ឯកច្ចសស្សតវាទវណ្ណនា

៣៨. ‘‘ឯកច្ចសស្សតិកា’’តិ តទ្ធិតបទំ សមាសបទេន វិភាវេតុំ ‘‘ឯកច្ចសស្សតវាទា’’តិ វុត្តំ. សត្តេសុ, សង្ខារេសុ ច ឯកច្ចំ សស្សតមេតស្សាតិ ឯកច្ចសស្សតោ, វាទោ, សោ ឯតេសន្តិ ឯកច្ចសស្សតិកា តទ្ធិតវសេន, សមាសវសេន បន ឯកច្ចសស្សតោ វាទោ ឯតេសន្តិ ឯកច្ចសស្សតវាទា. ឯស នយោ ឯកច្ចអសស្សតិកបទេបិ. ននុ ច ‘‘ឯកច្ចសស្សតិកា’’តិ វុត្តេ តទញ្ញេសំ ឯកច្ចអសស្សតិកភាវសន្និដ្ឋានំ សិទ្ធមេវាតិ? សច្ចំ អត្ថតោ, សទ្ទតោ បន អសិទ្ធមេវ តស្មា សទ្ទតោ បាកដតរំ កត្វា ទស្សេតុំ តថា វុត្តំ. ន ហិ ឥធ សាវសេសំ កត្វា ធម្មំ ទេសេតិ ធម្មស្សាមី. ‘‘ឥស្សរោ និច្ចោ, អញ្ញេ សត្តា អនិច្ចា’’តិ ឯវំបវត្តវាទា សត្តេកច្ចសស្សតិកា សេយ្យថាបិ ឥស្សរវាទា. តថា ‘‘និច្ចោ ព្រហ្មា, អញ្ញេ អនិច្ចា’’តិ ឯវំបវត្តវាទាបិ. ‘‘បរមាណវោ និច្ចា, ទ្វិអណុកាទយោ អនិច្ចា’’តិ (វិសិសិកទស្សនេ សត្តមបរិច្ឆេទេ បឋមកណ្ឌេ បស្សិតព្ពំ) ឯវំបវត្តវាទា សង្ខារេកច្ចសស្សតិកា សេយ្យថាបិ កាណាទា. តថា ‘‘ចក្ខាទយោ អនិច្ចា, វិញ្ញាណំ និច្ច’’ន្តិ (ន្យាយទស្សនេ, វិសេសិកទស្សនេ ច បស្សិតព្ពំ) ឯវំបវត្តវាទាបិ. ឥធាតិ ‘‘ឯកច្ចសស្សតិកា’’តិ ឥមស្មិំ បទេ, ឥមិស្សា វា ទេសនាយ. គហិតាតិ វុត្តា, ទេសិតព្ពភាវេន វា ទេសនាញាណេន សមាទិន្នា តថា ចេវ ទេសិតត្តា. តថា ហិ ឥធ បុរិមកា តយោ វាទា សត្តវសេន, ចតុត្ថោ សង្ខារវសេន ទេសិតោ. ‘‘សង្ខារេកច្ចសស្សតិកា’’តិ ឥទំ បន តេហិ សស្សតភាវេន គយ្ហមានានំ ធម្មានំ យាថាវសភាវទស្សនវសេន វុត្តំ, ន បន ឯកច្ចសស្សតិកមតទស្សនវសេន. តស្ស ហិ សស្សតាភិមតំ អសង្ខតមេវាតិ លទ្ធិ. តេនេវាហ បាឡិយំ ‘‘ចិត្តន្តិ វា…បេ… ឋស្សតី’’តិ. ន ហិ យស្ស សភាវស្ស បច្ចយេហិ អភិសង្ខតភាវំ បដិជានាតិ, តស្សេវ និច្ចធុវាទិភាវោ អនុម្មត្តកេន សក្កា បដិជានិតុំ, ឯតេន ច ‘‘ឧប្បាទវយធុវតាយុត្តា សភាវា សិយា និច្ចា, សិយា អនិច្ចា, សិយា ន វត្តព្ពា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ដី. ១.៣៨) បវត្តសត្តភង្គវាទស្ស អយុត្តតា វិភាវិតា ហោតិ.

តត្រាយំ អយុត្តតាវិភាវនា – យទិ ហិ ‘‘យេន សភាវេន យោ ធម្មោ អត្ថីតិ វុច្ចតិ, តេនេវ សភាវេន សោ ធម្មោ នត្ថី’’តិ វុច្ចេយ្យ, សិយា អនេកន្តវាទោ. អថ អញ្ញេន, ន សិយា អនេកន្តវាទោ. ន ចេត្ថ ទេសន្តរាទិសម្ពន្ធភាវោ យុត្តោ វត្តុំ តស្ស សព្ពលោកសិទ្ធត្តា, វិវាទាភាវតោ ច. យេ បន វទន្តិ ‘‘យថា សុវណ្ណឃដេន មកុដេ កតេ ឃដភាវោ នស្សតិ, មកុដភាវោ ឧប្បជ្ជតិ, សុវណ្ណភាវោ តិដ្ឋតិយេវ, ឯវំ សព្ពសភាវានំ កោចិ ធម្មោ នស្សតិ, កោចិ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ, សភាវោ ឯវ តិដ្ឋតី’’តិ. តេ វត្តព្ពា ‘‘កិំ តំ សុវណ្ណំ, យំ ឃដេ, មកុដេ ច អវដ្ឋិតំ, យទិ រូបាទិ, សោ សទ្ទោ វិយ អនិច្ចោ. អថ រូបាទិសមូហោ សម្មុតិមត្តំ, ន តស្ស អត្ថិតា វា នត្ថិតា វា និច្ចតា វា លព្ភតី’’តិ, តស្មា អនេកន្តវាទោ ន សិយា. ធម្មានញ្ច ធម្មិនោ អញ្ញថានញ្ញថា ច បវត្តិយំ ទោសោ វុត្តោយេវ សស្សតវាទវិចារណាយំ. តស្មា សោ តត្ថ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. អបិច ន និច្ចានិច្ចនវត្តព្ពរូបោ អត្តា, លោកោ ច បរមត្ថតោ វិជ្ជមានតាបរិជាននតោ យថា និច្ចាទីនំ អញ្ញតរំ រូបំ, យថា វា ទីបាទយោ. ន ហិ រូបាទីនំ ឧទយព្ពយសភាវានំ និច្ចានិច្ចនវត្តព្ពសភាវតា សក្កា វិញ្ញាតុំ, ជីវស្ស ច និច្ចាទីសុ អញ្ញតរំ រូបំ សិយាតិ, ឯវំ សត្តភង្គោ វិយ សេសភង្គានម្បិ អសម្ភវោយេវាតិ សត្តភង្គវាទស្ស អយុត្តតា វេទិតព្ពា (ទី. និ. ដី. ១.៣៨).

ននុ ច ‘‘ឯកច្ចេ ធម្មា សស្សតា, ឯកច្ចេ អសស្សតា’’តិ ឯតស្មិំ វាទេ ចក្ខាទីនំ អសស្សតភាវសន្និដ្ឋានំ យថាសភាវាវពោធោ ឯវ, អថ ឯវំវាទីនំ កថំ មិច្ឆាទស្សនំ សិយាតិ, កោ វា ឯវមាហ ‘‘ចក្ខាទីនំ អសស្សតភាវសន្និដ្ឋានំ មិច្ឆាទស្សន’’ន្តិ? អសស្សតេសុយេវ បន កេសញ្ចិ ធម្មានំ សស្សតភាវសន្និដ្ឋានំ ឥធ មិច្ឆាទស្សនន្តិ គហេតព្ពំ, តេន បន ឯកវាទេ បវត្តមានេន ចក្ខាទីនំ អសស្សតភាវាវពោធោ វិទូសិតោ សំសដ្ឋភាវតោ វិសសំសដ្ឋោ វិយ សប្បិបិណ្ឌោ, តតោ ច តស្ស សកិច្ចករណាសមត្ថតាយ សម្មាទស្សនបក្ខេ ឋបេតព្ពតំ នារហតីតិ. អសស្សតភាវេន និច្ឆិតាបិ វា ចក្ខុអាទយោ សមារោបិតជីវសភាវា ឯវ ទិដ្ឋិគតិកេហិ គយ្ហន្តីតិ តទវពោធស្ស មិច្ឆាទស្សនភាវោ ន សក្កា និវារេតុំ. តេនេវាហ បាឡិយំ ‘‘ចក្ខុំ ឥតិបិ…បេ… កាយោ ឥតិបិ អយំ អត្តា’’តិអាទិ. ឯវញ្ច កត្វា អសង្ខតាយ, សង្ខតាយ ច ធាតុយា វសេន យថាក្កមំ ‘‘ឯកច្ចេ ធម្មា សស្សតា, ឯកច្ចេ អសស្សតា’’តិ ឯវំបវត្តោ វិភជ្ជវាទោបិ ឯកច្ចសស្សតវាទោយេវ ភវេយ្យាតិ ឯវម្បការា ចោទនា អនវកាសា ហោតិ អវិបរីតធម្មសភាវបដិបត្តិភាវតោ. អវិបរីតធម្មសភាវបដិបត្តិយេវ ហេស វុត្តនយេន អសំសដ្ឋត្តា, អនារោបិតជីវសភាវត្តា ច.

ឯត្ថាហ – បុរិមស្មិម្បិសស្សតវាទេ អសស្សតានំ ធម្មានំ ‘‘សស្សតា’’តិ គហណំ វិសេសតោ មិច្ឆាទស្សនំ ភវតិ. សស្សតានំ បន ‘‘សស្សតា’’តិ គាហោ ន មិច្ឆាទស្សនំ យថាសភាវគ្គាហភាវតោ. ឯវញ្ច សតិ ឥមស្ស វាទស្ស វាទន្តរតា ន វត្តព្ពា, ឥធ វិយ បុរិមេបិ ឯកច្ចេស្វេវ ធម្មេសុ សស្សតគ្គាហសម្ភវតោតិ, វត្តព្ពាយេវ អសស្សតេស្វេវ ‘‘កេចិទេវ ធម្មា សស្សតា, កេចិ អសស្សតា’’តិ បរិកប្បនាវសេន គហេតព្ពធម្មេសុ វិភាគប្បវត្តិយា ឥមស្ស វាទស្ស ទស្សិតត្តា. ននុ ច ឯកទេសស្ស សមុទាយន្តោគធត្តា អយំ សប្បទេសសស្សតគ្គាហោ បុរិមស្មិំ និប្បទេសសស្សតគ្គាហេ សមោធានំ គច្ឆេយ្យាតី? តថាបិ ន សក្កា វត្តុំ វាទី តព្ពិសយវិសេសវសេន វាទទ្វយស្ស បវត្តត្តា. អញ្ញេ ឯវ ហិ ទិដ្ឋិគតិកា ‘‘សព្ពេ ធម្មា សស្សតា’’តិ អភិនិវិដ្ឋា, អញ្ញេ ‘‘ឯកច្ចេវ សស្សតា, ឯកច្ចេ អសស្សតា’’តិ. សង្ខារានំ អនវសេសបរិយាទានំ, ឯកទេសបរិគ្គហោ ច វាទទ្វយស្ស បរិព្យត្តោយេវ. កិញ្ច ភិយ្យោ – អនេកវិធសមុស្សយេ, ឯកវិធសមុស្សយេ ច ខន្ធបពន្ធេន អភិនិវេសភាវតោ តថា ន សក្កា វត្តុំ. ចតុព្ពិធោបិ ហិ សស្សតវាទី ជាតិវិសេសវសេន នានាវិធរូបកាយសន្និស្សយេ ឯវ អរូបធម្មបុញ្ជេ សស្សតាភិនិវេសី ជាតោ អភិញ្ញាណេន, អនុស្សវាទីហិ ច រូបកាយភេទគហណតោ. តថា ច វុត្តំ ‘‘តតោ ចុតោ អមុត្រ ឧទបាទិ’’ន្តិ, (ទី. និ. ១.២៤៤; ម. និ. ១.១៤៨; បារា. ១២) ‘‘ចវន្តិ ឧបបជ្ជន្តី’’តិ (ទី. និ. ១.២៥៥; ម. និ. ១.១៤៨; បារា. ១២) ច អាទិ. វិសេសលាភី បន ឯកច្ចសស្សតិកោ អនុបធារិតភេទសមុស្សយេ ធម្មបពន្ធេ សស្សតាការគហណេន អភិនិវេសំ ជនេសិ ឯកភវបរិយាបន្នខន្ធសន្តានវិសយត្តា តទភិនិវេសស្ស. តថា ហិ តីសុបិ វាទេសុ ‘‘តំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ, តតោ បរំ នានុស្សរតី’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ. តក្កីនំ បន ឧភិន្នម្បិ សស្សតេកច្ចសស្សតវាទីនំ សស្សតាភិនិវេសវិសេសោ រូបារូបធម្មវិសយតាយ សុបាកដោយេវាតិ.

៣៩. សំវដ្ដដ្ឋាយីវិវដ្ដវិវដ្ដដ្ឋាយីសង្ខាតានំ តិណ្ណម្បិ អសង្ខ្យេយ្យកប្បានមតិក្កមេន បុន សំវដ្ដនតោ, អទ្ធា-សទ្ទស្ស ច កាលបរិយាយត្តា ឯវំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ទីឃស្សា’’តិអាទិ. អតិក្កម្ម អយនំ បវត្តនំ អច្ចយោ. អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ, ឧបសគ្គវសេន ច អត្ថវិសេសវាចកត្តា សំ-សទ្ទេន យុត្តោ វដ្ដ-សទ្ទោ វិនាសវាចីតិ វុត្តំ ‘‘វិនស្សតី’’តិ, វតុ-សទ្ទោ វា គតិយមេវ. សង្ខយត្ថជោតកេន បន សំ-សទ្ទេន យុត្តត្តា តទត្ថសម្ពន្ធនេន វិនាសត្ថោ លព្ភតីតិ ទស្សេតិ ‘‘វិនស្សតី’’តិ ឥមិនា. សង្ខយវសេន វត្តតីតិ ហិ សទ្ទតោ អត្ថោ, ត-ការស្ស ចេត្ថ ដ-ការាទេសោ. វិបត្តិករមហាមេឃសមុប្បត្តិត្តោ ហិ បដ្ឋាយ យាវ អណុសហគតោបិ សង្ខារោ ន ហោតិ, តាវ លោកោ សំវដ្ដតីតិ វុច្ចតិ. បាឡិយំ លោកោតិ បថវីអាទិភាជនលោកោ អធិប្បេតោ តទវសេសស្ស ពាហុល្លតោ, តទេវ សន្ធាយ ‘‘យេភុយ្យេនា’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ ‘‘យេ’’តិអាទិនា. ឧបរិព្រហ្មលោកេសូតិ អាភស្សរភូមិតោ ឧបរិភូមីសុ. អគ្គិនា កប្បវុដ្ឋានញ្ហិ ឥធាធិប្បេតំ, តេនេវាហ បាឡិយំ ‘‘អាភស្សរសំវត្តនិកា ហោន្តី’’តិ. កស្មា តទេវ វុត្តន្តិ ចេ? តស្សេវ ពហុលំ បវត្តនតោ. អយញ្ហិ វារនិយមោ –

‘‘សត្តសត្តគ្គិនា វារា, អដ្ឋមេ អដ្ឋមេ ទកា;

ចតុសដ្ឋិ យទា បុណ្ណា, ឯកោ វាយុវរោ សិយា’’តិ. (អភិធម្មត្ថវិភាវនីដីកាយ បញ្ចមបរិច្ឆេទវណ្ណនាយម្បិ);

អារុប្បេសុ វាតិ ឯត្ថ វិកប្បនត្ថេន វា-សទ្ទេន សំវដ្ដមានលោកធាតូហិ អញ្ញលោកធាតូសុ វាតិ វិកប្បេតិ. ន ហិ សព្ពេ អបាយសត្តា តទា រូបារូបភវេសុ ឧប្បជ្ជន្តីតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ អបាយេសុ ទីឃតរាយុកានំ មនុស្សលោកូបបត្តិយា អសម្ភវតោ, មនុស្សលោកូបបត្តិញ្ច វិនា តទា តេសំ តត្រូបបត្តិយា អនុបបត្តិតោ. និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិកោបិ ហិ សំវដ្ឋមានេ កប្បេ និរយតោ ន មុច្ចតិ, បិដ្ឋិចក្កវាឡេយេវ និព្ពត្តតីតិ អដ្ឋកថាសុ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.៣១១) វុត្តំ. សតិបិ សព្ពសត្តានំ បុញ្ញាបុញ្ញាភិសង្ខារមនសា និព្ពត្តភាវេ ពាហិរបច្ចយេហិ វិនា មនសាវ និព្ពត្តត្តា រូបាវចរសត្តា ឯវ ‘‘មនោមយា’’តិ វុច្ចន្តិ, ន បន ពាហិរបច្ចយបដិយត្តា តទញ្ញេតិ ទស្សេតុំ ‘‘មនេន និព្ពត្តត្តា មនោមយា’’តិ អាហ. យទេវំ កាមាវចរសត្តានម្បិ ឱបបាតិកានំ មនោមយភាវោ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, អធិចិត្តភូតេន អតិសយមនសា និព្ពត្តសត្តេសុយេវ មនោមយវោហារតោតិ ទស្សេន្តេន ឈាន-សទ្ទេន វិសេសេត្វា ‘‘ឈានមនេនា’’តិ វុត្តំ. ឯវម្បិ អរូបាវចរសត្តានំ មនោមយភាវោ អាបជ្ជតីតិ? ន តត្ថ ពាហិរបច្ចយេហិ និព្ពត្តេតព្ពតាសង្កាយ អភាវេន មនសា ឯវ និព្ពត្តាតិ អវធារណាសម្ភវតោ. និរុឡ្ហោវាយំ លោកេ មនោមយវោហារោ រូបាវចរសត្តេសុ. តថា ហិ អន្នមយោ បានមយោ មនោមយោ អានន្ទមយោ វិញ្ញាណមយោតិ បញ្ចធា អត្តានំ វេទវាទិនោ បរិកប្បេន្តិ. ឧច្ឆេទវាទេបិ វក្ខតិ ‘‘ទិព្ពោ រូបី មនោមយោ’’តិ, (ទី. និ. ១.៨៧) តេ បន ឈានានុភាវតោ បីតិភក្ខា សយំបភា អន្តលិក្ខចរាតិ អាហ ‘‘បីតិ តេស’’ន្តិអាទិ, តេសំ អត្តនោវ បភា អត្ថីតិ អត្ថោ. សោភនា វា ឋាយី សភា ឯតេសន្តិ សុភដ្ឋាយិនោតិបិ យុជ្ជតិ. ឧក្កំសេនាតិ អាភស្សរេ សន្ធាយ វុត្តំ. បរិត្តាភាប្បមាណាភា បន ទ្វេ, ចត្តារោ ច កប្បេ តិដ្ឋន្តិ. អដ្ឋ កប្បេតិ ចតុន្នមសង្ខ្យេយ្យកប្បានំ សមុទាយភូតេ អដ្ឋ មហាកប្បេ.

៤០. វិនាសវាចីយេវ វដ្ដ-សទ្ទោ បដិសេធជោតកេន ឧបសគ្គេន យុត្តត្តា សណ្ឋាហនត្ថញាបកោតិ អាហ ‘‘សណ្ឋាតី’’តិ, អនេកត្ថត្តា វា ធាតូនំ និព្ពត្តតិ, វឌ្ឍតីតិ វា អត្ថោ. សម្បត្តិមហាមេឃសមុប្បត្តិតោ ហិ បដ្ឋាយ បថវីសន្ធារកុទកតំសន្ធារកវាយុអាទីនំ សមុប្បត្តិវសេន យាវ ចន្ទិមសូរិយានំ បាតុភាវោ, តាវ លោកោ វិវដ្ដតីតិ វុច្ចតិ. បកតិយាតិ សភាវេន, តស្ស ‘‘សុញ្ញ’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. តថាសុញ្ញតាយ ការណមាហ ‘‘និព្ពត្តសត្តានំ នត្ថិតាយា’’តិ. បុរិមតរំ អញ្ញេសំ សត្តានមនុប្បន្នត្តាតិ ភាវោ, តេន យថា ឯកច្ចានិ វិមានានិ តត្ថ និព្ពត្តសត្តានំ ឆឌ្ឌិតត្តា សុញ្ញានិ, ន ឯវមិទន្តិ ទស្សេតិ.

អបរោ នយោ – សកកម្មស្ស បឋមំ ករណំ បកតិ, តាយ និព្ពត្តសត្តានន្តិ សម្ពន្ធោ, តេន យថា ឯតស្ស អត្តនោ កម្មពលេន បឋមំ និព្ពត្តិ, ន ឯវំ អញ្ញេសំ តស្ស បុរិមតរំ, សមានកាលេ វា និព្ពត្តិ អត្ថិ, តថា និព្ពត្តសត្តានំ នត្ថិតាយ សុញ្ញមិទន្តិ ទស្សេតិ. ព្រហ្មបារិសជ្ជព្រហ្មបុរោហិតមហាព្រហ្មានោ ឥធ ព្រហ្មកាយិកា, តេសំ និវាសតាយ ភូមិបិ ‘‘ព្រហ្មកាយិកា’’តិ វុត្តា, ព្រហ្មកាយិកភូមីតិ បន បាឋេព្រហ្មកាយិកានំ សម្ពន្ធិនី ភូមីតិ អត្ថោ. កត្តា សយំ ការកោ. ការេតា បរេសំ អាណាបកោ. វិសុទ្ធិមគ្គេ បុព្ពេនិវាសញាណកថាយំ (វិសុទ្ធិ. ២.៤០៨) វុត្តនយេន, ឯតេន និព្ពត្តក្កមំ កម្មបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានភាវេ ច ការណំ ទស្សេតិ. កម្មំ ឧបនិស្សយភាវេន បច្ចយោ ឯតិស្សាតិ កម្មបច្ចយា. អថ វា តត្ថ និព្ពត្តសត្តានំ វិបច្ចនកកម្មស្ស សហការីការកភាវតោ កម្មស្ស បច្ចយាតិ កម្មបច្ចយា. ឧតុ សមុដ្ឋានមេតិស្សាតិ ឧតុសមុដ្ឋានា. ‘‘កម្មបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានា’’តិបិ សមាសវសេន បាឋោ កម្មសហាយោ បច្ចយោ, វុត្តនយេន វា កម្មស្ស សហាយភូតោ បច្ចយោតិ កម្មបច្ចយោ, សោ ឯវ ឧតុ តថា, សោវ សមុដ្ឋានមេតិស្សាតិ កម្មបច្ចយឧតុសមុអានា. រតនភូមីតិ ឧក្កំសគតបុញ្ញកម្មានុភាវតោ រតនភូតា ភូមិ, ន កេវលំ ភូមិយេវ, អថ ខោ តប្បរិវារាបីតិ អាហ ‘‘បកតី’’តិអាទិ. បកតិនិព្ពត្តដ្ឋានេតិ បុរិមកប្បេសុ បុរិមកានំ និព្ពត្តដ្ឋានេ. ឯត្ថាតិ ‘‘ព្រហ្មវិមាន’’ន្តិ វុត្តាយ ព្រហ្មកាយិកភូមិយា. សាមញ្ញវិសេសវសេន ចេតំ អាធារទ្វយំ. កថំ បណីតាយ ទុតិយជ្ឈានភូមិយា ឋិតានំ ហីនាយ បឋមជ្ឈានភូមិយា ឧបបត្តិ ហោតីតិ អាហ ‘‘អថ សត្តាន’’ន្តិអាទិ, និកន្តិវសេន បឋមជ្ឈានំ ភាវេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ, បកតិយា សភាវេន និកន្តិ តណ្ហា ឧប្បជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. វសិតដ្ឋានេតិ វុត្ថបុព្ពដ្ឋានេ. តតោ ឱតរន្តីតិ ឧបបត្តិវសេន ទុតិយជ្ឈានភូមិតោ បឋមជ្ឈានភូមិំ អបសក្កន្តិ, គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. អប្បាយុកេតិ យំ ឧឡារបុញ្ញកម្មំ កតំ, តស្ស ឧបជ្ជនារហវិបាកបពន្ធតោ អប្បបរិមាណាយុកេ. តស្ស ទេវលោកស្សាតិ តស្មិំ ទេវលោកេ, និស្សយវសេន វា សម្ពន្ធនិទ្ទេសោ. អាយុប្បមាណេនេវាតិ បរមាយុប្បមាណេនេវ. បរិត្តន្តិ អប្បកំ. អន្តរាវ ចវន្តីតិ រាជកោដ្ឋាគារេ បក្ខិត្តតណ្ឌុលនាឡិ វិយ បុញ្ញក្ខយា ហុត្វា សកកម្មប្បមាណេន តស្ស ទេវលោកស្ស បរមាយុអន្តរា ឯវ ចវន្តិ.

កិំ បនេតំ បរមាយុ នាម, កថំ វា តំ បរិច្ឆិន្នប្បមាណន្តិ? វុច្ចតេ – យោ តេសំ តេសំ សត្តានំ តស្មិំ តស្មិំ ភវវិសេសេ វិបាកប្បពន្ធស្ស ឋិតិកាលនិយមោ បុរិមសិទ្ធភវបត្ថនូបនិស្សយវសេន សរីរាវយវវណ្ណសណ្ឋានប្បមាណាទិវិសេសា វិយ តំតំគតិនិកាយាទីសុ យេភុយ្យេន និយតបរិច្ឆេទោ ហោតិ, គព្ភសេយ្យកកាមាវចរទេវរូបាវចរសត្តានំ សុក្កសោណិតាទិឧតុភោជនាទិឧតុអាទិបច្ចយុប្បន្នបច្ចយូបត្ថម្ភិតោ ច, សោ អាយុហេតុកត្តា ការណូបចារេន អាយុ, ឧក្កំសបរិច្ឆេទវសេន បរមាយូតិ ច វុច្ចតិ. យថាសកំ ខណមត្តាវដ្ឋាយីនម្បិ ហិ អត្តនា សហជាតានំ រូបារូបធម្មានំ ឋបនាការវុត្តិតាយ បវត្តកានិ រូបារូបជីវិតិន្ទ្រិយានិ ន កេវលំ នេសំ ខណដ្ឋិតិយា ឯវ ការណភាវេន អនុបាលកានិ, អថ ខោ យាវ ភង្គុបច្ឆេទា [ភវង្គុបច្ឆេទា (ទី. និ. ដី. ១.៤០)] អនុបពន្ធស្ស អវិច្ឆេទហេតុភាវេនាបិ. តស្មា ចេស អាយុហេតុកោយេវ, តំ បន ទេវានំ, នេរយិកានញ្ច យេភុយ្យេន និយតបរិច្ឆេទំ, ឧត្តរកុរុកានំ បន ឯកន្តនិយតបរិច្ឆេទមេវ. អវសិដ្ឋមនុស្សបេតតិរច្ឆានគតានំ បន ចិរដ្ឋិតិសំវត្តនិកកម្មពហុលេ កាលេ តំកម្មសហិតសន្តានជនិតសុក្កសោណិតបច្ចយានំ, តម្មូលកានញ្ច ចន្ទិមសូរិយសមវិសមបរិវត្តនាទិជនិតឧតុអាហារាទិសមវិសមបច្ចយានំ វសេន ចិរាចិរកាលតាយ អនិយតបរិច្ឆេទំ, តស្ស ច យថា បុរិមសិទ្ធភវបត្ថនាវសេន តំតំគតិនិកាយាទីសុ វណ្ណសណ្ឋានាទិវិសេសនិយមោ សិទ្ធោ, ទស្សនានុស្សវាទីហិ តថាយេវ អាទិតោ គហណសិទ្ធិយា, ឯវំ តាសុ តាសុ ឧបបត្តីសុ និព្ពត្តសត្តានំ យេភុយ្យេន សមប្បមាណំ ឋិតិកាលំ ទស្សនានុស្សវេហិ លភិត្វា តំ បរមតំ អជ្ឈោសាយ បវត្តិតភវបត្ថនាវសេន អាទិតោ បរិច្ឆេទនិយមោ វេទិតព្ពោ.

យស្មា បន កម្មំ តាសុ តាសុ ឧបបត្តីសុ យថា តំតំឧបបត្តិនិស្សិតវណ្ណាទិនិព្ពត្តនេ សមត្ថំ, ឯវំ និយតាយុបរិច្ឆេទាសុ ឧបបត្តីសុ បរិច្ឆេទាតិក្កមេន វិបាកនិព្ពត្តនេ សមត្ថំ ន ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អាយុប្បមាណេនេវ ចវន្តី’’តិ. យស្មា បន ឧបត្ថម្ភកបច្ចយសហាយេហិ អនុបាលកបច្ចយេហិ ឧបាទិន្នកក្ខន្ធានំ បវត្តេតព្ពាការោ អត្ថតោ បរមាយុកស្ស ហោតិ យថាវុត្តបរិច្ឆេទានតិក្កមនតោ, តស្មា សតិបិ កម្មាវសេសេ ឋានំ ន សម្ភវតិ, តេន វុត្តំ ‘‘អត្តនោ បុញ្ញពលេន ឋាតុំ ន សក្កោន្តី’’តិ. ‘‘អាយុក្ខយា វា បុញ្ញក្ខយា វា អាភស្សរកាយា ចវិត្វា’’តិ វចនតោ បនេត្ថ កាមាវចរទេវានំ វិយ ព្រហ្មកាយិកានម្បិ យេភុយ្យេនេវ និយតាយុបរិច្ឆេទភាវោ វេទិតព្ពោ. តថា ហិ ទេវលោកតោ ទេវបុត្តា អាយុក្ខយេន បុញ្ញក្ខយេន អាហារក្ខយេន កោបេនាតិ ចតូហិ ការណេហិ ចវន្តីតិ អដ្ឋកថាសុ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.អប្បមាទវគ្គេ) វុត្តំ. កប្បំ វា ឧបឌ្ឍកប្បំ វាតិ ឯត្ថ អសង្ខ្យេយ្យកប្បោ អធិប្បេតោ, សោ ច តថារូបោ កាលោយេវ, វា-សទ្ទោ បន កប្បស្ស តតិយភាគំ វា តតោ ឩនមធិកំ វាតិ វិកប្បនត្ថោ.

៤១. អនភិរតីតិ ឯកកវិហារេន អនភិរមណសង្ខាតា អញ្ញេហិ សមាគមិច្ឆាយេវ. តត្ថ ‘‘ឯកកស្ស ទីឃរត្តំ និវសិតត្តា’’តិ បាឡិយំ វចនតោតិ វុត្តំ ‘‘អបរស្សាបី’’តិអាទិ. ឯវមន្វយមត្ថំ ទស្សេត្វា ននុ ឧក្កណ្ឋិតាបិ សិយាតិ ចោទនាសោធនវសេន ព្យតិរេកំ ទស្សេតិ ‘‘យា បនា’’តិអាទិនា. បិយវត្ថុវិរហេន, បិយវត្ថុអលាភេន វា ចិត្តវិគ្ឃាតោ ឧក្កណ្ឋិតា, សា បនត្ថតោ ទោមនស្សចិត្តុប្បាទោវ, តេនាហ ‘‘បដិឃសម្បយុត្តា’’តិ. សា ព្រហ្មលោកេ នត្ថិ ឈានានុភាវបហីនត្តា. តណ្ហាទិដ្ឋិសង្ខាតា ចិត្តស្ស បុរិមាវត្ថាយ ឧព្ពិជ្ជនា ផន្ទនា ឯវ ឥធ បរិតស្សនា. សា ហិ ទីឃរត្តំ ឈានរតិយា ឋិតស្ស យថាវុត្តានភិរតិនិមិត្តំ ឧប្បន្នា ‘‘អហំ មម’’ន្តិ គហណស្ស ច ការណភូតា. តេន វក្ខតិ ‘‘តណ្ហាតស្ស នាបិ ទិដ្ឋិតស្សនាបិ វដ្ដតី’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៤១) ននុ វុត្តំ អត្ថុទ្ធារេ ឥមំយេវ បាឡិំ នីហរិត្វា ‘‘អហោ វត អញ្ញេបិ សត្តា ឥត្ថត្តំ អាគច្ឆេយ្យុន្តិ អយំ តណ្ហាតស្សនា នាមា’’តិ? សច្ចំ, តំ បន ទិដ្ឋិតស្សនាយ វិសុំ ឧទាហរណំ ទស្សេន្តេន តណ្ហាតស្សនមេវ តតោ និទ្ធារេត្វា វុត្តំ, ន បន ឯត្ថ ទិដ្ឋិតស្សនាយ អលព្ភមានត្តាតិ ន ទោសោ. ឥទានិ សមានសទ្ទវចនីយានំ អត្ថានមុទ្ធរណំ កត្វា ឥធាធិប្បេតំ វិភាវេតុំ ‘‘សា បនេសា’’តិអាទិមាហ. បដិឃសង្ខាតោ ចិត្តុត្រាសោ ឯវ តាសតស្សនា. ឯវមញ្ញត្ថាបិ យថារហំ. ‘‘ជាតិំ បដិច្ចា’’តិអាទិ វិភង្គបាឡិ, (វិភ. ៩២១) តត្រាយមត្ថកថា – ជាតិំ បដិច្ច ភយន្តិ ជាតិបច្ចយា ឧប្បន្នភយំ. ភយានកន្តិ អាការនិទ្ទេសោ. ឆម្ភិតត្តន្តិ ភយវសេន គត្តកម្បោ, វិសេសតោ ហទយមំសចលនំ. លោមហំសោតិ លោមានំ ហំសនំ, ភិត្តិយំ នាគទន្តានមិវ ឧទ្ធគ្គភាវោ, ឥមិនា បទទ្វយេន កិច្ចតោ ភយំ ទស្សេត្វា បុន ចេតសោ ឧត្រាសោតិ សភាវតោ ទស្សិតន្តិ. ដីកាយំ បន ‘‘ភយានកន្តិ ភេរវារម្មណនិមិត្តំ ពលវភយំ, តេន សរីរស្ស ថទ្ធភាវោ ឆម្ភិតត្ត’’ន្តិ (ទី. និ. ដី. ១.៤១) វុត្តំ, អនេនេវ ភយន្តិ ឯត្ថ ខុទ្ទកភយំ ទស្សិតំ, ឥតិ ឯត្ថ បយោគេ អយំ តស្សនាតិ ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ. បរិតស្សិតវិប្ផន្ទិតមេវាតិ ឯត្ថ ‘‘ទិដ្ឋិសង្ខាតេន ចេវ តណ្ហាសង្ខាតេន ច បរិតស្សិតេន វិប្ផន្ទិតមេវ ចលិតមេវ កម្បិតមេវា’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១០៥-១១៧) អដ្ឋកថាយមត្ថំ វក្ខតិ. តេន វិញ្ញាយតិ លព្ភមានម្បិ តណ្ហាតស្សនមន្តរេន ទិដ្ឋិតស្សនាយេវ និហដាតិ. ‘‘តេបី’’តិអាទិ សីហោបមសុត្តន្តបាឡិ (អ. និ. ៤.៣៣) តត្ថ តេបីតិ ទីឃាយុកា ទេវាបិ. ភយន្តិ ភង្គានុបស្សនាបរិចិណ្ណន្តេ សព្ពសង្ខារតោ ភាយនវសេន ឧប្បន្នំ ភយញាណំ. សំវេគន្តិ សហោត្តប្បញាណំ, ឱត្តប្បមេវ វា. សន្តាសន្តិ អាទីនវនិព្ពិទានុបស្សនាហិ សង្ខារេហិ សន្តាសនញាណំ. ឧបបត្តិវសេនាតិ បដិសន្ធិវសេនេវ.

សហព្យតន្តិ សហាយភាវមិច្ឆេវ សទ្ទតោ អត្ថោ សហព្យ-សទ្ទស្ស សហាយត្ថេ បវត្តនតោ. សោ ហិ សហ ព្យាយតិ បវត្តតិ, ទោសំ វា បដិច្ឆាទេតីតិ សហព្យោតិ វុច្ចតិ, តស្ស ភាវោ សហព្យតា. សហាយភាវោ បន សហភាវោយេវ នាមាតិ អធិប្បាយតោ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សហភាវ’’ន្តិ វុត្តំ. សសាធនសមវាយត្ថោ វា សហ-សទ្ទោ អធិកិច្ចបទេ អធិសទ្ទោ វិយ, តស្មា សហ ឯកតោ វត្តមានស្ស ភាវោ សហព្យំ យថា ‘‘ទាសព្យ’’ន្តិ តទេវ សហព្យតា, សកត្ថវុត្តិវសេន ឥមមេវត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘សហភាវ’’ន្តិ. អបិច សហ វាតិ បវត្តតីតិ សហវោ, តស្ស ភាវោ សហព្យំ យថា ‘‘វីរស្ស ភាវោ វីរិយ’’ន្តិ, តទេវ សហព្យតាតិ ឯវំ វិមានដ្ឋកថាយំ (វិ. វ. អដ្ឋ. ១៧២) វុត្តំ, តស្មា តទត្ថំ ទស្សេតុំ ឯវំ វុត្តន្តិបិ ទដ្ឋព្ពំ.

៤២. ឥមេ សត្តេ អភិភវិត្វាតិ សេសោ. អភិភវនា ចេត្ថ បាបសភាវេន ជេដ្ឋភាវេន ‘‘តេ សត្តេ អភិភវិត្វា ឋិតោ’’តិ អត្តនោ មញ្ញនាយេវាតិ វុត្តំ ‘‘ជេដ្ឋកោហមស្មី’’តិ. អញ្ញទត្ថូតិ ទស្សនេ អន្តរាយាភាវវចនេន, ទសោតិ ឯត្ថ ទស្សនេយ្យវិសេសបរិគ្គហាភាវេន ច អនាវរណទស្សាវិតំ បដិជានាតីតិ អាហ ‘‘សព្ពំ បស្សាមីតិ អត្ថោ’’តិ. ទស្សនេយ្យវិសេសស្ស ហិ បទេសភូតស្ស អគ្គហណេ សតិ គហេតព្ពស្ស និប្បទេសតា វិញ្ញាយតិ យថា ‘‘ទិក្ខិតោ ន ទទាតី’’តិ, ទេយ្យធម្មវិសេសស្ស ចេត្ថ បទេសភូតស្ស អគ្គហណតោ បព្ពជិតោ សព្ពម្បិ ន ទទាតីតិ គហេតព្ពស្ស ទេយ្យធម្មស្ស និប្បទេសតា វិញ្ញាយតិ. ឯវមីទិសេសុ. វសេ វត្តេមីតិ វសវត្តី. អហំ-សទ្ទយោគតោ ហិ សព្ពត្ថ អម្ហយោគេន វចនត្ថោ. សត្តភាជនភូតស្ស លោកស្ស និម្មាតា ចាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បថវី’’តិអាទិ ចេត្ថ ភាជនលោកវសេន អធិប្បាយកថនំ. សជិតាតិ រចិតា, វិភជិតា វា, តេនាហ ‘‘ត្វំ ខត្តិយោ នាមា’’តិអាទិ. ចិណ្ណវសិតាយាតិ សមាចិណ្ណបញ្ចវិធវសិភាវតោ. តត្ថាតិ ភូតភព្យេសុ. អន្តោវត្ថិម្ហីតិ អន្តោគព្ភាសយេ. បឋមចិត្តក្ខណេតិ បដិសន្ធិចិត្តក្ខណេ. ទុតិយតោតិ បឋមភវង្គចិត្តក្ខណតោ. បឋមឥរិយាបថេតិ យេន បដិសន្ធិំ គណ្ហាតិ, តស្មិំ ឥរិយាបថេ. ឥតិ អតីតវសេន, ភូត-សទ្ទស្ស វត្តមានវសេន ច ភព្យ-សទ្ទស្ស អត្ថោ ទស្សិតោ. ដីកាយំ (ទី. និ. ដី. ១.៤២) បន ភព្យ-សទ្ទត្ថោ អនាគតវសេនាបិ វុត្តោ. អហេសុន្តិ ហិ ភូតា. ភវន្តិ, ភវិស្សន្តិ ចាតិ ភព្យា តព្ពានីយា វិយ ណ្យបច្ចយស្ស កត្តរិបិ បវត្តនតោ.

‘‘ឥស្សរោ កត្តា និម្មាតា’’តិ វត្វាបិ បុន ‘‘មយា ឥមេ សត្តា និម្មិតា’’តិ វចនំ កិមត្ថិយន្តិ អាហ ‘‘ឥទានិ ការណវសេនា’’តិអាទិ [ការណតោ (អដ្ឋកថាយំ)] ការណវសេន សាធេតុកាមតាយ បដិញ្ញាករណត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ននុ ចេស ព្រហ្មា អនវដ្ឋិតទស្សនត្តា បុថុជ្ជនស្ស បុរិមតរជាតិបរិចិតម្បិ កម្មស្សកតាញាណំ វិស្សជ្ជេត្វា វិកុព្ពនិទ្ធិវសេន ចិត្តុប្បាទមត្តបដិពទ្ធេន សត្តនិម្មានេន វិបល្លដ្ឋោ ‘‘មយា ឥមេ សត្តា និម្មិតា’’តិអាទិនា ឥស្សរកុត្តទស្សនំ បក្ខន្ទមានោ អភិនិវិសនវសេន បតិដ្ឋិតោ, ន បន បតិដ្ឋាបនវសេន. អថ កស្មា ការណវសេន សាធេតុកាមោ បដិញ្ញំ ករោតីតិ វុត្តន្តិ? ន ចេវំ ទដ្ឋព្ពំ. តេសម្បិ ហិ ‘‘ឯវំ ហោតី’’តិអាទិនា បច្ឆា ឧប្បជ្ជន្តានម្បិ តថាអភិនិវេសស្ស វក្ខមានត្តា បរេសំ បតិដ្ឋាបនក្កមេនេវ តស្ស សោ អភិនិវេសោ ជាតោ, ន តុ អភិនិវិសនមត្តេន, តស្មា ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘តំ កិស្ស ហេតូ’’តិអាទិ. បាឡិយំ មនសោ បណិធីតិ មនសោ បត្ថនា, តថា ចិត្តុប្បត្តិមត្តមេវាតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥត្ថភាវន្តិ ឥទប្បការភាវំ. យស្មា បន សោ បការោ ព្រហ្មត្តភាវោយេវិធាធិប្បេតោ, តស្មា ‘‘ព្រហ្មភាវ’’ន្តិ វុត្តំ. អយំ បការោ ឥត្ថំ, តស្ស ភាវោ ឥត្ថត្តន្តិ ហិ និព្ពចនំ. កេវលន្តិ កម្មស្សកតាញាណេន អសម្មិស្សំ សុទ្ធំ. មញ្ញនាមត្តេនេវាតិ ទិដ្ឋិមញ្ញនាមត្តេនេវ, ន អធិមានវសេន. វង្កឆិទ្ទេន វង្កអាណី វិយ ឱនមិត្វា វង្កលទ្ធិកេន វង្កលទ្ធិកា ឱនមិត្វា តស្សេវ ព្រហ្មុនោ បាទមូលំ គច្ឆន្តិ, តំបក្ខកា ភវន្តីតិ អត្ថោ. ននុ ច ទេវានំ ឧបបត្តិសមនន្តរំ ‘‘ឥមាយ នាម គតិយា ចវិត្វា ឥមិនា នាម កម្មុនា ឥធូបបន្នា’’តិ បច្ចវេក្ខណា ហោតិ, អថ កស្មា តេសំ ឯវំ មញ្ញនា សិយាតិ? បុរិមជាតីសុ កម្មស្សកតាញាណេ សម្មទេវ និវិដ្ឋជ្ឈាសយានមេវ តថាបច្ចវេក្ខណាយ បវត្តិតោ. តាទិសានមេវ ហិ តថាបច្ចវេក្ខណា សម្ភវតិ, សា ច ខោ យេភុយ្យវសេន, ឥមេ បន បុរិមាសុបិ ជាតីសុ ឥស្សរកុត្តទិដ្ឋិវសេន និពទ្ធាភិនិវេសា ឯវមេវ មញ្ញមានា អហេសុន្តិ. តថា ហិ បាឡិយំ វុត្តំ ‘‘ឥមិនា មយ’’ន្តិអាទិ.

៤៣. ឦសតិ អភិភវតីតិ ឦសោ, មហន្តោ ឦសោ មហេសោ, សុប្បតិដ្ឋិតមហេសតាយ បរេហិ ‘‘មហេសោ’’ ឥតិ អក្ខាយតីតិ មហេសក្ខោ, មហេសក្ខានំ អតិសយេន មហេសក្ខោតិ មហេសក្ខតរោតិ វចនត្ថោ. សោ បន មហេសក្ខតរភាវោ អាធិបតេយ្យបរិវារសម្បត្តិយា ការណភូតាយ វិញ្ញាយតីតិ វុត្តំ ‘‘ឥស្សរិយបរិវារវសេន មហាយសតរោ’’តិ.

៤៤. កិំ បនេតំ ការណន្តិ អនុយោគេនាហ ‘‘សោ តតោ’’តិអាទិ, តេន ‘‘ឥត្ថត្តំ អាគច្ឆតី’’តិ វុត្តំ ឥធាគមនមេវ ការណន្តិ ទស្សេតិ. ឥធេវ អាគច្ឆតីតិ ឥមស្មិំ មនុស្សលោកេ ឯវ បដិសន្ធិវសេន អាគច្ឆតិ. ឯតន្តិ ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ ភិក្ខវេ, វិជ្ជតី’’តិ វចនំ. បាឡិយំ យំ អញ្ញតរោ សត្តោតិ ឯត្ថ យន្តិ និបាតមត្តំ, ការណត្ថេ វា ឯស និបាតោ, ហេតុម្ហិ វា បច្ចត្តនិទ្ទេសោ, យេន ឋានេនាតិ អត្ថោ, កិរិយាបរាមសនំ វា ឯតំ. ‘‘ឥត្ថត្តំ អាគច្ឆតី’’តិ ឯត្ថ យទេតំ ឥត្ថត្តស្ស អាគមនសង្ខាតំ ឋានំ, តទេតំ វិជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឯស ន សោ បព្ពជតិ, ចេតោសមាធិំ ផុសតិ, បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សតីតិ ឯតេសុបិ បទេសុ. ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ ភិក្ខវេ, វិជ្ជតិ, យំ អញ្ញតរោ សត្តោ’’តិ ហិ ឥមានិ បទានិ ‘‘បព្ពជតី’’តិអាទីហិបិ បទេហិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពានិ. ន គច្ឆតីតិ អគារំ, គេហំ, អគារស្ស ហិតំ អាគារិយំ, កសិគោរក្ខាទិកម្មំ, តមេត្ថ នត្ថីតិ អនាគារិយំ, បព្ពជ្ជា, តេនាហ ‘‘អគារស្មា’’តិអាទិ. ប-សទ្ទេន វិសិដ្ឋោ វជ-សទ្ទោ ឧបសង្កមនេតិ វុត្តំ ‘‘ឧបគច្ឆតី’’តិ. បរន្តិ បច្ឆា, អតិសយំ វា, អញ្ញំ បុព្ពេនិវាសន្តិបិ អត្ថោ. ‘‘ន សរតី’’តិ វុត្តេយេវ អយមត្ថោ អាបជ្ជតីតិ ទស្សេតិ ‘‘សរិតុ’’ន្តិអាទិនា. អបស្សន្តោតិ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេន អបស្សនហេតុ, បស្សិតុំ អសក្កោន្តោ ហុត្វាតិបិ វដ្ដតិ. មាន-សទ្ទោ វិយ ហិ អន្ត-សទ្ទោ ឥធ សាមត្ថិយត្ថោ. សទាភាវតោតិ សព្ពទា វិជ្ជមានត្តា. ជរាវសេនាបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទេន មរណវសេនាបីតិ សម្បិណ្ឌេតិ.

៤៥. ខិឌ្ឌាបទោសិនោតិ កត្តុវសេន បទសិទ្ធិ, ខិឌ្ឌាបទោសិកាតិ បន សកត្ថវុត្តិវសេន, សទ្ទមនបេក្ខិត្វា បន អត្ថមេវ ទស្សេតុំ ‘‘ខិឌ្ឌាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ខិឌ្ឌាបទោសកា’’តិ វា វត្តព្ពេ ឥ-ការាគមវសេន ឯវំ វុត្តំ. បទុស្សនំ វា បទោសោ, ខិឌ្ឌាយ បទោសោ ខិឌ្ឌាបទោសោ, សោ ឯតេសន្តិ ខិឌ្ឌាបទោសិកា. ‘‘បទូសិកាតិបិ បាឡិំ លិខន្តី’’តិ អញ្ញនិកាយិកានំ បមាទលេខតំ ទស្សេតិ. មហាវិហារវាសីនិកាយិកានញ្ហិ វាចនាមគ្គវសេន អយំ សំវណ្ណនា បវត្តា. អបិច តេន បោត្ថការុឡ្ហកាលេ បមាទលេខំ ទស្សេតិ. តម្បិ ហិ បទត្ថសោធនាយ អដ្ឋកថាយ សោធិតនិយាមេនេវ គហេតព្ពំ, តេនាហ ‘‘សា អដ្ឋកថាយំ នត្ថី’’តិ. វេលំ អតិក្កន្តំ អតិវេលំ, តំ. ភាវនបុំសកញ្ចេតំ, តេនាហ ‘‘អតិចិរ’’ន្តិ, អាហារូបភោគកាលំ អតិក្កមិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. រតិធម្ម-សទ្ទោ ហស្សខិឌ្ឌា-សទ្ទេហិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ ‘‘ហស្សខិឌ្ឌាសុ រតិធម្មោ រមណសភាវោ’’តិ. ហសនំ ហស្សោ, កេឡិហស្សោ. ខេឌនំ កីឡនំ ខិឌ្ឌា, កាយិកវាចសិកកីឡា. អនុយោគវសេន តំសមាបន្នាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ហស្សរតិធម្មញ្ចេវា’’តិអាទិ. កីឡា យេសំ តេ កេឡិនោ, តេសំ ហស្សោ តថា. កីឡាហស្សបយោគេន ឧប្បជ្ជនកសុខញ្ចេត្ថ កេឡិហស្សសុខំ. តទវសិដ្ឋកីឡាបយោគេន ឧប្បជ្ជនកំ កាយិកវាចសិកកីឡាសុខំ.

‘‘តេ កិរា’’តិអាទិ វិត្ថារទស្សនំ. កិរ-សទ្ទោ ហេត្ថ វិត្ថារជោតកោយេវ, ន តុ អនុស្សវនារុចិយាទិជោតកោ តថាយេវ បាឡិយំ, អដ្ឋកថាសុ ច វុត្តត្តា. សិរិវិភវេនាតិ សរីរសោភគ្គាទិសិរិយា, បរិវារាទិសម្បត្តិយា ច. នក្ខត្តន្តិ ឆណំ. យេភុយ្យេន ហិ នក្ខត្តយោគេន កតត្តា តថាយោគោ វា ហោតុ, មា វា, នក្ខត្តមិច្ចេវ វុច្ចតិ. អាហារន្តិ ឯត្ថ កោ ទេវានមាហារោ, កា ច តេសមាហារវេលាតិ? សព្ពេសម្បិ កាមាវចរទេវានំ សុធាហារោ. ទ្វាទសបាបធម្មវិគ្ឃាតេន ហិ សុខស្ស ធារណតោ ទេវានំ ភោជនំ ‘‘សុធា’’តិ វុច្ចតិ. សា បន សេតា សង្ខូបមា អតុល្យទស្សនា សុចិ សុគន្ធា បិយរូបា. យំ សន្ធាយ សុធាភោជនជាតកេ វុត្តំ –

‘‘សង្ខូបមំ សេត’មតុល្យទស្សនំ,

សុចិំ សុគន្ធំ បិយរូប’មព្ភុតំ;

អទិដ្ឋបុព្ពំ មម ជាតុ ចក្ខុភិ,

កា ទេវតា បាណិសុ កិំ សុធោ’ទហី’’តិ. (ជា. ២.២១.២២៧);

‘‘ភុត្តា ច សា ទ្វាទសហន្តិ បាបកេ,

ខុទ្ទំ បិបាសំ អរតិំ ទរក្លមំ;

កោធូបនាហញ្ច វិវាទបេសុណំ,

សីតុណ្ហ តន្ទិញ្ច រសុត្តមំ ឥទ’’ន្តិ ច. (ជា. ២.២១.២២៩);

សា ច ហេដ្ឋិមេហិ ហេដ្ឋិមេហិ ឧបរិមានំ ឧបរិមានំ បណីតតមា ហោតិ, តំ យថាសកំ បរិមិតទិវសវសេន ទិវសេ ទិវសេ ភុញ្ជន្តិ. កេចិ បន វទន្តិ ‘‘ពិឡារបទប្បមាណំ សុធាហារំ តេ ភុញ្ជន្តិ, សោ ជិវ្ហាយ ឋបិតមត្តោ យាវ កេសគ្គនខគ្គា កាយំ ផរតិ, យថាសកំ គណិតទិវសវសេន សត្ត ទិវសេ យាបនសមត្ថោ ហោតី’’តិ. កេចិវាទេ បនេត្ថ ពិឡារបទ-សទ្ទោ សុវណ្ណសង្ខាតស្ស សង្ខ្យាវិសេសស្ស វាចកោ. បមាណតោ បន ឧទុម្ពរផលប្បមាណំ, យំ បាណិតលំ កពឡគ្គហន្តិបិ វុច្ចតិ. វុត្តញ្ហិ មធុកោសេ –

‘‘បាណិរក្ខោ បិចុ ចាបិ, សុវណ្ណកមុទុម្ពរំ;

ពិឡារបទកំ បាណិ-តលំ តំ កពឡគ្គហ’’ន្តិ.

‘‘និរន្តរំ ខាទន្តាបិ បិវន្តាបី’’តិ ឥទំ បរិកប្បនាវសេន វុត្តំ, ន បន ឯវំ និយមវសេន តថា ខាទនបិវនានមនិយមភាវតោ. កម្មជតេជស្ស ពលវភាវោ ឧឡារបុញ្ញនិព្ពត្តត្តា, ឧឡារគរុសិនិទ្ធសុធាហារជីរណតោ ច. ករជកាយស្ស មន្ទភាវោ បន សុខុមាលភាវតោ. តេនេវ ហិ ភគវា ឥន្ទសាលគុហាយំ បកតិបថវិយំ បតិអាតុំ អសក្កោន្តំ សក្កំ ទេវរាជានំ ‘‘ឱឡារិកំ កាយំ អធិដ្ឋេហី’’តិ អវោច. មនុស្សានំ បន កម្មជតេជស្ស មន្ទភាវោ, ករជកាយស្ស ពលវភាវោ ច វុត្តវិបរីតេន វេទិតព្ពោ. ករជកាយោតិ ឯត្ថ កោ វុច្ចតិ សរីរំ, តត្ថ បវត្តោ. រជោ ករជោ, កិំ តំ? សុក្កសោណិតំ. តញ្ហិ ‘‘រាគោ រជោ ន ច បន រេណុ វុច្ចតី’’តិ (មហានិ. ២០៩; ចូឡនិ. ៧៤) ឯវំ វុត្តរាគរជផលត្តា សរីរវាចកេន ក-សទ្ទេន វិសេសេត្វា ការណវោហារេន ‘‘ករជោ’’តិ វុច្ចតិ. តេន សុក្កសោណិតសង្ខាតេន ករជេន សម្ភូតោ កាយោ ករជកាយោតិ អាចរិយា. តថា ហិ កាយោ មាតាបេត្តិកសម្ភវោតិ វុត្តោ. មហាអស្សបូរសុត្តន្តដីកាយំ បន ‘‘ករីយតិ គព្ភាសយេ ខិបីយតីតិ ករោ, សម្ភវោ, ករតោ ជាតោតិ ករជោ, មាតាបេត្តិកសម្ភវោតិ អត្ថោ. មាតុអាទីនំ សណ្ឋាបនវសេន ករតោ ហត្ថតោ ជាតោតិ ករជោតិ អបរេ. ឧភយថាបិ ករជកាយន្តិ ចតុសន្តតិរូបមាហា’’តិ វុត្តំ. ករោតិ បុត្តេ និព្ពត្តេតីតិ ករោ, សុក្កសោណិតំ, តេន ជាតោ ករជោតិបិ វទន្តិ. តថា អសម្ភូតោបិ ច ទេវាទីនំ កាយោ តព្ពោហារេន ‘‘ករជកាយោ’’តិ វុច្ចតិ យថា ‘‘បូតិកាយោ, ជរសិង្គាលោ’’តិ. តេសន្តិ មនុស្សានំ. អច្ឆយាគុ នាម បសន្នា អកសដា យាគុ. វត្ថុន្តិ ករជកាយំ. ឯកំ អាហារវេលន្តិ ឯកទិវសមត្តំ, កេសញ្ចិ មតេន បន សត្តាហំ.

ឯវំ អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច ទស្សេត្វា ឧបមាវសេនបិ តមាវិករោន្តោ ‘‘យថា នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្តបាសាណេតិ អច្ចុណ្ហបាសាណេ. រត្តសេតបទុមតោ អវសិដ្ឋំ ឧប្បលំ. អកថាយន្តិ មហាអដ្ឋកថាយំ. អវិសេសេនាតិ ‘‘ទេវាន’’ន្តិ អវិសេសេន, ទេវានំ កម្មជតេជោ ពលវា ហោតិ, ករជំ មន្ទន្តិ វា កម្មជតេជករជកាយានំ ពលវមន្ទតាសង្ខាត ការណសាមញ្ញេន. តទេតញ្ហិ ការណំ សព្ពេសម្បិ ទេវានំ សមានមេវ, តស្មា សព្ពេបិ ទេវា គហេតព្ពាតិ វុត្តំ ហោតិ. កពឡីការភូតំ សុធាហារំ ឧបនិស្សាយ ជីវន្តីតិ កពឡីការាហារូបជីវិនោ. កេចីតិ អភយគិរិវាសិនោ. ‘‘ខិឌ្ឌាបទុស្សនមត្តេនេវ ហេតេ ខិឌ្ឌាបទោសិកាតិ វុត្តា’’តិ អយំ បាឋោ ‘‘តេយេវ ចវន្តីតិ វេទិតព្ពា’’តិ ឯតស្សានន្តរេ បឋិតព្ពោ តទនុសន្ធិកត្តា. អយញ្ហេត្ថានុសន្ធិ – យទិ សព្ពេបិ ឯវំ ករោន្តា កាមាវចរទេវា ចវេយ្យុំ, អថ កស្មា ‘‘ខិឌ្ឌាបទោសិកា’’តិ នាមវិសេសេន ភគវតា វុត្តាតិ? វិចារណាយ ឯវមាហាតិ, ឯតេន ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘សព្ពេបិ ទេវា ឯវំ ចវន្តាបិ ខិឌ្ឌាយ បទុស្សនសភាវមត្តំ បតិ នាមវិសេសេន តថា វុត្តា’’តិ. យទេកេ វទេយ្យុំ ‘‘កេចិវាទបតិដ្ឋាបកោយំ បាឋោ’’តិ, តទយុត្តមេវ ឥតិ-សទ្ទន្តរិកត្តា, អន្តេ ច តស្ស អវិជ្ជមានត្តា. អត្ថិកេហិ បន តស្ស កេចិវាទសមវរោធនំ អន្តេ ឥតិសទ្ទោ យោជេតព្ពោតិ.

៤៧-៤៨. មនោបទោសិនោតិ កត្តុវសេន បទសិទ្ធិ, មនោបទោសិកាតិ ច សកត្ថវុត្តិវសេន, អត្ថមត្តំ បន ទស្សេតុំ ‘‘មនេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘មនោបទោសកា’’តិ វា វត្តព្ពេ ឥ-ការាគមវសេន ឯវំ វុត្តំ. មនេនាតិ ឥស្សាបកតត្តា បទុដ្ឋេន មនសា. អបរោ នយោ – ឧសូយនវសេន មនសា បទោសោ មនោបទោសោ, វិនាសភូតោ សោ ឯតេសមត្ថីតិ មនោបទោសិកាតិ. ‘‘តេ អញ្ញមញ្ញម្ហិ បទុដ្ឋចិត្តា កិលន្តកាយា កិលន្តចិត្តា តេ ទេវា តម្ហា កាយា ចវន្តី’’តិ វចនតោ ‘‘ឯតេ ចាតុមហារាជិកា’’តិ អាហ. មនេន បទុស្សនមត្តេនេវ ហេតេ មនោបទោសិកាតិ វុត្តា. ‘‘តេសុ កិរា’’តិអាទិ វិត្ថារោ. រថេន វីថិំ បដិបជ្ជតីតិ ឧបលក្ខណមត្តំ អញ្ញេហិ អញ្ញត្ថាបិ បដិបជ្ជនសម្ភវតោ. ឯតន្តិ អត្តនោ សម្បត្តិំ. ឧទ្ធុមាតោ វិយាតិ បីតិយា ករណភូតាយ ឧន្នតោ វិយ. ភិជ្ជមានោ វិយាតិ តាយ ភិជ្ជន្តោ វិយ, បីតិយា វា កត្តុភូតាយ ភញ្ជិតោ វិយ. កុទ្ធា នាម សុវិជាននា ហោន្តិ, តស្មា កុទ្ធភាវមស្ស ញត្វាតិ អត្ថោ.

អកុទ្ធោ រក្ខតីតិ កុទ្ធស្ស សោ កោធោ ឥតរស្មិំ អកុជ្ឈន្តេ អនុបាទានោ ចេវ ឯកវារមត្តំ ឧប្បត្តិយា អនាសេវនោ ច ហុត្វា ចាវេតុំ ន សក្កោតិ, ឧទកន្តំ បត្វា អគ្គិ វិយ និព្ពាយតិ, តស្មា អកុទ្ធោ ឥតរំ ចវនតោ រក្ខតិ. ឧភោសុ បន កុទ្ធេសុ ភិយ្យោ ភិយ្យោ អញ្ញមញ្ញម្ហិ បរិវឌ្ឍនវសេន តិខិណសមុទាចារោ និស្សយទហនរសោ កោធោ ឧប្បជ្ជមានោ ហទយវត្ថុំ និទហន្តោ អច្ចន្តសុខុមាលករជកាយំ វិនាសេតិ, តតោ សកលោបិ អត្តភាវោ អន្តរធាយតិ, តមត្ថំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឧភោសុ បនា’’តិអាទិ. តថា ចាហ បាឡិយំ ‘‘តេ អញ្ញមញ្ញម្ហិ បទុដ្ឋចិត្តា កិលន្តកាយា កិលន្តចិត្តា តេ ទេវា តម្ហា កាយា ចវន្តី’’តិ. ឯកស្ស កោធោ ឥតរស្ស បច្ចយោ ហោតិ, តស្សបិ កោធោ ឥតរស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ ឯត្ថ កោធស្ស ភិយ្យោ ភិយ្យោ បរិវឌ្ឍនាយ ឯវ បច្ចយភាវោ វេទិតព្ពោ, ន ចវនាយ និស្សយទហនរសេន អត្តនោយេវ កោធេន ហទយវត្ថុំ និទហន្តេន អច្ចន្តសុខុមាលស្ស ករជកាយស្ស ចវនតោ. កន្ទន្តានំយេវ ឱរោធានន្តិ អនាទរត្ថេ សាមិវចនំ. អយមេត្ថ ធម្មតាតិ អយំ តេសំ ករជកាយមន្ទតាយ, តថាឧប្បជ្ជនកស្ស ច កោធស្ស ពលវតាយ ឋានសោ ចវនភាវោ ឯតេសុ ទេវេសុ រូបារូបធម្មានំ ធម្មនិយាមោ សភាវោតិ អត្ថោ.

៤៩-៥២. ចក្ខាទីនំ ភេទំ បស្សតីតិ វិរោធិបច្ចយសន្និបាតេ វិការាបត្តិទស្សនតោ, អន្តេ ច អទស្សនូបគមនតោ វិនាសំ បស្សតិ ឱឡារិកត្តា រូបធម្មភេទស្ស. បច្ចយំ ទត្វាតិ អនន្តរបច្ចយាទិវសេន បច្ចយសត្តិំ ទត្វា, បច្ចយោ ហុត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ, តស្មា ន បស្សតីតិ សម្ពន្ធោ, ពលវតរម្បិ សមានំ ឥមិនា ការណេន ន បស្សតីតិ អធិប្បាយោ. ពលវតរន្តិ ច ចិត្តស្ស លហុតរភេទំ សន្ធាយ វុត្តំ. តថា ហិ ឯកស្មិំ រូបេ ធរន្តេយេវ សោឡស ចិត្តានិ ភិជ្ជន្តិ. ចិត្តស្ស ភេទំ ន បស្សតីតិ ឯត្ថ ខណេ ខណេ ភិជ្ជន្តម្បិ ចិត្តំ បរស្ស អនន្តរបច្ចយភាវេនេវ ភិជ្ជតិ, តស្មា បុរិមចិត្តស្ស អភាវំ បដិច្ឆាទេត្វា វិយ បច្ឆិមចិត្តស្ស ឧប្បត្តិតោ ភាវបក្ខោ ពលវតរោ បាកដោវ ហោតិ, ន អភាវបក្ខោតិ ឥទំ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘ចិត្តំ បនា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អយញ្ចត្ថោ អលាភចក្កនិទស្សនេន ទីបេតព្ពោ. យស្មា បន តក្កីវាទី នានត្តនយស្ស ទុរវធានតាយ, ឯកត្តនយស្ស ច មិច្ឆាគហិតត្តា ‘‘យទេវិទំ វិញ្ញាណំ សព្ពទាបិ ឯវរូបេន បវត្តតិ, អយំ មេ អត្តា និច្ចោ’’តិអាទិនា អភិនិវេសំ ជនេសិ, តស្មា តមត្ថំ ‘‘សោ តំ អបស្សន្តោ’’តិអាទិនា សហ ឧបមាយ វិភាវេតិ.