេនា’’តិ ចេត្ថ អធិការោ. ‘‘យញ្ហី’’តិអាទិ តប្បាកដីករណំ, ហេតុទស្សនំ វា. យំ តំ សទ្ទាយតនំ សោតេន សោតទ្វារេន, តន្និស្សិតវិញ្ញាណេន វា ឧបលទ្ធំ អធិគមិតព្ពន្តិ អត្ថោ. តេន ហិ សទ្ទាយតនមិធ គហិតំ កម្មសាធនេនាតិ ទស្សេតិ.

ឯវំ អដ្ឋកថានយេន បញ្ញត្តិសរូបំ និទ្ធារេត្វា ឥទានិ អដ្ឋកថាមុត្តកេនាបិ នយេន វុត្តេសុ ឆសុ បញ្ញត្តិភេទេសុ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទីនំ បញ្ញត្តីនំ សរូបំ និទ្ធារេន្តោ ‘‘តថា’’តិអាទិមាហ. ឧបាទាបញ្ញត្តិ អាទយោ ហិ បោរាណដ្ឋកថាតោ មុត្តា សង្គហការេនេវ អាចរិយេន វុត្តា. វិត្ថារោ អភិធម្មដ្ឋកថាយ គហេតព្ពោ. តំ តន្តិ តំ តំ ធម្មជាតំ, សោតបថមាគតេ ធម្មេ ឧបាទាយ តេសំ ឧបធារិតាការនិទស្សនាវធារណស្ស បច្ចាមសនវសេន ឯវន្តិ ច សសន្តតិបរិយាបន្នេ ខន្ធេ ឧបាទាយ មេតិ ច វត្តព្ពត្តាតិ អត្ថោ. រូបវេទនាទិភេទេហិ ធម្មេ ឧបាទាយ និស្សាយ ការណំ កត្វា បញ្ញត្តិ ឧបាទាបញ្ញត្តិ យថា ‘‘តានិ តានិ អង្គានិ ឧបាទាយ រថោ គេហំ, តេ តេ រូបរសាទយោ ឧបាទាយ ឃដោ បដោ, ចន្ទិមសូរិយបរិវត្តាទយោ ឧបាទាយ កាលោ ទិសា’’តិអាទិ. បញ្ញបេតព្ពដ្ឋេន ចេសា បញ្ញត្តិ នាម, ន បញ្ញាបនដ្ឋេន. យា បន តស្ស អត្ថស្ស បញ្ញាបនា, អយំ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិយេវ. ទិដ្ឋាទីនិឧបនិធាយ វត្តព្ពតោតិ ទិដ្ឋមុតវិញ្ញាតេ ឧបនិធាយ ឧបត្ថម្ភំ កត្វា អបេក្ខិត្វា វត្តព្ពត្តា. ទិដ្ឋាទិសភាវវិរហិតេ សទ្ទាយតនេ វត្តមានោបិ ហិ សុតវោហារោ ‘‘ទុតិយំ តតិយ’’ន្តិអាទិកោ វិយ បឋមាទីនិ ទិដ្ឋមុតវិញ្ញាតេ អបេក្ខិត្វា បវត្តោ ‘‘ឧបនិធាបញ្ញតី’’តិ វុច្ចតេ. សា បនេសា អនេកវិធា តទញ្ញបេក្ខូបនិធា ហត្ថគតូបនិធា សម្បយុត្តូបនិធាសមារោបិតូបនិធា អវិទូរគតូបនិធា បដិភាគូបនិធា តព្ពហុលូបនិធាតព្ពិសិដ្ឋូបនិធា’’តិអាទិនា. តាសុ អយំ ‘‘ទុតិយំ តតិយ’’ន្តិអាទិកា វិយ បឋមាទីនំ ទិដ្ឋាទីនំ អញ្ញមញ្ញមបេក្ខិត្វា វុត្តត្តា តទញ្ញបេក្ខូបនិធាបញ្ញត្តិ នាម.

ឯវំ បញ្ញត្តិយាបិ អត្ថាធិគមនីយតាសង្ខាតំ ទស្សេតព្ពត្ថំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សទ្ទសាមត្ថិយេន ទីបេតព្ពមត្ថំ និទ្ធារេត្វា ទីបេន្តោ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ វចនត្តយេ. ច-សទ្ទោ ឧបន្យាសោ អត្ថន្តរំ អារភិតុកាមេន យោជិតត្តា. ‘‘សុត’’ន្តិ វុត្តេ អសុតំ ន ហោតីតិ បកាសិតោយមត្ថោ, តស្មា តថា សុត-សទ្ទេន បកាសិតា អត្តនា បដិវិទ្ធសុត្តស្ស បការវិសេសា ‘‘ឯវ’’ន្តិ ថេរេន បច្ចាមដ្ឋាតិ តេន ឯវំ-សទ្ទេន អសម្មោហោ ទីបិតោ នាម, តេនាហ ‘‘ឯវន្តិ វចនេន អសម្មោហំ ទីបេតី’’តិ. អសម្មោហន្តិ ច យថាសុតេ សុត្តេ អសម្មោហំ. តទេវ យុត្តិយា, ព្យតិរេកេន ច សមត្ថេហិ ‘‘ន ហី’’តិអាទិនា វក្ខមានញ្ច សុត្តំ នានប្បការំ ទុប្បដិវិទ្ធញ្ច. ឯវំ នានប្បការេ ទុប្បដិវិទ្ធេ សុត្តេ កថំ សម្មូឡ្ហោ នានប្បការបដិវេធសមត្ថោ ភវិស្សតិ. ឥមាយ យុត្តិយា, ឥមិនា ច ព្យតិរេកេន ថេរស្ស តត្ថ អសម្មូឡ្ហភាវសង្ខាតោ ទីបេតព្ពោ អត្ថោ វិញ្ញាយតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវមីទិសេសុ យថារហំ. ភគវតោ សម្មុខា សុតាការស្ស យាថាវតោ ឧបរិ ថេរេន ទស្សិយមានត្តា ‘‘សុត្តស្ស អសម្មោសំ ទីបេតី’’តិ វុត្តំ. កាលន្តរេនាតិ សុតកាលតោ អបរេន កាលេន. យស្ស…បេ… បដិជានាតិ, ថេរស្ស បន សុវណ្ណភាជនេ បក្ខិត្តសីហវសា វិយ អនស្សមានំ អសម្មុដ្ឋំ តិដ្ឋតិ, តស្មា សោ ឯវំ បដិជានាតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ ទីបិតេន បន អត្ថេន កិំ បកាសិតន្តិ អាហ ‘‘ឥច្ចស្សា’’តិអាទិ. តត្ថ ឥច្ចស្សាតិ ឥតិ អស្ស, តស្មា អសម្មោហស្ស, អសម្មោសស្ស ច ទីបិតត្តា អស្ស ថេរស្សបញ្ញាសិទ្ធីតិអាទិនា សម្ពន្ធោ. អសម្មោហេនាតិ សម្មោហាភាវេន. បញ្ញាវជ្ជិតសមាធិអាទិធម្មជាតេន តំសម្បយុត្តាយ បញ្ញាយ សិទ្ធិ សហជាតាទិសត្តិយា សិជ្ឈនតោ. សម្មោហបដិបក្ខេន វា បញ្ញាសង្ខាតេន ធម្មជាតេន. សវនកាលសម្ភូតាយ ហិ បញ្ញាយ តទុត្តរិកាលបញ្ញាសិទ្ធិ ឧបនិស្សយាទិកោដិយា សិជ្ឈនតោ. ឥតរត្ថាបិ យថារហំ នយោ នេតព្ពោ.

ឯវំ បកាសិតេន បន អត្ថេន កិំ វិភាវិតន្តិ អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថាតិ តេសុ ទុព្ពិធេសុ ធម្មេសុ. ព្យញ្ជនានំ បដិវិជ្ឈិតព្ពោ អាការោ នាតិគម្ភីរោ, យថាសុតធារណមេវ តត្ថ ករណីយំ, តស្មា តត្ថ សតិយា ព្យាបារោ អធិកោ, បញ្ញា បន គុណីភូតាតិ វុត្តំ ‘‘បញ្ញាបុព្ពង្គមាយា’’តិអាទិ. បញ្ញាយ បុព្ពង្គមា បញ្ញាបុព្ពង្គមាតិ ហិ និព្ពចនំ, បុព្ពង្គមតា ចេត្ថ បធានភាវោ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១) វិយ. អបិច យថា ចក្ខុវិញ្ញាណាទីសុ អាវជ្ជនាទយោ បុព្ពង្គមា សមានាបិ តទារម្មណស្ស អវិជាននតោ អប្បធានភូតា, ឯវំ បុព្ពង្គមាយបិ អប្បធានត្តេ សតិ បញ្ញាបុព្ពង្គមា ឯតិស្សាតិ និព្ពចនម្បិ យុជ្ជតិ. បុព្ពង្គមតា ចេត្ថ បុរេចារិភាវោ. ឥតិ សហជាតបុព្ពង្គមោ បុរេជាតបុព្ពង្គមោតិ ទុវិធោបិ បុព្ពង្គមោ ឥធ សម្ភវតិ, យថា ចេត្ថ, ឯវំ សតិ ‘‘បុព្ពង្គមាយា’’តិ ឯត្ថាបិ យថាសម្ភវមេស នយោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ វិភាវិតេន សមត្ថតាវចនេន កិមនុភាវិតន្តិ អាហ ‘‘តទុភយសមត្ថតាយោគេនា’’តិអាទិ. តត្ថ អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នស្សាតិ អត្ថព្យញ្ជនេន បរិបុណ្ណស្ស, សង្កាសនាទីហិ វា ឆហិ អត្ថបទេហិ, អក្ខរាទីហិ ច ឆហិ ព្យញ្ជនបទេហិ សមន្នាគតស្ស, អត្ថព្យញ្ជនសង្ខាតេន វា រសេន សាទុរសស្ស. បរិយត្តិធម្មោយេវ នវលោកុត្តររតនសន្និធានតោ សត្តវិធស្ស, ទសវិធស្ស វា រតនស្ស សន្និធានោ កោសោ វិយាតិ ធម្មកោសោ, តថា ធម្មភណ្ឌាគារោ, តត្ថ និយុត្តោតិ ធម្មភណ្ឌាគារិកោ. អថ វា នានារាជភណ្ឌរក្ខកោ ភណ្ឌាគារិកោ វិយាតិ ភណ្ឌាគារិកោ, ធម្មស្ស អនុរក្ខកោ ភណ្ឌាគារិកោតិ តមេវ សទិសតាការណទស្សនេន វិសេសេត្វា ‘‘ធម្មភណ្ឌាគារិកោ’’តិ វុត្តោ. យថាហ –

‘‘ពហុស្សុតោ ធម្មធរោ, សព្ពបាឋី ច សាសនេ;

អានន្ទោ នាម នាមេន, ធម្មារក្ខោ តវំ មុនេ’’តិ. (អប. ១.៥៤២);

អញ្ញថាបិ ទីបេតព្ពមត្ថំ ទីបេតិ ‘‘អបរោ នយោ’’តិអាទិនា, ឯវំ សទ្ទេន វុច្ចមានានំ អាការនិទស្សនាវធារណត្ថានំ អវិបរីតសទ្ធម្មវិសយត្តា តព្ពិសយេហិ តេហិ អត្ថេហិ យោនិសោ មនសិការស្ស ទីបនំ យុត្តន្តិ វុត្តំ ‘‘យោនិ…បេ… ទីបេតី’’តិ. ‘‘អយោនិសោ’’តិអាទិនា ព្យតិរេកេន ញាបកហេតុទស្សនំ. តត្ថ កត្ថចិ ហិ-សទ្ទោ ទិស្សតិ, សោ ការណេ, កស្មាតិ អត្ថោ, ឥមិនា វចនេនេវ យោនិសោ មនសិករោតោ នានប្បការបដិវេធសម្ភវតោ អគ្គិ វិយ ធូមេន ការិយេន ការណភូតោ សោ វិញ្ញាយតីតិ តទន្វយម្បិ អត្ថាបត្តិយា ទស្សេតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ យថារហំ. ‘‘ព្រហ្មជាលំ អាវុសោ កត្ថ ភាសិត’’ន្តិអាទិ បុច្ឆាវសេន អធុនា បករណប្បត្តស្ស វក្ខមានស្ស សុត្តស្ស ‘‘សុត’’ន្តិ បទេន វុច្ចមានំ ភគវតោ សម្មុខា សវនំ សមាធានមន្តរេន ន សម្ភវតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘អវិក្ខេបំ ទីបេតី’’តិ. ‘‘វិក្ខិត្តចិត្តស្សា’’តិអាទិនា ព្យតិរេកការណេន ញាបកហេតុំ ទស្សេត្វា តទេវ សមត្ថេតិ ‘‘តថា ហី’’តិអាទិនា. សព្ពសម្បត្តិយាតិ សព្ពេន អត្ថព្យញ្ជនទេសកបយោជនាទិនា សម្បត្តិយា. កិំ ឥមិនា បកាសិតន្តិ អាហ ‘‘យោនិសោ មនសិការេន ចេត្ថា’’តិអាទិ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ធម្មទ្វយេ. ‘‘ន ហិ វិក្ខិត្តចិត្តោ’’តិអាទិនា ការណភូតេន អវិក្ខេបេន, សប្បុរិសូបនិស្សយេន ច ផលភូតស្ស សទ្ធម្មស្សវនស្ស សិទ្ធិយា ឯវ សមត្ថនំ វុត្តំ, អវិក្ខេបេន បន សប្បុរិសូបនិស្សយស្ស សិទ្ធិយា សមត្ថនំ ន វុត្តំ. កស្មាតិ ចេ? វិក្ខិត្តចិត្តានំ សប្បុរិសេ បយិរុបាសនាភាវស្ស អត្ថតោ សិទ្ធត្តា. អត្ថវសេនេវ ហិ សោ បាកដោតិ ន វុត្តោ.

ឯត្ថាហ – យថា យោនិសោ មនសិការេន ផលភូតេន អត្តសម្មាបណិធិបុព្ពេកតបុញ្ញតានំ ការណភូតានំ សិទ្ធិ វុត្តា តទវិនាភាវតោ, ឯវំ អវិក្ខេបេន ផលភូតេន សទ្ធម្មស្សវនសប្បុរិសូបនិស្សយានំ ការណភូតានំ សិទ្ធិ វត្តព្ពា សិយា អស្សុតវតោ, សប្បុរិសូបនិស្សយវិរហិតស្ស ច តទភាវតោ. ឯវំ សន្តេបិ ‘‘ន ហិ វិក្ខិត្តចិត្តោ’’តិអាទិសមត្ថនវចនេន អវិក្ខេបេន, សប្បុរិសូបនិស្សយេន ច ការណភូតេន សទ្ធម្មស្សវនស្សេវ ផលភូតស្ស សិទ្ធិ វុត្តា, កស្មា បនេវំ វុត្តាតិ? វុច្ចតេ – អធិប្បាយន្តរសម្ភវតោ ហិ តថា សិទ្ធិ វុត្តា. អយំ បនេត្ថាធិប្បាយោ – សទ្ធម្មស្សវនសប្បុរិសូបនិស្សយា ន ឯកន្តេន អវិក្ខេបស្ស ការណំ ពាហិរការណត្តា, អវិក្ខេបោ បន សប្បុរិសូបនិស្សយោ វិយ សទ្ធម្មស្សវនស្ស ឯកន្តការណំ អជ្ឈត្តិកការណត្តា, តស្មា ឯកន្តការណេ ហោន្តេ កិមត្ថិយា អនេកន្តការណំ បតិ ផលភាវបរិកប្បនាតិ តថាយេវេតស្ស សិទ្ធិ វុត្តាតិ. ឯត្ថ ច បឋមំ ផលេន ការណស្ស សិទ្ធិទស្សនំ នទីបូរេន វិយ ឧបរិ វុដ្ឋិសព្ភាវស្ស, ទុតិយំ ការណេន ផលស្ស សិទ្ធិទស្សនំ ឯកន្តវស្សិនា វិយ មេឃវុដ្ឋានេន វុដ្ឋិបវត្តិយា.

‘‘អបរោ នយោ’’តិអាទិនា អញ្ញថាបិ ទីបេតព្ពត្ថមាហ, យស្មា ន ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯវន្តិ…បេ… នានាការនិទ្ទេសោតិ ហេដ្ឋា វុត្តំ, សោ ច អាការោតិ សោតទ្វារានុសារវិញ្ញាណវីថិសង្ខាតស្ស ចិត្តសន្តានស្ស នានាការេន អារម្មណេ បវត្តិយា នានត្ថព្យញ្ជនគ្គហណសង្ខាតោ សោ ភគវតោ វចនស្ស អត្ថព្យញ្ជនប្បភេទបរិច្ឆេទវសេន សកលសាសនសម្បត្តិឱគាហនាការោ. ឯវំ ភទ្ទកោតិ និរវសេសបរហិតបារិបូរិភាវការណត្តា ឯវំ យថាវុត្តេន នានត្ថព្យញ្ជនគ្គហណេន សុន្ទរោ សេដ្ឋោ, សមាសបទំ វា ឯតំ ឯវំ ឦទិសោ ភទ្ទោ យស្សាតិ កត្វា. ន បណិហិតោ អប្បណិហិតោ, សម្មា អប្បណិ ហិតោ អត្តា យស្សាតិ តថា, តស្ស. បច្ឆិមចក្កទ្វយសម្បត្តិន្តិ អត្តសម្មាបណិធិបុព្ពេកតបុញ្ញតាសង្ខាតគុណទ្វយសម្បត្តិំ. គុណស្សេវ ហិ អបរាបរវុត្តិយា បវត្តនដ្ឋេន ចក្កភាវោ. ចរន្តិ វា ឯតេន សត្តា សម្បត្តិភវំ, សម្បត្តិភវេសូតិ វា ចក្កំ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ចត្តារិមានិ ភិក្ខវេ, ចក្កានិ, យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សានំ ចតុចក្កំ វត្តតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៤.៣១) បច្ឆិមភាវោ ចេត្ថ ទេសនាក្កមវសេនេវ. បុរិមចក្កទ្វយសម្បត្តិន្តិ បតិរូបទេសវាសសប្បុរិសូបនិស្សយសង្ខាតគុណទ្វយសម្បត្តិំ. សេសំ វុត្តនយមេវ. តស្មាតិ បុរិមការណំ បុរិមស្សេវាតិ ឥធ ការណមាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិនា.

តេន កិំ បកាសិតន្តិ អាហ ‘‘ឥច្ចស្សា’’តិអាទិ. ឥតិ ឥមាយ ចតុចក្កសម្បត្តិយា ការណភូតាយ. អស្ស ថេរស្ស. បច្ឆិមចក្កទ្វយសិទ្ធិយាតិ បច្ឆិមចក្កទ្វយស្ស អត្ថិភាវេន សិទ្ធិយា. អាសយសុទ្ធីតិ វិបស្សនាញាណសង្ខាតាយ អនុលោមិកខន្តិយា, កម្មស្សកតាញាណ-មគ្គញាណសង្ខាតស្ស យថាភូតញាណស្ស ចាតិ ទុវិធស្សាបិ អាសយស្ស អសុទ្ធិហេតុភូតានំ កិលេសានំ ទូរីភាវេន សុទ្ធិ. តទេវ ហិ ទ្វយំ វិវដ្ដនិស្សិតានំ សុទ្ធសត្តានំ អាសយោ. សម្មាបណិហិតត្តោ ហិ បុព្ពេ ច កតបុញ្ញោ សុទ្ធាសយោ ហោតិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សម្មាបណិហិតំ ចិត្តំ, សេយ្យសោ នំ តតោ ករេ’’តិ, (ធ. ប. ៤៣) ‘‘កតបុញ្ញោសិ ត្វំ អានន្ទ, បធានមនុយុញ្ជ ខិប្បំ ហោហិសិ អនាសវោ’’តិ (ទី. និ. ២.២០៧) ច. កេចិ បន ‘‘កត្តុកម្យតាឆន្ទោ អាសយោ’’តិ វទន្តិ, តទយុត្តមេវ ‘‘តាយ ច អាសយសុទ្ធិយា អធិគមព្យត្តិសិទ្ធី’’តិ វចនេន វិរោធតោ. ឯវម្បិ មគ្គញាណសង្ខាតស្ស អាសយស្ស សុទ្ធិ ន យុត្តា តាយ អធិគមព្យត្តិសិទ្ធិយា អវត្តព្ពតោតិ? នោ ន យុត្តោ បុរិមស្ស មគ្គស្ស, បច្ឆិមានំ មគ្គានំ, ផលានញ្ច ការណភាវតោ. បយោគសុទ្ធីតិ យោនិសោមនសិការបុព្ពង្គមស្ស ធម្មស្សវនបយោគស្ស វិសទភាវេន សុទ្ធិ, សព្ពស្ស វា កាយវចីបយោគស្ស និទ្ទោសភាវេន សុទ្ធិ. បតិរូបទេសវាសី, ហិ សប្បុរិសសេវី ច យថាវុត្តវិសុទ្ធបយោគោ ហោតិ. តថាវិសុទ្ធេន យោនិសោមនសិការបុព្ពង្គមេន ធម្មស្សវនបយោគេន, វិប្បដិសារាភាវាវហេន ច កាយវចីបយោគេន អវិក្ខិត្តចិត្តោ បរិយត្តិយំ វិសារទោ ហោតិ, តថាភូតោ ច ថេរោ, តេន វិញ្ញាយតិ បុរិមចក្កទ្វយសិទ្ធិយា ថេរស្ស បយោគសុទ្ធិ សិទ្ធាវាតិ. តេន កិំ វិភាវិតន្តិ អាហ ‘‘តាយ ចា’’តិអាទិ. អធិគមព្យត្តិសិទ្ធីតិ បដិវេធសង្ខាតេ អធិគមេ ឆេកភាវសិទ្ធិ. អធិគមេតព្ពតោ ហិ បដិវិជ្ឈិតព្ពតោ បដិវេធោ ‘‘អធិគមោ’’តិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តោ, អាគមោតិ ច បរិយត្តិ អាគច្ឆន្តិ អត្តត្ថបរត្ថាទយោ ឯតេន, អាភុសោ វា គមិតព្ពោ ញាតព្ពោតិ កត្វា.

តេន កិមនុភាវិតន្តិ អាហ ‘‘ឥតី’’តិអាទិ. ឥតីតិ ឯវំ វុត្តនយេន, តស្មា សិទ្ធត្តាតិ វា ការណនិទ្ទេសោ. វចនន្តិ និទានវចនំ លោកតោ, ធម្មតោ ច សិទ្ធាយ ឧបមាយ តមត្ថំ ញាបេតុំ ‘‘អរុណុគ្គំ វិយា’’តិអាទិមាហ. ‘‘ឧបមាយ មិធេកច្ចេ, អត្ថំ ជានន្តិ បណ្ឌិតា’’តិ (ជា. ២.១៩.២៤) ហិ វុត្តំ. អរុណោតិ សូរិយស្ស ឧទយតោ បុព្ពភាគេ ឧដ្ឋិតរំសិ, តស្ស ឧគ្គំ ឧគ្គមនំ ឧទយតោ ឧទយន្តស្ស ឧទយាវាសមុគ្គច្ឆតោ សូរិយស្ស បុព្ពង្គមំ បុរេចរំ ភវិតុំ អរហតិ វិយាតិ សម្ពន្ធោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អាគមាធិគមព្យត្តិយា ឦទិសស្ស ថេរស្ស វុត្តនិទានវចនំ ភគវតោ វចនស្ស បុព្ពង្គមំ ភវិតុមរហតិ, និទានភាវំ គតំ ហោតីតិ ឥទមត្ថជាតំ អនុភាវិតន្តិ.

ឥទានិ អបរម្បិ បុព្ពេ វុត្តស្ស អសម្មោហាសម្មោសសង្ខាតស្ស ទីបេតព្ពស្សត្ថស្ស ទីបកេហិ ឯវំ-សទ្ទ សុត-សទ្ទេហិ បកាសេតព្ពមត្ថំ បកាសេន្តោ ‘‘អបរោ នយោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ហិ ‘‘នានប្បការបដិវេធទីបកេន, សោតព្ពប្បភេទបដិវេធទីបកេនា’’តិ ច ឥមិនា តេហិ សទ្ទេហិ បុព្ពេ ទីបិតំ អសម្មោហាសម្មោសសង្ខាតំ ទីបេតព្ពត្ថមាហ អសម្មោហេន នានប្បការបដិវេធស្ស, អសម្មោសេន ច សោតព្ពប្បភេទបដិវេធស្ស សិជ្ឈនតោ. ‘‘អត្តនោ’’តិអាទីហិ បន បកាសេតព្ពត្ថំ. តេន វុត្តំ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន ‘‘នានប្បការបដិវេធទីបកេនាតិអាទិនា ឯវំ-សទ្ទ សុត-សទ្ទានំ ថេរស្ស អត្ថព្យញ្ជនេសុ អសម្មោហាសម្មោសទីបនតោ ចតុបដិសម្ភិទាវសេន អត្ថយោជនំ ទស្សេតី’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.១). ហេតុគព្ភញ្ចេតំ បទទ្វយំ, នានប្បការបដិវេធសង្ខាតស្ស, សោតព្ពប្បភេទ-បដិវេធសង្ខាតស្ស ច ទីបេតព្ពត្ថស្ស ទីបកត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. សន្តស្ស វិជ្ជមានស្ស ភាវោ សព្ភាវោ, អត្ថបដិភានបដិសម្ភិទាហិ សម្បត្តិយា សព្ភាវោ តថា. ‘‘សម្ភវ’’ន្តិបិ បាឋោ, សម្ភវនំ សម្ភវោ, អត្ថបដិភានបដិសម្ភិទាសម្បត្តីនំ សម្ភវោ តថា. ឯវំ ឥតរត្ថាបិ. ‘‘សោតព្ពប្បភេទបដិវេធទីបកេនា’’តិ ឯតេន បន អយំ សុត-សទ្ទោ ឯវំ-សទ្ទសន្និធានតោ, វក្ខមានាបេក្ខាយ វា សាមញ្ញេនេវ វុត្តេបិ សោតព្ពធម្មវិសេសំ អាមសតីតិ ទស្សេតិ. ឯត្ថ ច សោតព្ពធម្មសង្ខាតាយ បាឡិយា និទស្សេតព្ពានំ ភាសិតត្ថបយោជនត្ថានំ, តីសុ ច ញាណេសុ បវត្តញាណស្ស នានប្បការភាវតោ តព្ភាវបដិវេធទីបកេន ឯវំ-សទ្ទេន អត្ថបដិភានបដិសម្ភិទាសម្បត្តិសព្ភាវទីបនំ យុត្តំ, សោតព្ពធម្មស្ស បន អត្ថាធិគមហេតុតោ, តំវសេន ច តទវសេសហេតុប្បភេទស្ស គហិតត្តា, និរុត្តិភាវតោ ច សោតព្ពប្បភេទទីបកេន សុត-សទ្ទេន ធម្មនិរុត្តិបដិសម្ភិទាសម្បត្តិសព្ភាវទីបនំ យុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តទេវត្ថញ្ហិ ញាបេតុំ ‘‘អសម្មោហទីបកេន, អសម្មោសទីបកេនា’’តិ ច អវត្វា តថា វុត្តន្តិ.

ឯវំ អសម្មោហាសម្មោសសង្ខាតស្ស ទីបេតព្ពស្សត្ថស្ស ទីបកេហិ ឯវំ-សទ្ទ សុត-សទ្ទេហិ បកាសេតព្ពមត្ថំ បកាសេត្វា ឥទានិ យោនិសោមនសិការាវិក្ខេបសង្ខាតស្ស ទីបេតព្ពស្សត្ថស្ស ទីបកេហិបិ តេហិ បកាសេតព្ពមត្ថំ បកាសេន្តោ ‘‘ឯវន្តិ ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ហិ ‘‘ឯវន្តិ…បេ… ភាសមានោ, សុតន្តិ ឥទំ…បេ… ភាសមានោ’’តិ ច ឥមិនា តេហិ សទ្ទេហិ បុព្ពេ ទីបិតំ យោនិសោមនសិការាវិក្ខេបសង្ខាតំ ទីបេតព្ពត្ថមាហ, ‘‘ឯតេ មយា’’តិអាទីហិ បន បកាសេតព្ពត្ថំ សវនយោគទីបកន្តិ ច អវិក្ខេបវសេន សវនយោគស្ស សិជ្ឈនតោ តទេវ សន្ធាយាហ. តថា ហិ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វុត្តំ ‘‘សវនធារណវចីបរិចរិយា បរិយត្តិធម្មានំ វិសេសេន សោតាវធារណបដិពទ្ធាតិ តេ អវិក្ខេបទីបកេន សុតសទ្ទេន យោជេត្វា’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.១). មនោទិដ្ឋីហិ បរិយត្តិធម្មានំ អនុបេក្ខនសុប្បដិវេធា វិសេសតោ មនសិការបដិពទ្ធា, តស្មា តទ្ទីបកវចនេនេវ ឯតេ មយា ធម្មា មនសានុបេក្ខិតា ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធាតិ ឥមមត្ថំ បកាសេតីតិ វុត្តំ ‘‘ឯវន្តិ ច…បេ… ទីបេតី’’តិ តត្ថ ធម្មាតិ បរិយត្តិធម្មា. មនសានុបេក្ខិតាតិ ‘‘ឥធ សីលំ កថិតំ, ឥធ សមាធិ, ឥធ បញ្ញា, ឯត្តកាវ ឯត្ថ អនុសន្ធយោ’’តិអាទិភេទេន មនសា អនុបេក្ខិតា. ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធាតិ និជ្ឈានក្ខន្តិសង្ខាតាយ, ញាតបរិញ្ញាសង្ខាតាយ វា ទិដ្ឋិយា តត្ថ វុត្តរូបារូបធម្មេ ‘‘ឥតិ រូបំ, ឯត្តកំ រូប’’ន្តិអាទិនា សុដ្ឋុ វវត្ថាបេត្វា បដិវិទ្ធា.

សវនធារណវចីបរិចរិយា ច បរិយត្តិធម្មានំ វិសេសេន សោតាវធារណបដិពទ្ធា, តស្មា តទ្ទីបកវចនេនេវ ពហូ មយា ធម្មា សុតា ធាតា វចសា បរិចិតាតិ ឥមមត្ថំ បកាសេតីតិ វុត្តំ ‘‘សុតន្តិ ឥទំ…បេ… ទីបេតី’’តិ. តត្ថ សុតាតិ សោតទ្វារានុសារេន វិញ្ញាតា. ធាតាតិ សុវណ្ណភាជនេ បក្ខិត្តសីហវសា វិយ មនសិ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនេន ឧបធារិតា. វចសា បរិចិតាតិ បគុណតាសម្បាទនេន វាចាយ បរិចិតា សជ្ឈាយិតា. ឥទានិ បកាសេតព្ពត្ថទ្វយទីបកេន យថាវុត្តសទ្ទទ្វយេន វិភាវេតព្ពមត្ថំ វិភាវេន្តោ ‘‘តទុភយេនបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តទុភយេនាតិ បុរិមនយេ, បច្ឆិមនយេ ច យថាវុត្តស្ស បកាសេតព្ពស្សត្ថស្ស បកាសកេន តេន ទុព្ពិធេន សទ្ទេន. អត្ថព្យញ្ជនបារិបូរិំ ទីបេន្តោតិ អាទរជននស្ស ការណវចនំ. តទេវ ការណំ ព្យតិរេកេន វិវរតិ, យុត្តិយា វា ទឡ្ហំ ករោតិ ‘‘អត្ថព្យញ្ជនបរិបុណ្ណញ្ហី’’តិអាទិនា. អសុណន្តោតិ ចេត្ថ លក្ខណេ, ហេតុម្ហិ វា អន្ត-សទ្ទោ. មហតា ហិតាតិ មហន្តតោ ហិតស្មា. បរិពាហិរោតិ សព្ពតោ ភាគេន ពាហិរោ.

ឯតេន បន វិភាវេតព្ពត្ថទីបកេន សទ្ទទ្វយេន អនុភាវេតព្ពត្ថមនុភាវេន្តោ ‘‘ឯវំ មេ សុតន្តិ ឥមិនា’’តិអាទិមាហ. បុព្ពេ វិសុំ វិសុំ អត្ថេ យោជិតាយេវ ឯតេ សទ្ទា ឥធ ឯកស្សេវានុភាវត្ថស្ស អនុភាវកភាវេន គហិតាតិ ញាបេតុំ ‘‘សកលេនា’’តិ វុត្តំ. កាមញ្ច មេ-សទ្ទោ ឥមស្មិំ ឋានេ បុព្ពេន យោជិតោ, តទបេក្ខានំ បន ឯវំ-សទ្ទ សុត-សទ្ទានំ សហចរណតោ, អវិនាភាវតោ ច តថា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តថាគតប្បវេទិតន្តិ តថាគតេន បការតោ វិទិតំ, ភាសិតំ វា. អត្តនោ អទហន្តោតិ អត្តនិ ‘‘មមេទ’’ន្តិ អដ្ឋបេន្តោ. ភុម្មត្ថេ ចេតំ សាមិវចនំ. អសប្បុរិសភូមិន្តិ អសប្បុរិសវិសយំ, សោ ច អត្ថតោ អបកតញ្ញុតាសង្ខាតា ‘‘ឥធេកច្ចោ បាបភិក្ខុ តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ បរិយាបុណិត្វា អត្តនោ ទហតី’’តិ (បារា. ១៩៥) ឯវំ មហាចោរទីបកេន ភគវតា វុត្តា អនរិយវោហារាវត្ថា, តថា ចាហ ‘‘តថាគត…បេ… អទហន្តោ’’តិ. ហុត្វាតិ ចេត្ថ សេសោ. តថា សាវកត្តំ បដិជានន្តោតិ សប្បុរិសភូមិឱក្កមនសរូបកថនំ. ននុ ច អានន្ទត្ថេរស្ស ‘‘មមេតំ វចន’’ន្តិ អធិមានស្ស, មហាកស្សបត្ថេរាទីនញ្ច តទាសង្កាយ អភាវតោ អសប្បុរិសភូមិសមតិក្កមាទិវចនំ និរត្ថកំ សិយាតិ? នយិទមេវំ ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិ វទន្តេន អយម្បិ អត្ថោ អនុភាវិតោតិ អត្ថស្សេវ ទស្សនតោ. តេន ហិ អនុភាវេតព្ពមត្ថំយេវ តថា ទស្សេតិ, ន បន អានន្ទត្ថេរស្ស អធិមានស្ស, មហាកស្សបត្ថេរាទីនញ្ច តទាសង្កាយ សម្ភវន្តិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. កេចិ បន ‘‘ទេវតានំ បរិវិតក្កាបេក្ខំ តថាវចនំ, តស្មា ឯទិសី ចោទនា អនវកាសា’’តិ វទន្តិ. តស្មិំ កិរ សមយេ ឯកច្ចានំ ទេវតានំ ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ ‘‘ភគវា ច បរិនិព្ពុតោ, អយញ្ចាយស្មា អានន្ទោ ទេសនាកុសលោ, ឥទានិ ធម្មំ ទេសេតិ, សក្យកុលប្បសុតោ តថាគតស្ស ភាតា, ចូឡបិតុបុត្តោ ច, កិំ នុ ខោ សោ សយំ សច្ឆិកតំ ធម្មំ ទេសេតិ, ឧទាហុ ភគវតោយេវ វចនំ យថាសុត’’ន្តិ, តេសមេវ ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ តទភិបរិហរណត្ថំ អសប្បុរិសភូមិសមតិក្កមនាទិអត្ថោ អនុភាវិតោតិ. សាយេវ យថាវុត្តា អនរិយវោហារាវត្ថា អសទ្ធម្មោ, តទវត្ថានោក្កមនសង្ខាតា ច សាវកត្តបដិជាននា សទ្ធម្មោ. ឯវំ សតិ បរិយាយន្តរេន បុរិមត្ថមេវ ទស្សេតីតិ គហេតព្ពំ. អបិច កុហនលបនាទិវសេន បវត្តោ អកុសលរាសិ អសទ្ធម្មោ, តព្ពិរហិតភាវោ ច សទ្ធម្មោ.‘‘កេវល’’ន្តិអាទិនាបិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស បរិយាយន្តរេន ទស្សនំ, យថាវុត្តាយ អនរិយវោហារាវត្ថាយ បរិមោចេតិ. សាវកត្តំ បដិជាននេន សត្ថារំ អបទិសតីតិ អត្ថោ. អបិច សត្ថុកប្បាទិកិរិយតោ អត្តានំ បរិមោចេតិ តក្កិរិយាសង្កាយ សម្ភវតោ. ‘‘សត្ថុ ភគវតោយេវ វចនំ មយាសុត’’ន្តិ សត្ថារំ អបទិសតីតិ អត្ថន្តរមនុភាវនំ ហោតិ. ‘‘ជិនវចន’’ន្តិអាទិបិ បរិយាយន្តរទស្សនំ, អត្ថន្តរមនុភាវនមេវ វា. អប្បេតីតិ និទស្សេតិ. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេសុ យថារហំ សត្តេ នេតីតិ នេត្តិ, ធម្មោយេវ នេត្តិ តថា. វុត្តនយេន ចេត្ថ ឧភយថា អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ.

អបរម្បិ អនុភាវេតព្ពមត្ថមនុភាវេតិ ‘‘អបិចា’’តិអាទិនា. តត្ថ ឧប្បាទិតភាវតន្តិ ទេសនាវសេន បវត្តិតភាវំ. បុរិមវចនំ វិវរន្តោតិ ភគវតា ទេសិតវសេន បុរិមតរំ សំវិជ្ជមានំ ភគវតា វចនមេវ ឧត្តានិំ ករោន្តោ, ឥទំ វចនន្តិ សម្ពន្ធោ. ចតូហិ វេសារជ្ជញាណេហិ វិសារទស្ស, វិសារទហេតុភូតចតុវេសារជ្ជញាណសម្បន្នស្ស វា. ទសញាណពលធរស្ស. សម្មាសម្ពុទ្ធភាវសង្ខាតេ ឧត្តមដ្ឋានេ ឋិតស្ស, ឧសភស្ស ឥទន្តិ វា អត្ថេន អាសភសង្ខាតេ អកម្បនសភាវភូតេ ឋានេ ឋិតស្ស. ‘‘ឯវមេវ ខោ ភិក្ខវេ, យទា តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ…បេ… សោ ធម្មំ ទេសេតី’’តិអាទិនា (អ. និ. ៤.៣៣) សីហោបមសុត្តាទីសុ អាគតេន អនេកនយេន សីហនាទនទិនោ. សព្ពសត្តេសុ, សព្ពសត្តានំ វា ឧត្តមស្ស. ន ចេត្ថ និទ្ធារណលក្ខណាភាវតោ និទ្ធារណវសេន សមាសោ. សព្ពត្ថ ហិ សក្កតគន្ថេសុ, សាសនគន្ថេសុ ច ឯវមេវ វុត្តំ. ធម្មេន សត្តានមិស្សរស្ស. ធម្មស្សេវ ឥស្សរស្ស តទុប្បាទនវសេនាតិបិ វទន្តិ. សេសបទទ្វយំ តស្សេវត្ថស្ស បរិយាយន្តរទីបនំ. ធម្មេន លោកស្ស បទីបមិវ ភូតស្ស, តទុប្បាទកភាវេន វា ធម្មសង្ខាតបទីបសម្បន្នស្ស. ‘‘ធម្មកាយោតិ ភិក្ខវេ, តថាគតស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.១១៨) ហិ វុត្តំ. ធម្មេន លោកបដិសរណភូតស្ស, ធម្មសង្ខាតេន វា បដិសរណេន សម្បន្នស្ស. ‘‘យំនូនាហំ…បេ… តមេវ ធម្មំ សក្កត្វា គរុំ កត្វា មានេត្វា បូជេត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យ’’ន្តិ (អ. និ. ៤.២១; សំ. និ. ១.១៧៣) ហិ វុត្តំ. សទ្ធិន្ទ្រិយាទិសទ្ធម្មសង្ខាតស្ស វរចក្កស្ស បវត្តិនោ, សទ្ធម្មានមេតស្ស វា អាណាចក្កវរស្ស បវត្តិនោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស តស្ស ភគវតោ ឥទំ វចនំ សម្មុខាវ មយា បដិគ្គហិតន្តិ យោជេតព្ពំ. ព្យញ្ជនេតិ បទសមុទាយភូតេ វាក្យេ. កង្ខា វា វិមតិ វាតិ ឯត្ថ ទឡ្ហតរំ និវិដ្ឋា វិចិកិច្ឆា កង្ខា. នាតិសំសប្បនំ មតិភេទមត្តំ វិមតិ. សម្មុខា បដិគ្គហិតមិទំ មយាតិ តថា អកត្តព្ពភាវការណវចនំ. អត្តនាឧប្បាទិតភាវំ អប្បដិជានន្តោ បុរិមវចនំ វិវរន្តោតិ បន អស្សទ្ធិយវិនាសនស្ស, សទ្ធាសម្បទមុប្បាទនស្ស ច ការណវចនំ. ‘‘តេនេត’’ន្តិអាទិនា យថាវុត្តមេវត្ថំ ឧទានវសេន ទស្សេតិ.

‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិ ឯវំ វទន្តោ គោតមគោត្តស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាវកោ, គោតមគោត្តសម្ពន្ធោ វា សាវកោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតា ភាសិតភាវស្ស, សម្មុខា បដិគ្គហិតភាវស្ស ច សូចនតោ, តថាសូចនេនេវ ច ខលិតទុន្និរុត្តាទិគហណទោសាភាវស្ស សិជ្ឈនតោ សាសនេ អស្សទ្ធំ វិនាសយតិ, សទ្ធំ វឌ្ឍេតីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច បញ្ចមាទយោ តិស្សោ អត្ថយោជនា អាការាទិអត្ថេសុ អគ្គហិតវិសេសមេវ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា ទស្សិតា, តតោ បរា តិស្សោ អាការត្ថមេវ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា វិភាវិតា, បច្ឆិមា បន តិស្សោ យថាក្កមំ អាការត្ថំ, និទស្សនត្ថំ, អវធារណត្ថញ្ច ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា យោជិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ហោន្តិ ចេត្ថ –

‘‘ទស្សនំ ទីបនញ្ចាបិ, បកាសនំ វិភាវនំ;

អនុភាវនមិច្ចត្ថោ, កិរិយាយោគេន បញ្ចធា.

ទស្សិតោ បរម្បរាយ, សិទ្ធោ នេកត្ថវុត្តិយា;

ឯវំ មេ សុតមិច្ចេត្ថ, បទត្តយេ នយញ្ញុនា’’តិ.

ឯក-សទ្ទោ បន អញ្ញសេដ្ឋាសហាយសង្ខ្យាទីសុ ទិស្សតិ. តថា ហេស ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ ឥត្ថេកេ អភិវទន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២៧) អញ្ញត្ថេ ទិស្សតិ, ‘‘ចេតសោ ឯកោទិភាវ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២២៨; បារា. ១១) សេដ្ឋេ, ‘‘ឯកោវូបកដ្ឋោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៤០៥; ទី. និ. ២.២១៥; ម. និ. ១.៨០; សំ. និ. ៣.៦៣; វិភ. ៤.៤៤៥) អសហាយេ, ‘‘ឯកោវ ខោ ភិក្ខវេ, ខណោ ច សមយោ ច ព្រហ្មចរិយវាសាយា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៨.២៩) សង្ខ្យាយំ, ឥធាបិ សង្ខ្យាយមេវាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯកន្តិ គណនបរិច្ឆេទនិទ្ទេសោ’’តិ (ឥតិវុ. អដ្ឋ. ១; ទី. និ. ដី. ១.បរិព្ពាជកកថាវណ្ណនា) ឯកោយេវេស សមយោ, ន ទ្វេ វា តយោ វាតិ ឩនាធិកាភាវេន គណនស្ស បរិច្ឆេទនិទ្ទេសោ ឯកន្តិ អយំ សទ្ទោតិ អត្ថោ, តេន កស្ស បរិច្ឆិន្ទនន្តិ អនុយោគេ សតិ ‘‘សមយ’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សមយន្តិ បរិច្ឆិន្ននិទ្ទេសោ’’តិ. ឯវំ បរិច្ឆេទបរិច្ឆិន្នវសេន វុត្តេបិ ‘‘អយំ នាម សមយោ’’តិ សរូបតោ អនិយមិតត្តា អនិយមិតវចនមេវាតិ ទស្សេតិ ‘‘ឯកំ…បេ…. ទីបន’’ន្តិ ឥមិនា.

ឥទានិ សមយសទ្ទស្ស អនេកត្ថវុត្តិតំ អត្ថុទ្ធារវសេន ទស្សេត្វា ឥធាធិប្បេតមត្ថំ និយមេន្តោ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថាតិ តស្មិំ ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ បទទ្វយេ, សមភិនិវិដ្ឋោ សមយ សទ្ទោតិ សម្ពន្ធោ. ន បន ទិស្សតីតិ តេស្វេកស្មិំយេវ អត្ថេ ឥធ បវត្តនតោ. សមវាយេតិ បច្ចយសាមគ្គិយំ, ការណសមវាយេតិ អត្ថោ. ខណេតិ ឱកាសេ. ហេតុទិដ្ឋីសូតិ ហេតុម្ហិ ចេវ លទ្ធិយញ្ច. អស្សាតិ សមយសទ្ទស្ស. កាលញ្ច សមយញ្ច ឧបាទាយាតិ ឯត្ថ កាលោ នាម ឧបសង្កមនស្ស យុត្តកាលោ. សមយោ នាម តស្សេវ បច្ចយសាមគ្គី, អត្ថតោ បន តទនុរូបសរីរពលញ្ចេវ តប្បច្ចយបរិស្សយាភាវោ ច. ឧបាទានំ នាម ញាណេន តេសំ គហណំ, តស្មា យថាវុត្តំ កាលញ្ច សមយញ្ច បញ្ញាយ គហេត្វា ឧបធារេត្វាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សចេ អម្ហាកំ ស្វេ គមនស្ស យុត្តកាលោ ភវិស្សតិ, កាយេ ពលមត្តា ច ផរិស្សតិ, គមនបច្ចយា ច អញ្ញោ អផាសុវិហារោ ន ភវិស្សតិ, អថេតំ កាលញ្ច គមនការណសមវាយសង្ខាតំ សមយញ្ច ឧបធារេត្វា អប្បេវ នាម ស្វេបិ អាគច្ឆេយ្យាមាតិ. ខណោតិ ឱកាសោ. តថាគតុប្បាទាទិកោ ហិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស ឱកាសោ តប្បច្ចយបដិលាភហេតុត្តា. ខណោ ឯវ ច សមយោ. យោ ‘‘ខណោ’’តិ ច ‘‘សមយោ’’តិ ច វុច្ចតិ, សោ ឯកោវាតិ អធិប្បាយោ. ទិយឌ្ឍោ មាសោ សេសោ គិម្ហានំ ឧណ្ហសមយោ. វស្សានស្ស បឋមោ មាសោ បរិឡាហសមយោ. មហាសមយោតិ មហាសមូហោ. សមាសោ វា ឯស, ព្យាសោ វា. បវុដ្ឋំ វនំ បវនំ, តស្មិំ, កបិលវត្ថុសាមន្តេ មហាវនសង្ខាតេ វនសណ្ឌេតិ អត្ថោ. សមយោបិ ខោតិ ឯត្ថ សមយោតិ សិក្ខាបទបូរណស្ស ហេតុ. ភទ្ទាលីតិ តស្ស ភិក្ខុស្ស នាមំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – តយា ភទ្ទាលិ បដិវិជ្ឈិតព្ពយុត្តកំ ឯកំ ការណំ អត្ថិ, តម្បិ តេ ន បដិវិទ្ធំ ន សល្លក្ខិតន្តិ. កិំ តំ ការណន្តិ អាហ ‘‘ភគវាបិ ខោ’’តិអាទិ.

‘‘ឧគ្គហមានោ’’តិអាទីសុ មានោតិ តស្ស បរិព្ពាជកស្ស បកតិនាមំ, កិញ្ចិ កិញ្ចិ បន សិប្បំ ឧគ្គហេតុំ សមត្ថតាយ ‘‘ឧគ្គហមានោ’’តិ នំ សញ្ជានន្តិ, តស្មា ‘‘ឧគ្គហមានោ’’តិ វុច្ចតិ. សមណមុណ្ឌិកស្ស បុត្តោ សមណមុណ្ឌិកាបុត្តោ. សោ កិរ ទេវទត្តស្ស ឧបដ្ឋាកោ. សមយំ ទិដ្ឋិំ បការេន វទន្តិ ឯត្ថាតិ សមយប្បវាទកោ, តស្មិំ, ទិដ្ឋិប្បវាទកេតិ អត្ថោ. តស្មិំ កិរ ឋានេ ចង្កីតារុក្ខបោក្ខរសាតិប្បភូតយោ ព្រាហ្មណា, និគណ្ឋាចេលកបរិព្ពាជកាទយោ ច បព្ពជិតា សន្និបតិត្វា អត្តនោ អត្តនោ សមយំ បការេន វទន្តិ កថេន្តិ ទីបេន្តិ, តស្មា សោ អារាមោ ‘‘សមយប្បវាទកោ’’តិ វុច្ចតិ. ស្វេវ តិន្ទុកាចីរសង្ខាតាយ តិម្ពរូសករុក្ខបន្តិយា បរិក្ខិត្តត្តា ‘‘តិន្ទុកាចីរោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯកា សាលា ឯត្ថាតិ ឯកសាលកោ. យស្មា បនេត្ថ បឋមំ ឯកា សាលា អហោសិ, បច្ឆា បន មហាបុញ្ញំ បោដ្ឋបាទបរិព្ពាជកំ និស្សាយ ពហូ សាលា កតា, តស្មា តមេវ បឋមំ កតំ ឯកំ សាលំ ឧបាទាយ លទ្ធបុព្ពនាមវសេន ‘‘ឯកសាលកោ’’តិ វុច្ចតិ. មល្លិកាយ នាម បសេនទិរញ្ញោ ទេវិយា ឧយ្យានភូតោ សោ បុប្ផផលសច្ឆន្នោ អារាមោ, តេន វុត្តំ ‘‘មល្លិកាយ អារាមេ’’តិ. បដិវសតីតិ តស្មិំ ផាសុតាយ វសតិ.

ទិដ្ឋេ ធម្មេតិ បច្ចក្ខេ អត្តភាវេ. អត្ថោតិ វុឌ្ឍិ. កម្មកិលេសវសេន សម្បរេតព្ពតោ សម្មា បាបុណិតព្ពតោ សម្បរាយោ, បរលោកោ, តត្ថ និយុត្តោ សម្បរាយិកោ, បរលោកត្ថោ. អត្ថាភិសមយាតិ យថាវុត្តឧភយត្ថសង្ខាតហិតបដិលាភា. សម្បរាយិកោបិ ហិ អត្ថោ ការណស្ស និប្ផន្នត្តា បដិលទ្ធោ នាម ហោតីតិ តំ អត្ថទ្វយមេកតោ កត្វា ‘‘អត្ថាភិសមយា’’តិ វុត្តំ. ធិយា បញ្ញាយ តំតទត្ថេ រាតិ គណ្ហាតិ, ធី វា បញ្ញា ឯតស្សត្ថីតិ ធីរោ. បណ្ឌា វុច្ចតិ បញ្ញា. សា ហិ សុខុមេសុបិ អត្ថេសុ បឌតិ គច្ឆតិ, ទុក្ខាទីនំ វា បីឡនាទិអាការំ ជានាតីតិ បណ្ឌា. តាយ ឥតោ គតោតិ បណ្ឌិតោ. អថ វា ឥតា សញ្ជាតា បណ្ឌា ឯតស្ស, បឌតិ វា ញាណគតិយា គច្ឆតីតិ បណ្ឌិតោ. សម្មា មានាភិសមយាតិ មានស្ស សម្មា បហានេន. សម្មាតិ ចេត្ថ អគ្គមគ្គញាណេន សមុច្ឆេទប្បហានំ វុត្តំ. អន្តន្តិ អវសានំ. បីឡនំ តំសមង្គិនោ ហិំសនំ អវិប្ផារិតាករណំ. តទេវ អត្ថោ តថា ត្ថ-ការស្ស ដ្ឋ-ការំ កត្វា. សមេច្ច បច្ចយេហិ កតភាវោ សង្ខតដ្ឋោ. ទុក្ខទុក្ខតាទិវសេន សន្តាបនំ បរិទហនំ សន្តាបដ្ឋោ. ជរាយ, មរណេន ចាតិ ទ្វិធា វិបរិណាមេតព្ពោ វិបរិណាមដ្ឋោ. អភិសមេតព្ពោ បដិវិជ្ឈិតព្ពោ អភិសមយដ្ឋោ, បីឡនាទីនិយេវ. តានិ ហិ អភិសមេតព្ពភាវេន ឯកីភាវមុបនេត្វា ‘‘អភិសមយដ្ឋោ’’តិ វុត្តានិ. អភិសមយស្ស វា បដិវេធស្ស អត្ថោ គោចរោ អភិសមយដ្ឋោតិ តានិយេវ តព្ពិសយ-ភាវូបគមន-សាមញ្ញតោ ឯកត្តេន វុត្តានិ. ឯត្ថ ច ឧបសគ្គានំ ជោតកមត្តត្តា តស្ស តស្ស អត្ថស្ស វាចកោ សមយសទ្ទោ ឯវាតិ សមយសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេបិ សឧបសគ្គោ អភិសមយោ វុត្តោ.

តេសុ បន អត្ថេសុ អយំ វចនត្ថោ – សហការីការណវសេន សន្និជ្ឈំ សមេតិ សមវេតីតិ សមយោ, សមវាយោ. សមេតិ សមាគច្ឆតិ មគ្គព្រហ្មចរិយមេត្ថ តទាធារបុគ្គលវសេនាតិ សមយោ, ខណោ. សមេន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វា សំគច្ឆន្តិ ធម្មា, សត្តា វា សហជាតាទីហិ, ឧប្បាទាទីហិ ចាតិ សមយោ, កាលោ. ធម្មប្បវត្តិមត្តតាយ ហិ អត្ថតោ អភូតោបិ កាលោ ធម្មប្បវត្តិយា អធិករណំ, ករណំ វិយ ច បរិកប្បនាមត្តសិទ្ធេន រូបេន វោហរីយតិ. សមំ, សម្មា វា អវយវានំ អយនំ បវត្តិ អវដ្ឋានន្តិ សមយោ, សមូហោ យថា ‘‘សមុទាយោ’’តិ. អវយវានំ សហាវដ្ឋានមេវ ហិ សមូហោ, ន បន អវយវវិនិមុត្តោ សមូហោ នាម កោចិ បរមត្ថតោ អត្ថិ. បច្ចយន្តរសមាគមេ ឯតិ ផលំ ឧប្បជ្ជតិ, បវត្តតិ វា ឯតស្មាតិ សមយោ, ហេតុ យថា ‘‘សមុទយោ’’តិ. សោ ហិ បច្ចយន្តរសមាគមនេនេវ អត្តនោ ផលំ ឧប្បាទដ្ឋិតិសមង្គីភាវំ ករោតិ. សមេតិ សំយោជនភាវតោ សម្ពន្ធោ ហុត្វា ឯតិ អត្តនោ វិសយេ បវត្តតិ, ទឡ្ហគ្គណភាវតោ វា តំសញ្ញុត្តា សត្តា អយន្តិ ឯតេន យថាភិនិវេសំ បវត្តន្តីតិ សមយោ, ទិដ្ឋិ. ទិដ្ឋិសំយោជនេន ហិ សត្តា អតិវិយ ពជ្ឈន្តិ. សមិតិ សង្គតិ សមោធានំ សមយោ, បដិលាភោ. សមស្ស និរោធស្ស យានំ បាបុណនំ, សម្មា វា យានំ អបគមោ អប្បវត្តិ សមយោ, បហានំ. អភិមុខំ ញាណេន សម្មា ឯតព្ពោ អភិគន្តព្ពោតិ អភិសមយោ, ធម្មានំ អវិបរីតោ សភាវោ. អភិមុខភាវេន តំ តំ សភាវំ សម្មា ឯតិ គច្ឆតិ ពុជ្ឈតីតិ អភិសមយោ, ធម្មានំ យថាភូតសភាវាវពោធោ.

ននុ ច អត្ថមត្តំ យថាធិប្បេតំ បតិ សទ្ទា អភិនិវិសន្តីតិ ន ឯកេន សទ្ទេន អនេកេ អត្ថា អភិធីយន្តិ, អថ កស្មា ឥធ សមយសទ្ទស្ស អនេកធា អត្ថោ វុត្តោតិ? សច្ចមេតំ សទ្ទវិសេសេ អបេក្ខិតេ សទ្ទវិសេសេ ហិ អបេក្ខិតេ ន ឯកេន សទ្ទេន អនេកត្ថាភិធានំ សម្ភវតិ. ន ហិ យោ កាលាទិអត្ថោ សមយ-សទ្ទោ, សោយេវ សមូហាទិអត្ថំ វទតិ. ឯត្ថ បន តេសំ តេសមត្ថានំ សមយសទ្ទវចនីយតាសាមញ្ញមុបាទាយ អនេកត្ថតា សមយ-សទ្ទស្ស វុត្តាតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថុទ្ធារេ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘សាមញ្ញវចនីយតំ, ឧបាទាយ អនេកធា;

អត្ថំ វទេ ន ហិ សទ្ទោ, ឯកោ នេកត្ថកោ សិយា’’តិ.

សមវាយាទិអត្ថានំ ឥធ អសម្ភវតោ, កាលស្សេវ ច អបទិសិតព្ពត្តា ‘‘ឥធ បនស្ស កាលោ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ. ទេសទេសកាទីនំ វិយ ហិ កាលស្ស និទានភាវេន អធិប្បេតត្តា សោបិ ឥធ អបទិសីយតិ. ‘ឥមិនា កីទិសំ កាលំ ទីបេតីតិ អាហ ‘‘តេនា’’តិអាទិ. តេនាតិ កាលត្ថេន សមយ-សទ្ទេន. អឌ្ឍមាសោ បក្ខវសេន វុត្តោ, បុព្ពណ្ហាទិកោ ទិវសភាគវសេន, បឋមយាមាទិកោ បហារវសេន. អាទិ-សទ្ទេន ខណលយាទយោ សង្គហិតា, អនិយមិតវសេន ឯកំ កាលំ ទីបេតីតិ អត្ថោ.

កស្មា បនេត្ថ អនិយមិតវសេន កាលោ និទ្ទិដ្ឋោ, ន ឧតុសំវច្ឆរាទិនា និយមិតវសេនាតិ អាហ ‘‘តត្ថ កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. កិញ្ចាបិ បញ្ញាយ វិទិតំ សុវវត្ថាបិតំ, តថាបីតិ សម្ពន្ធោ. វចសា ធារេតុំ វា សយំ ឧទ្ទិសិតុំ វា បរេន ឧទ្ទិសាបេតុំ វា ន សក្កា នានប្បការភាវតោ ពហុ ច វត្តព្ពំ ហោតិ យាវ កាលប្បភេទោ, តាវ វត្តព្ពត្តា. ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ វុត្តេ បន ន សោ កាលប្បភេទោ អត្ថិ, យោ ឯត្ថានន្តោគធោ សិយាតិ ទស្សេតិ ‘‘ឯកេនេវ បទេន តមត្ថំ សមោធានេត្វា’’តិ ឥមិនា. ឯវំ លោកិយសម្មតកាលវសេន សមយត្ថំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សាសនេ បាកដកាលវសេន សមយត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘យេ វា ឥមេ’’តិអាទិ វុត្តំ. អបិច ឧតុសំវច្ឆរាទិវសេន និយមំ អកត្វា សមយសទ្ទស្ស វចនេ អយម្បិ គុណោ លទ្ធោយេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យេ វា ឥមេ’’តិអាទិមាហ. សាមញ្ញជោតនា ហិ វិសេសេ អវតិដ្ឋតិ តស្សា វិសេសបរិហារវិសយត្តា. តត្ថ យេ ឥមេ សមយាតិ សម្ពន្ធោ. ភគវតោ មាតុកុច្ឆិឱក្កមនកាលោ ចេត្ថ គព្ភោក្កន្តិសមយោ. ចត្តារិ និមិត្តានិ បស្សិត្វា សំវេជនកាលោ សំវេគសមយោ. ឆព្ពស្សានិ សម្ពោធិសមធិគមាយ ចរិយកាលោ ទុក្ករការិកសមយោ. ទេវសិកំ ឈានផលសមាបត្តីហិ វីតិនាមនកាលោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសមយោ, វិសេសតោ បន សត្តសត្តាហានិ ឈានសមាបត្តិវឡញ្ជនកាលោ. បញ្ចចត្តាលីសវស្សានិ តំតំធម្មទេសនាកាលោ ទេសនាសមយោ. អាទិ-សទ្ទេន យមកបាដិហារិយសមយាទយោ សង្គណ្ហាតិ. បកាសាតិ ទសសហស្សិលោកធាតុបកម្បនឱភាសបាតុភាវាទីហិ បាកដា. ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ វុត្តេ តទញ្ញេបិ សមយា សន្តីតិ អត្ថាបត្តិតោ តេសុ សមយេសុ ឥធ ទេសនាសមយសង្ខាតោ សមយវិសេសោ ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ វុត្តោតិ ទីបេតីតិ អធិប្បាយោ.

យថាវុត្តប្បភេទេសុយេវ សមយេសុ ឯកទេសំ បការន្តរេហិ សង្គហេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យោ ចាយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ហិ ញាណកិច្ចសមយោ, អត្តហិតបដិបត្តិសមយោ ច អភិសម្ពោធិសមយោយេវ. អរិយតុណ្ហីភាវសមយោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសមយោ. ករុណាកិច្ចបរហិតបដិបត្តិធម្មិកថាសមយោ ទេសនាសមយោ, តស្មា តេសុ វុត្តប្បភេទេសុ សមយេសុ ឯកទេសោវ បការន្តរេន ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘សន្និបតិតានំ វោ ភិក្ខវេ ទ្វយំ ករណីយំ ធម្មី កថា វា អរិយោ វា តុណ្ហីភាវោ’’តិ (ឧទា. ១២) វុត្តសមយេ សន្ធាយ ‘‘សន្និបតិតានំ ករណីយទ្វយសមយេសូ’’តិ វុត្តំ. តេសុបិ សមយេសូតិ ករុណាកិច្ចបរហិតបដិបត្តិធម្មិកថាទេសនាសមយេសុបិ. អញ្ញតរំ សមយំ សន្ធាយ ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ វុត្តំ អត្ថតោ អភេទត្តា.

អញ្ញត្ថ វិយ ភុម្មវចនេន ច ករណវចនេន ច និទ្ទេសមកត្វា ឥធ ឧបយោគវចនេន និទ្ទេសបយោជនំ និទ្ធារេតុកាមោ បរម្មុខេន ចោទនំ សមុដ្ឋបេតិ ‘‘កស្មា បនេត្ថា’’តិអាទិនា. ឯត្ថាតិ ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ ឥមស្មិំ បទេ, ករណវចនេន និទ្ទេសោ កតោ យថាតិ សម្ពន្ធោ. ភវន្តិ ឯត្ថាតិ ភុម្មំ, ឱកាសោ, តត្ថ បវត្តំ វចនំ វិភត្តិ ភុម្មវចនំ. ករោតិ កិរិយមភិនិប្ផាទេភិ ឯតេនាតិ ករណំ, កិរិយានិប្ផត្តិការណំ. ឧបយុជ្ជិតព្ពោ កិរិយាយាតិ ឧបយោគោ, កម្មំ, តត្ថ វចនំ តថា. ‘‘តត្ថា’’តិអាទិនា យថាវុត្តចោទនំ បរិហរតិ. តត្ថាតិ តេសុ អភិធម្មតទញ្ញសុត្តបទវិនយេសុ. តថាតិ ភុម្មវចនករណវចនេហិ អត្ថសម្ភវតោ ចាតិ យោជេតព្ពំ, អធិករណភាវេនភាវលក្ខណត្ថានំ, ហេតុករណត្ថានញ្ច សម្ភវតោតិ អត្ថោ. ឥធាតិ ឥធស្មិំ សុត្តបទេ. អញ្ញថាតិ ឧបយោគវចនេន. អត្ថសម្ភវតោតិ អច្ចន្តសំយោគត្ថស្ស សម្ភវតោ.

‘‘តត្ថ ហី’’តិអាទិ តព្ពិវរណំ. ឥតោតិ ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ សុត្តបទតោ. អធិករណត្ថោតិ អាធារត្ថោ. ភវនំ ភាវោ, កិរិយា, កិរិយាយ កិរិយន្តរលក្ខណំ ភាវេនភាវលក្ខណំ, តទេវត្ថោ តថា. កេន សមយត្ថេន ឥទំ អត្ថទ្វយំ សម្ភវតីតិ អនុយោគេ សតិ តទត្ថទ្វយសម្ភវានុរូបេន សមយត្ថេន, តំ ទឡ្ហំ ករោន្តោ ‘‘អធិករណញ្ហី’’តិអាទិមាហ. បទត្ថតោយេវ ហិ យថាវុត្តមត្ថទ្វយំ សិទ្ធំ, វិភត្តិ បន ជោតកមត្តា. តត្ថ កាលសង្ខាតោ, កាលសទ្ទស្ស វា អត្ថោ យស្សាតិ កាលត្ថោ. សមូហសង្ខាតោ, ‘សមូហសទ្ទស្ស វា អត្ថោ យស្សាតិ សមូហត្ថោ, កោ សោ? សមយោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កាលត្ថោ, សមូហត្ថោ ច សមយោ តត្ថ អភិធម្មេ វុត្តានំ ផស្សាទិធម្មានំ អធិករណំ អាធារោតិ, យស្មិំ កាលេ, ធម្មបុញ្ជេ វា កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, តស្មិំយេវ កាលេ, ធម្មបុញ្ជេ វា ផស្សាទយោបិ ហោន្តីតិ អយញ្ហិ តត្ថ អត្ថោ. ននុ ចាយំ ឧបាទាបញ្ញត្តិមត្តោ កាលោ, វោហារមត្តោ ច សមូហោ, សោ កថំ អធិករណំ សិយា តត្ថ វុត្តធម្មានន្តិ? នាយំ ទោសោ. យថា ហិ កាលោ សយំ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានោបិ សភាវធម្មបរិច្ឆិន្នត្តា អាធារភាវេន បញ្ញាតោ, សភាវធម្មបរិច្ឆិន្នោ ច តង្ខណប្បវត្តានំ តតោ បុព្ពេ, បរតោ ច អភាវតោ ‘‘បុព្ពណ្ហេជាតោ, សាយន្ហេ អាគច្ឆតី’’តិអាទីសុ, សមូហោ ច អវយវវិនិមុត្តោ វិសុំ អវិជ្ជមានោបិ កប្បនាមត្តសិទ្ធត្តា អវយវានំ អាធារភាវេន បញ្ញាបីយតិ ‘‘រុក្ខេ សាខា, យវរាសិយំ បត្តសម្ភូតោ’’តិអាទីសុ, ឯវមិធាបិ សភាវធម្មបរិច្ឆិន្នត្តា, កប្បនាមត្តសិទ្ធត្តា ច តទុភយំ តត្ថ វុត្តធម្មានំ អធិករណភាវេន បញ្ញាបីយតីតិ.

‘‘ខណសមវាយហេតុសង្ខាតស្សា’’តិអាទិ ភាវេនភាវលក្ខណត្ថសម្ភវទស្សនំ. តត្ថ ខណោ នាម អដ្ឋក្ខណវិនិមុត្តោ នវមោ ពុទ្ធុប្បាទក្ខណោ, យានិ វា បនេតានិ ‘‘ចត្តារិមានិ ភិក្ខវេ, ចក្កានិ, យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមុស្សានំ ចតុចក្កំ បវត្តតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣១) ឯត្ថ បតិរូបទេសវាសោ សប្បុរិសូបនិស្សយោ អត្តសម្មាបណីធិ បុព្ពេកតបុញ្ញតាតិ ចត្តារិ ចក្កានិ វុត្តានិ, តានិ ឯកជ្ឈំ កត្វា ឱកាសដ្ឋេន ‘‘ខណោ’’តិ វេទិតព្ពានិ. តានិ ហិ កុសលុប្បត្តិយា ឱកាសភូតានិ. សមវាយោ នាម ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ១.២០៤; ៣.៤២១, ៤២៥, ៤២៦; សំ. និ. ២.៤៣, ៤៤; សំ. និ. ៣.៦០; កថា. ៤៦៥, ៤៦៧) និទ្ទិដ្ឋា ចក្ខុវិញ្ញាណាទិសាធារណផលនិប្ផាទកត្តេន សណ្ឋិតា ចក្ខុរូបាទិបច្ចយសាមគ្គី. ចក្ខុរូបាទីនញ្ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិ សាធារណផលំ. ហេតុ នាម យោនិសោមនសិការាទិជនកហេតុ. យថាវុត្តស្ស ខណសង្ខាតស្ស, សមវាយសង្ខាតស្ស, ហេតុសង្ខាតស្ស ច សមយស្ស សត្តាសង្ខាតេន ភាវេន តេសំ ផស្សាទីនំ ធម្មានំ សត្តាសង្ខាតោ ភាវោ លក្ខីយតិ វិញ្ញាយតីតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ‘‘គាវីសុ ទុយ្ហមានាសុ គតោ, ទុទ្ធាសុ អាគតោ’’តិ ឯត្ថ ទោហនកិរិយាយ គមនកិរិយា លក្ខីយតិ, ឯវមិធាបិ យថាវុត្តស្ស សមយស្ស សត្តាកិរិយាយ ចិត្តស្ស ឧប្បាទកិរិយា, ផស្សាទីនំ ភវនកិរិយា ច លក្ខីយតីតិ. ននុ ចេត្ថ សត្តាកិរិយា អវិជ្ជមានាវ, កថំ តាយ លក្ខីយតីតិ? សច្ចំ, តថាបិ ‘‘យស្មិំ សមយេ’’តិ ច វុត្តេ សតីតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយមានោ ឯវហោតិ អញ្ញកិរិយាសម្ពន្ធាភាវេ បទត្ថស្ស សត្តាវិរហាភាវតោ, តស្មា អត្ថតោ គម្យមានាយ តាយ សត្តាកិរិយាយ លក្ខីយតីតិ. អយញ្ហិ តត្ថ អត្ថោ – យស្មិំ យថាវុត្តេ ខណេ, បច្ចយសមវាយេ, ហេតុម្ហិ វា សតិ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, តស្មិំយេវ ខណេ, បច្ចយសមវាយេ, ហេតុម្ហិ វា សតិ ផស្សាទយោបិ ហោន្តីតិ. អយំ បន អត្ថោ អភិធម្មេយេវ (អដ្ឋសា. កាមាវចរកុសលបទភាជនីយេ) និទស្សនវសេន វុត្តោ, យថារហមេស នយោ អញ្ញេសុបិ សុត្តបទេសូតិ. តស្មាតិ អធិករណត្ថស្ស, ភាវេនភាវលក្ខណត្ថស្ស ច សម្ភវតោ. តទត្ថជោតនត្ថន្តិ តទុភយត្ថស្ស សមយសទ្ទត្ថភាវេន វិជ្ជមានស្សេវ ភុម្មវចនវសេន ទីបនត្ថំ. វិភត្តិយោ ហិ បទីបោ វិយ វត្ថុនោ វិជ្ជមានស្សេវ អត្ថស្ស ជោតកាតិ, អយមត្ថោ សទ្ទសត្ថេសុ បាកដោយេវ.

ហេតុអត្ថោ, ករណត្ថោ ច សម្ភវតីតិ ‘‘អន្នេន វសតិ, វិជ្ជាយ វសតី’’តិអាទីសុ វិយ ហេតុអត្ថោ, ‘‘ផរសុនា ឆិន្ទតិ, កុទាលេន ខណតី’’តិអាទីសុ វិយ ករណត្ថោ ច សម្ភវតិ. កថំ បន សម្ភវតីតិ អាហ ‘‘យោ ហិ សោ’’តិអាទិ. វិនយេ (បារា. ២០) អាគតសិក្ខាបទបញ្ញត្តិយាចនវត្ថុវសេន ថេរំ មរិយាទំ កត្វា ‘‘សារិបុត្តាទីហិបិ ទុវិញ្ញេយ្យោ’’តិ វុត្តំ. តេន សមយេន ហេតុភូតេន ករណភូតេនាតិ ឯត្ថ បន តំតំវត្ថុវីតិក្កមោវ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា ហេតុ ចេវ ករណញ្ច. តថា ហិ យទា ភគវា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា បឋមមេវ តេសំ តេសំ តត្ថ តត្ថ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុភូតំ តំ តំ វីតិក្កមំ អបេក្ខមានោ វិហរតិ, តទា តំ តំ វីតិក្កមំ អបេក្ខិត្វា តទត្ថំ វសតីតិ សិទ្ធោ វត្ថុវីតិក្កមស្ស សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុភាវោ ‘‘អន្នេនវសតី’’តិអាទីសុ អន្នមបេក្ខិត្វា តទត្ថំ វសតីតិអាទិនា ការណេន អន្នាទីនំ ហេតុភាវោ វិយ. សិក្ខាបទបញ្ញត្តិកាលេ បន តេនេវ បុព្ពសិទ្ធេន វីតិក្កមេន សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតិ, តស្មា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា សាធកតមត្តា ករណភាវោបិ វីតិក្កមស្សេវ សិទ្ធោ ‘‘អសិនា ឆិន្ទតី’’តិអាទីសុ អសិនា ឆិន្ទនកិរិយំ សាធេតីតិអាទិនា ការណេន អសិអាទីនំ ករណភាវោ វិយ. ឯវំ សន្តេបិ វីតិក្កមំ អបេក្ខមានោ តេនេវ សទ្ធិំ តន្និស្សិតម្បិ កាលំ អបេក្ខិត្វា វិហរតីតិ កាលស្សាបិ ឥធ ហេតុភាវោ វុត្តោ, សិក្ខាបទំ បញ្ញបេន្តោ ច តំ តំ វីតិក្កមកាលំ អនតិក្កមិត្វា តេនេវ កាលេន សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតីតិ វីតិក្កមនិស្សយស្ស កាលស្សាបិ ករណភាវោ វុត្តោ, តស្មា ឥមិនា បរិយាយេន កាលស្សាបិ ហេតុភាវោ, ករណភាវោ ច លព្ភតីតិ វុត្តំ ‘‘តេន សមយេន ហេតុភូតេន ករណភូតេនា’’តិ, និប្បរិយាយេន បន វីតិក្កមោយេវ ហេតុភូតោ, ករណភូតោ ច. សោ ហិ វីតិក្កមក្ខណេ ហេតុ ហុត្វា បច្ឆា សិក្ខាបទបញ្ញាបនក្ខណេ ករណម្បិ ហោតីតិ. សិក្ខាបទានិ បញ្ញាបយន្តោតិ វីតិក្កមំ បុច្ឆិត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា ឱតិណ្ណវត្ថុំ តំ បុគ្គលំ បដិបុច្ឆិត្វា, វិគរហិត្វា ច តំ តំ វត្ថុឱតិណ្ណកាលំ អនតិក្កមិត្វា តេនេវ កាលេន ករណភូតេន សិក្ខាបទានិ បញ្ញបេន្តោ. សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុញ្ច អបេក្ខមានោតិ តតិយបារាជិកាទីសុ (បារា. ១៦២) វិយ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា ហេតុភូតំ តំ តំ វត្ថុវីតិក្កមសមយំ អបេក្ខមានោ តេន សមយេន ហេតុភូតេន ភគវា តត្ថ តត្ថ វិហាសីតិ អត្ថោ.

‘‘សិក្ខាបទានិ បញ្ញាបយន្តោ, សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុញ្ច អបេក្ខមានោ’’តិ ឥទំ យថាក្កមំ ករណភាវស្ស, ហេតុភាវស្ស ច សមត្ថនវចនំ, តស្មា តទនុរូបំ ‘‘តេនសមយេន ករណភូតេន ហេតុភូតេនា’’តិ ឯវំ វត្តព្ពេបិ បឋមំ ‘‘ហេតុភូតេនា’’តិ ឧប្បដិបាដិវចនំ តត្ថ ហេតុភាវស្ស សាតិសយមធិប្បេតត្តា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ភគវា ហិ វេរញ្ជាយំ វិហរន្តោ ធម្មសេនាបតិត្ថេរស្ស សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយាចនហេតុភូតំ បរិវិតក្កសមយំ អបេក្ខមានោ តេន សមយេន ហេតុភូតេន វិហាសី’’តិ តីសុបិ កិរ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. ‘‘កិំ បនេត្ថ យុត្តិចិន្តាយ, អាចរិយស្ស ឥធ កមវចនិច្ឆា នត្ថីតិ ឯវមេតំ គហេតព្ពំ – អញ្ញាសុបិ ហិ អដ្ឋកថាសុ អយមេវ អនុក្កមោ វុត្តោ, ន ច តាសុ ‘តេន សមយេន វេរញ្ជាយំ វិហរតី’តិ វិនយបាឡិបទេ ហេតុអត្ថស្សេវ សាតិសយំ អធិប្បេតភាវទីបនត្ថំ វុត្តោ អវិសយត្តា, សិក្ខាបទានិ បញ្ញាបយន្តោ ហេតុភូតេន, ករណភូតេន ច សមយេន វិហាសិ, សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុញ្ច អបេក្ខមានោ ហេតុភូតេន សមយេន វិហាសីតិ ឯវមេត្ថ យថាលាភំ សម្ពន្ធភាវតោ ឯវំ វុត្តោ’’តិបិ វទន្តិ. តស្មាតិ យថាវុត្តស្ស ទុវិធស្សាបិ អត្ថស្ស សម្ភវតោ. តទត្ថជោតនត្ថន្តិ វុត្តនយេន ករណវចនេន តទុភយត្ថស្ស ជោតនត្ថំ. តត្ថាតិ តស្មិំ វិនយេ. ឯត្ថ ច សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា ឯវ វីតិក្កមសមយស្ស សាធកតមត្តា តស្ស ករណភាវេ ‘‘សិក្ខាបទានិ បញ្ញាបយន្តោ’’តិ អជ្ឈាហរិតបទេន សម្ពន្ធោ, ហេតុភាវេ បន តទបេក្ខនមត្តត្តា ‘‘វិហរតី’’តិ បទេនេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តថាយេវ ហិ វុត្តំ ‘‘តេន សមយេន ហេតុភូតេន, ករណភូតេន ច សិក្ខាបទានិ បញ្ញាបយន្តោ, សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុញ្ច អបេក្ខមានោ ភគវា តត្ថ តត្ថ វិហាសី’’តិ. ករណញ្ហិ កិរិយត្ថំ, ន ហេតុ វិយ កិរិយាការណំ. ហេតុ បន កិរិយាការណំ, ន ករណំ វិយ កិរិយត្ថោតិ.

‘‘ឥធ បនា’’តិអាទិនា ឧបយោគវចនស្ស អច្ចន្តសំយោគត្ថសម្ភវទស្សនំ, អច្ចន្តមេវ ទព្ពគុណកិរិយាហិ សំយោគោ អច្ចន្តសំយោគោ, និរន្តរមេវ តេហិ សំយុត្តភាវោតិ វុត្តំ ហោតិ. សោយេវត្ថោ តថា. ឯវំជាតិកេតិ ឯវំសភាវេ. កថំ សម្ភវតីតិ អាហ ‘‘យញ្ហី’’តិអាទិ. អច្ចន្តមេវាតិ អារព្ភតោ បដ្ឋាយ យាវ ទេសនានិដ្ឋានំ, តាវ ឯកំសមេវ, និរន្តរមេវាតិ អត្ថោ. ករុណាវិហារេនាតិ បរហិតបដិបត្តិសង្ខាតេន ករុណាវិហារេន. តថា ហិ ករុណានិទានត្តា ទេសនាយ ឥធ បរហិតបដិបត្តិ ‘‘ករុណាវិហារោ’’តិ វុត្តា, ន បន ករុណាសមាបត្តិវិហារោ. ន ហិ ទេសនាកាលេ ទេសេតព្ពធម្មវិសយស្ស ទេសនាញាណស្ស សត្តវិសយាយ មហាករុណាយ សហុប្បត្តិ សម្ភវតិ ភិន្នវិសយត្តា, តស្មា ករុណាយ បវត្តោ វិហារោតិ កត្វា បរហិតបដិបត្តិវិហារោ ឥធ ‘‘ករុណាវិហារោ’’តិ វេទិតព្ពោ. តស្មាតិ អច្ចន្តសំយោគត្ថសម្ភវតោ. តទត្ថជោតនត្ថន្តិ វុត្តនយេន ឧបយោគវិភត្តិយា តទត្ថស្ស ជោតនត្ថំ ឧបយោគនិទ្ទេសោ កតោ យថា ‘‘មាសំ សជ្ឈាយតិ, ទិវសំ ភុញ្ជតី’’តិ. តេនាតិ យេន ការណេន អភិធម្មេ, ឥតោ អញ្ញេសុ ច សុត្តបទេសុ ភុម្មវចនស្ស អធិករណត្ថោ, ភាវេនភាវលក្ខណត្ថោ ច, វិនយេ ករណវចនស្ស ហេតុអត្ថោ, ករណត្ថោ ច ឥធ ឧបយោគវចនស្ស អច្ចន្តសំយោគត្ថោ សម្ភវតិ, តេនាតិ អត្ថោ. ឯតន្តិ យថា វុត្តស្សត្ថស្ស សង្គហគាថាបទំ អញ្ញត្រាតិ អភិធម្មេ ឥតោ អញ្ញេសុ សុត្តបទេសុ, វិនយេ ច. សមយោតិ សមយសទ្ទោ. សទ្ទេយេវ ហិ វិភត្តិបរា ភវតិអត្ថេ អសម្ភវតោ. សោតិ ស្វេវ សមយសទ្ទោ.

ឯវំ អត្តនោ មតិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បោរាណាចរិយមតិំ ទស្សេតុំ ‘‘បោរាណា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. បោរាណាតិ ច បុរិមា អដ្ឋកថាចរិយា. ‘‘តស្មិំ សមយេ’’តិ វា…បេ… ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ វា ឯស ភេទោតិ សម្ពន្ធោ. អភិលាបមត្តភេទោតិ វចនមត្តេន ភេទោ វិសេសោ, ន បន អត្ថេន, តេនាហ ‘‘សព្ពត្ថ ភុម្មមេវត្ថោ’’តិ, សព្ពេសុបិ អត្ថតោ អាធារោ ឯវ អត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមិនា ច វចនេន សុត្តវិនយេសុ វិភត្តិវិបរិណាមោ កតោ, ភុម្មត្ថេ វា ឧបយោគករណវិភត្តិយោ សិទ្ធាតិ ទស្សេតិ. ‘‘តស្មា’’តិអាទិនា តេសំ មតិទស្សនេ គុណមាហ.

ភារិយដ្ឋេន គរុ. តទេវត្ថំ សង្កេតតោ សមត្ថេតិ ‘‘គរុំ ហី’’តិអាទិនា សង្កេតវិសយោ ហិ សទ្ទោ តំវវត្ថិតោយេវ ចេស អត្ថពោធកោតិ. គរុន្តិ គរុកាតព្ពំ ជនំ. ‘‘លោកេ’’តិ ឥមិនា ន កេវលំ សាសនេយេវ, លោកេបិ គរុកាតព្ពដ្ឋេន ភគវាតិ សង្កេតសិទ្ធីតិ ទស្សេតិ. យទិ គរុកាតព្ពដ្ឋេន ភគវា, អថ អយមេវ សាតិសយំ ភគវា នាមាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អយញ្ចា’’តិអាទិមាហ. តថា ហិ លោកនាថោ អបរិមិតនិរុបមប្បភាវសីលាទិគុណវិសេសសមង្គិតាយ, សព្ពានត្ថបរិហារបុព្ពង្គមាយ និរវសេសហិតសុខវិធានតប្បរាយ និរតិសយាយ បយោគសម្បត្តិយា សទេវមនុស្សាយ បជាយ អច្ចន្តុបការិតាយ ច អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ អបរិមាណានំ សត្តានំ ឧត្តមំ គារវដ្ឋានន្តិ. ន កេវលំ លោកេយេវ, អថ ខោ សាសនេបីតិ ទស្សេតិ ‘‘បោរាណេហី’’តិអាទិនា, បោរាណេហីតិ ច អដ្ឋកថាចរិយេហីតិ អត្ថោ. សេដ្ឋវាចកវចនម្បិ សេដ្ឋគុណសហចរណតោ សេដ្ឋមេវាតិ វុត្តំ ‘‘ភគវាតិ វចនំ សេដ្ឋ’’ន្តិ. វុច្ចតិ អត្ថោ, ឯតេនាតិ ហិ វចនំ, សទ្ទោ. អថ វា វុច្ចតីតិ វចនំ, អត្ថោ, តស្មា យោ ‘‘ភគវា’’តិ វចនេន វចនីយោ អត្ថោ, សោ សេដ្ឋោតិ អត្ថោ. ភគវាតិ វចនមុត្តមន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. គារវយុត្តោតិ គរុភាវយុត្តោ គរុគុណយោគត្តា, សាតិសយំ វា គរុករណារហតាយ គារវយុត្តោ, គារវារហោតិ អត្ថោ. យេន ការណត្តយេន សោ តថាគតោ គរុ ភារិយដ្ឋេន, តេន ‘‘ភគវា’’តិ វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. គរុតាការណទស្សនញ្ហេតំ បទត្តយំ. ‘‘សិប្បាទិសិក្ខាបកាបិ គរូយេវ នាម ហោន្តិ, ន ច គារវយុត្តា, អយំ បន តាទិសោ ន ហោតិ, តស្មា គរូតិ កត្វា ‘គារវយុត្តោ’តិ វុត្ត’’ន្តិ កេចិ. ឯវំ សតិ តទេតំ វិសេសនបទមត្តំ, បុរិមបទទ្វយមេវ ការណទស្សនំ សិយា.

អបិចាតិ អត្ថន្តរវិកប្បត្ថេ និបាតោ, អបរោ នយោតិ អត្ថោ. តត្ថ –

‘‘វណ្ណគមោ វណ្ណវិបរិយាយោ,

ទ្វេ ចាបរេ វណ្ណវិការនាសា;

ធាតូនមត្ថាតិសយេន យោគោ,

តទុច្ចតេ បញ្ចវិធា និរុត្តី’’តិ. –

វុត្តំ និរុត្តិលក្ខណំ គហេត្វា, ‘‘បិសោទរាទីនិ យថោបទិដ្ឋ’’ន្តិ វុត្តសទ្ទនយេន វា បិសោទរាទិអាកតិគណបក្ខេបលក្ខណំ គហេត្វា លោកិយ លោកុត្តរសុខាភិនិព្ពត្តកំ សីលាទិបារប្បត្តំ ភាគ្យមស្ស អត្ថីតិ ‘‘ភាគ្យវា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ភគវា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ភាគ្យវា’’តិ. តថា អនេកភេទភិន្នកិលេសសតសហស្សានិ, សង្ខេបតោ វា បញ្ចមារេ អភញ្ជីតិ ‘‘ភគ្គវា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ភគវា’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ ‘‘ភគ្គវា’’តិ ឥមិនា. លោកេ ច ភគ-សទ្ទោ ឥស្សរិយធម្មយសសិរីកាមបយត្តេសុ ឆសុ ធម្មេសុ បវត្តតិ, តេ ច ភគសង្ខាតា ធម្មា អស្ស សន្តីតិ ភគវាតិ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘យុត្តោ ភគេហិ ចា’’តិ វុត្តំ. កុសលាទីហិ អនេកភេទេហិ សព្ពធម្មេ វិភជិ វិភជិត្វា វិវរិត្វា ទេសេសីតិ ‘‘វិភត្តវា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ភគវា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘វិភត្តវា’’តិ. ទិព្ពព្រហ្មអរិយវិហារេ, កាយចិត្តឧបធិវិវេកេ, សុញ្ញតានិមិត្តាប្បណិហិតវិមោក្ខេ, អញ្ញេ ច លោកិយលោកុត្តរេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ ភជិ សេវិ ពហុលមកាសីតិ ‘‘ភត្តវា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ភគវា’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ ‘‘ភត្តវា’’តិ ឥមិនា. តីសុ ភវេសុ តណ្ហាសង្ខាតំ គមនមនេន វន្តំ វមិតន្តិ ‘‘ភវេសុ វន្តគមនោ’’តិ វត្តព្ពេ ភវសទ្ទតោ ភ-ការំ គមនសទ្ទតោ គ-ការំ វន្តសទ្ទតោ វ-ការំ អាទាយ, តស្ស ច ទីឃំ កត្វា វណ្ណវិបរិយាយេន ‘‘ភគវា’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘វន្តគមនោ ភវេសូ’’តិ វុត្តំ. ‘‘យតោ ភាគ្យវា, តតោ ភគវា’’តិអាទិនា បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ. អស្ស បទស្សាតិ ‘‘ភគវា’’តិ បទស្ស. វិត្ថារត្ថោតិ វិត្ថារភូតោ អត្ថោ. ‘‘សោ ចា’’តិអាទិនា គន្ថមហត្តំ បរិហរតិ. វុត្តោយេវ, ន បន ឥធ បន វត្តព្ពោ វិសុទ្ធិមគ្គស្ស ឥមិស្សា អដ្ឋកថាយ ឯកទេសភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

អបិច ភគេ វនិ, វមីតិ វា ភគវា. សោ ហិ ភគេ សីលាទិគុណេ វនិ ភជិ សេវិ, តេ វា ភគសង្ខាតេ សីលាទិគុណេ វិនេយ្យសន្តានេសុ ‘‘កថំ នុ ខោ ឧប្បជ្ជេយ្យុ’’ន្តិ វនិ យាចិ បត្ថយិ, ឯវំ ភគេ វនីតិ ភគវា, ភគេ វា សិរិំ, ឥស្សរិយំ, យសញ្ច វមិ ខេឡបិណ្ឌំ វិយ ឆឌ្ឌយិ. តថា ហិ ភគវា ហត្ថគតំ ចក្កវត្តិសិរិំ, ចតុទីបិស្សរិយំ, ចក្កវត្តិសម្បត្តិសន្និស្សយញ្ច សត្តរតនសមុជ្ជលំ យសំ អនបេក្ខោ ឆឌ្ឌយិ. អថ វា ភានិ នាម នក្ខត្តានិ, តេហិ សមំ គច្ឆន្តិ បវត្តន្តីតិ ភគា អាការស្ស រស្សំ កត្វា, សិនេរុយុគន្ធរាទិគតា ភាជនលោកសោភា. តា ភគា វមិ តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគប្បហានេន បជហិ, ឯវំ ភគេ វមីតិ ភគវាតិ ឯវមាទីហិ តត្ថ តត្ថាគតនយេហិ ចស្ស អត្ថោ វត្តព្ពោ, អម្ហេហិ បន សោ គន្ថភីរុជនានុគ្គហណត្ថំ, គន្ថគរុតាបរិហរណត្ថញ្ច អជ្ឈុបេក្ខិតោតិ.

ឯវមេតេសំ អវយវត្ថំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សមុទាយត្ថំ ទស្សេន្តោ បុរិមបទត្តយស្ស សមុទាយត្ថេន វុត្តាវសេសេន តេសមត្ថានំ បដិយោគិតាយ តេនាបិ សហ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្តាវតា’’តិអាទិមាហ. ឯត្តាវតាតិ ឯតស្ស ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិ វចនេន ‘‘ឯកំ សមយំ ភគវា’’ តិវចនេនាតិ ឥមេហិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ និទានវចនេ. យថាសុតំ ធម្មំ ទេសេន្តោតិ ឯត្ថ អន្ត-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. តថាទេសិតត្តា ហិ បច្ចក្ខំ ករោតិ នាម. ឯស នយោ អបរត្ថាបិ. ‘‘យោ ខោ អានន្ទ, មយា ធម្មោ ច…បេ… សត្ថា’’តិ វចនតោ ធម្មស្ស សត្ថុភាវបរិយាយោ វិជ្ជតេវាតិ កត្វា ‘‘ធម្មសរីរំ បច្ចក្ខំ ករោតី’’តិ វុត្តំ. ធម្មកាយន្តិ ហិ ភគវតោ សម្ពន្ធីភូតំ ធម្មសង្ខាតំ កាយន្តិ អត្ថោ. តថា ច វុត្តំ ‘‘ធម្មកាយោតិ ភិក្ខវេ, តថាគតស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ. តំ បន កិមត្ថិយន្តិ អាហ ‘‘តេនា’’តិអាទិ. តេនាតិ ច តាទិសេន បច្ចក្ខករណេនាតិ អត្ថោ. ឥទំ អធុនា វក្ខមានសុត្តំ បាវចនំ បកដ្ឋំ ឧត្តមំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ វចនំ នាម. តស្មា តុម្ហាកំ អតិក្កន្តសត្ថុកំ អតីតសត្ថុកភាវោ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ភាវប្បធានោ ហិ អយំ និទ្ទេសោ, ភាវលោបោ វា, ឥតរថា បាវចនមេវ អនតិក្កន្តសត្ថុកំ, សត្ថុអទស្សនេន បន ឧក្កណ្ឋិតស្ស ជនស្ស អតិក្កន្តសត្ថុកភាវោតិ អត្ថោ អាបជ្ជេយ្យ, ឯវញ្ច សតិ ‘‘អយំ វោ សត្ថាតិ សត្ថុអទស្សនេន ឧក្កណ្ឋិតំ ជនំ សមស្សាសេតី’’ តិវចនេន សហ វិរោធោ ភវេយ្យាតិ វទន្តិ. ឥទំ បាវចនំ សត្ថុកិច្ចនិប្ផាទនេន ន អតីតសត្ថុកន្តិ បន អត្ថោ. សត្ថូតិ កម្មត្ថេ ឆដ្ឋី, សមាសបទំ វា ឯតំ សត្ថុអទស្សនេនាតិ. ឧក្កណ្ឋនំ ឧក្កណ្ឋោ, កិច្ឆជីវិតា. ‘‘កឋ កិច្ឆជីវនេ’’តិ ហិ វទន្តិ. តមិតោ បត្តោតិ ឧក្កណ្ឋិតោ, អនភិរតិយា វា បីឡិតោ វិក្ខិត្តចិត្តោ ហុត្វា សីសំ ឧក្ខិបិត្វា ឧទ្ធំ កណ្ឋំ កត្វា ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តោ អាហិណ្ឌតិ, វិហរតិ ចាតិ ឧក្កណ្ឋិតោ និរុត្តិនយេន, តំ ឧក្កណ្ឋិតំ. សទ្ទសាមត្ថិយាធិគតមត្តោ ចេស, វោហារតោ បន អនភិរតិយា បីឡិតន្តិ អត្ថោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. សមស្សាសេតីតិ អស្សាសំ ជនេតិ.

តស្មិំ សមយេតិ ឥមស្ស សុត្តស្ស សង្គីតិសមយេ. កាមំ វិជ្ជមានេបិ ភគវតិ ឯវំ វត្តុមរហតិ, ឥធ បន អវិជ្ជមានេយេវ តស្មិំ ឯវំ វទតិ, តស្មា សន្ធាយភាសិតវសេន តទត្ថំ ទស្សេតីតិ អាហ ‘‘អវិជ្ជមានភាវំ ទស្សេន្តោ’’តិ. បរិនិព្ពានន្តិ អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុវសេន ខន្ធបរិនិព្ពានំ. តេនាតិ តថាសាធនេន. ឯវំវិធស្សាតិ ឯវំបការស្ស, ឯវំសភាវស្សាតិបិ អត្ថោ. នាម-សទ្ទោ គរហាយំ និបាតោ ‘‘អត្ថិ នាម អានន្ទ ថេរំ ភិក្ខុំ វិហេសិយមានំ អជ្ឈុបេក្ខិស្សថា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.១៦៦) វិយ, តេន ឯទិសោ អបិ ភគវា បរិនិព្ពុតោ, កា នាម កថា អញ្ញេសន្តិ គរហត្ថំ ជោតេតិ. អរិយធម្មស្សាតិ អរិយានំ ធម្មស្ស, អរិយភូតស្ស វា ធម្មស្ស. ទសវិធស្ស កាយពលស្ស, ញាណពលស្ស ច វសេន ទសពលធរោ. វជិរស្ស នាម មណិវិសេសស្ស សង្ឃាតោ សមូហោ ឯកគ្ឃនោ, តេន សមានោ កាយោ យស្សាតិ តថា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា វជិរសង្ឃាតោ នាម ន អញ្ញេន មណិនា វា បាសាណេន វា ភេជ្ជោ, អបិ តុ សោយេវ អញ្ញំ មណិំ វា បាសាណំ វា ភិន្ទតិ. តេនេវ វុត្តំ ‘‘វជិរស្ស នត្ថិ កោចិ អភេជ្ជោ មណិ វា បាសាណោ វា’’តិ, ឯវំ ភគវាបិ កេនចិ អភេជ្ជសរីរោ. ន ហិ ភគវតោ រូបកាយេ កេនចិ អន្តរាយោ កាតុំ សក្កាតិ. នាមសទ្ទស្ស គរហាជោតកត្តា បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនជោតកោ ‘‘ន កេវលំ ភគវាយេវ, អថ ខោ អញ្ញេបី’’តិ. ឯត្ថ ច ឯវំគុណសមន្នាគតត្តា អបរិនិព្ពុតសភាវេន ភវិតុំ យុត្តោបិ ឯស បរិនិព្ពុតោ ឯវាតិ បករណានុរូបមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អាសា បត្ថនា កេន ជនេតព្ពា, ន ជនេតព្ពា ឯវាតិ អត្ថោ. ‘‘អហំ ចិរំ ជីវិំ, ចិរំ ជីវាមិ, ចិរំ ជីវិស្សាមិ, សុខំ ជីវិំ, សុខំ ជីវាមិ, សុខំ ជីវិស្សាមី’’តិ មជ្ជនវសេន ឧប្បន្នោ មានោ ជីវិតមទោ នាម, តេន មត្តោ បមត្តោ តថា. សំវេជេតីតិ សំវេគំ ជនេតិ, តតោយេវ អស្ស ជនស្ស សទ្ធម្មេ ឧស្សាហំ ជនេតិ. សំវេជនញ្ហិ ឧស្សាហហេតុ ‘‘សំវិគ្គោ យោនិសោ បទហតី’’តិ វចនតោ.

ទេសនាសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ វក្ខមានស្ស សកលសុត្តស្ស ‘‘ឯវ’’ន្តិ និទស្សនតោ. សាវកសម្បត្តិន្តិ សុណន្តបុគ្គលសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ បដិសម្ភិទាប្បត្តេន បញ្ចសុ ឋានេសុ ភគវតា ឯតទគ្គេ ឋបិតេន, បញ្ចសុ ច កោសល្លេសុ អាយស្មតា ធម្មសេនាបតិនា បសំសិតេន មយា មហាសាវកេន សុតំ, តញ្ច ខោ សយមេវ សុតំ ន អនុស្សុតំ, ន ច បរម្បរាភតន្តិ អត្ថស្ស ទីបនតោ. កាលសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ ភគវាតិសទសន្និធានេ បយុត្តស្ស សមយសទ្ទស្ស ពុទ្ធុប្បាទ-បដិមណ្ឌិត-សមយ-ភាវ-ទីបនតោ. ពុទ្ធុប្បាទបរមា ហិ កាលសម្បទា. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘កប្បកសាយកលិយុគេ, ពុទ្ធុប្បាទោ អហោ មហច្ឆរិយំ;

ហុតវហមជ្ឈេ ជាតំ, សមុទិតមករន្ទមរវិន្ទ’’ន្តិ. (ទី. និ. ដី. ១.១; សំ. និ. ដី. ១.១);

តស្សាយមត្ថោ – កប្បសង្ខាតកាលសញ្ចយស្ស លេខនវសេន បវត្តេ កលិយុគសង្ខាតេ សករាជសម្មតេ វស្សាទិសមូហេ ជាតោ ពុទ្ធុប្បាទខណសង្ខាតោ ទិនសមូហោ អន្ធស្ស បព្ពតារោហនមិវ កទាចិ បវត្តនដ្ឋេន, អច្ឆរំ បហរិតុំ យុត្តដ្ឋេន ច មហច្ឆរិយំ ហោតិ. កិមិវ ជាតន្តិ ចេ? ហុតវហសង្ខាតស្ស បាវកស្ស មជ្ឈេ សម្មា ឧទិតមធុមន្តំ អរវិន្ទសង្ខាតំ វារិជមិវ ជាតន្តិ. ទេសកសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ គុណវិសិដ្ឋសត្តុត្តមគារវាធិវចនតោ.

ឯវំ បទឆក្កស្ស បទានុក្កមេន នានប្បការតោ អត្ថវណ្ណនំ កត្វា ឥទានិ ‘‘អន្តរា ច រាជគហ’’ន្តិអាទីនំ បទានមត្ថវណ្ណនំ ករោន្តោ ‘‘អន្តរា ចា’’តិអាទិមាហ. អន្តរា ច រាជគហំ អន្តរា ច នាឡន្ទន្តិ ឯត្ថ សមភិនិវិដ្ឋោ អន្តរា-សទ្ទោ ទិស្សតិ សាមញ្ញវចនីយត្ថមបេក្ខិត្វា បករណាទិសាមត្ថិយាទិគតត្ថមន្តរេនាតិ អត្ថោ. ឯវំ បនស្ស នានត្ថភាវោ បយោគតោ អវគមីយតីតិ ទស្សេតិ ‘‘តទន្តរ’’ន្តិអាទិនា. តត្ថ តទន្តរន្តិ តំ ការណំ. មញ្ច តញ្ច មន្តេន្តិ, កិមន្តរំ កិំ ការណន្តិ អត្ថោ. វិជ្ជន្តរិកាយាតិ វិជ្ជុនិច្ឆរណក្ខណេ. ធោវន្តី ឥត្ថី អទ្ទសាតិ សម្ពន្ធោ. អន្តរតោតិ ហទយេ. កោបាតិ ចិត្តកាលុស្សិយករណតោ ចិត្តបកោបា រាគាទយោ. អន្តរា វោសានន្តិ អារម្ភនិប្ផត្តីនំ វេមជ្ឈេ បរិយោសានំ អាបាទិ. អបិចាតិ តថាបិ, ឯវំ បភវសម្បន្នេបីតិ អត្ថោ. ទ្វិន្នំ មហានិរយានន្តិ លោហកុម្ភីនិរយេ សន្ធាយាហ. អន្តរិកាយាតិ អន្តរេន. រាជគហនគរំ កិរ អាវិជ្ឈិត្វា មហាបេតលោកោ. តត្ថ ទ្វិន្នំ មហាលោហកុម្ភីនិរយានំ អន្តរេន អយំ តបោទា នទី អាគច្ឆតិ, តស្មា សា កុថិតា សន្ទតីតិ. ស្វាយមិធ វិវរេ បវត្តតិ តទញ្ញេសមសម្ភវតោ. ឯត្ថ ច ‘‘តទន្តរំ កោ ជានេយ្យ, (អ. និ. ៦.៤៤; ១០.៧៥) ឯតេសំ អន្តរា កប្បា, គណនាតោ អសង្ខិយា, (ពុ. វំ. ២៨.៩) អន្តរន្តរា កថំ ឱបាតេតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៤២៦; បហា. វ. ៦៦; ចូឡវ. ៣៧៦) វិយ ការណវេមជ្ឈេសុ វត្តមានា អន្តរាសទ្ទាយេវ ឧទាហរិតព្ពា សិយុំ, ន បន ចិត្តខណវិវរេសុ វត្តមានា អន្តរិកអន្តរសទ្ទា. អន្តរាសទ្ទស្ស ហិ អយមត្ថុទ្ធារោតិ. អយំ បនេត្ថាធិប្បាយោ សិយា – យេសុ អត្ថេសុ អន្តរិកសទ្ទោ, អន្តរសទ្ទោ ច បវត្តតិ, តេសុ អន្តរាសទ្ទោបីតិ សមានត្ថត្តា អន្តរាសទ្ទត្ថេ វត្តមានោ អន្តរិកសទ្ទោ, អន្តរសទ្ទោ, ច ឧទាហដោតិ. អថ វា អន្តរាសទ្ទោយេវ ‘‘យស្សន្តរតោ’’តិ (ឧទា. ២០) ឯត្ថ គាថាពន្ធសុខត្ថំ រស្សំ កត្វា វុត្តោ –

‘‘យស្សន្តរតោ ន សន្តិ កោបា,

ឥតិភវាភវតញ្ច វីតិវត្តោ;

តំ វិគតភយំ សុខិំ អសោកំ,

ទេវា នានុភវន្តិ ទស្សនាយា’’តិ. (ឧទា. ២០); –

ហិ អយំ ឧទានេ ភទ្ទិយសុត្តេ គាថា. សោយេវ ឥក-សទ្ទេន សកត្ថបវត្តេន បទំ វឌ្ឍេត្វា ‘‘អន្តរិកាយា’’តិ ច វុត្តោ, តស្មា ឧទាហរណោទាហរិតព្ពានមេត្ថ វិរោធាភាវោ វេទិតព្ពោតិ. កិមត្ថំ អត្ថវិសេសនិយមោ កតោតិ អាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. ននុ ចេត្ថ ឧបយោគវចនមេវ, អថ កស្មា សម្ពន្ធីយត្ថោ វុត្តោ, សម្ពន្ធីយត្ថេ វា កស្មា ឧបយោគវចនំ កតន្តិ អនុយោគសម្ភវតោ តំ បរិហរិតុំ ‘‘អន្តរាសទ្ទេន បនា’’តិអាទិ វុត្តំ, តេន សម្ពន្ធីយត្ថេ សាមិវចនប្បសង្គេ សទ្ទន្តរយោគេន លទ្ធមិទំ ឧបយោគវចនន្តិ ទស្សេតិ, ន កេវលំ សាសនេវ, លោកេបិ ឯវមេវិទំ លទ្ធន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឦទិសេសុ ចា’’តិអាទិមាហ. វិសេសយោគតាទស្សនមុខេន ហិ អយមត្ថោបិ ទស្សិតោ. ឯកេនបិ អន្តរា-សទ្ទេន យុត្តត្តា ទ្វេ ឧបយោគវចនានិ កាតព្ពានិ. ទ្វីហិ បន យោគេ កា កថាតិ អត្ថស្ស សិជ្ឈនតោ. អក្ខរំ ចិន្តេន្តិ លិង្គវិភត្តិយាទីហីតិ អក្ខរចិន្តកា, សទ្ទវិទូ. អក្ខរ-សទ្ទេន ចេត្ថ តម្មូលកានិ បទាទីនិបិ គហេតព្ពានិ. យទិបិ សទ្ទតោ ឯកមេវ យុជ្ជន្តិ, អត្ថតោ បន សោ ទ្វិក្ខត្តុំ យោជេតព្ពោ ឯកស្សាបិ បទស្ស អាវុត្តិយាទិនយេន អនេកធា សម្បជ្ជនតោតិ ទស្សេតិ ‘‘ទុតិយបទេនបី’’តិអាទិនា. កោ បន ទោសោ អយោជិតេតិ អាហ ‘‘អយោជិយមានេ ឧបយោគវចនំ ន បាបុណាតី’’តិ. ទុតិយបទំ ន បាបុណាតីតិ អត្ថោ សទ្ទន្តរយោគវសា សទ្ទេយេវ សាមិវចនប្បសង្គេ ឧបយោគវិភត្តិយា ឥច្ឆិតត្តា. សទ្ទាធិការោ ហិ វិភត្តិបយោគោ.

អទ្ធាន-សទ្ទោ ទីឃបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ទីឃមគ្គ’’ន្តិ. កិត្តាវតា បន សោ ទីឃោ នាម តទត្ថភូតោតិ ចោទនមបនេតិ ‘‘អទ្ធានគមនសមយស្ស ហី’’តិអាទិនា. អទ្ធានគមនសមយស្ស វិភង្គេតិ គណភោជនសិក្ខាបទាទីសុ អទ្ធានគមនសមយសទ្ទស្ស បទភាជនីយភូតេ វិភង្គេ (បាចិ. ២១៧). អឌ្ឍយោជនម្បិ អទ្ធានមគ្គោ, បគេវ តទុត្តរិ. អឌ្ឍមេវ យោជនស្ស អឌ្ឍយោជនំ, ទ្វិគាវុតមត្តំ. ឥធ បន ចតុគាវុតប្បមាណំ យោជនមេវ, តស្មា ‘‘អទ្ធានមគ្គបដិបន្នោ’’តិ វទតីតិ អធិប្បាយោ.

មហន្តសទ្ទោ ឧត្តមត្ថោ, ពហ្វត្ថោ ច ឥធាធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘មហតា’’តិអាទិ. គុណមហត្តេនាតិ អប្បិច្ឆតាទិគុណមហន្តភាវេន. សង្ខ្យាមហត្តេនាតិ គណនមហន្តភាវេន. តទេវត្ថំ សមត្ថេតិ ‘‘សោ ហី’’តិអាទិនា. សោ ភិក្ខុសង្ឃោតិ ឥធ អាគតោ តទា បរិវារភូតោ ភិក្ខុសង្ឃោ. មហាតិ ឧត្តមោ. វាក្យេបិ ហិ តមិច្ឆន្តិ បយោគវសា. អប្បិច្ឆតាតិ និល្លោភតា សទ្ទោ ចេត្ថ សាវសេសោ, អត្ថោ បន និរវសេសោ. ន ហិ ‘‘អប្បលោភតាតិ អភិត្ថវិតុមរហតី’’តិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. មជ្ឈិមាគមដីកាការោ បន អាចរិយធម្មបាលត្ថេរោ ឯវមាហ ‘‘អប្បសទ្ទស្ស បរិត្តបរិយាយំ មនសិ កត្វា ‘ព្យញ្ជនំ សាវសេសំ វិយា’តិ (មហានិ. អដ្ឋ. ៨៥) អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. អប្បសទ្ទោ បនេត្ថ ‘អភាវត្ថោ’ តិបិ សក្កា វិញ្ញាតុំ ‘អប្បាពាធតញ្ចសញ្ជានាមី’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២២៥) វិយា’’តិ. សង្ខ្យាយបិ មហាតិ គណនាយបិ ពហុ អហោសិ, ‘‘ភិក្ខុសង្ឃោ’’តិ បទាវត្ថិកន្តវចនវសេន សំវណ្ណេតព្ពបទស្ស ឆេទនមិវ ហោតីតិ តទបរាមសិត្វា ‘‘តេន ភិក្ខុសង្ឃេនា’’តិ បុន វាក្យាវត្ថិកន្តវចនវសេន សំវណ្ណេតព្ពបទេន សទិសីករណំ. ឯសា ហិ សំវណ្ណនកានំ បកតិ, យទិទំ វិភត្តិយានបេក្ខាវសេន យថារហំ សំវណ្ណេតព្ពបទត្ថំ សំវណ្ណេត្វា បុន តត្ថ វិជ្ជមានវិភត្តិវសេន បរិវត្តេត្វា និក្ខិបនន្តិ. ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតត្តា សង្ឃោតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញសង្ឃាតេន សមណគណេនា’’តិ. ឯត្ថ បន ‘‘យាយំ ទិដ្ឋិ អរិយា និយ្យានិកា និយ្យាតិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ, តថារូបាយ ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២៤, ៣៥៦; ម. និ. ១.៤៩២; ៣.៥៤; បរិ. ២៧៤) ឯវំ វុត្តាយ ទិដ្ឋិយា. ‘‘យានិ តានិ សីលានិ អខណ្ឌានិ អច្ឆិទ្ទានិ អសពលានិ អកម្មាសានិ ភុជិស្សានិ វិញ្ញុប្បសត្ថានិ អបរាមដ្ឋានិ សមាធិសំវត្តនិកានិ, តថារូបេសុ សីលេសុ សីលសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២៣; ម. និ. ១.៤៩២; ៣.៥៤; អ. និ. ៦.១១; បរិ. ២៧៤) ឯវំ វុត្តានញ្ច សីលានំ សាមញ្ញេន សង្ឃាតោ សង្ឃដិតោ សមេតោតិ ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញសង្ឃាតោ, សមណគណោ, ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញសង្ឃាដសង្ខាតេនា’’ តិបិ បាឋោ. តថា សង្ខាតេន កតិតេនាតិ អត្ថោ. តថា ហិ ទិដ្ឋិសីលាទីនំ និយតសភាវត្តា សោតាបន្នាបិ អញ្ញមញ្ញំ ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតា, បគេវ សកទាគាមិអាទយោ, តថា ច វុត្តំ ‘‘និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ’’តិ, (សំ. និ. ២.៤១; ៥.១៩៨, ១០០៤) ‘‘អដ្ឋានមេតំ ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ សញ្ចិច្ចបាណំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ ច អាទិ. អរិយបុគ្គលស្ស ហិ យត្ថ កត្ថចិ ទូរេ ឋិតាបិ អត្តនោ គុណសាមគ្គិយា សំហតតាយេវ, ‘‘តថារូបាយ ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោ វិហរតិ, (ម. និ. ១.៤៩២) តថារូបេសុ សីលេសុ សីលសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៩២) វចនតោ បន បុថុជ្ជនានម្បិ ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតភាវោ លព្ភតិយេវ. សទ្ធិំ-សទ្ទោ ឯកតោតិ អត្ថេ និបាតោ. បញ្ច…បេ… មត្តានីតិ បញ្ច-សទ្ទេន មត្តសទ្ទំ សង្ខិបិត្វា ពាហិរត្ថសមាសោ វុត្តោ. ឯតេសន្តិ ភិក្ខុសតានំ. បុន បញ្ច មត្តា បមាណាតិ ព្យាសោ, និការលោបោ ចេត្ថ នបុំសកលិង្គត្តា.

សុប្បិយោតិ តស្ស នាមមេវ, ន គុណាទិ. ន កេវលំ ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ ភគវាយេវ, អថ ខោ សុប្បិយោបិ បរិព្ពាជកោ ព្រហ្មទត្តេន មាណវេន សទ្ធិន្តិ បុគ្គលំ សម្បិណ្ឌេតិ, តញ្ច ខោ មគ្គបដិបន្នសភាគតាយ ឯវ, ន សីលាចារាទិសភាគតាយាតិ វុត្តំ ‘‘បិ-ការោ’’តិអាទិ. សុខុច្ចារណវសេន បុព្ពាបរបទានំ សម្ពន្ធមត្តករភាវំ សន្ធាយ ‘‘បទសន្ធិករោ’’តិ វុត្តំ, ន បន សរព្យញ្ជនាទិសន្ធិភាវំ, តេនាហ ‘‘ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាវសេន វុត្តោ’’តិ, ឯតេន បទបូរណមត្តន្តិ ទស្សេតិ. អបិច អវធារណត្ថោបិ ខោ-សទ្ទោ យុត្តោ ‘‘អស្សោសិ ខោ វេរញ្ជោ ព្រាហ្មណោ’’តិអាទីសុ (បារា. ១) វិយ, តេន អទ្ធានមគ្គបដិបន្នោ អហោសិយេវ, នាស្ស មគ្គបដិបត្តិយា កោចិ អន្តរាយោ អហោសីតិ អយមត្ថោ ទីបិតោ ហោតិ. សញ្ជយស្សាតិ រាជគហវាសិនោ សញ្ជយនាមស្ស បរិព្ពាជកស្ស, យស្ស សន្តិកេ បឋមំ ឧបតិស្សកោលិតាបិ បព្ពជិំសុ ឆន្នបរិព្ពាជកោវ, ន អចេលកបរិព្ពាជកោ. ‘‘យទា, តទា’’តិ ច ឯតេន សមកាលមេវ អទ្ធានមគ្គបដិបន្នតំ ទស្សេតិ. អតីតកាលត្ថោ បាឡិយំ ហោតិសទ្ទោ យោគវិភាគេន, តំកាលាបេក្ខាយ វា ឯវំ វុត្តំ, តទា ហោតីតិ អត្ថោ.

អន្តេតិ សមីបេ. វសតីតិ វត្តបដិវត្តាទិករណវសេន សព្ពិរិយាបថសាធារណវចនំ, អវចរតីតិ វុត្តំ ហោតិ, តេនេវាហ ‘‘សមីបចារោ សន្តិកាវចរោ សិស្សោ’’តិ. ចោទិតា ទេវទូតេហីតិ ទហរកុមារោ ជរាជិណ្ណសត្តោ គិលានោ កម្មការណា, កម្មការណិកា វា មតសត្តោតិ ឥមេហិ បញ្ចហិ ទេវទូតេហិ ចោទិតា ឱវទិតា សំវេគំ ឧប្បាទិតា សមានាបិ. តេ ហិ ទេវា វិយ ទូតា, វិសុទ្ធិទេវានំ វា ទូតាតិ ទេវទូតា. ហីនកាយូបគាតិ អបាយកាយមុបគតា. នរសង្ខាតា តេ មាណវាតិ សម្ពន្ធោ. សាមញ្ញវសេន ចេត្ថ សត្តោ ‘‘មាណវោ’’តិ វុត្តោ, ឥតរេ បន វិសេសវសេន. បករណាធិគតោ ហេស អត្ថុទ្ធារោតិ. កតកម្មេហីតិ កតចោរកម្មេហិ. តរុណោតិ សោឡសវស្សតោ បដ្ឋាយ បត្តវីសតិវស្សោ, ឧទានដ្ឋកថាយញ្ហិ ‘‘សត្តា ជាតទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ បញ្ចទសវស្សកា, តាវ ‘កុមារកា, ពាលា’តិ ច វុច្ចន្តិ. តតោ បរំ វីសតិវស្សានិ ‘យុវានោ’’’តិ (ឧទា. អដ្ឋ. ៤៤) វុត្តំ. តរុណោ, មាណវោ, យុវាតិ ច អត្ថតោ ឯកំ, លោកិយា បន ‘‘ទ្វាទសវស្សតោ បដ្ឋាយ យាវ ជរមប្បត្តោ, តាវ តរុណោ’’តិបិ វទន្តិ.

តេសុ វា ទ្វីសុ ជនេសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. យោ វា ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ បុព្ពេ អធិគតោ កាលោ, តស្ស បដិនិទ្ទេសោ តត្រាតិ យញ្ហិ សមយំ ភគវា អន្តរា រាជគហញ្ច នាឡន្ទញ្ច អទ្ធានមគ្គបដិបន្នោ, តស្មិំយេវ សមយេ សុប្បិយោបិ តំ អទ្ធានមគ្គំ បដិបន្នោ អវណ្ណំ ភាសតិ, ព្រហ្មទត្តោ ច វណ្ណំ ភាសតីតិ. និបាតមត្តន្តិ ឯត្ថ មត្តសទ្ទេន វិសេសត្ថាភាវតោ បទបូរណត្តំ ទស្សេតិ. មធុបិណ្ឌិកបរិយាយោតិ មធុបិណ្ឌិកទេសនា នាម ឥតិ នំ សុត្តន្តំ ធារេហិ, រាជញ្ញាតិ បាយាសិរាជញ្ញនាមកំ រាជានមាលបតិ. បរិយាយតិ បរិវត្តតីតិ បរិយាយោ, វារោ. បរិយាយេតិ ទេសេតព្ពមត្ថំ បដិបាទេតីតិ បរិយាយោ, ទេសនា. បរិយាយតិ អត្តនោ ផលំ បដិគ្គហេត្វា បវត្តតីតិ បរិយាយោ, ការណំ. អនេកសទ្ទេនេវ អនេកវិធេនាតិ អត្ថោ វិញ្ញាយតិ អធិប្បាយមត្តេនាតិ អាហ ‘‘អនេកវិធេនា’’តិ. ការណញ្ចេត្ថ ការណបតិរូបកមេវ, ន ឯកំសការណំ អវណ្ណការណស្ស អភូតត្តា, តស្មា ការណេនាតិ ការណបតិរូបកេនាតិ អត្ថោ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘អការណមេវ ‘ការណ’ន្តិ វត្វា’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១). ជាតិវសេនិទំ ពហ្វត្ថេ ឯកវចនន្តិ ទស្សេតិ ‘‘ពហូហី’’តិអាទិនា.

‘‘អវណ្ណវិរហិតស្ស អសមានវណ្ណសមន្នាគតស្សបី’’តិ វក្ខមានការណស្ស អការណភាវហេតុទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ទោសវិរហិតស្សបិ អសទិសគុណសមន្នាគតស្សាបីតិ អត្ថោ. ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អវណ្ណំ ទោសំ និន្ទន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘យំ លោកេ’’តិអាទិនា អរសរូបនិព្ភោគអកិរិយវាទឧច្ឆេទវាទជេគុច្ឆីវេនយិកតបស្សីអបគព្ភភាវានំ ការណបតិរូបកំ ទស្សេតិ. តស្មាតិ ហិ ឯតំ ‘‘អរសរូបោ…បេ… អបគព្ភោ’’តិ ឥមេហិ បទេហិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – លោកសម្មតោ អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានអញ្ជលីកម្មសាមីចិកម្មអាសនាភិនិមន្តនសង្ខាតោ សាមគ្គីរសោ សមណស្ស គោតមស្ស នត្ថិ, តស្មា សោ សាមគ្គីរសសង្ខាតេន រសេន អសម្បន្នសភាវោ, តេន សាមគ្គីរសសង្ខាតេន បរិភោគេន អសមន្នាគតោ. តស្ស អកត្តព្ពតាវាទោ, ឧច្ឆិជ្ជិតព្ពតាវាទោ ច, តំ សព្ពំ គូថំ វិយ មណ្ឌនជាតិយោ បុរិសោ ជេគុច្ឆី. តស្ស វិនាសកោ សោវ តទករណតោ វិនេតព្ពោ. តទករណេន វយោវុឌ្ឍេ តាបេតិ តទាចារវិរហិតតាយ វា កបណបុរិសោ. តទករណេន ទេវលោកគព្ភតោ អបគតោ, តទករណតោ វា សោ ហីនគព្ភោ ចាតិ ឯវំ តទេវ អភិវាទនាទិអករណំ អរសរូបតាទីនំ ការណបតិរូបកំ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘នត្ថិ…បេ… វិសេសោ’’តិ ឯតស្ស បន ‘‘សុន្ទរិកាយ នាម បរិព្ពាជិកាយ មរណានវពោធោ, សំសារស្ស អាទិកោដិយា អបញ្ញាយនបដិញ្ញា, ឋបនីយបុច្ឆាយ អព្យាកតវត្ថុព្យាករណ’’ន្តិ ឯវមាទីនិ ការណបតិរូបកានិ និទ្ធារិតព្ពានិ, តថា ‘‘តក្កបរិយាហតំ សមណោ…បេ… សយម្បដិភាន’’ន្តិ ឯតស្ស ‘‘អនាចរិយកេន សាមំ បដិវេធេន តត្ថ តត្ថ តថា តថា ធម្មទេសនា, កត្ថចិ បរេសំ បដិបុច្ឆាកថនំ, មហាមោគ្គល្លានាទីហិ អារោចិតនយេនេវ ព្យាករណ’’ន្តិ ឯវមាទីនិ, ‘‘សមណោ…បេ… ន អគ្គបុគ្គលោ’’តិ ឯតេសំ បន ‘‘សព្ពធម្មានំ កមេនេវ អនវពោធោ, លោកន្តស្ស អជាននំ, អត្តនា ឥច្ឆិតតបចារាភាវោ’’តិ ឯវមាទីនិ. ឈានវិមោក្ខាទិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ. អរិយំ វិសុទ្ធំ, ឧត្តមំ វា ញាណសង្ខាតំ ទស្សនំ, អលំ កិលេសវិទ្ធំសនសមត្ថំ អរិយញាណទស្សនំ ឯត្ថ, ឯតស្សាតិ វា អលមរិយញាណទស្សនោ. ស្វេវ វិសេសោ តថា. អរិយញាណទស្សនមេវ វា វិសេសំ វុត្តនយេន អលំ បរិយត្តំ យស្ស, យស្មិន្តិ វា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ, ឧត្តរិមនុស្សធម្មោវ. តក្កបរិយាហតន្តិ កប្បនាមត្តេន សមន្តតោ អាហរិតំ, វិតក្កេន វា បរិឃដិតំ. វីមំសានុចរិតន្តិ វីមំសនាយ បុនប្បុនំ បរិមជ្ជិតំ. សយម្បដិភានន្តិ សយមេវ អត្តនោ វិភូតំ, តាទិសំ ធម្មន្តិ សម្ពន្ធោ. អការណន្តិ អយុត្តំ អនុបបត្តិំ. ការណបទេ ចេតំ វិសេសនំ. ន ហិ អរសរូបតាទយោ ទោសា ភគវតិ សំវិជ្ជន្តិ, ធម្មសង្ឃេសុ ច ទុរក្ខាតទុប្បដិបន្នាទយោ អការណន្តិ វា យុត្តិការណរហិតំ អត្តនា បដិញ្ញាមត្តំ. បកតិកម្មបទញ្ចេតំ. ឥមស្មិញ្ច អត្ថេ ការណំ វត្វាតិ ឯត្ថ ការណំ ឥវាតិ ឥវ-សទ្ទត្ថោ រូបកនយេន យោជេតព្ពោ បតិរូបកការណស្ស អធិប្បេតត្តា. តថា តថាតិ ជាតិវុឌ្ឍានមនភិវាទនាទិនា តេន តេន អាការេន. វណ្ណសទ្ទស្ស គុណបសំសាសុ បវត្តនតោ យថាក្កមំ ‘‘អវណ្ណំ ទោសំ និន្ទ’’ន្តិ វុត្តំ.

ទុរក្ខាតោតិ ទុដ្ឋុមាក្ខាតោ, តថា ទុប្បដិវេទិតោ. វដ្ដតោ និយ្យាតីតិ និយ្យានំ, តទេវ និយ្យានិកោ, តតោ វា និយ្យានំ និស្សរណំ, តត្ថ និយុត្តោតិ និយ្យានិកោ. វដ្ដតោ វា និយ្យាតីតិ និយ្យានិកោ យ-ការស្ស ក-ការំ, ឦ-ការស្ស ច រស្សំ កត្វា. ‘‘អនីយ-សទ្ទោ ហិ ពហុលា កត្តុអភិធាយកោ’’តិ សទ្ទវិទូ វទន្តិ, ន និយ្យានិកោ តថា. សំសារទុក្ខស្ស អនុបសមសំវត្តនិកោ វុត្តនយេន. បច្ចនីកបដិបទន្តិ សម្មាបដិបត្តិយា វិរុទ្ធបដិបទំ. អននុលោមបដិបទន្តិ សប្បុរិសានំ អននុលោមបដិបទំ. អធម្មានុលោមបដិបទន្តិ លោកុត្តរធម្មស្ស អននុលោមបដិបទំ. កស្មា បនេត្ថ ‘‘អវណ្ណំ ភាសតិ, វណ្ណំ ភាសតី’’តិ ច វត្តមានកាលនិទ្ទេសោ កតោ, ននុ សង្គីតិកាលតោ សោ អវណ្ណវណ្ណានំ ភាសនកាលោ អតីតោតិ? សច្ចមេតំ, ‘‘អទ្ធានមគ្គបដិបន្នោ ហោតី’’តិ ឯត្ថ ហោតិ-សទ្ទោ វិយ អតីតកាលត្ថត្តា បន ភាសតិ-សទ្ទស្ស ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា យស្មិំ កាលេ តេហិ អវណ្ណោ វណ្ណោ ច ភាសីយតិ, តមបេក្ខិត្វា ឯវំ វុត្តំ, ឯវញ្ច កត្វា ‘‘តត្រា’’តិ បទស្ស កាលបដិនិទ្ទេសវិកប្បនំ អដ្ឋកថាយំ អវុត្តម្បិ សុបបន្នំ ហោតិ.

‘‘សុប្បិយស្ស បន…បេ… ភាសតី’’តិ បាឡិយា សម្ពន្ធទស្សនំ ‘‘អន្តេវាសី បនស្សា’’តិអាទិវចនំ. អបរាមសិតព្ពំ អរិយូបវាទកម្មំ, តថា អនក្កមិតព្ពំ.ស្វាយន្តិ សោ អាចរិយោ. អសិធារន្តិ អសិនា តិខិណភាគំ. កកចទន្ត បន្តិយន្តិ ខន្ធកកចស្ស ទន្តសង្ខាតាយ វិសមបន្តិយា. ហត្ថេន វា បាទេន វា យេន កេនចិ វា អង្គបច្ចង្គេន បហរិត្វា កីឡមានោ វិយ. អក្ខិកណ្ណកោសសង្ខាតដ្ឋានវសេន តីហិ បការេហិ ភិន្នោ មទោ យស្សាតិ បភិន្នមទោ, តំ. អវណ្ណំ ភាសមានោតិ អវណ្ណំ ភាសនហេតុ. ហេតុអត្ថោ ហិ អយំ មាន-សទ្ទោ. ន អយោ វុឌ្ឍិ អនយោ. សោយេវ ព្យសនំ, អតិរេកព្យសនន្តិ អត្ថោ, តំ បាបុណិស្សតិ ឯកន្តមហាសាវជ្ជត្តា រតនត្តយោបវាទស្ស. តេនេវាហ –

‘‘យោ និន្ទិយំ បសំសតិ,

តំ វា និន្ទតិ យោ បសំសិយោ;

វិចិនាតិ មុខេន សោ កលិំ,

កលិនា តេន សុខំ ន វិន្ទតី’’តិ. (សុ. និ. ៦៦៣; សំ និ. ១.១៨០-១៨១; នេត្តិ. ៩២);

‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ’’តិអាទិនា ព្រហ្មទត្តស្ស សំវេគុប្បត្តិំ, អត្តនោ អាចរិយេ ច ការុញ្ញប្បវត្តិំ ទស្សេត្វា កិញ្ចាបិ អន្តេវាសិនា អាចរិយស្ស អនុកូលេន ភវិតព្ពំ, អយំ បន បណ្ឌិតជាតិកត្តា ន ឦទិសេសុ ឋានេសុ តមនុវត្តតីតិ ឥទានិស្ស កម្មស្សកតាញាណប្បវត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘អាចរិយេ ខោ បនា’’តិអាទិមាហ. ហលាហលន្តិ តង្ខណញ្ញេវ មារណកំ វិសំ. ហនតីតិ ហិ ហលោ ន-ការស្ស ល-ការំ កត្វា, ហលានម្បិ វិសេសោ ហលោ ហលាហលោ មជ្ឈេទីឃវសេន, ឯតេន ច អញ្ញេ អដ្ឋវិធេ វិសេ និវត្តេតិ. វុត្តញ្ច –

‘‘បុមេ បណ្ឌេ ច កាកោល, កាឡកូដហលាហលា;

សរោត្ថិកោសុង្កិកេ យោ, ព្រហ្មបុត្តោ បទីបនោ;

ទារទោ វច្ឆនាភោ ច, វិសភេទា ឥមេ នវា’’តិ.

ខរោទកន្តិ ចណ្ឌសោតោទកំ. ‘‘ខារោទក’’ន្តិបិ បាឋោ, អតិលោណតាយ តិត្តោទកន្តិ អត្ថោ. នរកបបាតន្តិ ចោរបបាតំ. មាណវកាតិ អត្តានមេវ ឱវទិតុំ អាលបតិ ‘‘សមយោបិ ខោ តេ ភទ្ទាលិ អប្បដិវិទ្ធោអហោសី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៣៥) វិយ. ‘‘កម្មស្សកា’’តិ កម្មមេវ អត្តសន្តកភាវំ វត្វា តទេវ វិវរតិ ‘‘អត្តនោ កម្មានុរូបមេវ គតិំ គច្ឆន្តី’’តិអាទិនា. យោនិសោតិ ឧបាយេន ញាយេន. ឧម្មុជ្ជិត្វាតិ អាចរិយោ វិយ អយោនិសោ អរិយូបវាទេ អនិម្មុជ្ជន្តោ យោនិសោ អរិយូបវាទតោ ឧម្មុជ្ជិត្វា, ឧទ្ធំ ហុត្វាតិ អត្ថោ. មទ្ទមានោតិ មទ្ទន្តោ ភិន្ទន្តោ. ឯកំសការណមេវ ឥធ ការណន្តិ ទស្សេតុកាមេន ‘‘សម្មា’’តិ វុត្តំ. ‘‘យថា ត’’ន្តិអាទិនា តស្ស សមារទ្ធភាវំ ទស្សេតិ, ន្តិ ច និបាតមត្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា អញ្ញោ បណ្ឌិតសភាវោ ជាតិ អាចារវសេន កុលបុត្តោ អនេកបរិយាយេន តិណ្ណំ រតនានំ វណ្ណំ ភាសិតុមារភតិ, តថា អយម្បិ អារទ្ធោ, តញ្ច ខោ អបិ នាមាយមាចរិយោ ឯត្តកេនាបិ រតនត្តយាវណ្ណភាសតោ ឱរមេយ្យាតិ.

សប្បរាជវណ្ណន្តិ អហិរាជវណ្ណំ. វណ្ណបោក្ខរតាយាតិ វណ្ណសុន្ទរតាយ, វណ្ណសរីរេន វា. វារិជំ កមលំ ន បហរាមិ ន ភញ្ជាមិ, អារា ទូរតោវ ឧបសិង្ឃាមីតិ អត្ថោ. អថាតិ ឯវំ សន្តេបិ. គន្ធត្ថេនោតិ គន្ធចោរោ. សញ្ញូឡ្ហាតិ គន្ថិតា ពន្ធិតា. គហបតីតិ ឧបាលិគហបតិំ នាដបុត្តស្ស អាលបនំ. ឯត្ថ ច វណ្ណិតព្ពោ ‘‘អយមីទិសោ’’តិ បកាសេតព្ពោតិ វណ្ណោ, សណ្ឋានំ. វណ្ណីយតិ អសង្ករតោ វវត្ថាបីយតីតិ វណ្ណោ, ជាតិ. វណ្ណេតិ វិការមាបជ្ជមានំ ហទយង្គតភាវំ បកាសេតីតិ វណ្ណោ, រូបាយតនំ. វណ្ណីយតិ ផលមេតេន យថាសភាវតោ វិភាវីយតីតិ វណ្ណោ, ការណំ. វណ្ណីយតិ អប្បមហន្តាទិវសេន បមីយតីតិ វណ្ណោ, បមាណំ. វណ្ណីយតិ បសំសីយតីតិ វណ្ណោ, គុណោ. វណ្ណនំ គុណសំកិត្តនំ វណ្ណោ, បសំសា. ឯវំ តត្ថ តត្ថ វណ្ណសទ្ទស្សុប្បត្តិ វេទិតព្ពា. អាទិសទ្ទេន ជាតរូបបុឡិនក្ខរាទយោ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘ឥធ គុណោបិ បសំសាបី’’តិ វុត្តមេវ សមត្ថេតិ ‘‘អយំ កិរា’’តិអាទិនា. កិរាតិ ចេត្ថ អនុស្សវនត្ថេ, បទបូរណមត្តេ វា. គុណូបសញ្ហិតន្តិ គុណោបសញ្ញុតំ. ‘‘គុណូបសញ្ហិតំ បសំស’’ន្តិ បន វទន្តោ បសំសាយ ឯវ គុណភាសនំ សិទ្ធំ តស្សា តទវិនាភាវតោ, តស្មា ឥទមត្ថទ្វយំ យុជ្ជតីតិ ទស្សេតិ.

កថំ ភាសតីតិ អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. ឯកោ ច សោ បុគ្គលោ ចាតិ ឯកបុគ្គលោ. កេនដ្ឋេន ឯកបុគ្គលោ? អសទិសដ្ឋេន, គុណវិសិដ្ឋដ្ឋេន, អសមសមដ្ឋេន ច. សោ ហិ បឋមាភិនីហារកាលេ ទសន្នំ បារមីនំ បដិបាដិយា អាវជ្ជនំ អាទិំ កត្វា ពោធិសម្ភារសម្ភរណគុណេហិ ចេវ ពុទ្ធគុណេហិ ច សេសមហាជនេន អសទិសោ. យេ ចស្ស គុណា, តេបិ អញ្ញសត្តានំ គុណេហិ វិសិដ្ឋា, បុរិមកា ច សម្មាសម្ពុទ្ធា សព្ពសត្តេហិ អសមា, តេហិ បន អយមេវេកោ រូបកាយនាមកាយេហិ សមោ.លោកេតិ សត្តលោកេ. ‘‘ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ បន ឥទំ ឧភយម្បិ វិប្បកតវចនមេវ ឧប្បាទកិរិយាយ វត្តមានកាលិកត្តា. ឧប្បជ្ជមានោ ពហុជនហិតាយ ឧប្បជ្ជតិ, ន អញ្ញេន ការណេនាតិ ឯវំ បនេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. លក្ខណេ ហេស មាន-សទ្ទោ, ឯវរូបញ្ចេត្ថ លក្ខណំ ន សក្កា អញ្ញេន សទ្ទលក្ខណេន បដិពាហិតុំ. អបិច ឧប្បជ្ជមានោ នាម, ឧប្បជ្ជតិ នាម, ឧប្បន្នោ នាមាតិ អយមេត្ថ ភេទោ វេទិតព្ពោ. ឯស ហិ ទីបង្ករបាទមូលតោ បដ្ឋាយ យាវ អនាគាមិផលំ, តាវ ឧប្បជ្ជមានោ នាម, អរហត្តមគ្គក្ខណេ ឧប្បជ្ជតិ នាម, អរហត្តផលក្ខណេ ឧប្បន្នោ នាម. ពុទ្ធានញ្ហិ សាវកានំ វិយ ន បដិបាដិយា ឥទ្ធិវិធញាណាទីនិ ឧប្បជ្ជន្តិ, សហេវ បន អរហត្តមគ្គេន សកលោបិ សព្ពញ្ញុគុណរាសិ អាគតោវ នាម ហោតិ, តស្មា និព្ពត្តសព្ពកិច្ចត្តា អរហត្តផលក្ខណេ ឧប្បន្នោ នាម, តទនិព្ពត្តត្តា តទញ្ញក្ខណេ យថារហំ ‘‘ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ’’ ច្ចេវ វុច្ចតិ. ឥមស្មិម្បិ សុត្តេ អរហត្តផលក្ខណំយេវ សន្ធាយ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. អតីតកាលិកស្សាបិ វត្តមានបយោគស្ស កត្ថចិ ទិដ្ឋត្តា ឧប្បន្នោ ហោតីតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. ឯវំ សតិ ‘‘ឧប្បជ្ជមានោ’’តិ ចេត្ថ មាន-សទ្ទោ សាមត្ថិយត្ថោ. យាវតា សាមត្ថិយេន មហាពោធិសត្តានំ ចរិមភវេ ឧប្បត្តិ ឥច្ឆិតព្ពា, តាវតា សាមត្ថិយេន ពោធិសម្ភារភូតេន បរិបុណ្ណេន សមន្នាគតោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. តថាសាមត្ថិយយោគេន ហិ ឧប្បជ្ជមានោ នាមាតិ. សព្ពសត្តេហិ អសមោ, អសមេហិ បុរិមពុទ្ធេហេវ សមោ មជ្ឈេ ភិន្នសុវណ្ណ និក្ខំ វិយ និព្ពិសិដ្ឋោ, ‘‘ឯកបុគ្គលោ’’តិ ចេតស្ស វិសេសនំ. អាលយសង្ខាតំ តណ្ហំ សមុគ្ឃាតេតិ សមុច្ឆិន្ទតីតិ អាលយសមុគ្ឃាតោ. វដ្ដំ ឧបច្ឆិន្ទតីតិ វដ្ដុបច្ឆេទោ.

បហោន្តេនាតិ សក្កោន្តេន. ‘‘បញ្ចនិកាយេ’’តិ វត្វាបិ អនេកាវយវត្តា តេសំ ន ឯត្តកេន សព្ពថា បរិយាទានន្តិ ‘‘នវង្គំ សត្ថុសាសនំចតុរាសីតិ ធម្មក្ខន្ធសហស្សានី’’តិ វុត្តំ. អតិត្ថេនាតិ អនោតរណដ្ឋានេន. ន វត្តព្ពោ អបរិមាណវណ្ណត្តា ពុទ្ធាទីនំ, និរវសេសានញ្ច តេសំ ឥធ បកាសនេន បាឡិសំវណ្ណនាយ ឯវ សម្បជ្ជនតោ, ចិត្តសម្បហំសនកម្មដ្ឋានសម្បជ្ជនវសេន ច សផលត្តា. ថាមោ វេទិតព្ពោ សព្ពថាមេន បកាសិតត្តា. កិំ បន សោ តថា ឱគាហេត្វា ភាសតីតិ អាហ. ‘‘ព្រហ្មទត្តោ បនា’’តិអាទិ. អនុក្កមេន បុនប្បុនំ វា សវនំ អនុស្សវោ, បរម្បរសវនំ. អាទិ-សទ្ទេន អាការបរិវិតក្កទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយោ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ ‘‘សុន្ទរមិទំ ការណ’’ន្តិ ឯវំ សយមេវ ការណបរិវិតក្កនំ អាការបរិវិតក្កោ. អត្តនោ ទិដ្ឋិយា និជ្ឈាយិត្វា ខមនំ រុច្ចនំ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តីតិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ, តេហិយេវ សម្ពន្ធិតេនាតិ អត្ថោ. មត្ត-សទ្ទោ ហេត្ថ វិសេសនិវត្តិអត្ថោ, តេន យថាវុត្តំ ការណំ និវត្តេតិ. អត្តនោ ថាមេនាតិ អត្តនោ ញាណពលេនេវ, ន បន ពុទ្ធាទីនំ គុណានុរូបន្តិ អធិប្បាយោ. អសង្ខ្យេយ្យាបរិមេយ្យប្បភេទា ហិ ពុទ្ធាទីនំ គុណា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ពុទ្ធោបិ ពុទ្ធស្ស ភណេយ្យ វណ្ណំ,

កប្បម្បិ ចេ អញ្ញមភាសមានោ;

ខីយេថ កប្បោ ចិរទីឃមន្តរេ,

វណ្ណោ ន ខីយេថ តថាគតស្សា’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣០៤; ៣.១៤១; ម. និ. អដ្ឋ. ២.៤២៥; ឧទា. អដ្ឋ. ៥៣; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ៤.១; អប. អដ្ឋ. ២.៩១; ចរិយា. អដ្ឋ. ៩, ៣២៩);

ឥធាបិ វក្ខតិ ‘‘អប្បមត្តកំ ខោ បនេត’’ន្តិអាទិ.

ឥតិ-សទ្ទោ និទស្សនត្ថោ វុត្តប្បការំ និទស្សេតិ. ហ-ការោ និបាតមត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯវំ តេ’’តិ. អញ្ញមញ្ញស្សា’’តិ ឥទំ រុឡ្ហិបទំ ‘‘ឯកោ ឯកាយា’’តិ (បារា. ៤៤៤, ៤៥២) បទំ វិយាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អញ្ញោអញ្ញស្សា’’តិ រុឡ្ហិបទេនេវ វិវរតិ. ‘‘ឧជុមេវា’’តិ សាវធារណសមាសតំ វត្វា តេន និវត្តេតព្ពត្ថំ អាហ ‘‘ឦសកម្បិ អបរិហរិត្វា’’តិ, ថោកតរម្បិ អវិរជ្ឈិត្វាតិ អត្ថោ. កថន្តិ អាហ ‘‘អាចរិយេន ហី’’តិអាទិ. បុព្ពេ ឯកវារមិវ អវណ្ណវណ្ណភាសនេ និទ្ទិដ្ឋេបិ ‘‘ឧជុវិបច្ចនីកវាទា’’តិ (ទី. និ. ១.១) វុត្តត្តា អនេកវារមេវ តេ ឯវំ ភាសន្តីតិ វេទិតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘បុន ឥតរោ អវណ្ណំ ឥតរោ វណ្ណ’’ន្តិ វុត្តំ. តេន ហិ វិសទ្ទស្ស វិវិធត្ថតំ សមត្ថេតិ. សារផលកេតិ សារទារុផលកេ, ឧត្តមផលកេ វា. វិសរុក្ខអាណិន្តិ វិសទារុមយបដាណិំ. ឥរិយាបថានុពន្ធនេន អនុពន្ធា ហោន្តិ, ន សម្មាបដិបត្តិអនុពន្ធនេន.

សីសានុលោកិនោតិ សីសេន អនុលោកិនោ, សីសំ ឧក្ខិបិត្វា មគ្គានុក្កមេន ឱលោកយមានាតិ អត្ថោ. តស្មិំ កាលេតិ យម្ហិ សំវច្ឆរេ, ឧតុម្ហិ, មាសេ, បក្ខេ វា ភគវា តំ អទ្ធានមគ្គំ បដិបន្នោ, តស្មិំ កាលេ. តេន ហិ អនិយមតោ សំវច្ឆរឧតុមាសឌ្ឍមាសាវ និទ្ទិសិតា ‘‘តំ ទិវស’’ន្តិ ទិវសស្ស វិសុំ និទ្ទិដ្ឋត្តា, មុហុត្តាទីនញ្ច ទិវសបរិយាបន្នតោ. ‘‘តំ អទ្ធានំ បដិបន្នោ’’តិ ចេត្ថ អាធារវចនមេតំ. តេនេវ ហិ កិរិយាវិច្ឆេទទស្សនវសេន ‘‘រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរតី’’តិ សហ បុព្ពកាលកិរិយាហិ វត្តមាននិទ្ទេសោ កតោ, ឥតរថា តស្មិំ កាលេ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរតិ, តំ អទ្ធានមគ្គញ្ច បដិបន្នោតិ អនធិប្បេតត្ថោ អាបជ្ជេយ្យ. ន ហិ អសមានវិសយា កិរិយា ឯកាធារា សម្ភវន្តិ, យា ចេត្ថ អធិប្បេតា អទ្ធានបដិបជ្ជនកិរិយា, សា ច អនិយមិតា ន យុត្តាតិ. រាជគហបរិវត្តកេសូតិ រាជគហំ បរិវត្តេត្វា ឋិតេសុ. ‘‘អញ្ញតរស្មិ’’ន្តិ ឥមិនា តេសុ ភគវតោ អនិពទ្ធវាសំ ទស្សេតិ. សោតិ ឯវំ រាជគហេ វសមានោ សោ ភគវា. បិណ្ឌាយ ចរណេនបិ ហិ តត្ថ បដិពទ្ធភាវវចនតោ សន្និវាសត្តមេវ ទស្សេតិ. យទិ បន ‘‘បិណ្ឌាយ ចរមានោ សោ ភគវា’’តិ បច្ចាមសេយ្យ, យថាវុត្តោវ អនធិប្បេតត្ថោ អាបជ្ជេយ្យាតិ. តំ ទិវសន្តិ យំ ទិវសំ អទ្ធានមគ្គំ បដិបន្នោ, តំ ទិវស. តំ អទ្ធានំ បដិបន្នោតិ ឯត្ថ អច្ចន្តសំយោគវចនមេតំ. ភត្តភុញ្ជនតោ បច្ឆា បច្ឆាភត្តំ, តស្មិំ បច្ឆាភត្តសមយេ. បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោតិ យត្ថ បិណ្ឌបាតត្ថាយ ចរិត្វា ភុញ្ជន្តិ, តតោ អបក្កន្តោ. តំ អទ្ធានំ បដិបន្នោតិ ‘‘នាឡន្ទាយំ វេនេយ្យានំ វិវិធហិតសុខនិប្ផត្តិំ អាកង្ខមានោ ឥមិស្សា អដ្ឋុប្បត្តិយា តិវិធសីលាលង្កតំ នានាវិធកុហនលបនាទិមិច្ឆាជីវវិទ្ធំសនំ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិជាលវិនិវេឋនំ ទសសហស្សិលោកធាតុបកម្បនំ ព្រហ្មជាលសុត្តំ ទេសេស្សាមី’’តិ តំ យថាវុត្តំ ទីឃមគ្គំ បដិបន្នោ, ឥទំ បន ការណំ បករណតោវ បាកដន្តិ ន វុត្តំ. ឯត្តាវតា ‘‘កស្មា បន ភគវា តំ អទ្ធានំ បដិបន្នោ’’តិ ចោទនា វិសោធិតា ហោតិ.

ឥទានិ ឥតរម្បិ ចោទនំ វិសោធិតុំ ‘‘សុប្បិយោបី’’តិ វុត្តំ. តស្មិំ កាលេ, តំ ទិវសំ អនុពន្ធោតិ ច វុត្តនយេន សម្ពន្ធោ. បាតោ អសិតព្ពោតិ បាតរាសោ, សោ ភុត្តោ យេនាតិ ភុត្តបាតរាសោ. ឥច្ចេវាតិ ឯវមេវ មនសិ សន្និធាយ, ន បន ‘‘ភគវន្តំ, ភិក្ខុសង្ឃញ្ច បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធិស្សាមី’’តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ភគវតោ តំ មគ្គំ បដិបន្នភាវំ អជានន្តោវា’’តិ, តថា អជានន្តោ ឯវ ហុត្វា អនុពន្ធោតិ អត្ថោ. ន ហិ សោ ភគវន្តំ ទដ្ឋុមេវ ឥច្ឆតិ, តេនាហ ‘‘សចេ បន ជានេយ្យ, នានុពន្ធេយ្យា’’តិ. ឯត្តាវតា ‘‘កស្មា ច សុប្បិយោ អនុពន្ធោ’’តិ ចោទនា វិសោធិតា ហោតិ. ‘‘សោ’’តិអាទិនា អបរម្បិ ចោទនំ វិសោធេតិ. កទាចិ បន ភគវា អញ្ញតរវេសេនេវ គច្ឆតិ អង្គុលិមាលទមនបក្កុសាតិអភិគ្គមនាទីសុ, កទាចិ ពុទ្ធសិរិយា, ឥធាបិ ឦទិសាយ ពុទ្ធសិរិយាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ពុទ្ធសិរិយា សោភមាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សិរីតិ ចេត្ថ សរីរសោភគ្គាទិសម្បត្តិ, តទេវ ឧបមាវសេន ទស្សេតិ ‘‘រត្តកម្ពលបរិក្ខិត្តមិវា’’តិអាទិនា. គច្ឆតីតិ ជង្គមោ យថា ‘‘ចង្កមោ’’តិ. ចញ្ចលមានោ គច្ឆន្តោ គិរិ, តាទិសស្ស កនកគិរិនោ សិខរមិវាតិ អត្ថោ.

‘‘តស្មិំ កិរា’’តិអាទិ តព្ពិវរណំ, បាឡិយំ អទស្សិតត្តា, បោរាណដ្ឋកថាយញ្ច អនាគតត្តា អនុស្សវសិទ្ធា អយំ កថាតិ ទស្សេតុំ ‘‘កិរា’’តិ វុត្តន្តិ វទន្តិ, តថា វា ហោតុ អញ្ញថា វា, អត្តនា អទិដ្ឋំ, អសុតំ, អមុតញ្ច អនុស្សវមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. នីលបីតលោហិតោទាតមញ្ជិដ្ឋបភស្សរវសេន ឆព្ពណ្ណា. សមន្តាតិ សមន្តតោ ទសហិ ទិសាហិ. អសីតិហត្ថប្បមាណេតិ តេសំ រស្មីនំ បកតិយា បវត្តិដ្ឋានវសេន វុត្តំ, តស្មា សមន្តតោ, ឧបរិ ច បច្ចេកំ អសីតិហត្ថមត្តេ បទេសេ បកតិយាវ ឃនីភូតា រស្មិយោ តិដ្ឋន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ, វិនយដីកាយំ បន ‘‘តាយេវ ព្យាមប្បភា នាម. យតោ ឆព្ពណ្ណា រស្មិយោ តឡាកតោ មាតិកា វិយ ទសសុ ទិសាសុ ធាវន្តិ, សា យស្មា ព្យាមមត្តា វិយ ខាយតិ, តស្មា ព្យាមប្បភាតិ វុច្ចតី’’តិ វុត្តំ, (វិ. វិ. ដី. ១.១៦) សង្គីតិសុត្តវណ្ណនាយំ បន វក្ខតិ ‘‘បុរត្ថិមកាយតោ សុវណ្ណវណ្ណា រស្មិ ឧដ្ឋហិត្វា អសីតិហត្ថំ ឋានំ គណ្ហាតិ. បច្ឆិមកាយតោ. ទក្ខិណហត្ថតោ. វាមហត្ថតោ សុវណ្ណវណ្ណា រស្មិ ឧដ្ឋហិត្វា អសីតិហត្ថំ ឋានំ គណ្ហាតិ. ឧបរិ កេសន្តតោ បដ្ឋាយ សព្ពកេសាវដ្ដេហិ មោរគីវវណ្ណា រស្មិ ឧដ្ឋហិត្វា គគនតលេ អសីតិហត្ថំ ឋានំ គណ្ហាតិ. ហេដ្ឋា បាទតលេហិ បវាឡវណ្ណា រស្មិ ឧដ្ឋហិត្វា ឃនបថវិយំ អសីតិហត្ថំ ឋានំ គណ្ហាតិ. ឯវំ សមន្តា អសីតិហត្ថមត្តំ ឋានំ ឆព្ពណ្ណា ពុទ្ធរស្មិយោ វិជ្ជោតមានា វិប្ផន្ទមានា វិធាវន្តី’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.២៩៩) កេចិ បន អញ្ញថាបិ បរិកប្បនាមត្តេន វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ តថា អញ្ញត្ថ អនាគតត្តា, អយុត្តត្តា ច. តាសំ បន ពុទ្ធរស្មីនំ តទា អនិគ្គូហិតភាវទស្សនត្ថំ ‘‘តស្មិំ កិរ សមយេ’’តិ វុត្តំ. បក្កុសាតិអភិគ្គមនាទីសុ វិយ ហិ តទា តាសំ និគ្គូហនេ កិញ្ចិ ការណំ នត្ថិ. អាធាវន្តីតិ អភិមុខំ ទិសំ ធាវន្តិ. វិធាវន្តីតិ វិវិធា ហុត្វា វិទិសំ ធាវន្តិ.

តស្មិំ វនន្តរេ ទិស្សមានាការេន តាសំ រស្មីនំ សោភា វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘រតនាវេឡា’’តិអាទិ. រតនាវេឡា នាម រតនមយវដំសកំ មុទ្ធំ អវតិ រក្ខតីតិ ហិ អវេឡា,អាវេឡា វា, មុទ្ធមាលា. ឧក្កា នាម យា សជោតិភូតា, តាសំ សតំ, និបតនំ និបាតោ, តស្ស និបាតោ, តេន សមាកុលំ តថា. បិសិតព្ពត្តា បិដ្ឋំ, ចីនទេសេ ជាតំ បិដ្ឋំ ចីនបិដ្ឋំ, រត្តចុណ្ណំ, យំ ‘‘សិន្ទូរោ’’តិបិ វុច្ចតិ, ចីនបិដ្ឋមេវ ចុណ្ណំ. វាយុនោ វេគេន ឥតោ ចិតោ ច ខិត្តំ តន្តិ តថា. ឥន្ទស្ស ធនុ លោកសង្កេតវសេនាតិ ឥន្ទធនុ, សូរិយរស្មិវសេន គគនេ បញ្ញាយមានាការវិសេសោ. កុដិលំ អចិរដ្ឋាយិត្តា វិរូបំ ហុត្វា ជវតិ ធាវតីតិ វិជ្ជុ, សាយេវ លតា តំសទិសភាវេនាតិ តថា, វាយុវេគតោ វលាហកឃដ្ដនេនេវ ជាតរស្មិ. តាយតិ អវិជហនវសេន អាកាសំ បាលេតីតិ តារា, គណសទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. តស្ស បភា តថា. វិប្ផុរិតវិច្ឆរិតមិវាតិ អាភាយ វិវិធំ ផរមានំ, វិជ្ជោតយមានំ វិយ ច. វនស្ស អន្តរំ វិវរំ វនន្តរំ, ភគវតា បត្តបត្តវនប្បទេសន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

អសីតិយា អនុព្យញ្ជនេហិ តម្ពនខតាទីហិ អនុរញ្ជិតំ តថា. កមលំ បទុមបុណ្ឌរីកានិ, អវសេសំ នីលរត្តសេតភេទំ សរោរុហំ ឧប្បលំ, ឥតិ បញ្ចវិធា បង្កជជាតិ បរិគ្គហិតា ហោតិ. វិកសិតំ ផុល្លិតំ តទុភយំ យស្ស សរស្ស តថា. សព្ពេន បការេន បរិតោ សមន្តតោ ផុល្លតិ វិកសតីតិ សព្ពបាលិផុល្លំ អ-ការស្ស អា-ការំ, រ-ការស្ស ច ល-ការំ កត្វា យថា ‘‘បាលិភទ្ទោ’’តិ, តារានំ មរីចិ បភា, តាយ វិកសិតំ វិជ្ជោតិតំ តថា. ព្យាមប្បភាយ បរិក្ខេបោ បរិមណ្ឌលោ, តេន វិលាសិនី សោភិនី តថា. មហាបុរិសលក្ខណានិ អញ្ញមញ្ញបដិពទ្ធត្តា មាលាការេនេវ ឋិតានីតិ វុត្តំ ‘‘ទ្វត្តិំសវរលក្ខណមាលា’’តិ. ទ្វត្តិំសចន្ទាទីនំ មាលា កេនចិ គន្ថេត្វា បដិបាដិយា ច ឋបិតាតិ ន វត្តព្ពា ‘‘យទិ សិយា’’តិ បរិកប្បនាមត្តេន ហិ ‘‘គន្ថេត្វា ឋបិតទ្វត្តិំសចន្ទមាលាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិកប្បោបមា ហេសា, លោកេបិ ច ទិស្សតិ.

‘‘មយេវ មុខសោភាស្សេ, ត្យលមិន្ទុវិកត្ថនា;

យតោម្ពុជេបិ សាត្ថីតិ, បរិកប្បោបមា អយ’’ន្តិ.

ទ្វត្តិំសចន្ទមាលាយ សិរិំ អត្តនោ សិរិយា អភិភវន្តី ឥវាតិ សម្ពន្ធោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

ឯវំ ភគវតោ តទា សោភំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ភិក្ខុសង្ឃស្សាបិ សោភំ ទស្សេន្តោ ‘‘តញ្ច បនា’’តិអាទិមាហ. ចតុព្ពិធាយ អប្បិច្ឆតាយ អប្បិច្ឆា. ទ្វាទសហិ សន្តោសេហិ សន្តុដ្ឋា. តិវិធេន វិវេកេន បវិវិត្តា. រាជរាជមហាមត្តាទីហិ អសំសដ្ឋា. ទុប្បដិបត្តិកានំ ចោទកា. បាបេ អកុសលេ គរហិនោ បរេសំ ហិតបដិបត្តិយា វត្តារោ. បរេសញ្ច វចនក្ខមា. វិមុត្តិញាណទស្សនំ នាម បច្ចវេក្ខណញាណំ. ‘‘តេស’’ន្តិអាទិនា តទភិសម្ពន្ធេន ភគវតោ សោភំ ទស្សេតិ. រត្តបទុមានំ សណ្ឌោ សមូហោ វនំ, តស្ស មជ្ឈេ គតា តថា. ‘‘រត្តំ បទុមំ, សេតំ បុណ្ឌរីក’’ន្តិ បត្តនិយមមន្តរេន តថា វុត្តំ, បត្តនិយមេន បន សតបត្តំ បទុមំ, ឩនកសតបត្តំ បុណ្ឌរីកំ. បវាឡំ វិទ្ទុមោ, តេន កតាយ វេទិកាយ បរិក្ខិត្តោ វិយ. មិគបក្ខីនម្បីតិ បិ-សទ្ទោ, អបិ-សទ្ទោ វា សម្ភាវនាយំ, តេនាហ ‘‘បគេវ ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ. មហាថេរាតិ មហាសាវកេ សន្ធាយាហ. សុរញ្ជិតភាវេន ឦសកំ កណ្ហវណ្ណតាយ មេឃវណ្ណំ. ឯកំសំ ករិត្វាតិ ឯកំសបារុបនវសេន វាមំសេ ករិត្វា. កត្តរស្ស ជិណ្ណស្ស អាលម្ពនោ ទណ្ឌោ កត្តរទណ្ឌោ, ពាហុល្លវសេនាយំ សមញ្ញា. សុវម្មំ នាម សោភណុរច្ឆទោ, តេន វម្មិតា សន្នទ្ធាតិ សុវម្មវម្មិតា, ឥទំ តេសំ បំសុកូលធារណនិទស្សនំ. យេសំ កុច្ឆិគតំ សព្ពម្បិ តិណបលាសាទិ គន្ធជាតមេវ ហោតិ, តេ គន្ធហត្ថិនោ នាម, យេ ‘‘ហេមវតា’’តិបិ វុច្ចន្តិ, តេសម្បិ ថេរានំ សីលាទិគុណគន្ធតាយ តំសទិសតា. អន្តោជដាពហិជដាសង្ខាតាយ តណ្ហាជដាយ វិជដិតភាវតោ វិជដិតជដា. តណ្ហាពន្ធនាយ ឆិន្នត្តា ឆិន្នពន្ធនា. ‘‘សោ’’តិអាទិ យថាវុត្តវចនស្ស គុណទស្សនំ. អនុពុទ្ធេហីតិ ពុទ្ធានមនុពុទ្ធេហិ. តេបិ ហិ ឯកទេសេន ភគវតា បដិវិទ្ធបដិភាគេនេវ ចត្តារិ សច្ចានិ ពុជ្ឈន្តិ. បត្តបរិវារិតន្តិ បុប្ផទលេន បរិវារិតំ. កំ វុច្ចតិ កមលាទិ, តស្មិំ សរតិ វិរាជតីតិ កេសរំ, កិញ្ជក្ខោ. កណ្ណេ ករីយតីតិ កណ្ណិកា. កណ្ណាលង្ការោ, តំសទិសណ្ឋានតាយ កណ្ណិកា, ពីជកោសោ. ឆន្នំ ហំសកុលានំ សេដ្ឋោ ធតរដ្ឋោ ហំសរាជា វិយ, ហារិតោ នាម មហាព្រហ្មា វិយ.

ឯវំ គច្ឆន្តំ ភគវន្តំ, ភិក្ខូ ច ទិស្វា អត្តនោ បរិសំ ឱលោកេសីតិ សម្ពន្ធោ. កាជទណ្ឌកេតិ កាជសង្ខាតេ ភារាវហទណ្ឌកេ, កាជស្មិំ វា ភារលគ្គិតទណ្ឌកេ. ខុទ្ទកំ បីឋំ បីឋកំ. មូលេ, អគ្គេ ច តិធា កតោ ទណ្ឌោ តិទណ្ឌោ. មោរហត្ថកោ មោរបិញ្ឆំ. ខុទ្ទកំ បសិព្ពំ បសិព្ពកំ. កុណ្ឌិកា កមណ្ឌលុ. សា ហិ កំ ឧទកំ ឧទេតិ បសវេតិ, រក្ខតីតិ វា កុណ្ឌិកា និរុត្តិនយេន. គហិតំ ឱមកតោ លុជ្ជិតំ, វិវិធំ លុជ្ជិតញ្ច បីឋក…បេ… កុណ្ឌិកាទិអនេកបរិក្ខារសង្ខាតំ ភារំ ភរតិ វហតីតិ គហិត…បេ… ភារភរិតា. ឥតីតិ និទស្សនត្ថោ. ឯវន្តិ ឥទមត្ថោ. ឯវំ ឥទំ វចនមាទិ យស្ស វចនស្ស តថា, តទេវ និរត្ថកំ វចនំ យស្សាតិ ឯវមាទិនិរត្ថកវចនា. មុខំ ឯតស្ស អត្ថីតិ មុខរា, សព្ពេបិ មុខវន្តា ឯវ, អយំ បន ផរុសាភិលាបមុខវតី, តស្មា ឯវំ វុត្តំ. និន្ទាយញ្ហិ អយំ របច្ចយោ. មុខេន វា អមនាបំ កម្មំ រាតិ គណ្ហាតីតិ មុខរា. វិវិធា កិណ្ណា វាចា យស្សាតិ វិកិណ្ណវាចា. តស្សាតិ សុប្បិយស្ស បរិព្ពាជកស្ស. ន្តិ យថាវុត្តប្បការំ បរិសំ.

ឥទានីតិ តស្ស តថារូបាយ បរិសាយ ទស្សនក្ខណេ. បនាតិ អរុចិសំសូចនត្ថោ, តថាបីតិ អត្ថោ. លាភ…បេ… ហានិយា ចេវ ហេតុភូតាយ. កថំ ហានីតិ អាហ ‘‘អញ្ញតិត្ថិយានញ្ហី’’តិអាទិ. និស្សិរីកតន្តិ និសោភតំ, អយមត្ថោ មោរជាតកាទីហិបិ ទីបេតព្ពោ. ‘‘ឧបតិស្សកោលិតានញ្ចា’’តិអាទិនា បក្ខហានិតាយ វិត្ថារោ. អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស, មហាមោគ្គល្លានស្ស ច ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ សន្ធាយ ‘‘តេសុ បន បក្កន្តេសូ’’តិ វុត្តំ. តេសំ បព្ពជិតកាលេយេវ អឌ្ឍតេយ្យសតំ បរិព្ពាជកបរិសា បព្ពជិ, តតោ បរម្បិ តទនុបព្ពជិតា បរិព្ពាជកបរិសា អបរិមាណាតិ ទស្សេតិ ‘‘សាបិ តេសំ បរិសា ភិន្នា’’តិ ឥមិនា. យាយ កាយចិ ហិ បរិព្ពាជកបរិសាយ បព្ពជិតាយ តស្ស បរិសា ភិន្នាយេវ នាម សមានគណត្តាតិ តថា វុត្តំ. ‘‘ឥមេហី’’តិអាទិនា លាភបក្ខហានិំ និគមនវសេន ទស្សេតិ. ឧសូយសង្ខាតស្ស វិសស្ស ឧគ្គារោ ឧគ្គិលនំ ឧសូយវិសុគ្គារោ, តំ. ឯត្ថ ច ‘‘យស្មា បនេសា’’តិអាទិនាវ ‘‘កស្មា ច សោ រតនត្តយស្ស អវណ្ណំ ភាសតី’’តិ ចោទនំ វិសោធេតិ, ‘‘សចេ’’តិអាទិកំ បន សព្ពម្បិ តប្បរិវារវចនមេវាតិ តេហិបិ សា វិសោធិតាយេវ នាម. ភគវតោ វិរោធានុនយាភាវវីមំសនត្ថំ ឯតេ អវណ្ណំ វណ្ណំ ភាសន្តិ. ‘‘មារេន អន្វាវិដ្ឋា ឯវំ ភាសន្តី’’តិ ច កេចិ វទន្តិ, តទយុត្តមេវ អដ្ឋកថាយ ឧជុវិបច្ចនីកត្តា. បាកដោយេវាយមត្ថោតិ.

២. យស្មា អត្ថង្គតោ សូរិយោ, តស្មា អកាលោ ទានិ គន្តុន្តិ សម្ពន្ធោ.

អម្ពលដ្ឋិកាតិ សាមីបិកវោហារោ យថា ‘‘វរុណនគរំ, គោទាគាមោ’’តិ អាហ ‘‘តស្ស កិរា’’តិអាទិ. តរុណបរិយាយោ លដ្ឋិកា-សទ្ទោ រុក្ខវិសយេ យថា ‘‘មហាវនំ អជ្ឈោគាហេត្វា ពេលុវលដ្ឋិកាយ មូលេ ទិវាវិហារំ និសីទី’’តិអាទីសូតិ ទស្សេតិ’’ ‘‘តរុណម្ពរុក្ខោ’’តិ ឥមិនា. កេចិ បន ‘‘អម្ពលដ្ឋិកា នាម វុត្តនយេន ឯកោ គាមោ’’តិ វទន្តិ, តេសំ មតេ អម្ពលដ្ឋិកាយន្តិ សមីបត្ថេ ភុម្មវចនំ. ឆាយូទកសម្បន្នន្តិ ឆាយាយ ចេវ ឧទកេន ច សម្បន្នំ. មញ្ជុសាតិ បេឡា. បដិភានចិត្តវិចិត្តន្តិ ឥត្ថិបុរិសសញ្ញោគាទិនា បដិភានចិត្តេន វិចិត្តំ, ឯតេន រញ្ញោ អគារំ, តទេវ រាជាគារកន្តិ ទស្សេតិ. រាជាគារកំ នាម វេស្សវណមហារាជស្ស ទេវាយតនន្តិ ឯកេ.

ពហុបរិស្សយោតិ ពហុបទ្ទវោ. កេហីតិ វុត្តំ ‘‘ចោរេ’ហិបី’’តិអាទិ. ហន្ទាតិ វចនវោស្សគ្គត្ថេ និបាតោ, តទានុភាវតោ និប្បរិស្សយត្ថាយ ឥទានិ ឧបគន្ត្វា ស្វេ គមិស្សាមីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘សទ្ធិំ អន្តេវាសិនា ព្រហ្មទត្តេន មាណវេនា’’ តិច្ចេវ សីហឡដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, តញ្ច ខោ បាឡិអារុឡ្ហវសេនេវ, ន បន តទា សុប្បិយស្ស បរិសាយ អភាវតោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សទ្ធិំ អត្តនោ បរិសាយា’’តិ ឥធ វុត្តំ. កស្មា បនេត្ថ ព្រហ្មទត្តោយេវ បាឡិយមារុឡ្ហោ, ន បន តទវសេសា សុប្បិយស្ស បរិសាតិ? ទេសនានធីនភាវេន បយោជនាភាវតោ. យថា ចេតំ, ឯវំ អញ្ញម្បិ ឯទិសំ បយោជនាភាវតោ សង្គីតិការកេហិ ន សង្គីតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កេចិ បន ‘‘បាឡិយំ វុត្ត’’ន្តិ អាធារំ វត្វា ‘តទេតំ ន សីហឡដ្ឋកថានយទស្សនំ, បាឡិយំ វុត្តភាវទស្សនមេវា’តិ’’ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ. បាឡិអារុឡ្ហវសេនេវ បាឡិយំ វុត្តន្តិ អធិប្បេតត្ថស្ស អាបជ្ជនតោ. តស្មា យថាវុត្តនយេនេវ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ. ‘‘វុត្តន្តិ វា អម្ហេហិបិ ឥធ វត្តព្ពន្តិ អត្ថោ. ឯវញ្ហិ តទា អញ្ញាយបិ បរិសាយ វិជ្ជមានភាវទស្សនត្ថំ ឯវំ វុត្តំ, បាឡិយមារុឡ្ហវសេន បន អញ្ញថាបិ ឥធ វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ យុត្តោ’’តិ វទន្តិ.

ឥទានិ ‘‘តត្រាបិ សុទ’’ន្តិអាទិបាឡិយា សម្ពន្ធំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ វាសំ ឧបគតោ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិវារេត្វា និសិន្នោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. កុច្ឆិតំ កត្តព្ពន្តិ កុកតំ, តស្ស ភាវោ កុក្កុច្ចំ, កុច្ឆិតកិរិយា, ឥតោ ចិតោ ច ចញ្ចលនន្តិ អត្ថោ, ហត្ថស្ស កុក្កុច្ចំ តថា. ‘‘សា ហី’’តិអាទិនា តថាភូតតាយ ការណំ ទស្សេតិ. និវាតេតិ វាតវិរហិតដ្ឋានេ. យថាវុត្តទោសាភាវេន និច្ចលា. តំ វិភូតិន្តិ តាទិសំ សោភំ. វិប្បលបន្តីតិ សតិវោស្សគ្គវសេន វិវិធា លបន្តិ. និល្លាលិតជិវ្ហាតិ ឥតោ ចិតោ ច និក្ខន្តជិវ្ហា. កាកច្ឆមានាតិ កាកានំ សទ្ទសទិសំ សទ្ទំ កុរុមានា. ឃរុឃរុបស្សាសិនោតិ ឃរុឃរុឥតិ សទ្ទំ ជនេត្វា បស្សសន្តា. ឥស្សាវសេនាតិ យថាវុត្តេហិ ទ្វីហិ ការណេហិ ឧសូយនវសេន. ‘‘សព្ពំ វត្តព្ព’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘អាទិបេយ្យាលនយោយ’’ន្តិ ទស្សេតិ.