អន្តានន្តវាទវណ្ណនា

៥៣. អន្តានន្តសហចរិតោ វាទោ អន្តានន្តោ យថា ‘‘កុន្តា បចរន្តី’’តិ, អន្តានន្តសន្និស្សយោ វា យថា ‘‘មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តី’’តិ, សោ ឯតេសន្តិ អន្តានន្តិកាតិ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អន្តានន្តវាទា’’តិ វុត្តំ. វុត្តនយេន អន្តានន្តសហចរិតោ, តន្និស្សយោ វា, អន្តានន្តេសុ វា បវត្តោ វាទោ ឯតេសន្តិ អន្តានន្តវាទា. ឥទានិ ‘‘អន្តវា អយំ លោកោ’’តិអាទិនា វក្ខមានបាឋានុរូបំ អត្ថំ វិភជន្តោ ‘‘អន្តំ វា’’តិអាទិមាហ. អមតិ គច្ឆតិ ភាវោ ឱសានមេត្ថាតិ ហិ អន្តោ, មរិយាទា, តប្បដិសេធនេន អនន្តោ. អន្តោ ច អនន្តោ ច អន្តានន្តោ ច នេវន្តនានន្តោ ច អន្តានន្តោ ត្វេវ វុត្តោ សាមញ្ញនិទ្ទេសេន, ឯកសេសេនវា ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.១; ឧទា. ១) វិយ. ចតុត្ថបទញ្ហេត្ថ តតិយបទេន សមានត្ថន្តិ អន្តានន្តបទេនេវ យថាវុត្តនយទ្វយេន ចតុធា អត្ថោ វិញ្ញាយតិ. កស្ស បនាយំ អន្តានន្តោតិ? លោកីយតិ សំសារនិស្សរណត្ថិកេហិ ទិដ្ឋិគតិកេហិ អវបស្សីយតិ, លោកិយន្តិ វា ឯត្ថ តេហិ បុញ្ញាបុញ្ញានិ, តព្ពិបាកោ ចាតិ ‘‘លោកោ’’តិ សង្ខ្យំ គតស្ស អត្តនោ. តេនាហ បាឡិយំ ‘‘អន្តានន្តំ លោកស្ស បញ្ញបេន្តី’’តិ. កោ បនេសោ អត្តាតិ? ឈានវិសយភូតំ កសិណនិមិត្តំ. អយញ្ហិ ទិដ្ឋិគតិកោ បដិភាគនិមិត្តំ ចក្កវាឡបរិយន្តំ, អបរិយន្តំ វា វឌ្ឍនវសេន, តទនុស្សវាទិវសេន ច តត្ថ លោកសញ្ញី វិហរតិ, តថា ច អដ្ឋកថាយំ វក្ខតិ ‘‘តំ ‘លោកោ’តិ គហេត្វា’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៥៤-៦០) កេចិ បន វទន្តិ ‘‘ឈានំ, តំសម្បយុត្តធម្មា ច ឥធ អត្តា, លោកោតិ ច គហិតា’’តិ, តំ អដ្ឋកថាយ ន សមេតិ.

ឯត្ថាហ – យុត្តំ តាវ បុរិមានំ តិណ្ណម្បិ វាទីនំ អន្តានន្តិកត្តំ អន្តញ្ច អនន្តញ្ច អន្តានន្តញ្ច អារព្ភ បវត្តវាទត្តា, បច្ឆិមស្ស បន តក្កិកស្ស តទុភយបដិសេធនវសេន បវត្តវាទត្តា កថំ អន្តានន្តិកត្តន្តិ? តទុភយបដិសេធនវសេន បវត្តវាទត្តា ឯវ. អន្តានន្តបដិសេធនវាទោបិ ហិ សោ អន្តានន្តវិសយោយេវ តមារព្ភ បវត្តត្តា. ឯតទត្ថមេវ ហិ សន្ធាយ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អន្តំ វា អន្តន្តំ វា អន្តានន្តំ វា នេវន្តានានន្តំ វា អារព្ភ បវត្តវាទា’’តិ វុត្តំ. អថ វា យថា តតិយវាទេ ទេសបភេទវសេន ឯកស្សេវ លោកស្ស អន្តវតា, អនន្តវតា ច សម្ភវតិ, ឯវមេត្ថ តក្កីវាទេបិ កាលបភេទវសេន ឯកស្សេវ តទុភយសម្ភវតោ អញ្ញមញ្ញបដិសេធេន តទុភយញ្ញេវ វុច្ចតិ, ទ្វិន្នម្បិ ច បដិសេធានំ បរិយុទាសតា. កថំ? អន្តវន្តបដិសេធេន ហិ អនន្តវា វុច្ចតិ, អនន្តវន្តបដិសេធេន ច អន្តវា. ទ្វិបដិសេធោ ហិ បកតិយត្ថញាបកោ. ឥតិ បដិសេធនវសេន អន្តានន្តសង្ខាតស្ស ឧភយស្ស វុត្តត្តា យុត្តោយេវ តព្ពិសយស្ស បច្ឆិមស្សាបិ អន្តានន្តិកភាវោតិ. យទេវំ សោ អន្តានន្តិកវាទភាវតោ តតិយវាទសមវរោធេយេវ សិយាតិ? ន, កាលបភេទស្ស អធិប្បេតត្តា. ទេសបភេទវសេន ហិ អន្តានន្តិកោ តតិយវាទី វិយ បច្ឆិមោបិ តក្កិកោ កាលបភេទវសេន អន្តានន្តិកោ ហោតិ. កថំ? យស្មា អយំ លោកសញ្ញិតោ អត្តា អនន្តោ កទា ចិ សក្ខិទិដ្ឋោតិ អធិគតវិសេសេហិ មហេសីហិ អនុសុយ្យតិ, តស្មា នេវន្តវា. យស្មា បនាយំ អន្តវា កទាចិ, សក្ខិទិដ្ឋោតិ តេហិយេវ អនុសុយ្យតិ, តស្មា នានន្តវាតិ. អយំ តក្កិកោ អវឌ្ឍិតភាវបុព្ពកត្តា បដិភាគនិមិត្តានំ វឌ្ឍិតភាវស្ស ឧភយថា លព្ភមានស្ស បរិកប្បិតស្ស អត្តនោ អប្បច្ចក្ខការិតាយ អនុស្សវាទិមត្តេ ឋត្វា វឌ្ឍិតកាលវសេន ‘‘នេវន្តវា’’តិ បដិក្ខិបតិ, អវឌ្ឍិតកាលវសេន បន ‘‘នានន្តវា’’តិ, ន បន អន្តតានន្តតានំ អច្ចន្តមភាវេន យថា តំ ‘‘នេវសញ្ញានាសញ្ញា’’តិ. យថា ចានុស្សុតិកតក្កិនោ, ឯវំ ជាតិស្សរតក្កិអាទីនម្បិ វសេន យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពំ.

កេចិ បន យទិ បនាយំ អត្តា អន្តវា, ឯវំ សតិ ទូរទេសេ ឧបបជ្ជនានុស្សរណាទិកិច្ចនិព្ពត្តិ ន សិយា. អថ អនន្តវា, ឯវញ្ច ឥធ ឋិតស្សេវ ទេវលោកនិរយាទីសុ សុខទុក្ខានុភវនំ សិយា. សចេ បន អន្តវា ចេវ អនន្តវា ច, ឯវម្បិ តទុភយទោសសមាយោគោ សិយា. តស្មា ‘‘អន្តវា, អនន្តវា’’តិ ច អព្យាករណីយោ អត្តាតិ ឯវំ តក្កនវសេន ចតុត្ថវាទប្បវត្តិំ វណ្ណេន្តិ. យទិ បនេស វុត្តនយេន អន្តានន្តិកោ ភវេយ្យ, អថ កស្មា ‘‘យេ តេ សមណព្រាហ្មណា ឯវមាហំសុ ‘អន្តវា អយំ លោកោ បរិវដុមោ’តិ, តេសំ មុសា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៥៧) តស្ស បុរិមវាទត្តយបដិក្ខេបោ វុត្តោតិ? បុរិមវាទត្តយស្ស តេន យថាធិប្បេតប្បការវិលក្ខណភាវតោ. តេនេវ ហិ ការណេន តថា បដិក្ខេបោ វុត្តោ, ន បន តស្ស អន្តានន្តិកត្តាភាវេន, ន ច បរិយន្តរហិតទិដ្ឋិវាចាហិ បដិក្ខេបេន, អវស្សញ្ចេតំ ឯវមេវ ញាតព្ពំ. អញ្ញថា ហេស អមរាវិក្ខេបបក្ខញ្ញេវ ភជេយ្យ ចតុត្ថវាទោ. ន ហិ អន្តតាអនន្តតាតទុភយវិនិមុត្តោ អត្តនោ បការោ អត្ថិ, តក្កីវាទី ច យុត្តិមគ្គកោយេវ. កាលភេទវសេន ច ឯកស្មិម្បិ លោកេ តទុភយំ នោ ន យុជ្ជតីតិ. ភវតុ តាវ បច្ឆិមវាទីទ្វយស្ស អន្តានន្តិកភាវោ យុត្តោ អន្តានន្តានំ វសេន ឧភយវិសយត្តា តេសំ វាទស្ស. កថំ បន បុរិមវាទីទ្វយស្ស បច្ចេកំ អន្តានន្តិកភាវោ យុត្តោ សិយា ឯកេកវិសយត្តា តេសំ វាទស្សាតិ? វុច្ចតេ – សមុទាយេ បវត្តមាន-សទ្ទស្ស អវយវេបិ ឧបចារវុត្តិតោ. សមុទិតេសុ ហិ អន្តានន្តវាទីសុ បវត្តមានោ អន្តានន្តិ ក-សទ្ទោ តត្ថ និរុឡ្ហតាយ តទវយវេសុបិ បច្ចេកំ អន្តានន្តិកវាទីសុ បវត្តតិ យថា ‘‘អរូបជ្ឈានេសុ បច្ចេកំ អដ្ឋវិមោក្ខបរិយាយោ’’, យថា ច ‘‘លោកេ សត្តាសយោ’’តិ. អថ វា អភិនិវេសតោ បុរិមកាលេ បវត្តវិតក្កវសេន អយំ តត្ថ វោហារោ កតោ. តេសញ្ហិ ទិដ្ឋិគតិកានំ តថារូបចេតោសមាធិសមធិគមតោ បុព្ពកាលេ ‘‘អន្តវា នុ ខោ អយំ លោកោ, ឧទាហុ អនន្តវា’’តិ ឧភយាការាវលម្ពិនោ វិតក្កស្ស វសេន និរុឡ្ហោ អន្តានន្តិកភាវោ បច្ឆា វិសេសលាភេន តេសុ អន្តានន្តវាទេសុ ឯកស្សេវ វាទស្ស សង្គហេ ឧប្បន្នេបិ បុរិមសិទ្ធរុឡ្ហិយា វោហារីយតិ យថា ‘‘សព្ពេ សត្តា មរណធម្មា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១៣៣) អរហតិ សត្តបរិយាយោ, យថា ច ភវន្តរគតេបិ មណ្ឌូកាទិវោហារោតិ.

៥៤-៦០. បដិភាគនិមិត្តវឌ្ឍនាយ ហេដ្ឋា, ឧបរិ, តិរិយញ្ច ចក្កវាឡបរិយន្តគតាគតវសេន អន្តានន្តភាវោតិ ទស្សេតុំ ‘‘បដិភាគនិមិត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ន្តិ បដិភាគនិមិត្តំ. ឧទ្ធមធោ អវឌ្ឍេត្វា តិរិយំ វឌ្ឍេត្វាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘ចក្កវាឡបរិយន្តំ កត្វា’’តិ អធិការវសេន យោជេតព្ពំ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘តក្កយតីតិ តក្កី’’តិអាទិនា (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣៤) សទ្ទតោ, ‘‘ចតុព្ពិធោ តក្កី’’តិអាទិនា (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣៤) អត្ថតោ ច សស្សតវាទេ វុត្តនយេន. ទិដ្ឋបុព្ពានុសារេនាតិ ទស្សនភូតេន វិញ្ញាណេន ឧបលទ្ធបុព្ពស្ស អន្តវន្តាទិនោ អនុស្សរណេន, ឯវញ្ច កត្វា អនុស្សុតិតក្កីសុទ្ធតក្កីនម្បិ ឥធ សង្គហោ សិទ្ធោ ហោតិ. អថ វា ទិដ្ឋគ្គហណេនេវ ‘‘នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១០, ១៩៤) វិយ សុតាទីនម្បិ គហិតភាវោ វេទិតព្ពោ. ‘‘អន្តវា’’តិអាទិនា ឥច្ឆិតស្ស អត្តនោ សព្ពទាភាវបរាមសនវសេនេវ ឥមេសំ វាទានំ បវត្តនតោ សស្សតទិដ្ឋិសង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘សត្តេវ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយោ, សេសា សស្សតទិដ្ឋិយោ’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៩៧, ៩៨).