បុព្ពន្តកប្បិកសស្សតវាទវណ្ណនា

២៨. ឥទានិ សុញ្ញតាបកាសនវារស្សត្ថំ វណ្ណេន្តោ អនុសន្ធិំ បកាសេតុំ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ វុត្តវណ្ណស្សាតិ សហត្ថេ ឆដ្ឋិវចនំ, សាមិអត្ថេ វា អនុសន្ធិ-សទ្ទស្ស ភាវកម្មវសេន កិរិយាទេសនាសុ បវត្តនតោ. ភិក្ខុសង្ឃេន វុត្តវណ្ណស្សាតិ ‘‘យាវញ្ចិទំ តេន ភគវតា’’តិអាទិនា វុត្តវណ្ណស្ស. តត្រ បាឡិយំ អយំ សម្ពន្ធោ – ន ភិក្ខវេ, ឯត្តកា ឯវ ពុទ្ធគុណា យេ តុម្ហាកំ បាកដា, អបាកដា បន ‘‘អត្ថិ ភិក្ខវេ, អញ្ញេ ធម្មា’’តិ វិត្ថារោ. ‘‘ឥមេ ទិដ្ឋិដ្ឋានា ឯវំ គហិតា’’តិអាទិនា សស្សតាទិទិដ្ឋិដ្ឋានានំ យថាគហិតាការស្ស សុញ្ញភាវប្បកាសនតោ, ‘‘តញ្ច បជាននំ ន បរាមសតី’’តិ សីលាទីនញ្ច អបរាមសនីយភាវទីបនេន និច្ចសារាទិវិរហប្បកាសនតោ, យាសុ វេទនាសុ អវីតរាគតាយ ពាហិរានំ ឯតានិ ទិដ្ឋិវិពន្ធកានិ សម្ភវន្តិ, តាសំ បច្ចយភូតានញ្ច សម្មោហាទីនំ វេទកការកសភាវាភាវទស្សនមុខេន សព្ពធម្មានំ អត្តត្តនិយតាវិរហទីបនតោ, អនុបាទាបរិនិព្ពានទីបនតោ ច អយំ ទេសនា សុញ្ញតាវិភាវនប្បធានាតិ អាហ ‘‘សុញ្ញតាបកាសនំ អារភី’’តិ.

បរិយត្តីតិ វិនយាទិភេទភិន្នា មនសា វវត្ថាបិតា តន្តិ. ទេសនាតិ តស្សា តន្តិយា មនសា វវត្ថាបិតាយ វិភាវនា, យថាធម្មំ ធម្មាភិលាបភូតា វា បញ្ញាបនា, អនុលោមាទិវសេន វា កថនន្តិ បរិយត្តិទេសនានំ វិសេសោ បុព្ពេយេវ វវត្ថាបិតោតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘ទេសនាយ, បរិយត្តិយ’’ន្តិ ច វុត្តំ. ឯវមាទីសូតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន សច្ចសភាវសមាធិបញ្ញាបកតិបុញ្ញាបត្តិញេយ្យាទយោ សង្គយ្ហន្តិ. តថា ហិ អយំ ធម្ម-សទ្ទោ ‘‘ចតុន្នំ ភិក្ខវេ, ធម្មានំ អននុពោធា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.១) សច្ចេ បវត្តតិ, ‘‘កុសលា ធម្មា អកុសលា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១) សភាវេ, ‘‘ឯវំធម្មា តេ ភគវន្តោ អហេសុ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៣, ៩៤, ១៤៥; ៣.១៤២; ម. និ. ៣.១៦៧; សំ. និ. ៥.៣៧៨) សមាធិម្ហិ, ‘‘សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោ, ស វេ បេច្ច ន សោចតិ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. ១៩០) បញ្ញាយំ, ‘‘ជាតិធម្មានំ ភិក្ខវេ, សត្តានំ ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៣១; ៣.៣៧៣; បដិ. ម. ១.៣៣) បកតិយំ, ‘‘ធម្មោ សុចិណ្ណោ សុខមាវហាតី’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ១៨៤; ថេរគា. ៣០៣; ជា. ១.១០.១០២; ១៥.៣៨៥) បុញ្ញេ, ‘‘ចត្តារោ បារាជិកា ធម្មា’’តិអាទីសុ (បារា. ២៣៣) អាបត្តិយំ, ‘‘សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេន ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណមុខេ អាបាថមាគច្ឆន្តី’’តិអាទីសុ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥) ញេយ្យេ បវត្តតិ. ធម្មា ហោន្តីតិ សត្តជីវតោ សុញ្ញា ធម្មមត្តា ហោន្តីតិ អត្ថោ. កិមត្ថិយំ គុណេ បវត្តនន្តិ អាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ.

មកសតុណ្ឌសូចិយាតិ សូចិមុខមក្ខិកាយ តុណ្ឌសង្ខាតាយ សូចិយា. អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋោ វិយាតិ សម្ពន្ធោ. អញ្ញត្រ តថាគតាតិ ឋបេត្វា តថាគតំ. ‘‘ទុទ្ទសា’’តិ បទេនេវ តេសំ ធម្មានំ ទុក្ខោគាហតា បកាសិតាតិ ‘‘អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋា’’ ឥច្ចេវ វុត្តំ. លភិតព្ពាតិ លព្ភនីយា, សា ឯវ លព្ភនេយ្យា, លភីយតេ វា លព្ភនំ, តមរហតីតិ លព្ភនេយ្យា, ន លព្ភនេយ្យា អលព្ភនេយ្យា, បតិដ្ឋហន្តិ ឯត្ថាតិ បតិដ្ឋា, បតិដ្ឋហនំ វា បតិដ្ឋា, អលព្ភនេយ្យា បតិដ្ឋា ឯត្ថាតិ អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សចេ កោចិ អត្តនោ បមាណំ អជានន្តោ ញាណេន តេ ធម្មេ ឱគាហិតុំ ឧស្សាហំ ករេយ្យ, តស្ស តំ ញាណំ អប្បតិដ្ឋមេវ មកសតុណ្ឌសូចិ វិយ មហាសមុទ្ទេតិ. ឱគាហិតុមសក្កុណេយ្យតាយ ‘‘ឯត្តកា ឯតេ ឦទិសា វា’’តិ តេ បស្សិតុំ ន សក្កាតិ វុត្តំ ‘‘គម្ភីរត្តា ឯវ ទុទ្ទសា’’តិ. យេ បន ទដ្ឋុមេវ ន សក្កា, តេសំ ឱគាហិត្វា អនុ អនុ ពុជ្ឈនេ កថា ឯវ នត្ថីតិ អាហ ‘‘ទុទ្ទសត្តា ឯវ ទុរនុពោធាតិ. សព្ពកិលេសបរិឡាហបដិប្បស្សទ្ធិសង្ខាតអគ្គផលមត្ថកេ សមុប្បន្នតា, បុរេចរានុចរវសេន និព្ពុតសព្ពកិលេសបរិឡាហសមាបត្តិសមោកិណ្ណត្តា ច និព្ពុតសព្ពបរិឡាហា. តព្ភាវតោ សន្តាតិ អត្ថោ. សន្តារម្មណានិ មគ្គផលនិព្ពានានិ អនុបសន្តសភាវានំ កិលេសានំ, សង្ខារានញ្ច អភាវតោ.

អថ វា កសិណុគ្ឃាដិមាកាសតព្ពិសយវិញ្ញាណានំ អនន្តភាវោ វិយ សុសមូហតវិក្ខេបតាយ និច្ចសមាហិតស្ស មនសិការស្ស វសេន តទារម្មណធម្មានំ សន្តភាវោ វេទិតព្ពោ. អវិរជ្ឈិត្វា និមិត្តបដិវេធោ វិយ ឥស្សាសានំ អវិរជ្ឈិត្វា ធម្មានំ យថាភូតសភាវាវពោធោ សាទុរសោ មហារសោវ ហោតីតិ អាហ ‘‘អតិត្តិករណដ្ឋេនា’’តិ, អតប្បនករណសភាវេនាតិ អត្ថោ. សោហិច្ចំ តិត្តិ តប្បនន្តិ ហិ បរិយាយោ. អតិត្តិករណដ្ឋេនាតិ បត្ថេត្វា សាទុរសករណដ្ឋេនាតិបិ អត្ថំ វទន្តិ. បដិវេធប្បត្តានំ តេសុ ច ពុទ្ធានមេវ សព្ពាការេន វិសយភាវូបគមនតោ ន តក្កពុទ្ធិយា គោចរាតិ អាហ ‘‘ឧត្តមញាណវិសយត្តា’’តិអាទិ. និបុណាតិ ញេយ្យេសុ តិក្ខប្បវត្តិយា ឆេកា. យស្មា បន សោ ឆេកភាវោ អារម្មណេ អប្បដិហតវុត្តិតាយ, សុខុមញេយ្យគ្គហណសមត្ថតាយ ច សុបាកដោ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សណ្ហសុខុមសភាវត្តា’’តិ. បណ្ឌិតេហិយេវាតិ អវធារណំ សមត្ថេតុំ ‘‘ពាលានំ អវិសយត្តា’’តិ អាហ.

អយំ អដ្ឋកថានយតោ អបរោ នយោ – វិនយបណ្ណត្តិអាទិគម្ភីរនេយ្យវិភាវនតោ គម្ភីរា. កទាចិយេវ អសង្ខ្យេយ្យេ មហាកប្បេ អតិក្កមិត្វាបិ ទុល្លភទស្សនតាយ ទុទ្ទសា. ទស្សនញ្ចេត្ថ បញ្ញាចក្ខុវសេនេវ វេទិតព្ពំ. ធម្មន្វយសង្ខាតស្ស អនុពោធស្ស កស្សចិទេវ សម្ភវតោ ទុរនុពោធា. សន្តសភាវតោ, វេនេយ្យានញ្ច សព្ពគុណសម្បទានំ បរិយោសានត្តា សន្តា. អត្តនោ បច្ចយេហិ បធានភាវំ នីតតាយ បណីតា. សមធិគតសច្ចលក្ខណតាយ អតក្កេហិ បុគ្គលេហិ, អតក្កេន វា ញាណេន អវចរិតព្ពតោ អតក្កាវចរា. និបុណំ, និបុណេ វា អត្ថេ សច្ចបច្ចយាការាទិវសេន វិភាវនតោ និបុណា. លោកេ អគ្គបណ្ឌិតេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន វេទិតព្ពតោ បកាសិតព្ពតោ បណ្ឌិតវេទនីយា.

អនាវរណញាណបដិលាភតោ ហិ ភគវា ‘‘សព្ពវិទូហមស្មិ, (ម. និ. ១.១៧៨; ២.៣៤២; ធ. ប. ៣៥៣; មហាវ. ១១) ទសពលសមន្នាគតោ ភិក្ខវេ, តថាគតោ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.២១; ២.២២) អត្តនោ សព្ពញ្ញុតាទិគុណេ បកាសេសិ, តេនេវាហ ‘‘សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេតី’’តិ. សយំ-សទ្ទេន, និទ្ធារិតាវធារណេន វា និវត្តេតព្ពមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អនញ្ញនេយ្យោ ហុត្វា’’តិ វុត្តំ, អញ្ញេហិ អពោធិតោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. អភិញ្ញាតិ យ-ការលោបោ ‘‘អញ្ញាណតា អាបជ្ជតី’’តិអាទីសុ (បរិ. ២៩៦) វិយាតិ ទស្សេតិ ‘‘អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេនា’’តិ ឥមិនា. អបិច ‘‘សយំ អភិញ្ញា’’តិ បទស្ស អនញ្ញនេយ្យោ ហុត្វាតិ អត្ថវចនំ, ‘‘សច្ឆិកត្វា’’តិ បទស្ស បន សយមេវ…បេ… កត្វាតិ. សយំ-សទ្ទា ហិ សច្ឆិកត្វាតិ ឯត្ថាបិ សម្ពជ្ឈិតព្ពោ. អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេនាតិ ច តស្ស ហេតុវចនំ, ករណវចនំ វា.

តត្ថ កិញ្ចាបិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ផលនិព្ពានានិ វិយ សច្ឆិកាតព្ពសភាវំ ន ហោតិ, អាសវក្ខយញាណេ បន អធិគតេ អធិគតមេវ ហោតិ, តស្មា តស្ស បច្ចក្ខករណំ សច្ឆិកិរិយាតិ អាហ ‘‘អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេន បច្ចក្ខំ កត្វា’’តិ. ហេតុអត្ថេ ចេតំ ករណវចនំ, អគ្គមគ្គញាណសង្ខាតស្ស អភិវិសិដ្ឋញាណស្សាធិគមហេតូតិ អត្ថោ. អភិវិសិដ្ឋញាណន្តិ វា បច្ចវេក្ខណាញាណេ អធិប្បេតេ ករណត្ថេ ករណវចនម្បិ យុជ្ជតេវ. បវេទនញ្ចេត្ថ អញ្ញាវិសយានំ សច្ចាទីនំ ទេសនាកិច្ចសាធនតោ, ‘‘ឯកោម្ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា (មហាវ. ១១; កថា. ៤០៥) បដិជាននតោ ច វេទិតព្ពំ. គុណធម្មេហីតិ គុណសង្ខាតេហិ ធម្មេហិ. យថាភូតមេវ យថាភុច្ចំ សកត្ថេ ណ្យបច្ចយវសេន.

វទមានាតិ ឯត្ថ សត្តិអត្ថោ មានសទ្ទោ យថា ‘‘ឯកបុគ្គលោ ភិក្ខវេ, លោកេ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ, (អ. និ. ១.១៧០; កថា. ៤០៥) តស្មា វត្តុំ ឧស្សាហំ ករោន្តោតិ អត្ថោ. ឯវំភូតា ហិ វត្តុកាមា នាម ហោន្តិ, តេនាហ ‘‘តថាគតស្សា’’តិអាទិ. សាវសេសំ វទន្តាបិ វិបរីតវទន្តា វិយ សម្មា វទន្តីតិ ន វត្តព្ពាតិ យថា សម្មា វទន្តិ, តថា ទស្សេតុំ ‘‘អហាបេត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន ហិ អនវសេសវទនមេវ សម្មា វទនន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘វត្តុំ សក្កុណេយ្យុ’’ន្តិ ឥមិនា ច ‘‘វទេយ្យុ’’ន្តិ ឯតស្ស សមត្ថនត្ថភាវមាហ យថា ‘‘សោ ឥមំ វិជដយេ ជដ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៣; បេដកោ. ២២; មិ. ប. ១.១.៩) យេ ឯវំ ភគវតា ថោមិតា, តេ ធម្មា កតមេតិ យោជនា. ‘‘អត្ថិ ភិក្ខវេ, អញ្ញេវ ធម្មា’’តិអាទិបាឡិយា ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណ’’ន្តិ វុត្តវចនស្ស វិរោធិភាវំ ចោទេន្តោ ‘‘យទិ ឯវ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ យទិ ឯវន្តិ ឯវំ ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណ’’ន្តិ វុត្តវចនំ យទិ សិយាតិ អត្ថោ. ពហុវចននិទ្ទេសោតិ ‘‘អត្ថិ ភិក្ខវេ’’តិអាទីនិ សន្ធាយ វុត្តំ. អត្ថិ-សទ្ទោបិ ហិ ឥធ ពហុវចនោយេវ ‘‘អត្ថិ ខីរា, អត្ថិ គាវោ’’តិអាទីសុ វិយ និបាតភាវស្សេវ ឥច្ឆិតត្តា. យទិបិ តទិទំ ញាណំ ឯកមេវ សភាវតោ, តថាបិ សម្បយោគតោ, អារម្មណតោ ច បុថុវចនប្បយោគមរហតីតិ វិស្សជ្ជេតិ ‘‘បុថុចិត្ត…បេ… រម្មណតោ’’តិ ឥមិនា. បុថុចិត្តសមាយោគតោតិ បុថូហិ ចិត្តេហិ សម្បយោគតោ. បុថូនិ អារម្មណានិ ឯតស្សាតិ បុថុអារម្មណំ, តព្ភាវតោ សព្ពារម្មណត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ.

អបិច បុថុ អារម្មណំ អារម្មណមេតស្សាតិ បុថុអារម្មណារម្មណន្តិ ឯតស្មិំ អត្ថេ ‘‘ឱដ្ឋមុខោ, កាមាវចរ’’ន្តិអាទីសុ វិយ ឯកស្ស អារម្មណសទ្ទស្ស លោបំ កត្វា ‘‘បុថុអារម្មណតោ’’តិ វុត្តំ, តេនស្ស បុថុញាណកិច្ចសាធកត្តំ ទស្សេតិ. តថា ហេតំ ញាណំ តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណំ, ចតុយោនិបរិច្ឆេទកញាណំ, បញ្ចគតិបរិច្ឆេទកញាណំ, ឆសុ អសាធារណញាណេសុ សេសាសាធារណញាណានិ, សត្តារិយបុគ្គលវិភាវនកញាណំ, អដ្ឋសុ បរិសាសុ អកម្បនញាណំ, នវសត្តាវាសបរិជាននញាណំ, ទសពលញាណន្តិ ឯវមាទីនំ អនេកសតសហស្សភេទានំ ញាណានំ យថាសម្ភវំ កិច្ចំ សាធេតិ, តេសំ អារម្មណភូតានំ អនេកេសម្បិ ធម្មានំ តទារម្មណភាវតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘តញ្ហី’’តិអាទិ យថាក្កមំ តព្ពិវរណំ. ‘‘យថាហា’’តិអាទិនា បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិំ សាធកភាវេន ទស្សេតិ. តត្ថាតិ អតីតធម្មេ. ឯកវារវសេន បុថុអារម្មណភាវំ និវត្តេត្វា អនេកវារវសេន កមប្បវត្តិយា តំ ទស្សេតុំ ‘‘បុនប្បុនំ ឧប្បត្តិវសេនា’’តិ វុត្តំ. កមេនាបិ ហិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ វិសយេសុ បវត្តតិ, ន តថា សកិំយេវ. យថា ពាហិរកា វទន្តិ ‘‘សកិំយេវ សព្ពញ្ញូ សព្ពំ ជានាតិ, ន កមេនា’’តិ.

យទិ ឯវំ អចិន្តេយ្យាបរិមេយ្យប្បភេទស្ស ញេយ្យស្ស បរិច្ឆេទវតា ឯកេន ញាណេន និរវសេសតោ កថំ បដិវេធោតិ, កោ វា ឯវមាហ ‘‘បរិច្ឆេទវន្តំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណ’’ន្តិ. អបរិច្ឆេទញ្ហិ តំ ញាណំ ញេយ្យមិវ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘យាវតកំ ញាណំ, តាវតកំ ញេយ្យំ. យាវតកំ ញេយ្យំ, តាវតកំ ញាណ’’ន្តិ (មហានិ. ៦៩, ១៥៦; ចូឡនិ. ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥ អធិប្បាយត្ថមេវ គហិតំ វិយ ទិស្សតិ) ឯវម្បិ ជាតិភូមិសភាវាទិវសេន, ទិសាទេសកាលាទិវសេន ច អនេកភេទភិន្នេ ញេយ្យេ កមេន គយ្ហមានេ អនវសេសបដិវេធោ ន សម្ភវតិយេវាតិ? នយិទមេវំ. យញ្ហិ កិញ្ចិ ភគវតា ញាតុមិច្ឆិតំ សកលមេកទេសោ វា, តត្ថ អប្បដិហតចារិតាយ បច្ចក្ខតោ ញាណំ បវត្តតិ. វិក្ខេបាភាវតោ ច ភគវា សព្ពកាលំ សមាហិតោតិ ញាតុមិច្ឆិតស្ស បច្ចក្ខភាវោ ន សក្កា និវារេតុំ. វុត្តញ្ហិ ‘‘អាកង្ខាបដិពទ្ធំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណ’’ន្តិអាទិ, (មហានិ. ៦៩, ១៥៦; ចូឡនិ. ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥) ននុ ចេត្ថ ទូរតោ ចិត្តបដំ បស្សន្តានំ វិយ, ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ វិបស្សន្តានំ វិយ ច អនេកធម្មាវពោធកាលេ អនិរូបិតរូបេន ភគវតោ ញាណំ បវត្តតីតិ គហេតព្ពន្តិ? គហេតព្ពំ អចិន្តេយ្យានុភាវតាយ ពុទ្ធញាណស្ស. តេនេវាហ ‘‘ពុទ្ធវិសយោ អចិន្តេយ្យោ’’តិ, (អ. និ. ៤.៧៧) ឥទំ បនេត្ថ សន្និដ្ឋានំ – សព្ពាការេន សព្ពធម្មាវពោធនសមត្ថស្ស អាកង្ខាបដិពទ្ធវុត្តិនោ អនាវរណញាណស្ស បដិលាភេន ភគវា សន្តានេន សព្ពធម្មបដិវេធសមត្ថោ អហោសិ សព្ពនេយ្យាវរណស្ស បហានតោ, តស្មា សព្ពញ្ញូ, ន សកិំយេវ សព្ពធម្មាវពោធតោ យថាសន្តានេន សព្ពស្ស ឥន្ធនស្ស ទហនសមត្ថតាយ បាវកោ ‘‘សព្ពភូ’’តិ វុច្ចតីតិ.

កាមញ្ចាយមត្ថោ បុព្ពេ វិត្ថារិតោយេវ, បការន្តរេន បន សោតុជនានុគ្គហកាមតាយ, ឥមិស្សា ច បោរាណសំវណ្ណនាវិសោធនវសេន បវត្តត្តា បុន វិភាវិតោតិ ន ចេត្ថ បុនរុត្តិទោសោ បរិយេសិតព្ពោ, ឯវមីទិសេសុ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ភគវតោ ទសពលាទិញាណានិបិ អនញ្ញសាធារណានិ, សព្ពទេសវិសយត្តា បន តេសំ ញាណានំ ន តេហិ ពុទ្ធគុណា អហាបេត្វា គហិតា នាម ហោន្តិ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បន និប្បទេសវិសយត្តា តស្មិំ គហិតេ សព្ពេបិ ពុទ្ធគុណា គហិតា ឯវ នាម ហោន្តិ, តស្មា បាឡិអត្ថានុសារេន តទេវ ញាណំ គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. បាឡិយម្បិ ហិ ‘‘យេហិ តថាគតស្ស យថាភុច្ចំ វណ្ណំ សម្មា វទមានា វទេយ្យុ’’ន្តិ តមេវ បកាសិតំ តមន្តរេន អញ្ញស្ស និប្បទេសវិសយស្ស អភាវតោ, និប្បទេសវិសយេនេវ ច យថាភុច្ចំ សម្មា វទនសម្ភវតោតិ.

អញ្ញេវាតិ ឯត្ថ ឯវ-សទ្ទោ សន្និដ្ឋាបនត្ថោតិ ទស្សេតុំ ‘‘អញ្ញេវាតិ ឥទំ បនេត្ថ វវត្ថាបនវចន’’ន្តិ វុត្តំ, វវត្ថាបនវចនន្តិ ច សន្និដ្ឋាបនវចនន្តិ អត្ថោ, សន្និដ្ឋាបនញ្ច អវធារណមេវ. កថន្តិ អាហ ‘‘អញ្ញេវា’’តិអាទិ. ‘‘ន បាណាតិបាតា វេរមណិអាទយោ’’តិ ឥមិនា អវធារណេន និវត្តិតំ ទស្សេតិ. អយញ្ច ឯវ-សទ្ទោ អនិយតទេសតាយ ច-សទ្ទោ វិយ យត្ថ វុត្តោ, តតោ អញ្ញត្ថាបិ វចនិច្ឆាវសេន ឧបតិដ្ឋតីតិ អាហ ‘‘គម្ភីរាវា’’តិអាទិ. ឥតិ-សទ្ទេន ច អាទិអត្ថេន ទុទ្ទសាវ ន សុទសា, ទុរនុពោធាវ ន សុរនុពោធា, សន្តាវ ន ទរថា, បណីតាវ ន ហីនា, អតក្កាវចរាវ ន តក្កាវចរា, និបុណាវ ន លូខា, បណ្ឌិតវេទនីយាវ ន ពាលវេទនីយាតិ និវត្តិតំ ទស្សេតិ. សព្ពបទេហីតិ យាវ ‘‘បណ្ឌិតវេទនីយា’’តិ ឥទំ បទំ, តាវ សព្ពបទេហិ.

ឯវំ និវត្តេតព្ពតំ យុត្តិយា ទឡ្ហីករោន្តោ ‘‘សាវកបារមិញាណ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សាវកបារមិញាណន្តិ សាវកានំ ទានាទិបារមិបារិបូរិយា និប្ផន្នំ វិជ្ជត្តយឆឡភិញ្ញាចតុបដិសម្ភិទាភេទំ ញាណំ, តថា បច្ចេកពុទ្ធានំ បច្ចេកពោធិញាណំ. តតោតិ សាវកបារមិញាណតោ. តត្ថាតិ សាវកបារមិញាណេ. តតោបីតិ អនន្តរនិទ្ទិដ្ឋតោ បច្ចេកពោធិញាណតោបិ. អបិ-សទ្ទេន, បិ-សទ្ទេន វា កោ បន វាទោ សាវកបារមិញាណតោតិ សម្ភាវេតិ. តត្ថាបីតិ បច្ចេកពោធិញាណេបិ. ឥតោ បនាតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណតោ បន, តស្មា ឯត្ថ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេ វវត្ថានំ លព្ភតីតិ អធិប្បាយោ. គម្ភីរេសុ វិសេសា, គម្ភីរានំ វា វិសេសេន គម្ភីរា. អយញ្ច គម្ភីរោ អយញ្ច គម្ភីរោ ឥមេ ឥមេសំ វិសេសេន គម្ភីរាតិ វា គម្ភីរតរា. តរសទ្ទេនេវេត្ថ ព្យវច្ឆេទនំ សិទ្ធំ.

ឯត្ថាយំ យោជនា – កិញ្ចាបិ សាវកបារមិញាណំ ហេដ្ឋិមំ ហេដ្ឋិមំ សេក្ខញាណំ បុថុជ្ជនញាណញ្ច ឧបាទាយ គម្ភីរំ, បច្ចេកពោធិញាណំ បន ឧបាទាយ ន តថា គម្ភីរន្តិ ‘‘គម្ភីរមេវា’’តិ ន សក្កា ព្យវច្ឆិជ្ជិតុំ, តថា បច្ចេកពោធិញាណម្បិ យថាវុត្តំ ញាណមុបាទាយ គម្ភីរំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បន ឧបាទាយ ន ឯវំ គម្ភីរន្តិ ‘‘គម្ភីរមេវា’’តិ ន សក្កា ព្យវច្ឆិជ្ជិតុំ, តស្មា តត្ថ វវត្ថានំ ន លព្ភតិ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណធម្មា បន សាវកបារមិញាណាទីនមិវ កិញ្ចិ ឧបាទាយ គម្ភីរាភាវាភាវតោ ‘‘គម្ភីរា ឯវា’’តិ វវត្ថានំ លព្ភតីតិ. យថា ចេត្ថ វវត្ថានំ ទស្សិតំ, ឯវំ សាវកបារមិញាណំ ទុទ្ទសំ. ‘‘បច្ចេកពោធិញាណំ បន តតោ ទុទ្ទសតរន្តិ តត្ថ វវត្ថានំ នត្ថី’’តិអាទិនា វវត្ថានសម្ភវោ នេតព្ពោ, តេនេវាហ ‘‘តថា ទុទ្ទសាវ…បេ… វេទិតព្ព’’ន្តិ.

បុច្ឆាវិស្សជ្ជនន្តិបិ បាឋោ, តស្សា បុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនន្តិ អត្ថោ. ឯតន្តិ យថាវុត្តំ វិស្សជ្ជនវចនំ. ឯវន្តិ ឥមិនា ទិដ្ឋីនំ វិភជនាការេន. ឯត្ថាយមធិប្បាយោ – ភវតុ តាវ និរវសេសពុទ្ធគុណវិភាវនុបាយភាវតោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ ឯកម្បិ បុថុនិស្សយារម្មណញាណកិច្ចសិទ្ធិយា ‘‘អត្ថិ ភិក្ខវេ, អញ្ញេវ ធម្មា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១៨) ពហុវចនេន ឧទ្ទិដ្ឋំ, តស្ស បន វិស្សជ្ជនំ សច្ចបច្ចយាការាទិវិសយវិសេសវសេន អនញ្ញសាធារណេន វិភជននយេន អនារភិត្វា សនិស្សយានំ ទិដ្ឋិគតានំ វិភជននយេន កស្មា អារទ្ធន្តិ? តត្ថ យថា សច្ចបច្ចយាការាទីនំ វិភជនំ អនញ្ញសាធារណំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សេវ វិសយោ, ឯវំ និរវសេសទិដ្ឋិគតវិភជនម្បីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ពុទ្ធានញ្ហី’’តិអាទិ អារទ្ធំ, តត្ថ ឋានានីតិ ការណានិ. គជ្ជិតំ មហន្តំ ហោតីតិ ទេសេតព្ពស្ស អត្ថស្ស អនេកវិធតាយ, ទុព្ពិញ្ញេយ្យតាយ ច នានានយេហិ បវត្តមានំ ទេសនាគជ្ជិតំ មហន្តំ វិបុលំ, ពហុប្បភេទញ្ច ហោតិ. ញាណំ អនុបវិសតីតិ តតោ ឯវ ច ទេសនាញាណំ ទេសេតព្ពធម្មេ វិភាគសោ កុរុមានំ អនុបវិសតិ, តេ អនុបវិសិត្វា ឋិតំ វិយ ហោតីតិ អត្ថោ.

ពុទ្ធញាណស្ស មហន្តភាវោ បញ្ញាយតីតិ ឯវំវិធស្ស នាម ធម្មស្ស ទេសកំ, បដិវេធកញ្ចាតិ ពុទ្ធានំ ទេសនាញាណស្ស, បដិវេធញាណស្ស ច ឧឡារភាវោ បាកដោ ហោតិ. ទេសនា គម្ភីរា ហោតីតិ សភាវេន គម្ភីរានំ តេសំ ចតុព្ពិធានម្បិ ទេសនា ទេសេតព្ពវសេន គម្ភីរាវ ហោតិ, សា បន ពុទ្ធានំ ទេសនា សព្ពត្ថ, សព្ពទា ច យានត្តយមុខេនេវាតិ វុត្តំ ‘‘តិលក្ខណាហតា សុញ្ញតាបដិសំយុត្តា’’តិ, តីហិ លក្ខណេហិ អាហតា, អត្តត្តនិយតោ សុញ្ញភាវបដិសញ្ញុត្តា ចាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ‘‘សព្ពំ វចីកម្មំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណបុព្ពង្គមំ ញាណានុបរិវត្តី’’តិ (មហានិ. ៦៩, ១៥៦; ចូឡនិ. ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥; នេត្តិ. ១៥) វចនតោ សព្ពាបិ ភគវតោ ទេសនា ញាណរហិតា នាម នត្ថិ, សមសមបរក្កមនវសេន សីហសមានវុត្តិតាយ ច សព្ពត្ថ សមានុស្សាហប្បវត្តិ, ទេសេតព្ពធម្មវសេន បន ទេសនា វិសេសតោ ញាណេន អនុបវិដ្ឋា, គម្ភីរតរា ច ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

កថំ បន វិនយបណ្ណត្តិំ បត្វា ទេសនា តិលក្ខណាហតា, សុញ្ញតាបដិសញ្ញុត្តា ច ហោតិ, ននុ តត្ថ វិនយបណ្ណត្តិមត្តមេវាតិ? ន តត្ថ វិនយបណ្ណត្តិមត្តមេវ. តត្ថាបិ ហិ សន្និសិន្នបរិសាយ អជ្ឈាសយានុរូបំ បវត្តមានា ទេសនា សង្ខារានំ អនិច្ចតាទិវិភាវិនី សព្ពធម្មានំ អត្តត្តនិយតា, សុញ្ញភាវប្បកាសិនី ច ហោតិ, តេនេវាហ ‘‘អនេកបរិយាយេន ធម្មិំ កថំ កត្វា’’តិអាទិ. វិនយបញ្ញត្តិន្តិ វិនយស្ស បញ្ញាបនំ. ញ្ញ-ការស្ស បន ណ្ណ-ការេ កតេ វិនយបណ្ណត្តិន្តិបិ បាឋោ. ភូមន្តរន្តិ ធម្មានំ អវត្ថាវិសេសញ្ច ឋានវិសេសញ្ច. ភវន្តិ ធម្មា ឯត្ថាតិ ភូមីតិ ហិ អវត្ថាវិសេសោ, ឋានញ្ច វុច្ចតិ. តត្ថ អវត្ថាវិសេសោ សតិអាទិធម្មានំ សតិបដ្ឋានិន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គមគ្គង្គាទិភេទោ ‘‘វច្ឆោ, ទម្មោ, ពលីពទ្ទោ’’តិ អាទយោ វិយ. ឋានវិសេសោ កាមាវចរាទិភេទោ. បច្ចយាការ-សទ្ទស្ស អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. សមយន្តរន្តិ ទិដ្ឋិវិសេសំ, នានាវិហិតា ទិដ្ឋិយោតិ អត្ថោ, អញ្ញសមយំ វា, ពាហិរកសមយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. វិនយបញ្ញត្តិំ បត្វា មហន្តំ គជ្ជិតំ ហោតីតិអាទិនា សម្ពន្ធោ. តស្មាតិ យស្មា គជ្ជិតំ មហន្តំ…បេ… បដិសំយុត្តា, តស្មា. ឆេជ្ជគាមិនីតិ អតេកិច្ឆគាមិនី.

ឯវំ ឱតិណ្ណេ វត្ថុស្មិន្តិ យថាវុត្តនយេន លហុកគរុកាទិវសេន តទនុរូបេ វត្ថុម្ហិ ឱតរន្តេ. យំ សិក្ខាបទបញ្ញាបនំ នាម អត្ថិ, តត្ថាតិ សម្ពន្ធោ. ថាមោតិ ញាណសាមត្ថិយំ. ពលន្តិ អកម្បនសង្ខាតោ វីរភាវោ. ថាមោ ពលន្តិ វា សាមត្ថិយវចនមេវ បច្ចវេក្ខណាទេសនាញាណវសេន យោជេតព្ពំ. បច្ចវេក្ខណាញាណបុព្ពង្គមញ្ហិ ទេសនាញាណំ. ឯសាតិ សិក្ខាបទបញ្ញាបនមេវ វុច្ចមានបទមបេក្ខិត្វា បុល្លិង្គេន និទ្ទិសតិ, ឯសោ សិក្ខាបទបញ្ញាបនសង្ខាតោ វិសយោ អញ្ញេសំ អវិសយោតិ អត្ថោ. ឥតីតិ តថាវិសយាវិសយភាវស្ស ហេតុភាវេន បដិនិទ្ទេសវចនំ, និទស្សនត្ថោ វា ឥតិ-សទ្ទោ, តេន ‘‘ឥទំ លហុកំ, ឥទំ គរុក’’ន្តិអាទិនយំ និទ្ទិសតិ. ឯវមបរត្ថាបិ យថាសម្ភវំ.

យទិបិ កាយានុបស្សនាទិវសេន សតិបដ្ឋានាទយោ សុត្តន្តបិដកេ (ទី. និ. ២.៣៧៤; ម. និ. ១.១០៧) វិភត្តា, តថាបិ សុត្តន្តភាជនីយាទិវសេន អភិធម្មេយេវ តេ វិសេសតោ វិភត្តាតិ អាហ ‘‘ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា…បេ… អភិធម្មបិដកំ វិភជិត្វា’’តិ. តត្ថ សត្ត ផស្សាតិ សត្តវិញ្ញាណធាតុសម្បយោគវសេន វុត្តំ. តថា ‘‘សត្ត វេទនា’’តិអាទិបិ. លោកុត្តរា ធម្មា នាមាតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, បការត្ថោ វា, តេន វុត្តាវសេសំ អភិធម្មេ អាគតំ ធម្មានំ វិភជិតព្ពាការំ សង្គណ្ហាតិ. ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានានិ ឯត្ថាតិ ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានន្តិ ពាហិរត្ថសមាសោ. ‘‘អភិធម្មបិដក’’ន្តិ ឯតស្ស ហិ ឥទំ វិសេសនំ. ឯត្ថ ច បច្ចយនយំ អគ្គហេត្វា ធម្មវសេនេវ សមន្តបដ្ឋានស្ស ចតុវីសតិវិធតា វុត្តា. យថាហ –

‘‘តិកញ្ច បដ្ឋានវរំ ទុកុត្តមំ,

ទុកតិកញ្ចេវ តិកទុកញ្ច;

តិកតិកញ្ចេវ ទុកទុកញ្ច,

ឆ អនុលោមម្ហិ នយា សុគម្ភីរា…បេ…

ឆ បច្ចនីយម្ហិ…បេ… អនុលោមបច្ចនីយម្ហិ…បេ…

បច្ចនីយានុលោមម្ហិ នយា សុគម្ភីរា’’តិ. [បដ្ឋា. ១.១.៤១(ក), ៤៤(ខ), ៤៨(គ), ៥២(ឃ)];

ឯវំ ធម្មវសេន ចតុវីសតិភេទេសុ តិកបដ្ឋានាទីសុ ឯកេកំ បច្ចយនយេន អនុលោមាទិវសេន ចតុព្ពិធំ ហោតីតិ ឆន្នវុតិសមន្តបដ្ឋានានិ. តត្ថ បន ធម្មានុលោមេ តិកបដ្ឋានេ កុសលត្តិកេ បដិច្ចវារេ បច្ចយានុលោមេ ហេតុមូលកេ ហេតុបច្ចយវសេន ឯកូនបញ្ញាស បុច្ឆានយា សត្ត វិស្សជ្ជននយាតិអាទិនា ទស្សិយមានា អនន្តភេទា នយាតិ អាហ ‘‘អនន្តនយ’’ន្តិ.

នវហាការេហីតិ ឧប្បាទាទីហិ នវហិ បច្ចយាការេហិ. តំ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘ឧប្បាទោ ហុត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧប្បជ្ជតិ ឯតស្មា ផលន្តិ ឧប្បាទោ, ផលុប្បត្តិយា ការណភាវោ. សតិ ច អវិជ្ជាយ សង្ខារា ឧប្បជ្ជន្តិ, នាសតិ. តស្មា អវិជ្ជា សង្ខារានំ ឧប្បាទោ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ, តថា បវត្តតិ ធរតិ ឯតស្មិំ ផលន្តិ បវត្តំ. និមីយតិ ផលមេតស្មិន្តិ និមិត្តំ. (និទទាតិ ផលំ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នំ ឯតេនាតិ និទានំ.) (ឯត្ថន្តរេ អដ្ឋកថាយ ន សមេតិ) អាយូហតិ ផលំ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នុប្បត្តិយា ឃដេតិ ឯតេនាតិ អាយូហនំ. សំយុជ្ជតិ ផលំ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នេន ឯតស្មិន្តិ សំយោគោ. យត្ថ សយំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ បលិពុទ្ធតិ ផលមេតេនាតិ បលិពោធោ. បច្ចយន្តរសមវាយេ សតិ ផលមុទយតិ ឯតេនាតិ សមុទយោ. ហិនោតិ ការណភាវំ គច្ឆតីតិ ហេតុ. អវិជ្ជាយ ហិ សតិ សង្ខារា បវត្តន្តិ, ធរន្តិ ច, តេ អវិជ្ជាយ សតិ អត្តនោ ផលំ (និទទន្តិ) (បដិ. ម. ១.៤៥; ទី. និ. ដី. ១.២៨ បស្សិតព្ពំ) ភវាទីសុ ខិបន្តិ, អាយូហន្តិ អត្តនោ ផលុប្បត្តិយា ឃដេន្តិ, អត្តនោ ផលេន សំយុជ្ជន្តិ, យស្មិំ សន្តានេ សយំ ឧប្បន្នា តំ បលិពុទ្ធន្តិ, បច្ចយន្តរសមវាយេ ឧទយន្តិ ឧប្បជ្ជន្តិ, ហិនោតិ ច សង្ខារានំ ការណភាវំ គច្ឆតិ, តស្មា អវិជ្ជា សង្ខារានំ បវត្តំ ហុត្វា…បេ… បច្ចយោ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ. ឯវំ អវិជ្ជាយ សង្ខារានំ ការណភាវូបគមនវិសេសា ឧប្បាទាទយោ វេទិតព្ពា. សង្ខារាទីនំ វិញ្ញាណាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

តមត្ថំ បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិយា សាធេន្តេន ‘‘យថាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តិដ្ឋតិ ឯតេនាតិ ឋិតិ, បច្ចយោ, ឧប្បាទោ ឯវ ឋិតិ ឧប្បាទដ្ឋិតិ. ឯវំ សេសេសុបិ. យស្មា បន ‘‘អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៣) វុត្តត្តា អាសវាវ អវិជ្ជាយ បច្ចយោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឧភោបេតេ ធម្មា ‘‘បច្ចយសមុប្បន្នា’’តិ, អវិជ្ជា ច សង្ខារា ច ឧភោបេតេ ធម្មា បច្ចយតោ ឯវ សមុប្បន្នា, ន វិនា បច្ចយេនាតិ អត្ថោ. បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញាតិ សង្ខារានំ, អវិជ្ជាយ ច ឧប្បាទាទិកេ បច្ចយាការេ បរិច្ឆិន្ទិត្វា គហណវសេន បវត្តា បញ្ញា. ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិ បច្ចយុប្បន្នធម្មានំ បច្ចយភាវតោ ធម្មដ្ឋិតិសង្ខាតេ បដិច្ចសមុប្បាទេ ញាណំ. ‘‘ទ្វាទស បដិច្ចសមុប្បាទា’’តិ វចនតោ ហិ ទ្វាទស បច្ចយា ឯវ បដិច្ចសមុប្បាទោ. អយញ្ច នយោ ន បច្ចុប្បន្នេ ឯវ, អថ ខោ អតីតានាគតេសុបិ, ន ច អវិជ្ជាយ ឯវ សង្ខារេសុ, អថ ខោ សង្ខារាទីនំ វិញ្ញាណាទីសុបិ លព្ភតីតិ បរិបុណ្ណំ កត្វា បច្ចយាការស្ស វិភត្តភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘អតីតម្បិ អទ្ធាន’’ន្តិអាទិ បាឡិមាហរិ. បដ្ឋានេ (បដ្ឋា. ១.១) បន ទស្សិតា ហេតាទិបច្ចយាឯវេត្ថ ឧប្បាទាទិបច្ចយាការេហិ គហិតាតិ តេបិ យថាសម្ភវំ នីហរិត្វា យោជេតព្ពា. អតិវិត្ថារភយេន បន ន យោជយិម្ហ, អត្ថិកេហិ ច វិសុទ្ធិមគ្គាទិតោ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៩៤) គហេតព្ពា.

តស្ស តស្ស ធម្មស្សាតិ សង្ខារាទិបច្ចយុប្បន្នធម្មស្ស. តថា តថា បច្ចយភាវេនាតិ ឧប្បាទាទិហេតាទិបច្ចយសត្តិយា. កម្មកិលេសវិបាកវសេន តីណិ វដ្ដានិ យស្សាតិ តិវដ្ដំ. អតីតបច្ចុប្បន្នានាគតវសេន តយោ អទ្ធា កាលា ឯតស្សាតិ តិយទ្ធំ. ហេតុផលផលហេតុហេតុផលវសេន តយោ សន្ធយោ ឯតស្សាតិ តិសន្ធិ. សង្ខិប្បន្តិ ឯត្ថ អវិជ្ជាទយោ, វិញ្ញាណាទយោ ចាតិ សង្ខេបា, ហេតុ, វិបាកោ ច. អថ វា ហេតុ វិបាកោតិ សង្ខិប្បន្តីតិ សង្ខេបា. អវិជ្ជាទយោ, វិញ្ញាណាទយោ ច កោដ្ឋាសបរិយាយោ វា សង្ខេបសទ្ទោ. អតីតហេតុសង្ខេបាទិវសេន ចត្តារោ សង្ខេបា យស្សាតិ ចតុសង្ខេបំ. សរូបតោ អវុត្តាបិ តស្មិំ តស្មិំ សង្ខេបេ អាកិរីយន្តិ អវិជ្ជាសង្ខារាទិគ្គហណេហិ បកាសីយន្តីតិ អាការា, អតីតហេតុអាទីនំ បការា. តេ សង្ខេបេ បញ្ច បញ្ច កត្វា វីសតិ អាការា ឯតស្សាតិ វីសតាការំ.

ខត្តិយាទិភេទេន អនេកភេទភិន្នាបិ សស្សតវាទិនោ ជាតិសតសហស្សានុស្សរណាទិកស្ស អភិនិវេសហេតុនោ វសេន ចត្តារោវ ហោន្តិ, ន តតោ ឧទ្ធំ, អធោ វាតិ សស្សតវាទីនំ បរិមាណបរិច្ឆេទស្ស អនញ្ញវិសយតំ ទស្សេតុំ ‘‘ចត្តារោ ជនា’’តិអាទិមាហ. ឯស នយោ ឥតរេសុបិ. តត្ថ ចត្តារោ ជនាតិ ចត្តារោ ជនសមូហាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ តេសុ ឯកេកស្សាបិ អនេកប្បភេទតោ. តេតិ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតវាទិនោ. ឥទំ និស្សាយាតិ ឥទប្បច្ចយតាយ សម្មា អគ្គហណំ. តត្ថាបិ ច ហេតុផលភាវេន សម្ពន្ធានំ ធម្មានំ សន្តតិឃនស្ស អភេទិតត្តា បរមត្ថតោ វិជ្ជមានម្បិ ភេទនិពន្ធនំ នានត្តនយំ អនុបធារេត្វា គហិតំ ឯកត្តគ្គហណំ និស្សាយ. ឥទំ គណ្ហន្តីតិ ឥទំ សស្សតគ្គហណំ អភិនិវិស្ស វោហរន្តិ, ឥមិនា នយេន ឯកច្ចសស្សតវាទាទយោបិ យថាសម្ភវំ យោជេត្វា វត្តព្ពា. ភិន្ទិត្វាតិ ‘‘អាតប្បមន្វាយា’’តិអាទិនា វិភជិត្វា, ‘‘តយិទំ ភិក្ខវេ តថាគតោ បជានាតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៣៦) វា វិធមិត្វា. និជ្ជដន្តិ អនោនទ្ធំ. និគុម្ពន្តិ អនាវុដំ. អបិច វេឡុអាទីនំ ហេដ្ឋុបរិយសំសិព្ពនដ្ឋេន ជដា. កុសាទីនំ ឱវរណដ្ឋេន គុម្ពោ. តស្សទិសតាយ ទិដ្ឋិគតានំ ព្យាកុលា បាកដតា ‘‘ជដា, គុម្ពោ’’តិ ច វុច្ចតិ, ទិដ្ឋិជដាវិជដនេន, ទិដ្ឋិគុម្ពវិវរណេន ច និជ្ជដំ និគុម្ពំ កត្វាតិ អត្ថោ.

‘‘តស្មា’’តិអាទិនា ពុទ្ធគុណេ អារព្ភ ទេសនាយ សមុដ្ឋិតត្តា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ឧទ្ទិសិត្វា ទេសនាកុសលោ ភគវា សមយន្តរំ វិគ្គហណវសេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ វិស្សជ្ជេតីតិ ទស្សេតិ.

២៩. អត្ថិ បរិយាយោ សន្តិ-សទ្ទោ, សោ ច សំវិជ្ជន្តិបរិយាយោ, សំវិជ្ជមានតា ច ញាណេន ឧបលព្ភមានតាតិ អាហ ‘‘សន្តី’’តិអាទិ. សំវិជ្ជមានបរិទីបនេន បន ‘‘សន្តី’’តិ ឥមិនា បទេន តេសំ ទិដ្ឋិគតិកានំ វិជ្ជមានតាយ អវិច្ឆិន្នតំ, តតោ ច នេសំ មិច្ឆាគាហតោ សិថិលករណវិវេចនេហិ អត្តនោ ទេសនាយ កិច្ចការិតំ, អវិតថតញ្ច ទីបេតិ ធម្មរាជា. អត្ថីតិ ច សន្តិបទេន សមានត្ថោ បុថុវចនវិសយោ ឯកោ និបាតោ ‘‘អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ កេសា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧៧; ម. និ. ១.១១០; ៣.១៥៤; សំ. និ. ៤.១២៧) វិយ. អាលបនវចនន្តិ ពុទ្ធាលបនវចនំ. ភគវាយេវ ហិ ‘‘ភិក្ខវេ, ភិក្ខវោ’’តិ ច អាលបតិ, ន សាវកា. សាវកា បន ‘‘អាវុសោ, អាយស្មា’’តិអាទិសម្ពន្ធនេនេវ. ‘‘ឯកេ’’តិ វុត្តេ ឯកច្ចេតិ អត្ថោ ឯវ សង្ខ្យាវាចកស្ស ឯក-សទ្ទស្ស និយតេកវចនត្តា, ន សមិតពហិតបាបតាយ សមណព្រាហ្មណាតិ អាហ ‘‘បព្ពជ្ជូបគតភាវេនា’’តិអាទិ. តថា វា ហោន្តុ, អញ្ញថា វា, សម្មុតិមត្តេនេវ ឥធាធិប្បេតាតិ ទស្សេតិ ‘‘លោកេនា’’តិអាទិនា. សស្សតាទិវសេន បុព្ពន្តំ កប្បេន្តីតិ បុព្ពន្តកប្បិកា. យស្មា បន តេសំ បុព្ពន្តំ បុរិមសិទ្ធេហិ តណ្ហាទិដ្ឋិកប្បេហិ កប្បេត្វា អាសេវនពលវតាយ, វិចិត្រវុត្តិតាយ ច វិកប្បេត្វា អបរភាគសិទ្ធេហិ អភិនិវេសភូតេហិ តណ្ហាទិដ្ឋិគាហេហិ គណ្ហន្តិ អភិនិវិសន្តិ បរាមសន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘បុព្ពន្តំ កប្បេត្វា វិកប្បេត្វា គណ្ហន្តី’’តិ. បុរិមភាគបច្ឆិមភាគសិទ្ធានំ វា តណ្ហាឧបាទានានំ វសេន យថាក្កមំ កប្បនគហណានិ វេទិតព្ពានិ. តណ្ហាបច្ចយា ហិ ឧបាទានំ សម្ភវតិ. បហុតបសំសានិន្ទាតិសយសំសគ្គនិច្ចយោគាទិវិសយេសុ ឥធ និច្ចយោគវសេន វិជ្ជមានត្ថោ សម្ភវតីតិ វុត្តំ ‘‘បុព្ពន្ត កប្បោ វា’’តិអាទិ វុត្តញ្ច –

‘‘បហុតេ ច បសំសាយំ, និន្ទាយញ្ចាតិសយនេ;

និច្ចយោគេ ច សំសគ្គេ, ហោន្តិមេ មន្តុអាទយោ’’តិ.

កោដ្ឋាសេសូតិ ឯត្ថ កោដ្ឋាសាទីសូតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ អាទិ-សទ្ទលោបេន, និទស្សននយេន ច វុត្តត្តា. បទបូរណសមីបឧម្មគ្គាទីសុបិ ហិ អន្ត-សទ្ទោ ទិស្សតិ. តថា ហិ ‘‘ឥង្ឃ តាវ សុត្តន្តេ វា គាថាយោ វា អភិធម្មំ វា បរិយាបុណស្សុ (បាចិ. ៤៤២), សុត្តន្តេ ឱកាសំ ការាបេត្វា’’តិអាទីសុ (បាចិ. ១២២១) ច បទបូរណេ អន្ត-សទ្ទោ វត្តតិ, ‘‘គាមន្តសេនាសន’’ន្តិអាទីសុ (វិសុទ្ធិ. ១.៣១) សមីបេ, ‘‘កាមសុខល្លិកានុយោគោ ឯកោ អន្តោ, អត្ថីតិ ខោ កច្ចាន អយមេកោ អន្តោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.២៥៨; សំ. និ. ២.១១០) ច ឧម្មគ្គេតិ.

អន្តបូរោតិ មហាអន្តអន្តគុណេហិ បូរោ. ‘‘សា ហរិតន្តំ វា បន្ថន្តំ វា’’តិ (ម. និ. ១.៣០៤) មជ្ឈិមនិកាយេ មហាហត្ថិបទោបមសុត្តន្តបាឡិ. តត្ថ សាតិ តេជោធាតុ. ហរិតន្តន្តិ ហរិតតិណរុក្ខមរិយាទំ. បន្ថន្តន្តិ មគ្គមរិយាទំ. អាគម្ម អនាហារា និព្ពាយតីតិ សេសោ. ‘‘អន្តមិទំ ភិក្ខវេ, ជីវិកានំ យទិទំ បិណ្ឌោល្យ’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.៨០; ឥតិវុ. ៩១) បិណ្ឌិយាលោបសុត្តន្តបាឡិ. តត្ថ បិណ្ឌំ ឧលតិ គវេសតីតិ បិណ្ឌោលោ, បិណ្ឌាចារិកោ, តស្ស ភាវោ បិណ្ឌោល្យំ, បិណ្ឌចរណេន ជីវិកតាតិ អត្ថោ. ឯសេវាតិ សព្ពបច្ចយសង្ខយភូតោ និព្ពានធម្មោ ឯវ, តេនាហ ‘‘សព្ព…បេ… វុច្ចតី’’តិ. ឯតេន សព្ពបច្ចយសង្ខយនតោ អសង្ខតំ និព្ពានំ សង្ខតភូតស្ស វដ្ដទុក្ខស្ស បរភាគំ បរិយោសានភូតំ, តស្មា ឯត្ថ បរភាគោវ អត្ថោ យុត្តោតិ ទស្សេតិ. សក្កាយោតិ សក្កាយគាហោ.

កប្បោតិ លេសោ. កប្បកតេនាតិ តិណ្ណំ ទុព្ពណ្ណករណានំ អញ្ញតរទុព្ពណ្ណកតេន. អាទិ-សទ្ទេន ចេត្ថ កប្ប-សទ្ទោ មហាកប្បសមន្តភាវកិលេសកាមវិតក្កកាលបញ្ញត្តិសទិសភាវាទីសុបិ វត្តតីតិ ទស្សេតិ. តថា ហេស ‘‘ចត្តារិមានិ ភិក្ខវេ, កប្បស្ស អសង្ខ្យេយ្យានី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.១៥៦) មហាកប្បេ វត្តតិ, ‘‘កេវលកប្បំ វេឡុវនំ ឱភាសេត្វា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.៩៤) សមន្តភាវេ, ‘‘សង្កប្បោ កាមោ រាគោ កាមោ សង្កប្បរាគោ កាមោ’’តិអាទីសុ (មហានិ. ១; ចូឡនិ. ៨) កិលេសកាមេ, ‘‘តក្កោ វិតក្កោ សង្កប្បោ’’តិអាទីសុ វិតក្កេ, ‘‘យេន សុទំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) កាលេ, ‘‘ឥច្ចាយស្មា កប្បោ’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ១០១៨) បញ្ញត្តិយំ, ‘‘សត្ថុកប្បេន វត កិរ ភោ សាវកេន សទ្ធិំ មន្តយមានា ន ជានិម្ហា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៦០) សទិសភាវេតិ.

តណ្ហាទិដ្ឋីសុ បវត្តិំ មហានិទ្ទេសបាឡិយា (មហានិ. ២៨) សាធេន្តោ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧទ្ទានតោតិ សង្ខេបតោ. ‘‘តស្មា’’តិអាទិ យថាវុត្តាយ អត្ថវណ្ណនាយ គុណវចនំ. តណ្ហាទិដ្ឋិវសេនាតិ ឧបនិស្សយសហជាតភូតាយ អភិនន្ទនសង្ខាតាយ តណ្ហាយ ចេវ សស្សតាទិអាការេន អភិនិវិសន្តស្ស មិច្ឆាគាហស្ស ច វសេន. បុព្ពេ និវុត្ថធម្មវិសយាយ កប្បនាយ ឥធ អធិប្បេតត្តា អតីតកាលវាចកោយេវ បុព្ព-សទ្ទោ, ន បន ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិអាទីសុ វិយ បធានាទិវាចកោ, រូបាទិខន្ធវិនិមុត្តស្ស កប្បនវត្ថុនោ អភាវា អន្ត-សទ្ទោ ច កោដ្ឋាសវាចកោ, ន បន អព្ភន្តរាទិវាចកោតិ ទស្សេតុំ ‘‘អតីតំ ខន្ធកោដ្ឋាស’’ន្តិ វុត្តំ. កប្បេត្វាតិ ច តស្មិំ បុព្ពន្តេ តណ្ហាយនាភិនិវេសនានំ សមត្ថនំ បរិនិដ្ឋាបនមាហ. ឋិតាតិ តស្សា លទ្ធិយា អវិជហនំ, បុព្ពន្តមេវ អនុគតា ទិដ្ឋិ តេសមត្ថីតិ យោជនា. អត្ថិតា, អនុគតតា ច នាម បុនប្បុនំ បវត្តិយាតិ ទស្សេតិ ‘‘បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនវសេនា’’តិ ឥមិនា. ‘‘តេ ឯវ’’ន្តិអាទិនា ‘‘បុព្ពន្តំ អារព្ភា’’តិអាទិបាឡិយា អត្ថំ សំវណ្ណេតិ. តត្ថ អារព្ភាតិ អាលម្ពិត្វា. វិសយោ ហិ តស្សា ទិដ្ឋិយា បុព្ពន្តោ. វិសយភាវតោ ហេស តស្សា អាគមនដ្ឋានំ, អារម្មណបច្ចយោ ចាតិ វុត្តំ ‘‘អាគម្ម បដិច្ចា’’តិ. តទេតំ អញ្ញេសំ បតិដ្ឋាបនទស្សនន្តិ អាហ ‘‘អញ្ញម្បិ ជនំ ទិដ្ឋិគតិតំ ករោន្តា’’តិ.

អធិវចនបថានីតិ [អធិវចនបអទានិ (អដ្ឋកថាយំ)] រុឡ្ហិមត្តេន បញ្ញត្តិបថានិ. ទាសាទីសុ ហិ សិរិវឌ្ឍកាទិសទ្ទា វិយ វចនមត្តមេវ អធិការំ កត្វា បវត្តិយា តថា បណ្ណត្តិយេវ អធិវចនំ, សា ច វោហារស្ស បថោតិ. អថ វា អធិ-សទ្ទោ ឧបរិភាគេ, វុច្ចតីតិ វចនំ. អធិ ឧបរិភាគេ វចនំ អធិវចនំ. ឧបាទានិយភូតានំ រូបាទីនំ [ឧបាទាភូតរូបាទីនំ (ទី. និ. ដី. ១.២៩)] ឧបរិ បញ្ញាបិយមានា ឧបាទាបញ្ញត្តិ, តស្មា បញ្ញត្តិទីបកបថានីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. បញ្ញត្តិមត្តញ្ហេតំ វុច្ចតិ, យទិទំ ‘‘អត្តា, លោកោ’’តិ ច, ន រូបវេទនាទយោ វិយ បរមត្ថោតិ. អធិមុត្តិ-សទ្ទោ ចេត្ថ អធិវចន-សទ្ទេន សមានត្ថោ ‘‘និរុត្តិបថោ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១០៧ ទុកមាតិកា) វិយ ឧត្តិសទ្ទស្ស វចនបរិយាយត្តា. ‘‘ភូតំ អត្ថ’’ន្តិអាទិនា បន ភូតសភាវតោ អតិរេកំ. តមតិធាវិត្វា វា មុច្ចន្តីតិ អធិមុត្តិយោ, តាសំ បថានិ តទ្ទីបកត្តាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ, អធិកំ វា សស្សតាទិកំ មុច្ចន្តីតិ អធិមុត្តិយោ. អធិកញ្ហិ សស្សតាទិំ, បកតិអាទិំ, ទព្ពាទិំ, ជីវាទិំ, កាយាទិញ្ច អភូតំ អត្ថំ សភាវធម្មេសុ អជ្ឈារោបេត្វា ទិដ្ឋិយោ បវត្តន្តិ.

៣០. អភិវទន្តីតិ ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’ន្តិ អភិនិវិសិត្វា វទន្តិ. ‘‘អយមេវ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ’’តិអាទិនា អភិភវិត្វាបិ វទន្តិ. អភិវទនកិរិយាយ អជ្ជាបិ អវិច្ឆេទភាវទស្សនត្ថំ វត្តមានវចនំ កតន្តិ អយមេត្ថ បាឡិវណ្ណនា. កថេតុកម្យតាយ ហេតុភូតាយ បុច្ឆិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. មិច្ឆា បស្សតីតិ ទិដ្ឋិ, ទិដ្ឋិ ឯវ ទិដ្ឋិគតំ ‘‘មុត្តគតំ, (អ. និ. ៩.១១) សង្ខារគត’’ន្តិអាទីសុ (មហានិ. ៤១) វិយ គត-សទ្ទស្ស តព្ភាវវុត្តិតោ, គន្តព្ពាភាវតោ វា ទិដ្ឋិយា គតមត្តន្តិ ទិដ្ឋិគតំ. ទិដ្ឋិយា គហណមត្តមេវ, នត្ថញ្ញំ អវគន្តព្ពន្តិ អត្ថោ, ទិដ្ឋិបការោ វា ទិដ្ឋិគតំ. លោកិយា ហិ វិធយុត្តគតបការសទ្ទេ សមានត្ថេ ឥច្ឆន្តិ. ឯកស្មិំយេវ ខន្ធេ ‘‘អត្តា’’តិ ច ‘‘លោកោ’’តិ ច គហណវិសេសំ ឧបាទាយ បញ្ញាបនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘រូបាទីសុ អញ្ញតរំ អត្តាតិ ច លោកោតិ ច គហេត្វា’’តិ. អមរំ និច្ចំ ធុវន្តិ សស្សតវេវចនានិ, មរណាភាវេន វា អមរំ. ឧប្បាទាភាវេន សព្ពទាបិ អត្ថិតាយ និច្ចំ. ថិរដ្ឋេន វិការាភាវេន ធុវំ.‘‘យថាហា’’តិអាទិនា មហានិទ្ទេស បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡីហិ យថាវុត្តមត្ថំ វិភាវេតិ. តត្ថ ‘‘រូបំ គហេត្វា’’តិ បាឋសេសេន សម្ពន្ធោ. អយំ បនត្ថោ – ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ. វេទនំ, សញ្ញំ, សង្ខារេ, វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ ឥមិស្សា បញ្ចវិធាយ សក្កាយទិដ្ឋិយា វសេន វុត្តោ, ‘‘រូបវន្តំ អត្តាន’’ន្តិអាទិកាយ បន បញ្ចទសវិធាយបិ តទវសេសាយ សក្កាយទិដ្ឋិយា វសេន ចត្តារោ ខន្ធេ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា តទញ្ញោ ‘‘លោកោ’’តិ បញ្ញបេន្តីតិ អយម្បិ អត្ថោ លព្ភតេវ. តថា ឯកំ ខន្ធំ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា អញ្ញោ អត្តនោ ឧបភោគភូតោ ‘‘លោកោ’’តិ ច. សសន្តតិបតិតេ ខន្ធេ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា តទញ្ញោ បរសន្តតិបតិតោ ‘‘លោកោ’’តិ ច បញ្ញបេតីតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯត្ថាហ – ‘‘សស្សតោ វាទោ ឯតេស’’ន្តិ កស្មា ហេដ្ឋា វុត្តំ, ននុ តេសំ អត្តា ច លោកោ ច សស្សតោតិ អធិប្បេតោ, ន វាទោតិ? សច្ចមេតំ, សស្សតសហចរិតតាយ បន វាទោបិ សស្សតោតិ វុត្តោ យថា ‘‘កុន្តា បចរន្តី’’តិ, សស្សតោ ឥតិ វាទោ ឯតេសន្តិ វា តត្ថ ឥតិ-សទ្ទលោបោ ទដ្ឋព្ពោ. សស្សតំ វទន្តិ ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’ន្តិ អភិនិវិស្ស វោហរន្តីតិ សស្សតវាទា តិបិ យុជ្ជតិ.

៣១. អាតាបនភាវេនាតិ វិពាធនស្ស ភាវេន, វិពាធនដ្ឋេន វា. បហានញ្ចេត្ថ វិពាធនំ. បទហនវសេនាតិ សមាទហនវសេន. សមាទហនំ បន កោសជ្ជបក្ខេ បតិតុមទត្វា ចិត្តស្ស ឧស្សាហនំ. យថា សមាធិ វិសេសភាគិយតំ បាបុណាតិ, ឯវំ វីរិយស្ស ពហុលីករណំ អនុយោគោ. ឥតិ បទត្តយេន វីរិយមេវ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯវំ តិប្បភេទំ វីរិយ’’ន្តិ. យថាក្កមញ្ហិហ តីហិ បទេហិ ឧបចារប្បនាចិត្តបរិទមនវីរិយានិ ទស្សេតិ. ន បមជ្ជតិ ឯតេនាតិ អប្បមាទោ, សតិយា អវិប្បវាសោ. សោ បន សតិបដ្ឋានា ចត្តារោ ខន្ធា ឯវ. សម្មា ឧបាយេន មនសិ ករោតិ កម្មដ្ឋានមេតេនាតិ សម្មាមនសិការោ, សោ បន ញាណមេវ, ន អារម្មណវីថិជវនបដិបាទកា, តេនាហ ‘‘អត្ថតោ ញាណ’’ន្តិ. បថមនសិការោតិ ការណមនសិការោ. តទេវត្ថំ សមត្ថេតិ ‘‘យស្មិញ្ហី’’តិអាទិនា. តត្ថ យស្មិំ មនសិការេតិ កម្មដ្ឋានមនសិករណូបាយភូតេ ញាណសង្ខាតេ មនសិការេ. ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ’’តិ ឥមិនា សទ្ទន្តរសម្បយោគាទិនា វិយ បករណវសេនាបិ សទ្ទោ វិសេសវិសយោតិ ទីបេតិ. វីរិយញ្ចាតិ យថាវុត្តេហិ តីហិ បទេហិ វុត្តំ តិប្បភេទំ វីរិយញ្ច. ឯត្ថាតិ ‘‘អាតប្ប…បេ… មនសិការមន្វាយា’’តិ ឥមស្មិំ បាឋេ, សីលវិសុទ្ធិយា សទ្ធិំ ចតុន្នំ រូបាវចរជ្ឈានានំ អធិគមនបដិបទា ឥធ វត្តព្ពា, សា បន វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៤០១) វិត្ថារតោ វុត្តាតិ អាហ ‘‘សង្ខេបត្ថោ’’តិ. តថាជាតិកន្តិ តថាសភាវំ, ឯតេន ចុទ្ទសវិធេហិ ចិត្តបរិទមនេហិ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានស្ស បគុណតាបាទនេន ទមិតតំ ទស្សេតិ. ចេតសោ សមាធិ ចេតោសមាធិ, សោ បន អដ្ឋង្គសមន្នាគតរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានស្សេវ សមាធិ. យថា-សទ្ទោ ‘‘យេនា’’តិ អត្ថេ និបាតោតិ អាហ ‘‘យេន សមាធិនា’’តិ.

វិជម្ភនភូតេហិ លោកិយាភិញ្ញាសង្ខាតេហិ ឈានានុភាវេហិ សម្បន្នោតិ ឈានានុភាវសម្បន្នោ. សោ ទិដ្ឋិគតិកោ ឯវំ វទតីតិ វត្តមានវចនំ, តថាវទនស្ស អវិច្ឆេទភាវេន សព្ពកាលិកតាទស្សនត្ថន្តិ វេទិតព្ពំ. អនិយមិតេ ហិ កាលវិសេសេ វិប្បកតកាលវចនន្តិ. វនតិ យាចតិ បុត្តន្តិ វញ្ឈា ឈ-បច្ចយំ, ន-ការស្ស ច និគ្គហិតំ កត្វា, វធតិ បុត្តំ, ផលំ វា ហនតីតិបិ វញ្ឈា សបច្ចយឃ្យ-ការស្ស ឈ-ការំ, និគ្គហិតាគមញ្ច កត្វា. សា វិយ កស្សចិ ផលស្ស អជនេនាតិ វញ្ឈោ, តេនាហ ‘‘វញ្ឈបសូ’’តិអាទិ. ឯវំ បទត្ថវតា ឥមិនា កីទិសំ សាមត្ថិយត្ថំ ទស្សេតីតិ អន្តោលីនចោទនំ បរិហរិតុំ ‘‘ឯតេនា’’តិអាទិមាហ. ឈានលាភិស្ស វិសេសេន ឈានធម្មា អាបាថមាគច្ឆន្តិ, តម្មុខេន បន សេសធម្មាបីតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘ឈានាទីន’’ន្តិ វុត្តំ. រូបាទិជនកភាវន្តិ រូបាទីនំ ជនកសាមត្ថិយំ. បដិក្ខិបតីតិ ‘‘នយិមេ កិញ្ចិ ជនេន្តី’’តិ បដិក្ខិបតិ. កស្មាតិ ចេ? សតិ ហិ ជនកភាវេ រូបាទិធម្មានំ វិយ, សុខាទិធម្មានំ វិយ ច បច្ចយាយត្តវុត្តិតាយ ឧប្បាទវន្តតា វិញ្ញាយតិ, ឧប្បាទេ ច សតិ អវស្សំភាវី និរោធោតិ អនវកាសាវ និច្ចតា សិយា, តស្មា តំ បដិក្ខិបតីតិ.

ឋិតោតិ និច្ចលំ បតិដ្ឋិតោ, កូដដ្ឋ-សទ្ទោយេវ វា លោកេ អច្ចន្តំ និច្ចេ និរុឡ្ហោ ទដ្ឋព្ពោ. តិដ្ឋតីតិ ឋាយី, ឯសិកា ច សា ឋាយី ចាតិ ឯសិកដ្ឋាយី, វិសេសនបរនិបាតោ ចេស, តស្មា គម្ភីរនេមោ និច្ចលដ្ឋិតិកោ ឥន្ទខីលោ វិយាតិ អត្ថោ, តេនាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. ‘‘កូដដ្ឋោ’’តិ ឥមិនា ចេត្ថ អនិច្ចតាភាវមាហ. ‘‘ឯសិកដ្ឋាយី ឋិតោ’’តិ ឥមិនា បន យថា ឯសិកា វាតប្បហារាទីហិ ន ចលតិ, ឯវំ ន កេនចិ វិការមាបជ្ជតីតិ វិការាភាវំ, វិការោបិ អត្ថតោ វិនាសោយេវាតិ វុត្តំ ‘‘ឧភយេនាបិ លោកស្ស វិនាសាភាវំ ទស្សេតី’’តិ.

ឯវមដ្ឋកថាវាទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ កេចិវាទំ ទស្សេតុំ ‘‘កេចិ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. មុញ្ជតោតិ [មុញ្ជេ (អដ្ឋកថាយំ)] មុញ្ជតិណតោ. ឦសិកាតិ កឡីរោ. យទិទំ អត្តសង្ខាតំ ធម្មជាតំ ជាយតីតិ វុច្ចតិ, តំ សត្តិរូបវសេន បុព្ពេ វិជ្ជមានមេវ ព្យត្តិរូបវសេន និក្ខមតិ, អភិព្យត្តិំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. ‘‘វិជ្ជមានមេវា’’តិ ហិ ឯតេន ការណេ ផលស្ស អត្ថិភាវទស្សនេន ព្យត្តិរូបវសេន អភិព្យត្តិវាទំ ទស្សេតិ. សាលិគព្ភេ សំវិជ្ជមានំ សាលិសីសំ វិយ ហិ សត្តិរូបំ, តទភិនិក្ខន្តំ វិយ ព្យត្តិរូបន្តិ. កថំ បន សត្តិរូបវសេន វិជ្ជមានោយេវ បុព្ពេ អនភិព្យត្តោ ព្យត្តិរូបវសេន អភិព្យត្តិំ គច្ឆតីតិ? យថា អន្ធការេន បដិច្ឆន្នោ ឃដោ អាលោកេន អភិព្យត្តិំ គច្ឆតិ, ឯវមយម្បីតិ.

ឥទមេត្ថ វិចារេតព្ពំ – កិំ ករោន្តោ អាលោកោ ឃដំ បកាសេតីតិ វុច្ចតិ, យទិ ឃដវិសយំ ពុទ្ធិំ ករោន្តោ បកាសេតិ, អនុប្បន្នាយ ឯវ ពុទ្ធិយា ឧប្បត្តិទីបនតោ អភិព្យត្តិវាទោ ហាយតិ. អថ ឃដវិសយាយ ពុទ្ធិយា អាវរណភូតំ អន្ធការំ វិធមន្តោ បកាសេតិ, ឯវម្បិ អភិព្យត្តិវាទោ ហាយតេវ. សតិ ហិ ឃដវិសយាយ ពុទ្ធិយា កថំ អន្ធការោ តស្សា អាវរណំ ហោតីតិ. យថា ច ឃដស្ស អភិព្យត្តិ ន យុជ្ជតិ, ឯវំ ទិដ្ឋិគតិកបរិកប្បិតស្ស អត្តនោបិ អភិព្យត្តិ ន យុជ្ជតិយេវ. តត្ថាបិ ហិ យទិ ឥន្ទ្រិយវិសយាទិសន្និបាតេន អនុប្បន្នា ឯវ ពុទ្ធិ ឧប្បន្នា, ឧប្បត្តិវចនេនេវ អភិព្យត្តិវាទោ ហាយតិ អភិព្យត្តិមត្តមតិក្កម្ម អនុប្បន្នាយ ឯវ ពុទ្ធិយា ឧប្បត្តិទីបនតោ. តថា សស្សតវាទោបិ តេនេវ ការណេន. អថ ពុទ្ធិប្បវត្តិយា អាវរណភូតស្ស អន្ធការដ្ឋានិយស្ស មោហស្ស វិធមនេន ពុទ្ធិ ឧប្បន្នា. ឯវម្បិ សតិ អត្ថវិសយាយ ពុទ្ធិយា កថំ មោហោ តស្សា អាវរណំ ហោតីតិ, ហាយតេវ អភិព្យត្តិវាទោ, កិញ្ច ភិយ្យោ – ភេទសព្ភាវតោបិ អភិព្យត្តិវាទោ ហាយតិ. ន ហិ អភិព្យញ្ជនកានំ ចន្ទិមសូរិយមណិបទីបាទីនំ ភេទេន អភិព្យញ្ជិតព្ពានំ ឃដាទីនំ ភេទោ ហោតិ, ហោតិ ច វិសយភេទេន ពុទ្ធិភេទោ យថាវិសយំ ពុទ្ធិយា សម្ភវតោតិ ភិយ្យោបិ អភិព្យត្តិ ន យុជ្ជតិយេវ, ន ចេត្ថ វិជ្ជមានតាភិព្យត្តិវសេន វុត្តិកប្បនា យុត្តា វិជ្ជមានតាភិព្យត្តិកិរិយាសង្ខាតាយ វុត្តិយា វុត្តិមតោ ច អនញ្ញថានុជាននតោ. អនញ្ញាយេវ ហិ តថា វុត្តិសង្ខាតា កិរិយា តព្ពន្តវត្ថុតោ, យថា ផស្សាទីហិ ផុសនាទិភាវោ, តស្មា វុត្តិមតោ អនញ្ញាយ ឯវ វិជ្ជមានតាភិព្យត្តិសង្ខាតាយ វុត្តិយា បរិកប្បិតោ កេសញ្ចិ អភិព្យត្តិវាទោ ន យុត្តោ ឯវាតិ. យេ បន ‘‘ឦសិកដ្ឋាយី ឋិតោ’’តិ បឋិត្វា យថាវុត្តមត្ថមិច្ឆន្តិ, តេ តទិទំ ការណភាវេន គហេត្វា ‘‘តេ ច សត្តា សន្ធាវន្តិ សំសរន្តិ ចវន្តិ ឧបបជ្ជន្តី’’តិ បទេហិ អត្ថសម្ពន្ធម្បិ ករោន្តិ, ន អដ្ឋកថាយមិវ អសម្ពន្ធន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្មា ចា’’តិអាទិមាហ. តេ ច សត្តា សន្ធាវន្តីតិ ឯត្ថ យេ ឥធ មនុស្សភាវេន អវដ្ឋិតា, តេយេវ ទេវភាវាទិឧបគមនេន ឥតោ អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. អញ្ញថា កតស្ស កម្មស្ស វិនាសោ, អកតស្ស ច អព្ភាគមោ អាបជ្ជេយ្យាតិ អធិប្បាយោ.

អបរាបរន្តិ អបរស្មា ភវា អបរំ ភវំ, អបរមបរំ វា, បុនប្បុនន្តិ អត្ថោ. ‘‘ចវន្តី’’តិ បទមុល្លិង្គេត្វា ‘‘ឯវំ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តី’’តិ អត្ថំ វិវរតិ, អត្តនោ តថាគហិតស្ស និច្ចសភាវត្តា ន ចុតូបបត្តិយោ. សព្ពព្យាបិតាយ នាបិ សន្ធាវនសំសរណានិ, ធម្មានំយេវ បន បវត្តិវិសេសេន ឯវំ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ ឯវំ វោហរីយន្តីតិ អធិប្បាយោ. ឯតេន ‘‘អវដ្ឋិតសភាវស្ស អត្តនោ, ធម្មិនោ ច ធម្មមត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ វិនស្សតិ ចា’’តិ ឥមំ វិបរិណាមវាទំ ទស្សេតិ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ឥមិស្សំ សស្សតវាទវិចារណាយមេវ ‘‘ឯវំគតិកា’’តិ បទត្ថវិភាវនេ វក្ខាម. ឥទានិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ អសម្ពន្ធមត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘អដ្ឋកថាយំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. សន្ធាវន្តីតិអាទិនា វចនេន អត្តនោ វាទំ ភិន្ទតិ វិនាសេតិ សន្ធាវនាទិវចនសិទ្ធាយ អនិច្ចតាយ បុព្ពេ អត្តនា បដិញ្ញាតស្ស សស្សតវាទស្ស វិរុទ្ធភាវតោតិ អត្ថោ. ‘‘ទិដ្ឋិគតិកស្សា’’តិអាទិ តទត្ថសមត្ថនំ. ន និពទ្ធន្តិ ន ថិរំ. ‘‘សន្ធាវន្តី’’តិអាទិវចនំ, សស្សតវាទញ្ច សន្ធាយ ‘‘សុន្ទរម្បិ អសុន្ទរម្បិ ហោតិយេវា’’តិ វុត្តំ. សព្ពទា សរន្តិ បវត្តន្តីតិ សស្សតិយោ រ-ការស្ស ស-ការំ, ទ្វិភាវញ្ច កត្វា, បថវីសិនេរុចន្ទិមសូរិយា, សស្សតីហិ សមំ សទិសំ តថា, ភាវនបុំសកវចនញ្ចេតំ. ‘‘អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ ហិ កត្តុអធិការោ. សស្សតិសមន្តិ វា លិង្គព្យត្តយេន កត្តុនិទ្ទេសោ. សស្សតិសមោ អត្តា ច លោកោ ច អត្ថិ ឯវាតិ អត្ថោ, ឥតិ-សទ្ទោ ចេត្ថ បទបូរណមត្តំ. ឯវ-សទ្ទស្ស ហិ ឯ-ការេ បរេ ឥតិ-សទ្ទេ ឥ-ការស្ស វ-ការមិច្ឆន្តិ សទ្ទវិទូ. សស្សតិសមន្តិ សស្សតំ ថាវរំ និច្ចកាលន្តិបិ អត្ថោ, សស្សតិសម-សទ្ទស្ស សស្សតបទេន សមានត្ថតំ សន្ធាយ ដីកាយំ (ទី. និ. ដី. ១.៣១) វុត្តោ.

ហេតុំ ទស្សេន្តោតិ យេសំ ‘‘សស្សតោ’’តិ អត្តានញ្ច លោកញ្ច បញ្ញបេតិ, តេសំ ហេតុំ ទស្សេន្តោ អយំ ទិដ្ឋិគតិកោ អាហាតិ សម្ពន្ធោ. ន ហិ អត្តនោ ទិដ្ឋិយា បច្ចក្ខកតមត្ថំ អត្តនោយេវ សាធេតិ, អត្តនោ បន បច្ចក្ខកតេន អត្ថេន អត្តនោ អប្បច្ចក្ខភូតម្បិ អត្ថំ សាធេតិ, អត្តនា ច យថានិច្ឆិតំ អត្ថំ បរេបិ វិញ្ញាបេតិ, ន អនិច្ឆិតំ, ឥទំ បន ហេតុទស្សនំ ឯតេសុ អនេកេសុ ជាតិសតសហស្សេសុ ឯកោវាយំ មេ អត្តា ច លោកោ ច អនុស្សរណសម្ភវតោ. យោ ហិ យមត្ថំ អនុភវតិ, សោ ឯវ តំ អនុស្សរតិ, ន អញ្ញោ. ន ហិ អញ្ញេន អនុភូតមត្ថំ អញ្ញោ អនុស្សរិតុំ សក្កោតិ យថា តំ ពុទ្ធរក្ខិតេន អនុភូតំ ធម្មរក្ខិតោ. យថា ចេតាសុ, ឯវំ ឥតោ បុរិមតរាសុបិ ជាតីសុ, តស្មា ‘‘សស្សតោ មេ អត្តា ច លោកោ ច, យថា ច មេ, ឯវំ អញ្ញេសម្បិ សត្តានំ សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ សស្សតវសេន ទិដ្ឋិគហណំ បក្ខន្ទន្តោ ទិដ្ឋិគតិកោ បរេបិ តត្ថ បតិដ្ឋបេតិ. បាឡិយំ បន ‘‘អនេកវិហិតានិ អធិមុត្តិបថានិ អភិវទន្តិ, សោ ឯវមាហា’’តិ វចនតោ បរានុគាហាបនវសេន ឥធ ហេតុទស្សនំ អធិប្បេតន្តិ វិញ្ញាយតិ. ឯតន្តិ អត្តនោ ច លោកស្ស ច សស្សតភាវំ. ‘‘ន កេវល’’ន្តិអាទិ អត្ថតោ អាបន្នទស្សនំ. ឋាន-សទ្ទោ ការណេ, តញ្ច ខោ ឥធ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិយេវាតិ អាហ ‘‘ឥទ’’ន្តិអាទិ. ការណញ្ច នាមេតំ តិវិធំ សម្បាបកំ និព្ពត្តកំ ញាបកន្តិ. តត្ថ អរិយមគ្គោ និព្ពានស្ស សម្បាបកការណំ, ពីជំ អង្កុរស្ស និព្ពត្តកការណំ, បច្ចយុប្បន្នតាទយោ អនិច្ចតាទីនំ ញាបកការណំ, ឥធាបិ ញាបកការណមេវ អធិប្បេតំ. ញាបកោ ហិ អត្ថោ ញាបេតព្ពត្ថវិសយស្ស ញាណស្ស ហេតុភាវតោ ការណំ. តទាយត្តវុត្តិតាយ តំ ញាណំ តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ ឋានំ, វសតិ តំ ញាណមេត្ថ តិដ្ឋតីតិ ‘‘វត្ថូ’’តិ ច វុច្ចតិ. តថា ហិ ភគវតា វត្ថុ-សទ្ទេន ឧទ្ទិសិត្វាបិ ឋាន-សទ្ទេន និទ្ទិដ្ឋន្តិ.

៣២-៣៣. ទុតិយតតិយវារានំ បឋមវារតោ វិសេសោ នត្ថិ ឋបេត្វា កាលភេទន្តិ អាហ ‘‘ឧបរិ វារទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. តទេតំ កាលភេទំ យថាបាឡិំ ទស្សេតុំ ‘‘កេវលញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥតរេន ទុតិយតតិយវារា យាវ ទសសំវដ្ដវិវដ្ដកប្បា, យាវ ចត្តាលីសសំវដ្ដវិវដ្ដកប្បា ច អនុស្សរណវសេន វុត្តាតិ អធិប្បាយោ. យទេវំ កស្មា សស្សតវាទោ ចតុធា វិភត្តោ, ននុ តិធា កាលភេទមកត្វា អធិច្ចសមុប្បត្តិកវាទោ វិយ ទុវិធេនេវ វិភជិតព្ពោ សិយាតិ ចោទនំ សោធេតុំ ‘‘មន្ទបញ្ញោ ហី’’តិអាទិមាហ. មន្ទបញ្ញាទីនំ តិណ្ណំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណលាភីនំ វសេន តិធា កាលភេទំ កត្វា តក្កនេន សហ ចតុធា វិភត្តោតិ អធិប្បាយោ. ននុ ច អនុស្សវាទិវសេន តក្កិកានំ វិយ មន្ទបញ្ញាទីនម្បិ វិសេសលាភីនំ ហីនាទិវសេន អនេកភេទសម្ភវតោ ពហុធា ភេទោ សិយា, អថ កស្មា សព្ពេបិ វិសេសលាភិនោ តយោ ឯវ រាសី កត្វា វុត្តាតិ? ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន ទស្សេតុកាមត្តា. តីសុ ហិ រាសីសុ យេ ហីនមជ្ឈិមបញ្ញា, តេ វុត្តបរិច្ឆេទតោ ឩនកមេវ អនុស្សរន្តិ. យេ បន ឧក្កដ្ឋបញ្ញា, តេ វុត្តបរិច្ឆេទំ អតិក្កមិត្វា នានុស្សរន្តីតិ តត្ថ តត្ថ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន ទស្សេតុកាមតោ អនេកជាតិសតសហស្សទសចត្តារីសសំវដ្ដវិវដ្ដានុស្សរណវសេន តយោ ឯវ រាសី កត្វា វុត្តាតិ. ន តតោ ឧទ្ធន្តិ យថាវុត្តកាលត្តយតោ, ចត្តារីសសំវដ្ដវិវដ្ដកប្បតោ វា ឧទ្ធំ នានុស្សរតិ, កស្មា? ទុព្ពលបញ្ញត្តា. តេសញ្ហិ នាមរូបបរិច្ឆេទវិរហតោ ទុព្ពលា បញ្ញា ហោតីតិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ.

៣៤. តប្បកតិយត្តោបិ កត្តុត្ថោយេវាតិ អាហ ‘‘តក្កយតី’’តិ. តប្បកតិយត្តត្តា ឯវ ហិ ទុតិយនយោបិ ឧបបន្នោ ហោតិ. តត្ថ តក្កយតីតិ ឩហយតិ, សស្សតាទិអាការេន តស្មិំ តស្មិំ អារម្មណេ ចិត្តំ អភិនិរោបយតីតិ អត្ថោ. តក្កោតិ អាកោដនលក្ខណោ, វិនិច្ឆយលក្ខណោ វា ទិដ្ឋិដ្ឋានភូតោ វិតក្កោ. តេន តេន បរិយាយេន តក្កនំ សន្ធាយ ‘‘តក្កេត្វា វិតក្កេត្វា’’តិ វុត្តំ វីមំសាយ សមន្នាគតោតិ អត្ថវចនមត្តំ. និព្ពចនំ បន តក្កិបទេ វិយ ទ្វិធា វត្តព្ពំ. វីមំសា នាម វិចារណា, សា ច ទុវិធា បញ្ញា ចេវ បញ្ញាបតិរូបិកា ច. ឥធ បន បញ្ញាបតិរូបិកាវ, សា ចត្ថតោ លោភសហគតចិត្តុប្បាទោ, មិច្ឆាភិនិវេសសង្ខាតោ វា អយោនិសោមនសិការោ. បុព្ពភាគេ វា មិច្ឆាទស្សនភូតំ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតំ, តទេតមត្ថត្តយំ ទស្សេតុំ ‘‘តុលនា រុច្ចនា ខមនា’’តិ វុត្តំ. ‘‘តុលយិត្វា’’តិអាទីសុបិ យថាក្កមំ ‘‘លោភសហគតចិត្តុប្បាទេនា’’តិអាទិនា យោជេតព្ពំ. សមន្តតោ, បុនប្បុនំ វា អាហននំ បរិយាហតំ, តំ បន វិតក្កស្ស អារម្មណំ ឩហនមេវ, ភាវនបុំសកញ្ចេតំ បទន្តិ ទស្សេតិ ‘‘តេន តេន បរិយាយេន តក្កេត្វា’’តិ ឥមិនា. បរិយាយេនាតិ ច ការណេនាតិ អត្ថោ. វុត្តប្បការាយាតិ តិធា វុត្តប្បភេទាយ. អនុវិចរិតន្តិ អនុបវត្តិតំ, វីមំសានុគតេន វា វិចារេន អនុមជ្ជិតំ. តទនុគតធម្មកិច្ចម្បិ ហិ បធានធម្មេ អារោបេត្វា តថា វុច្ចតិ. បដិភាតិ ទិស្សតីតិ បដិភានំ, យថាសមាហិតាការវិសេសវិភាវកោ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទោ, តតោ ជាតន្តិ បដិភានំ, តថា បញ្ញាយនំ, សយំ អត្តនោ បដិភានំ សយំបដិភានំ, តេនេវាហ ‘‘អត្តនោ បដិភានមត្តសញ្ជាត’’ន្តិ. មត្ត-សទ្ទេន ចេត្ថ វិសេសាធិគមាទយោ និវត្តេតិ. អនាមដ្ឋកាលវចនេ វត្តមានវសេនេវ អត្ថនិទ្ទេសោ ឧបបន្នោតិ អាហ ‘‘ឯវំ វទតី’’តិ.

បាឡិយំ ‘‘តក្កី ហោតិ វីមំសី’’តិ សាមញ្ញនិទ្ទេសេន, ឯកសេសេន វា វុត្តំ តក្កីភេទំ វិភជន្តោ ‘‘តត្ថ ចតុព្ពិធោ’’តិអាទិមាហ. បរេហិ បុន សវនំ អនុស្សុតិ, សា យស្សាយំ អនុស្សុតិកោ. បុរិមំ អនុភូតបុព្ពំ ជាតិំ សរតីតិ ជាតិស្សរោ. លព្ភតេតិ លាភោ, យំ កិញ្ចិ អត្តនា បដិលទ្ធំ រូបាទិ, សុខាទិ ច, ន បន ឈានាទិវិសេសោ, តេនេវាហ បាឡិយំ ‘‘សោ តក្កបរិយាហតំ វីមំសានុវិចរិតំ សយំបដិភានំ ឯវមាហា’’តិ. អដ្ឋកថាយម្បិ វុត្តំ ‘‘អត្តនោ បដិភានមត្តសញ្ជាត’’ន្តិ. អាចរិយធម្មបាលត្ថេរោបិ វទតិ ‘‘មត្ត-សទ្ទេន វិសេសាធិគមាទយោ និវត្តេតី’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.៣៤) សោ ឯតស្សាតិ លាភី. សុទ្ធេន បុរិមេហិ អសម្មិស្សេន, សុទ្ធំ វា តក្កនំ សុទ្ធតក្កោ, សោ យស្សាយំ សុទ្ធតក្កិកោ. តេន ហីតិ ឧយ្យោជនត្ថេ និបាតោ, តេន តថា វេស្សន្តររញ្ញោវ ភគវតិ សមានេតិ ទិដ្ឋិគ្គាហំ ឧយ្យោជេតិ. លាភិតាយាតិ រូបាទិសុខាទិលាភីភាវតោ. ‘‘អនាគតេបិ ឯវំ ភវិស្សតី’’តិ ឥទំ លាភីតក្កិនោ ឯវម្បិ សម្ភវតីតិ សម្ភវទស្សនវសេន ឥធាធិប្បេតំ តក្កនំ សន្ធាយ វុត្តំ. អនាគតំសតក្កនេនេវ ហិ សស្សតគ្គាហី ភវតិ. ‘‘អតីតេបិ ឯវំ អហោសី’’តិ ឥទំ បន អនាគតំសតក្កនស្ស ឧបនិស្សយនិទស្សនមត្តំ. សោ ហិ ‘‘យថា មេ ឥទានិ អត្តា សុខី ហោតិ, ឯវំ អតីតេបីតិ បឋមំ អតីតំសានុតក្កនំ ឧបនិស្សាយ អនាគតេបិ ឯវំ ភវិស្សតី’’តិ តក្កយន្តោ ទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. ‘‘ឯវំ សតិ ឥទំ ហោតី’’តិ ឥមិនា អនិច្ចេសុ ភាវេសុ អញ្ញោ ករោតិ, អញ្ញោ បដិសំវេទេតីតិ ទោសោ អាបជ្ជតិ, តថា ច សតិ កតស្ស វិនាសោ អកតស្ស ច អជ្ឈាគមោ សិយា. និច្ចេសុ បន ភាវេសុ អញ្ញោ ករោតិ, អញ្ញោ បដិសំវេទេតីតិ ទោសោ នាបជ្ជតិ. ឯវញ្ច សតិ កតស្ស អវិនាសោ, អកតស្ស ច អនជ្ឈាគមោ សិយាតិ តក្កិកស្ស យុត្តិគវេសនាការំ ទស្សេតិ.

តក្កមត្តេនេវាតិ សុទ្ធតក្កនេនេវ. មត្ត-សទ្ទេន ហិ អាគមាទីនំ, អនុស្សវាទីនញ្ច អភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘ននុ ច វិសេសលាភិនោបិ សស្សតវាទិនោ វិសេសាធិគមហេតុ អនេកេសុ ជាតិសតសហស្សេសុ, ទសសុ សំវដ្ដវិវដ្ដេសុ, ចត្តាលីសាយ ច សំវដ្ដវិវដ្ដេសុ យថានុភូតំ អត្តនោ សន្តានំ, តប្បដិពទ្ធញ្ច ធម្មជាតំ ‘‘អត្តា, លោកោ’’តិ ច អនុស្សរិត្វា តតោ បុរិមតរាសុបិ ជាតីសុ តថាភូតស្ស អត្ថិតានុវិតក្កនមុខេន អនាគតេបិ ឯវំ ភវិស្សតីតិ អត្តនោ ភវិស្សមានានុតក្កនំ, សព្ពេសម្បិ សត្តានំ តថាភាវានុតក្កនញ្ច កត្វា សស្សតាភិនិវេសិនោ ជាតា, ឯវញ្ច សតិ សព្ពោបិ សស្សតវាទី អនុស្សុតិកជាតិស្សរលាភីតក្កិកា វិយ អត្តនោ ឧបលទ្ធវត្ថុនិមិត្តេន តក្កនេន បវត្តវាទត្តា តក្កីបក្ខេយេវ តិដ្ឋេយ្យ, តថា ច សតិ វិសេសភេទរហិតត្តា ឯកោវាយំ សស្សតវាទោ វវត្ថិតោ ភវេយ្យ, អវស្សញ្ច វុត្តប្បការំ តក្កនមិច្ឆិតព្ពំ, អញ្ញថា វិសេសលាភី សស្សតវាទី ឯកច្ចសស្សតិកបក្ខំ, អធិច្ចសមុប្បន្និកបក្ខំ វា ភជេយ្យាតិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. វិសេសលាភីនញ្ហិ ខន្ធសន្តានស្ស ទីឃទីឃតរំ ទីឃតមកាលានុស្សរណំ សស្សតគ្គាហស្ស អសាធារណការណំ. តថា ហិ ‘‘អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរាមិ. ឥមិនាមហំ ឯតំ ជានាមី’’តិ អនុស្សរណមេវ បធានការណភាវេន ទស្សិតំ. យំ បន តស្ស ‘‘ឥមិនាមហំ ឯតំ ជានាមី’’តិ បវត្តំ តក្កនំ, ន តំ ឥធ បធានំ អនុស្សរណំ បដិច្ច តស្ស អបធានភាវតោ, បធានការណេន ច អសាធារណេន និទ្ទេសោ សាសនេ, លោកេបិ ច និរុឡ្ហោ យថា ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណំ យវង្កុរោ’’តិអាទិ.

ឯវំ បនាយំ ទេសនា បធានការណវិភាវិនី, តស្មា សតិបិ អនុស្សវាទិវសេន, តក្កិកានំ ហីនាទិវសេន ច មន្ទបញ្ញាទីនំ វិសេសលាភីនំ ពហុធា ភេទេ អញ្ញតរភេទសង្គហវសេន ភគវតា ចត្តារិដ្ឋានានិ វិភជិត្វា វវត្ថិតា សស្សតវាទានំ ចតុព្ពិធតា. ន ហិ, ឥធ សាវសេសំ ធម្មំ ទេសេតិ ធម្មរាជាតិ. យទេវំ អនុស្សុតិកាទីសុបិ អនុស្សវាទីនំ បធានភាវោ អាបជ្ជតីតិ? ន តេសំ អញ្ញាយ សច្ឆិកិរិយាយ អភាវេន តក្កបធានត្តា, ‘‘បធានការណេន ច អសាធារណេន និទ្ទេសោ សាសនេ, លោកេបិ ច និរុឡ្ហោ’’តិ វុត្តោវាយមត្ថោតិ. អថ វា វិសេសាធិគមនិមិត្តរហិតស្ស តក្កនស្ស សស្សតគ្គាហេ វិសុំ ការណភាវទស្សនត្ថំ វិសេសាធិគមោ វិសុំ សស្សតគ្គាហការណភាវេន វត្តព្ពោ, សោ ច មន្ទមជ្ឈិមតិក្ខបញ្ញាវសេន តិវិធោតិ តិធា វិភជិត្វា, សព្ពតក្កិនោ ច តក្កីភាវសាមញ្ញតោ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា ចតុធា ឯវ វវត្ថាបិតោ សស្សតវាទោ ភគវតាតិ.

៣៥. ‘‘អញ្ញតរេនា’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកេនា’’តិ វុត្តំ. អដ្ឋានបយុត្តស្ស បន វា-សទ្ទស្ស អនិយមត្ថតំ សន្ធាយាហ ‘‘ទ្វីហិ វា តីហិ វា’’តិ, តេន ចតូសុ វត្ថូសុ យថារហមេកច្ចំ ឯកច្ចស្ស បញ្ញាបនេ សហការីការណន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘ពហិទ្ធា’’តិ ពាហ្យត្ថវាចកោ កត្តុនិទ្ទិដ្ឋោ និបាតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ពហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថាហ – កិំ បនេតានិ វត្ថូនិ អត្តនោ អភិនិវេសស្ស ហេតុ, ឧទាហុ បរេសំ បតិដ្ឋាបនស្សាតិ. កិញ្ចេត្ថ, យទិ តាវ អត្តនោ អភិនិវេសស្ស ហេតុ, អថ កស្មា អនុស្សរណតក្កនានិយេវ គហិតានិ, ន សញ្ញាវិបល្លាសាទយោ. តថា ហិ វិបរីតសញ្ញាអយោនិសោមនសិការអសប្បុរិសូបនិស្សយអសទ្ធម្មស្សវនាទីនិបិ ទិដ្ឋិយា បវត្តនដ្ឋេន ទិដ្ឋិដ្ឋានានិ. អថ បន បរេសំ បតិដ្ឋាបនស្ស ហេតុ, អនុស្សរណហេតុភូតោ អធិគមោ វិយ, តក្កនបរិយេដ្ឋិភូតា យុត្តិ វិយ ច អាគមោបិ វត្ថុភាវេន វត្តព្ពោ, ឧភយថាបិ ច យថាវុត្តស្ស អវសេសការណស្ស សម្ភវតោ ‘‘នត្ថិ ឥតោ ពហិទ្ធា’’តិ វចនំ ន យុជ្ជតេវាតិ? នោ ន យុជ្ជតិ, កស្មា? អភិនិវេសបក្ខេ តាវ អយំ ទិដ្ឋិគតិកោ អសប្បុរិសូបនិស្សយអសទ្ធម្មស្សវនេហិ អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជិត្វា វិបល្លាសសញ្ញោ រូបាទិធម្មានំ ខណេ ខណេ ភិជ្ជនសភាវស្ស អនវពោធតោ ធម្មយុត្តិំ អតិធាវន្តោ ឯកត្តនយំ មិច្ឆា គហេត្វា យថាវុត្តានុស្សរណតក្កនេហិ ខន្ធេសុ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ (ទី. និ. ៣១) អភិនិវេសំ ឧបនេសិ, ឥតិ អាសន្នការណត្តា, បធានការណត្តា ច តគ្គហណេនេវ ច ឥតរេសម្បិ គហិតត្តា អនុស្សរណតក្កនានិយេវ ឥធ គហិតានិ. បតិដ្ឋាបនបក្ខេ បន អាគមោបិ យុត្តិយមេវ ឋិតោ វិសេសេន និរាគមានំ ពាហិរកានំ តក្កគ្គាហិភាវតោ, តស្មា អនុស្សរណតក្កនានិយេវ សស្សតគ្គាហស្ស វត្ថុភាវេន គហិតានិ.

កិញ្ច ភិយ្យោ – ទុវិធំ បរមត្ថធម្មានំ លក្ខណំ សភាវលក្ខណំ, សាមញ្ញលក្ខណញ្ច. តត្ថ សភាវលក្ខណាវពោធោ បច្ចក្ខញាណំ, សាមញ្ញលក្ខណាវពោធោ អនុមានញាណំ. អាគមោ ច សុតមយាយ បញ្ញាយ សាធនតោ អនុមានញាណមេវ អាវហតិ, សុតានំ បន ធម្មានំ អាការបរិវិតក្កនេន និជ្ឈានក្ខន្តិយំ ឋិតោ ចិន្តាមយបញ្ញំ និព្ពត្តេត្វា អនុក្កមេន ភាវនាយ បច្ចក្ខញាណំ អធិគច្ឆតីតិ ឯវំ អាគមោបិ តក្កនវិសយំ នាតិក្កមតិ, តស្មា ចេស តក្កគ្គហណេន គហិតោវាតិ វេទិតព្ពោ. សោ អដ្ឋកថាយំ អនុស្សុតិតក្កគ្គហណេន វិភាវិតោ, ឯវំ អនុស្សរណតក្កនេហិ អសង្គហិតស្ស អវសិដ្ឋស្ស ការណស្ស អសម្ភវតោ យុត្តមេវិទំ ‘‘នត្ថិ ឥតោ ពហិទ្ធា’’តិ វចនន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘អនេកវិហិតានិ អធិមុត្តិបទានិ អភិវទន្តី’’តិ (ទី. និ. ១.២៩), ‘‘សស្សតំ អត្តានញ្ច លោកញ្ច បញ្ញបេន្តី’’តិ (ទី. និ. ១.៣០) ច វចនតោ បន បតិដ្ឋាបនវត្ថូនិយេវ ឥធ ទេសិតានិ តំទេសនាយ ឯវ អភិនិវេសស្សាបិ សិជ្ឈនតោ. អនេកភេទេសុ ហិ ទេសិតេសុ យស្មិំ ទេសិតេ តទញ្ញេបិ ទេសិតា សិទ្ធា ហោន្តិ, តមេវ ទេសេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អភិនិវេសបតិដ្ឋាបនេសុ ច អភិនិវេសេ ទេសិតេបិ បតិដ្ឋាបនំ ន សិជ្ឈតិ អភិនិវេសស្ស បតិដ្ឋាបនេ អនិយមតោ. អភិនិវេសិនោបិ ហិ កេចិ បតិដ្ឋាបេន្តិ, កេចិ ន បតិដ្ឋាបេន្តិ. បតិដ្ឋាបនេ បន ទេសិតេ អភិនិវេសោបិ សិជ្ឈតិ បតិដ្ឋាបនស្ស អភិនិវេសេ និយមតោ. យោ ហិ យត្ថ បរេ បតិដ្ឋាបេតិ, សោបិ តមភិនិវិសតីតិ.

៣៦. តយិទន្តិ ឯត្ថ ត-សទ្ទេន ‘‘សស្សតំ អត្តានញ្ច លោកញ្ច បញ្ញបេន្តី’’តិ ឯតស្ស បរាមសនន្តិ អាហ ‘‘តំ ឥទំ ចតុព្ពិធម្បិ ទិដ្ឋិគត’’ន្តិ. តតោតិ តស្មា បការតោ ជាននត្តា. បរមវជ្ជតាយ អនេកវិហិតានំ អនត្ថានំ ការណភាវតោ ទិដ្ឋិយោ ឯវ ឋានា ទិដ្ឋិដ្ឋានា. យថាហ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមាហំ ភិក្ខវេ, វជ្ជំ វទាមី’’តិ តទេវត្ថំ សន្ធាយ ‘‘ទិដ្ឋិយោវ ទិដ្ឋិដ្ឋានា’’តិ វុត្តំ. ទិដ្ឋីនំ ការណម្បិ ទិដ្ឋិដ្ឋានមេវ ទិដ្ឋីនំ ឧប្បាទាយ សមុដ្ឋានដ្ឋេន. ‘‘យថាហា’’តិអាទិ បដិសម្ភិទាបាឡិយា (បដិ. ម. ១.១២៤) សាធនំ. តត្ថ ខន្ធាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ អារម្មណដ្ឋេន. វុត្តញ្ហិ ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិ, (សំ. និ. ៣.៨១) អវិជ្ជាបិ ឧបនិស្សយាទិភាវេន. យថាហ ‘‘អស្សុតវា ភិក្ខវេ, បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ’’តិអាទិ (ម. និ. ១.២; បដិ. ម. ១.១៣១) ផស្សោបិ ផុសិត្វា គហណូបាយដ្ឋេន. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘តទបិ ផស្សបច្ចយា (ទី. និ. ១.១១៨) ផុស្ស ផុស្ស បដិសំវេទេន្តី’’តិ (ទី. និ. ១.១៤៤) សញ្ញាបិ អាការមត្តគ្គហណដ្ឋេន. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខា’’តិ (សុ. និ. ៨៨០; មហា. និ. ១០៩) បថវិំ បថវិតោ សញ្ញត្វា’’តិ (ម. និ. ១.២) ច អាទិ. វិតក្កោបិ អាការបរិវិតក្កនដ្ឋេន. តេន វុត្តំ ‘‘តក្កញ្ច ទិដ្ឋីសុ បកប្បយិត្វា, សច្ចំ មុសាតិ ទ្វយធម្មមាហូ’’តិ, (សុ. និ. ៨៩២; មហានិ. ១២១) ‘‘តក្កី ហោតិ វីមំសី’’តិ (ទី. និ. ១.៣៤) ច អាទិ. អយោនិសោ មនសិការោបិ អកុសលានំ សាធារណការណដ្ឋេន. តេនាហ ‘‘តស្ស ឯវំ អយោនិសោ មនសិ ករោតោ ឆន្នំ ទិដ្ឋីនំ អញ្ញតរា ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ. អត្ថិ មេ អត្តា’តិ វា អស្ស សច្ចតោ ថេតតោ ទិដ្ឋិឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.១៩) បាបមិត្តោបិ ទិដ្ឋានុគតិ អាបជ្ជនដ្ឋេន. វុត្តម្បិ ច ‘‘ពាហិរំ ភិក្ខវេ, អង្គន្តិ ករិត្វា នាញ្ញំ ឯកង្គម្បិ សមនុបស្ស្សាមិ, យំ ឯវំ មហតោ អនត្ថាយ សំវត្តតិ, យថយិទំ ភិក្ខវេ, បាបមិត្តតា’’តិអាទិ (អ. និ. ១.១១០) បរតោឃោសោបិ ទុរក្ខាតធម្មស្សវនដ្ឋេន. តថា ចេវ វុត្តំ ‘‘ទ្វេមេ ភិក្ខវេ, បច្ចយា មិច្ឆាទិដ្ឋិយា ឧប្បាទាយ. កតមេ ទ្វេ? បរតោ ច ឃោសោ, អយោនិសោ ច មនសិការោ’’តិអាទិ (អ. និ. ២.១២៦) បរេហិ សុតា, ទេសិតា វា ទេសនា បរតោឃោសោ.

‘‘ខន្ធា ហេតូ’’តិអាទិបាឡិ តទត្ថវិភាវិនី. តត្ថ ជនកដ្ឋេន ហេតុ, ឧបត្ថម្ភកដ្ឋេន បច្ចយោ. ឧបាទាយាតិ ឧបាទិយិត្វា, បដិច្ចាតិ អត្ថោ. ‘‘ឧប្បាទាយា’’តិបិ បាឋោ, ឧប្បជ្ជនាយាតិ អត្ថោ. សមុដ្ឋាតិ ឯតេនាតិ សមុដ្ឋានំ, ខន្ធាទយោ ឯវ. ឥធ បន សមុដ្ឋានភាវោយេវ សមុដ្ឋាន-សទ្ទេន វុត្តោ ភាវលោបត្តា, ភាវប្បធានត្តា ច. អាទិន្នា សកសន្តានេ. បវត្តិតា សបរសន្តានេសុ. បរ-សទ្ទោ អភិណ្ហត្ថោតិ វុត្តំ ‘‘បុនប្បុន’’ន្តិ. បរិនិដ្ឋាបិតាតិ ‘‘ឥទមេវ ទស្សនំ សច្ចំ, អញ្ញំ បន មោឃំ តុច្ឆំ មុសា’’តិ អភិនិវេសស្ស បរិយោសានំ មត្ថកំ បាបិតាតិ អត្ថោ. អារម្មណវសេនាតិ អដ្ឋសុ ទិដ្ឋិដ្ឋានេសុ ខន្ធេ សន្ធាយាហ. បវត្តនវសេនាតិ អវិជ្ជាផស្សសញ្ញាវិតក្កាយោនិសោមនសិការេ. អាសេវនវសេនាតិ បាបមិត្តបរតោឃោសេ. យទិបិ សរូបត្ថវសេន វេវចនំ, សង្កេតត្ថវសេន បន ឯវំ វត្តព្ពោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំវិធបរលោកា’’តិ វុត្តំ. យេន កេនចិ ហិ វិសេសនេនេវ វេវចនំ សាត្ថកំ សិយា. បរលោកោ ច កម្មវសេន អភិមុខោ សម្បរេតិ គច្ឆតិ បវត្តតិ ឯត្ថាតិ អភិសម្បរាយោតិ វុច្ចតិ. ‘‘ឥតិ ខោ អានន្ទ, កុសលានិ សីលានិ អនុបុព្ពេន អគ្គាយ បរេន្តី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ១០.២) វិយ ហិ ចុរាទិគណវសេន បរ-សទ្ទំ គតិយមិច្ឆន្តិ សទ្ទវិទូ, អយមេត្ថ អដ្ឋកថាតោ អបរោ នយោ.

ឯវំគតិកាតិ ឯវំគមនា ឯវំនិដ្ឋា, ឯវមនុយុញ្ជនេន ភិជ្ជននស្សនបរិយោសានាតិ អត្ថោ. គតិ-សទ្ទោ ចេត្ថ ‘‘យេហិ សមន្នាគតស្ស មហាបុរិសស្ស ទ្វេវ គតិយោ ភវន្តី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៥៨; ២.៣៣, ៣៥; ៣.១៩៩, ២០០; ម. និ. ២.៣៨៤, ៣៩៧) វិយ និដ្ឋានត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥមេ ទិដ្ឋិសង្ខាតា ទិដ្ឋិដ្ឋានា ឯវំ បរមត្ថតោ អសន្តំ អត្តានំ, សស្សតភាវញ្ច តស្មិំ អជ្ឈារោបេត្វា គហិតា, បរាមដ្ឋា ច សមានា ពាលលបនាយេវ ហុត្វា យាវ បណ្ឌិតា ន សមនុយុញ្ជន្តិ, តាវ គច្ឆន្តិ, បាតុភវន្តិ ច, បណ្ឌិតេហិ សមនុយុញ្ជិយមានា បន អនវដ្ឋិតវត្ថុកា អវិមទ្ទក្ខមា សូរិយុគ្គមនេ ឧស្សាវពិន្ទូ វិយ, ខជ្ជោបនកា វិយ ច ភិជ្ជន្តិ, វិនស្សន្តិ ចាតិ.

តត្ថាយំ អនុយុញ្ជនេ សង្ខេបកថា – យទិ ហិ បរេហិ កប្បិតោ អត្តា លោកោ វា សស្សតោ សិយា, តស្ស និព្ពិការតាយ បុរិមរូបាវិជហនតោ កស្សចិ វិសេសាធានស្ស កាតុមសក្កុណេយ្យតាយ អហិតតោ និវត្តនត្ថំ, ហិតេ ច បដិបជ្ជនត្ថំ ឧបទេសោ ឯវ សស្សតវាទិនោ និប្បយោជនោ សិយា, កថំ វា តេន សោ ឧបទេសោ បវត្តីយតិ វិការាភាវតោ. ឯវញ្ច សតិ បរិកប្បិតស្ស អត្តនោ អជដាកាសស្ស វិយ ទានាទិកិរិយា, ហិំសាទិកិរិយា ច ន សម្ភវតិ, តថា សុខស្ស, ទុក្ខស្ស ច អនុភវននិពន្ធោ ឯវ សស្សតវាទិនោ ន យុជ្ជតិ កម្មពទ្ធាភាវតោ. ជាតិអាទីនញ្ច អសម្ភវតោ វិមោក្ខោ ន ភវេយ្យ, អថ បន ធម្មមត្តំ តស្ស ឧប្បជ្ជតិ ចេវ វិនស្សតិ ច, យស្ស វសេនាយំ កិរិយាទិវោហារោតិ វទេយ្យ, ឯវម្បិ បុរិមរូបាវិជហនេន អវដ្ឋិតស្ស អត្តនោ ធម្មមត្តន្តិ ន សក្កា សម្ភាវេតុំ, តេ វា បនស្ស ធម្មា អវត្ថាភូតា, តស្មា តស្ស ឧប្បន្នា អញ្ញេ វា សិយុំ អនញ្ញេ វា, យទិ អញ្ញេ, ន តាហិ អវត្ថាហិ តស្ស ឧប្បន្នាហិបិ កោចិ វិសេសោ អត្ថិ, យាហិ ករោតិ បដិសំវេទេតិ ចវតិ ឧប្បជ្ជតិ ចាតិ ឥច្ឆិតំ, ឯវញ្ច ធម្មកប្បនាបិ និរត្ថកា សិយា, តស្មា តទវត្ថោ ឯវ យថាវុត្តទោសោ, អថានញ្ញេ, ឧប្បាទវិនាសវន្តីហិ អវត្ថាហិ អនញ្ញស្ស អត្តនោ តាសំ វិយ ឧប្បាទវិនាសសព្ភាវតោ កុតោ ភវេយ្យ និច្ចតាវកាសោ, តាសម្បិ វា អត្តនោ វិយ និច្ចតាបវត្តិ, តស្មា ពន្ធវិមោក្ខានំ អសម្ភវោ ឯវាតិ ន យុជ្ជតិយេវ សស្សតវាទោ, ន ចេត្ថ កោចិ វាទី ធម្មានំ សស្សតភាវេ បរិសុទ្ទំ យុត្តិំ វត្តុំ សមត្ថោ ភវេយ្យ, យុត្តិរហិតញ្ច វចនំ ន បណ្ឌិតានំ ចិត្តំ អារាធេតិ, តេនាវោចុម្ហ ‘‘យាវ បណ្ឌិតា ន សមនុយុញ្ជន្តិ, តាវ គច្ឆន្តិ, បាតុភវន្តិ ចា’’តិ.

សការណំ សគតិកន្តិ ឯត្ថ សហ-សទ្ទោ វិជ្ជមានត្ថោ ‘‘សលោមកោ សបក្ខកោ’’តិអាទីសុ វិយ, ន បន សមវាយត្ថោ ច-សទ្ទេន ‘‘តយិទំ ភិក្ខវេ, តថាគតោ បជានាតី’’តិ វុត្តស្ស ទិដ្ឋិគតស្ស សមុច្ចិនិតត្តា, ‘‘តញ្ច តថាគតោ បជានាតី’’តិ ឥមិនា ច ការណគតីនមេវ បជាននភាវេន វុត្តត្តា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – តយិទំ ភិក្ខវេ, ការណវន្តំ គតិវន្តំ ទិដ្ឋិគតំ តថាគតោ បជានាតិ, ន កេវលញ្ច តទេវ, អថ ខោ តស្ស ការណគតិសង្ខាតំ តញ្ច សព្ពន្តិ. ‘‘តតោ…បេ… បជានាតី’’តិ វុត្តវាក្យស្ស អត្ថំ វុត្តនយេន សំវណ្ណេតិ ‘‘តតោ ចា’’តិអាទិនា. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សេវិធ វិភជនន្តិ បករណានុរូបមត្ថំ អាហ ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ចា’’តិ, តស្មិំ វា វុត្តេ តទធិដ្ឋានតោ អាសវក្ខយញាណំ, តទវិនាភាវតោ វា សព្ពម្បិ ទសពលាទិញាណំ គហិតមេវាតិបិ តទេវ វុត្តំ.

ឯវំវិធន្តិ ‘‘សីលញ្ចា’’តិអាទិនា ឯវំវុត្តប្បការំ. បជានន្តោបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទេន, អបិ-សទ្ទេន វា ‘‘តញ្ចា’’តិ វុត្ត ច-សទ្ទស្ស សម្ភាវនត្ថភាវំ ទស្សេតិ, តេន តតោ ទិដ្ដិគតតោ ឧត្តរិតរំ សារភូតំ សីលាទិគុណវិសេសម្បិ តថាគតោ នាភិនិវិសតិ, កោ បន វាទោ វដ្ដាមិសេតិ សម្ភាវេតិ. ‘‘អហ’’ន្តិ ទិដ្ដិមានវសេន បរាមសនាការទស្សនំ. បជានាមីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទេន បការត្ថេន, និទស្សនត្ថេន វា. ‘‘មម’’ន្តិ តណ្ហាវសេន បរាមសនាការំ ទស្សេតិ. តណ្ហាទិដ្ឋិមានបរាមាសវសេនាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិមានសង្ខាតបរាមាសវសេន. ធម្មសភាវមតិក្កមិត្វា ‘‘អហំ មម’’ន្តិ បរតោ អភូតតោ អាមសនំ បរាមាសោ, តណ្ហាទយោ ឯវ. ន ហិ តំ អត្ថិ, យំ ខន្ធេសុ ‘‘អហ’’ន្តិ វា ‘‘មម’’ន្តិ វា គហេតព្ពំ សិយា, អបរាមសតោ អបរាមសន្តស្ស អស្ស តថាគតស្ស និព្ពុតិ វិទិតាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អបរាមសតោ’’តិ ចេទំ និព្ពុតិបវេទនាយ (និព្ពុតិវេទនស្ស ទី. និ. ដី. ១.៣៦) ហេតុគព្ភវិសេសនំ. ‘‘វិទិតា’’តិ បទមបេក្ខិត្វា កត្តរិ សាមិវចនំ. អបរាមសតោ បរាមាសរហិតបដិបត្តិហេតុ អស្ស តថាគតស្ស កត្តុភូតស្ស និព្ពុតិ អសង្ខតធាតុ វិទិតា, អធិគតាតិ វា អត្ថោ. ‘‘អបរាមសតោ’’តិ ហេទំ ហេតុម្ហិ និស្សក្កវចនំ.

‘‘អបរាមាសបច្ចយា’’តិ បច្ចត្តញ្ញេវ បវេទនាយ ការណទស្សនំ. អស្សាតិ កត្តារំ វត្វាបិ បច្ចត្តញ្ញេវាតិ វិសេសទស្សនត្ថំ បុន កត្តុវចនន្តិ អាហ ‘‘សយមេវ អត្តនាយេវា’’តិ. សយំ, អត្តនាតិ វា ភាវនបុំសកំ. និបាតបទញ្ហេតំ. ‘‘អបរាមសតោ’’តិ វចនតោ បរាមាសានមេវ និព្ពុតិ ឥធ ទេសិតា, តំទេសនាយ ឯវ តទញ្ញេសម្បិ និព្ពុតិយា សិជ្ឈនតោតិ ទស្សេតិ ‘‘តេសំ បរាមាសកិលេសាន’’ន្តិ ឥមិនា, បរាមាសសង្ខាតានំ កិលេសានន្តិ អត្ថោ. អបិច កាមំ ‘‘អបរាមសតោ’’តិ វចនតោ បរាមាសានមេវ និព្ពុតិ ឥធ ទេសិតាតិ វិញ្ញាយតិ, តំទេសនាយ បន តទវសេសានម្បិ កិលេសានំ និព្ពុតិ ទេសិតា នាម ភវតិ បហានេកដ្ឋតាទិភាវតោ, តស្មា តេសម្បិ និព្ពុតិ និទ្ធារេត្វា ទស្សេតព្ពាតិ វុត្តំ ‘‘តេសំ បរាមាសកិលេសាន’’ន្តិ, តណ្ហាទិដ្ឋិមានសង្ខាតានំ បរាមាសានំ, តទញ្ញេសញ្ច កិលេសានន្តិ អត្ថោ. គោពលីពទ្ទនយោ ហេស. និព្ពុតីតិ ច និព្ពាយនភូតា អសង្ខតធាតុ, តញ្ច ភគវា ពោធិមូលេយេវ បត្តោ, តស្មា សា បច្ចត្តញ្ញេវ វិទិតាតិ.

យថាបដិបន្នេនាតិ យេន បដិបន្នេន. តប្បដិបត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘តាសំយេវ…បេ… អាទិមាហា’’តិ អនុសន្ធិទស្សនំ. កស្មា បន វេទនានញ្ញេវ កម្មដ្ឋានមាចិក្ខតីតិ អាហ ‘‘យាសូ’’តិអាទិ, ឥមិនា ទេសនាវិលាសំ ទស្សេតិ. ទេសនាវិលាសប្បត្តោ ហិ ភគវា ទេសនាកុសលោ ខន្ធាយតនាទិវសេន អនេកវិធាសុ ចតុសច្ចទេសនាសុ សម្ភវន្តីសុបិ ទិដ្ឋិគតិកា វេទនាសុ មិច្ឆាបដិបត្តិយា ទិដ្ឋិគហនំ បក្ខន្ទាតិ ទស្សនត្ថំ តថាបក្ខន្ទនមូលភូតា វេទនាយេវ បរិញ្ញាភូមិភាវេន ឧទ្ធរតីតិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ វាទេ. ឯវំ ឯត្ថាតិបិ. កម្មដ្ឋានន្តិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ. ឯត្ថ ហិ វេទនាគហណេន គហិតា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខសច្ចំ. វេទនានំ សមុទយគ្គហណេន គហិតោ អវិជ្ជាសមុទយោ សមុទយសច្ចំ, អត្ថង្គមនិស្សរណបរិយាយេហិ និរោធសច្ចំ, ‘‘យថាភូតំ វិទិត្វា’’តិ ឯតេន មគ្គសច្ចន្តិ ឯវំ ចត្តារិ សច្ចានិ វេទិតព្ពានិ. ‘‘យថាភូតំ វិទិត្វា’’តិ ឥទំ វិភជ្ជព្យាករណត្ថបទន្តិ តទត្ថំ វិភជ្ជ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. វិសេសតោ ហិ ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា វេទនាសមុទយោ’’តិអាទិលក្ខណានំ វសេន សមុទយាទីសុ អត្ថោ យថារហំ វិភជ្ជ ទស្សេតព្ពោ. អវិសេសតោ បន វេទនាយ សមុទយាទីនិ វិបស្សនាបញ្ញាយ អារម្មណបដិវេធវសេន, មគ្គបញ្ញាយ អសម្មោហបដិវេធវសេន ជានិត្វា បដិវិជ្ឈិត្វាតិ អត្ថោ. បច្ចយសមុទយដ្ឋេនាតិ ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ១.៤០៤; សំ. និ. ២.២១; ឧទា. ១) វុត្តលក្ខណេន អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយានំ ឧប្បាទេន ចេវ មគ្គេន អសមុគ្ឃាដេន ច. យាវ ហិ មគ្គេន ន សមុគ្ឃាដីយតិ, តាវ បច្ចយោតិ វុច្ចតិ. និព្ពត្តិលក្ខណន្តិ ឧប្បាទលក្ខណំ, ជាតិន្តិ អត្ថោ. បញ្ចន្នំ លក្ខណានន្តិ ឯត្ថ ច ចតុន្នម្បិ បច្ចយានំ ឧប្បាទលក្ខណមេវ អគ្គហេត្វា បច្ចយលក្ខណម្បិ គហេតព្ពំ សមុទយំ បដិច្ច តេសំ យថារហំ ឧបការកត្តា. តថា ចេវ សំវណ្ណិតំ ‘‘មគ្គេន អសមុគ្ឃាដេន ចា’’តិ. បច្ចយនិរោធដ្ឋេនាតិ ‘‘ឥមស្មិំ និរុទ្ធេ ឥទំ និរុទ្ធំ ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតី’’តិ (ម. និ. ១.៤០៦; ឧទា. ៣; សំ. និ. ២.៤១) វុត្តលក្ខណេន អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយានំ និរោធេន ចេវ មគ្គេន សមុគ្ឃាដេន ច. វិបរិណាមលក្ខណន្តិ និរោធលក្ខណំ, ភង្គន្តិ អត្ថោ. វយន្តិ និរោធំ. យន្តិ យស្មា បច្ចយភាវសង្ខាតហេតុតោ. វេទនំ បដិច្ចាតិ បុរិមុប្បន្នំ អារម្មណាទិបច្ចយភូតំ វេទនំ លភិត្វា. សុខំ សោមនស្សន្តិ សុខញ្ចេវ សោមនស្សញ្ច. អយន្តិ បុរិមវេទនាយ យថារហំ បច្ឆិមុប្បន្នានំ សុខសោមនស្សានំ បច្ចយភាវោ. អស្សាទោ នាម អស្សាទិតព្ពោតិ កត្វា.

អបរោ នយោ – យន្តិ សុខំ, សោមនស្សញ្ច. អយន្តិ ច នបុំសកលិង្គេន និទ្ទិដ្ឋំ សុខសោមនស្សមេវ អស្សាទបទមបេក្ខិត្វា បុល្លិង្គេន និទ្ទិសីយតិ, ឥមស្មិំ បន វិកប្បេ សុខសោមនស្សានំ ឧប្បាទោយេវ តេហិ ឧប្បាទវន្តេហិ និទ្ទិដ្ឋោ, សត្តិយា, សត្តិមតោ ច អភិន្នត្តា. ន ហិ សុខសោមនស្សមន្តរេន តេសំ ឧប្បាទោ លព្ភតិ. ឥតិ បុរិមវេទនំ បដិច្ច សុខសោមនស្សុប្បាទោបិ បុរិមវេទនាយ អស្សាទោ នាម អស្សាទីយតេតិ កត្វា. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – បុរិមមុប្បន្នំ វេទនំ អារព្ភ សោមនស្សុប្បត្តិយំ យោ បុរិមវេទនាយ បច្ចយភាវសង្ខាតោ អស្សាទេតព្ពាការោ, សោមនស្សស្ស វា ឧប្បាទសង្ខាតោ តទស្សាទនាការោ, អយំ បុរិមវេទនាយ អស្សាទោតិ. កថំ បន វេទនំ អារព្ភ សុខំ ឧប្បជ្ជតិ, ននុ ផោដ្ឋព្ពារម្មណន្តិ? ចេតសិកសុខស្សេវ អារព្ភ បវត្តិយមធិប្បេតត្តា នាយំ ទោសោ. អារព្ភ បវត្តិយញ្ហិ វិសេសនមេវ សោមនស្សគ្គហណំ សោមនស្សំ សុខន្តិ យថា ‘‘រុក្ខោ សីសបា’’តិ អញ្ញបច្ចយវសេន ឧប្បត្តិយំ បន កាយិកសុខម្បិ អស្សាទោយេវ, យថាលាភកថា វា ឯសាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘យា វេទនា អនិច្ចា’’តិអាទិនា សត្តិមតា សត្តិ និទស្សិតា. តត្រាយមត្ថោ – យា វេទនា ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចា, ឧទយព្ពយបដិបីឡនដ្ឋេន ទុក្ខា, ជរាយ, មរណេន ចាតិ ទ្វិធា វិបរិណាមេតព្ពដ្ឋេន វិបរិណាមធម្មា. តស្សា ឯវំភូតាយ អយំ អនិច្ចទុក្ខវិបរិណាមភាវោ វេទនាយ សព្ពាយបិអាទីនវោតិ. អាទីនំ បរមការុញ្ញំ វាតិ បវត្តតិ ឯតស្មាតិ ហិ អាទីនវោ. អបិចអាទីនំ អតិវិយ កបណំ បវត្តនដ្ឋេន កបណមនុស្សោ អាទីនវោ, អយម្បិ ឯវំសភាវោតិ តថា វុច្ចតិ. សត្តិមតា ហិ សត្តិ អភិន្នា តទវិនាភាវតោ.

ឯត្ថ ច ‘‘អនិច្ចា’’តិ ឥមិនា សង្ខារទុក្ខតាវសេន ឧបេក្ខាវេទនាយ, សព្ពាសុ វា វេទនាសុអាទីនវមាហ, ‘‘ទុក្ខា’’តិ ឥមិនា ទុក្ខទុក្ខតាវសេនទុក្ខវេទនាយ, ‘‘វិបរិណាមធម្មា’’តិ ឥមិនា វិបរិណាមទុក្ខតាវសេន សុខវេទនាយ. អវិសេសេន វា តីណិបិ បទានិ តិស្សន្នម្បិ វេទនានំ វសេន យោជេតព្ពានិ. ឆន្ទរាគវិនយោតិ ឆន្ទសង្ខាតរាគវិនយនំ វិនាសោ. ‘‘អត្ថវសា លិង្គវិភត្តិវិបរិណាមោ’’តិ វចនតោ យំ ឆន្ទរាគប្បហានន្តិ យោជេតព្ពំ. បរិយាយវចនមេវិទំ បទទ្វយំ. យថាភូតំ វិទិត្វាតិ មគ្គស្ស វុត្តត្តា មគ្គនិព្ពានវសេន វា យថាក្កមំ យោជនាបិ វដ្ដតិ. វេទនាយាតិ និស្សក្កវចនំ. និស្សរណន្តិ នេក្ខម្មំ. យាវ ហិ វេទនាបដិពទ្ធំ ឆន្ទរាគំ នប្បជហតិ, តាវាយំ បុរិសោ វេទនាយ អល្លីនោយេវ ហោតិ. យទា បន តំ ឆន្ទរាគំ បជហតិ, តទាយំ បុរិសោ វេទនាយ និស្សដោ វិសំយុត្តោ ហោតិ, តស្មា ឆន្ទរាគប្បហានំ វេទនាយ និស្សរណំ វុត្តំ. តព្ពចនេន បន វេទនាសហជាតនិស្សយារម្មណភូតា រូបារូបធម្មា គហិតា ឯវ ហោន្តីតិបិ បញ្ចហិ ឧបាទានក្ខន្ធេហិ និស្សរណវចនំ សិទ្ធមេវ. វេទនាសីសេន ហិ ទេសនា អាគតា, តត្ថ បន ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. លក្ខណហារវសេនាបិ អយមត្ថោ វិភាវេតព្ពោ. វុត្តញ្ហិ អាយស្មតា មហាកច្ចានត្ថេរេន –

‘‘វុត្តម្ហិ ឯកធម្មេ, យេ ធម្មា ឯកលក្ខណា កេចិ;

វុត្តា ភវន្តិ សព្ពោ, សោ ហារោ លក្ខណោ នាមា’’តិ. (នេត្តិ. ៤៨៥);

កាមុបាទានមូលកត្តា សេសុបាទានានំ បហីនេ ច កាមុបាទានេ ឧបាទានសេសាភាវតោ ‘‘វិគតឆន្ទរាគតាយ អនុបាទានោ’’តិ វុត្តំ, ឯតេន ‘‘អនុបាទាវិមុត្តោ’’តិ ឯតស្សត្ថំ សង្ខេបេន ទស្សេតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – វិគតឆន្ទរាគតាយ អនុបាទានោ, អនុបាទានត្តា ច អនុបាទាវិមុត្តោតិ. តមត្ថំ វិត្ថារេតុំ, សមត្ថេតុំ វា ‘‘យស្មិ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យស្មិំ ឧបាទានេតិ សេសុបាទានមូលភូតេ កាមុបាទានេ. តស្សាតិ កាមុបាទានស្ស. អនុបាទិយិត្វាតិ ឆន្ទរាគវសេន អនាទិយិត្វា, ឯតេន ‘‘អនុបាទាវិមុត្តោ’’តិ បទស្ស យ-ការលោបេន សមាសភាវំ, ព្យាសភាវំ វា ទស្សេតិ.

៣៧. ‘‘ឥមេ ខោ’’តិអាទិ យថាបុដ្ឋស្ស ធម្មស្ស វិស្សជ្ជិតភាវេន និគមនវចនំ, ‘‘បជានាតី’’តិ វុត្តបជាននមេវ ច ឥម-សទ្ទេន និទ្ទិដ្ឋន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘យេ តេ’’តិអាទិមាហ. យេ តេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណធម្មេ…បេ… អបុច្ឆិំ, យេហិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណធម្មេហិ…បេ… វទេយ្យុំ, តញ្ច…បេ… បជានាតីតិ ឯវំ និទ្ទិដ្ឋា ឥមេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណធម្មា គម្ភីរា…បេ… បណ្ឌិតវេទនីយា ចាតិ វេទិតព្ពាតិ យោជនា. ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ បិណ្ឌត្ថទស្សនំ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ‘‘អនុបាទាវិមុត្តោ ភិក្ខវេ, តថាគតោ’’តិ ឥមិនា អគ្គមគ្គផលុប្បត្តិំ ទស្សេតិ, ‘‘វេទនានំ, សមុទយញ្ចា’’តិអាទិនា ច ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ. តថាបិ យស្សា ធម្មធាតុយា សុប្បដិវិទ្ធត្តា ឥមំ ទិដ្ឋិគតំ សការណំ សគតិកំ បភេទតោ វិភជិតុំ សមត្ថោ ហោតិ, តស្សា បទដ្ឋានេន ចេវ សទ្ធិំ បុព្ពភាគបដិបទាយ ឧប្បត្តិភូមិយា ច តទេវ បាកដតរំ កត្តុកាមោ ធម្មរាជា ឯវំ ទស្សេតីតិ វុត្តំ ‘‘តទេវ និយ្យាតិត’’ន្តិ, និគមិតំ និដ្ឋាបិតន្តិ អត្ថោ. អន្តរាតិ បុច្ឆិតវិស្សជ្ជិតធម្មទស្សនវចនានមន្តរា ទិដ្ឋិយោ វិភត្តា តស្ស បជាននាការទស្សនវសេនាតិ អត្ថោ.

បឋមភាណវារវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា.