មហាសីលវណ្ណនា

២១. អង្គានិ អារព្ភ បវត្តត្តា អង្គសហចរិតំ សត្ថំ ‘‘អង្គ’’ន្តិ វុត្តំ ឧត្តរបទលោបេន វា. និមិត្តន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ, តេនាហ ‘‘ហត្ថបាទាទីសូ’’តិអាទិ. កេចិ បន ‘‘អង្គន្តិ អង្គវិការំ បរេសំ អង្គវិការទស្សនេនាបិ លាភាលាភាទិវិជានន’’ន្តិ វទន្តិ. និមិត្តសត្ថន្តិ និមិត្តេន សញ្ជាននប្បការទីបកំ សត្ថំ, តំ វត្ថុនា វិភាវេតុំ ‘‘បណ្ឌុរាជា’’តិអាទិមាហ. បណ្ឌុរាជាតិ ច ‘‘ទក្ខិណារាមាធិបតិ’’ ឥច្ចេវ វុត្តំ. សីហឡទីបេ ទក្ខិណារាមនាមកស្ស សង្ឃារាមស្ស ការកោតិ វទន្តិ. ‘‘ទក្ខិណមធុរាធិបតី’’តិ ច កត្ថចិ លិខិតំ, ទក្ខិណមធុរនគរស្ស អធិបតីតិ អត្ថោ. មុត្តាយោតិ មុត្តិកា. មុដ្ឋិយាតិ ហត្ថមុទ្ទាយ. ឃរគោលិកាយាតិ សរពុនា. សោ ‘‘មុត្តា’’តិ សញ្ញានិមិត្តេនាហ, សង្ខ្យានិមិត្តេន បន ‘‘តិស្សោ’’តិ.

‘‘មហន្តាន’’ន្តិ ឯតេន អប្បកំ និមិត្តមេវ, មហន្តំ បន ឧប្បាទោតិ និមិត្តុប្បាទានំ វិសេសំ ទស្សេតិ. ឧប្បតិតន្តិ ឧប្បតនំ. សុភាសុភផលំ បកាសេន្តោ ឧប្បជ្ជតិ គច្ឆតីតិ ឧប្បាទោ, ឧប្បាតោបិ, សុភាសុភសូចិកា ភូតវិកតិ. សោ ហិ ធូមោ វិយ អគ្គិស្ស កម្មផលស្ស បកាសនមត្តមេវ ករោតិ, ន តុ តមុប្បាទេតីតិ. ឥទន្តិ ឥទំ នាម ផលំ. ឯវន្តិ ឥមិនា នាម អាការេន. អាទិសន្តីតិ និទ្ទិសន្តិ. បុព្ពណ្ហសមយេតិ កាលវសេន. ឥទំ នាមាតិ វត្ថុវសេន វទតិ. យោ វសភំ, កុញ្ជរំ, បាសាទំ, បព្ពតំ វា អារុឡ្ហមត្តានំ សុបិនេ បស្សតិ, តស្ស ‘‘ឥទំ នាម ផល’’ន្តិអាទិនា ហិ វត្ថុកិត្តនំ ហោតិ. សុបិនកន្តិ សុបិនសត្ថំ. អង្គសម្បត្តិវិបត្តិទស្សនមត្តេន បុព្ពេ ‘‘អង្គ’’ន្តិ វុត្តំ, ឥធ បន មហានុភាវតាទិនិប្ផាទកលក្ខណវិសេសទស្សនេន ‘‘លក្ខណ’’ន្តិ អយមេតេសំ វិសេសោ, តេនាហ ‘‘ឥមិនា លក្ខណេនា’’តិអាទិ. លក្ខណន្តិ ហិ អង្គបច្ចង្គេសុ ទិស្សមានាការវិសេសំ សត្តិសិរិវច្ឆគទាបាសាទាទិកមធិប្បេតំ តំ តំ ផលំ លក្ខីយតិ អនេនាតិ កត្វា, សត្ថំ បន តប្បកាសនតោ លក្ខណំ. អាហតេតិ បុរាណេ. អនាហតេតិ នវេ. អហតេតិ បន បាឋេ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ. ឥតោ បដ្ឋាយាតិ ទេវរក្ខសមនុស្សាទិភេទេន យថាផលំ បរិកប្បិតេន វិវិធវត្ថភាគេ ឥតោ វា ឯត្តោ វា សញ្ឆិន្នេ ឥទំ នាម ភោគាទិផលំ ហោតិ. ឯវរូបេន ទារុនាតិ បលាសសិរិផលាទិទារុនា, តថា ទព្ពិយា. យទិ ទព្ពិហោមាទីនិបិ អគ្គិហោមានេវ, អថ កស្មា វិសុំ វុត្តានីតិ អាហ ‘‘ឯវរូបាយា’’តិអាទិ. ទព្ពិហោមាទីនិ ហោមោបករណាទិវិសេសេហិ ផលវិសេសទស្សនវសេន វុត្តានិ, អគ្គិហោមំ បន វុត្តាវសេសសាធនវសេន វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘ទព្ពិហោមាទីនី’’តិអាទិ.

កុណ្ឌកោតិ តណ្ឌុលខណ្ឌំ, តិលស្ស ឥទន្តិ តេលំ, សមាសតទ្ធិតបទានិ បសិទ្ធេសុ សាមញ្ញភូតានីតិ វិសេសករណត្ថំ ‘‘តិលតេលាទិក’’ន្តិ វុត្តំ. បក្ខិបនន្តិ បក្ខិបនត្ថំ. ‘‘បក្ខិបនវិជ្ជ’’ន្តិបិ បាឋោ, បក្ខិបនហេតុភូតំ វិជ្ជន្តិ អត្ថោ. ទក្ខិណក្ខកជណ្ណុលោហិតាទីហីតិ ទក្ខិណក្ខកលោហិតទក្ខិណជណ្ណុលោហិតាទីហិ. ‘‘បុព្ពេ’’តិអាទិនា អង្គអង្គវិជ្ជានំ វិសេសទស្សនេន បុនរុត្តភាវមបនេតិ. អង្គុលដ្ឋិំ ទិស្វាតិ អង្គុលិភូតំ, អង្គុលិយា វា ជាតំ អដ្ឋិំ បស្សិត្វា, អង្គុលិច្ឆវិមត្តំ អបស្សិត្វា តទដ្ឋិវិបស្សនវសេនេវ ព្យាករោន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អង្គលដ្ឋិន្តិ សរីរ’’ន្តិ (ទី. និ. ដី. ១.២១) បន អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វុត្តំ, ឯវំ សតិ អង្គបច្ចង្គានំ វិរុហនភាវេន លដ្ឋិសទិសត្តា សរីរមេវ អង្គលដ្ឋីតិ វិញ្ញាយតិ. កុលបុត្តោតិ ជាតិកុលបុត្តោ, អាចារកុលបុត្តោ ច. ទិស្វាបីតិ ឯត្ថ អបិ-សទ្ទោ អទិស្វាបីតិ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. អព្ភិនោ សត្ថំ អព្ភេយ្យំ. មាសុរក្ខេន កតោ គន្ថោ មាសុរក្ខោ. រាជូហិ បរិភូត្តំ សត្ថំ រាជសត្ថំ. សព្ពានិបេតានិ ខត្តវិជ្ជាបករណានិ. សិវ-សទ្ទោ សន្តិអត្ថោតិ អាហ ‘‘សន្តិករណវិជ្ជា’’តិ, ឧបសគ្គូបសមនវិជ្ជាតិ អត្ថោ. សិវា-សទ្ទមេវ រស្សំ កត្វា ឯវមហាតិ សន្ធាយ ‘‘សិង្គាលរុតវិជ្ជា’’តិ វទន្តិ, សិង្គាលានំ រុតេ សុភាសុភសញ្ជាននវិជ្ជាតិ អត្ថោ. ‘‘ភូតវេជ្ជមន្តោតិ ភូតវសីករណមន្តោ. ភូរិឃរេតិ អន្តោបថវិយំ កតឃរេ, មត្តិកាមយឃរេ វា. ‘‘ភូរិវិជ្ជា សស្សពុទ្ធិករណវិជ្ជា’’តិ សារសមាសេ. សប្បាវ្ហាយនវិជ្ជាតិ សប្បាគមនវិជ្ជា. វិសវន្តមេវ វាតិ វិសវមានមេវ វា. ភាវនិទ្ទេសស្ស ហិ មាន-សទ្ទស្ស អន្តព្យប្បទេសោ. យាយ ករោន្តិ, សា វិសវិជ្ជាតិ យោជនា. ‘‘វិសតន្ត្រមេវ វា’’តិបិ បាឋោ. ឯវំ សតិ សរូបទស្សនំ ហោតិ, វិសវិចារណគន្ថោយេវាតិ អត្ថោ. តន្ត្រន្តិ ហិ គន្ថស្ស បរសមញ្ញា. សបក្ខកអបក្ខកទ្វិបទចតុប្បទានន្តិ បិង្គលមក្ខិកាទិសបក្ខកឃរគោលិកាទិអបក្ខកទេវមនុស្សចង្គោរាទិទ្វិបទ- កណ្ដសសជម្ពុកាទិចតុប្បទានំ. រុតំ វស្សិតំ. គតំ គមនំ, ឯតេន ‘‘សកុណវិជ្ជា’’តិ ឥធ មិគសទ្ទស្ស លោបំ, និទស្សនមត្តំ វា ទស្សេតិ. សកុណញាណន្តិ សកុណវសេន សុភាសុភផលស្ស ជាននំ. ននុ សកុណវិជ្ជាយ ឯវ វាយសវិជ្ជាបវិដ្ឋាតិ អាហ ‘‘តំ វិសុញ្ញេវ សត្ថ’’ន្តិ. តំតំបកាសកសត្ថានុរូបវសេន ហិ ឥធ តស្ស តស្ស វចនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

បរិបក្កគតភាវោ អត្តភាវស្ស, ជីវិតកាលស្ស ច វសេន គហេតព្ពោតិ ទស្សេតិ ‘‘ឥទានី’’តិអាទិនា. អាទិដ្ឋញានន្តិ អាទិសិតព្ពស្ស ញាណំ. សររក្ខណន្តិ សរតោ អត្តានំ, អត្តតោ វា សរស្ស រក្ខណំ. ‘‘សព្ពសង្គាហិក’’ន្តិ ឥមិនា មិគ-សទ្ទស្ស សព្ពសកុណចតុប្បទេសុ បវត្តិំ ទស្សេតិ, ឯកសេសនិទ្ទេសោ វា ឯស ចតុប្បទេស្វេវ មិគ-សទ្ទស្ស និរុឡ្ហត្តា. សព្ពេសម្បិ សកុណចតុប្បទានំ រុតជាននសត្ថស្ស មិគចក្កសមញ្ញា, យថា តំ សុភាសុភជាននប្បការេ សព្ពតោ ភទ្រំ ចក្កាទិសមញ្ញាតិ អាហ ‘‘សព្ព…បេ… វុត្ត’’ន្តិ.

២២. ‘‘សាមិនោ’’តិអាទិ បសដ្ឋាបសដ្ឋការណវចនំ. លក្ខណន្តិ តេសំ លក្ខណប្បកាសកសត្ថំ. បារិសេសនយេន អវសេសំ អាវុធំ. ‘‘យម្ហិ កុលេ’’តិអាទិនា ឥមស្មិំ ឋានេ តថាជាននហេតុ ឯវ សេសំ លក្ខណន្តិ ទស្សេតិ. អយំ វិសេសោតិ ‘‘លក្ខណ’’ន្តិ ហេដ្ឋា វុត្តា លក្ខណតោ វិសេសោ. តទត្ថាវិករណត្ថំ ‘‘ឥទញ្ចេត្ថ វត្ថូ’’តិ វុត្តំ អគ្គិំ ធមមានន្តិ អគ្គិំ មុខវាតេន ជាលេន្តំ. មក្ខេសីតិ វិនាសេតិ. បិឡន្ធនកណ្ណិកាយាតិ កណ្ណាលង្ការស្ស. គេហកណ្ណិកាយាតិ គេហកូដស្ស, ឯតេន ឯកសេសនយំ, សាមញ្ញនិទ្ទេសំ វា ឧបេតំ. កច្ឆបលក្ខណន្តិ កុម្មលក្ខណំ. សព្ពចតុប្បទានន្តិ មិគ-សទ្ទស្ស ចតុប្បទវាចកត្តមាហ.

២៣. អសុកទិវសេតិ ទុតិយាតតិយាទិតិថិវសេន វុត្តំ. អសុកនក្ខត្តេនាតិ អស្សយុជភរណីកត្តិការោហណីអាទិនក្ខត្តយោគវសេន. វិប្បវុត្ថានន្តិ វិប្បវសិតានំ សទេសតោ និក្ខន្តានំ. ឧបសង្កមនំ ឧបយានំ. អបយានំ បដិក្កមនំ. ទុតិយបទេបីតិ ‘‘ពាហិរានំ រញ្ញំ…បេ… ភវិស្សតី’’តិ វុត្តេ ទុតិយវាក្យេបិ. ‘‘អព្ភន្តរានំ រញ្ញំ ជយោ’’តិអាទីហិ ទ្វីហិ វាក្យេហិ វុត្តា ជយបរាជយា បាកដាយេវ.

២៤. រាហូតិ រាហុ នាម អសុរិស្សរោ អសុររាជា. តថា ហិ មហាសមយសុត្តេ អសុរនិកាយេ វុត្តំ –

‘‘សតញ្ច ពលិបុត្តានំ, សព្ពេ វេរោចនាមកា;

សន្នយ្ហិត្វា ពលិសេនំ, រាហុភទ្ទមុបាគមុ’’ន្តិ. (ទី. និ. ២.៣៣៩);

តស្ស ចន្ទិមសូរិយានំ គហណំ សំយុត្តនិកាយេ ចន្ទិមសុត្តសូរិយសុត្តេហិ ទីបេតព្ពំ. ឥតិ-សទ្ទោ ចេត្ថ អាទិអត្ថោ ‘‘ចន្ទគ្គាហាទយោ’’តិ វុត្តត្តា, តេន សូរិយគ្គាហនក្ខត្តគ្គាហា សង្គយ្ហន្តិ. តស្មា ចន្ទិមសូរិយានមិវ នក្ខត្តានម្បិ រាហុនា គហណំ វេទិតព្ពំ. តតោ ឯវ ហិ ‘‘អបិ ចា’’តិអាទិនា នក្ខត្តគាហេ ទុតិយនយោ វុត្តោ. អង្គារកាទិគាហសមាយោគោបីតិ អគ្គហិតគ្គហណេន អង្គារកសសិបុត្តសូរគរុសុក្ករវិសុតកេតុសង្ខាតានំ គាហានំ សមាយោគោ អបិ នក្ខត្តគាហោយេវ សហ បយោគេន គហណតោ. សហបយោគោបិ ហិ វេទសមយេន គហណន្តិ វុច្ចតិ. ឧក្កានំ បតនន្តិ ឧក្កោភាសានំ បតនំ. វាតសង្ឃាតេសុ ហិ វេគេន អញ្ញមញ្ញំ សង្ឃដ្ដេន្តេសុ ទីបិកោភាសោ វិយ ឱភាសោ ឧប្បជ្ជិត្វា អាកាសតោ បតតិ, តត្រាយំ ឧក្កាបាតវោហារោ. ជោតិសត្ថេបិ វុត្តំ –

‘‘មហាសិខា ច សុក្ខគ្គា-រត្តានិលសិខោជ្ជលា;

បោរិសី ច បមាណេន, ឧក្កា នានាវិធា មតា’’តិ.

ទិសាកាលុសិយន្តិ ទិសាសុ ខោភនំ, តំ សរូបតោ ទស្សេតិ ‘‘អគ្គិសិខធូមសិខាទីហិ អាកុលភាវោ វិយា’’តិ ឥមិនា, អគ្គិសិខធូមសិខាទីនំ ពហុធា បាតុភាវោ ឯវ ទិសាទាហោ នាមាតិ វុត្តំ ហោតិ. តទេវ ‘‘ធូមកេតូ’’តិ លោកិយា វទន្តិ. វុត្តញ្ច ជោតិសត្ថេ –

‘‘កេតុ វិយ សិខាវតី, ជោតិ ឧប្បាតរូបិនី’’តិ.

សុក្ខវលាហកគជ្ជនន្តិ វុដ្ឋិមន្តរេន វាយុវេគចលិតស្ស វលាហកស្ស នទនំ. យំ លោកិយា ‘‘និឃាតោ’’តិ វទន្តិ. វុត្តញ្ច ជោតិសត្ថេ –

‘‘យទាន្តលិក្ខេ ពលវា, មារុតោ មារុតាហតោ;

បតត្យធោ ស នីឃាតោ, ជាយតេ វាយុសម្ភវោ’’តិ.

ឧទយនន្តិ លគ្គនមាយូហនំ.

‘‘យទោទេតិ តទា លគនំ, រាសីនមន្វយំ កមា’’តិ –

ហិ វុត្តំ. អត្ថង្គមនម្បិ តតោ សត្តមរាសិប្បមាណវសេន វេទិតព្ពំ. អព្ភា ធូមោ រជោ រាហូតិ ឥមេហិ ចតូហិ ការណេហិ អវិសុទ្ធតា. តព្ពិនិមុត្តតា វោទានំ. វុត្តញ្ច ‘‘ចត្តារោមេ ភិក្ខវេ, ចន្ទិមសូរិយានំ ឧបក្កិលេសា, យេហិ ឧបក្កិលេសេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋា ចន្ទិមសូរិយា ន តបន្តិ ន ភាសន្តិ ន វិរោចន្តិ. កតមេ ចត្តារោ? អព្ភា ភិក្ខវេ, ចន្ទិមសូរិយានំ ឧបក្កិលេសា, យេន…បេ… ធូមោ…បេ… រជោ…បេ… រាហុ ភិក្ខវេ…បេ… ឥមេ ខោ…បេ… ន វិរោចន្តី’’តិ (អ. និ. ៤.៥០).

២៥. ទេវស្សាតិ មេឃស្ស. ធារានុប្បវេច្ឆនំ វស្សនំ. អវគ្គាហោតិ ធារាយ អវគ្គហណំ ទុគ្គហណំ, តេនាហ ‘‘វស្សវិពន្ធោ’’តិ. ហត្ថមុទ្ទាតិ ហត្ថេន អធិប្បេតវិញ្ញាបនំ, តំ បន អង្គុលិសង្កោចនេន គណនាយេវាតិ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន (ទី. និ. ដី. ១.២១) វុត្តំ. អាចរិយសារិបុត្តត្ថេរេន បន ‘‘ហត្ថមុទ្ទា នាម អង្គុលិបព្ពេសុ សញ្ញំ ឋបេត្វា គណនា’’តិ ទស្សិតា. គណនា វុច្ចតិ អច្ឆិទ្ទកគណនា បរិសេសញាយេន, សា បន បាទសិកមិលក្ខកាទយោ វិយ ‘‘ឯកំ ទ្វេ’’តិអាទិនា នវន្តវិធិនា និរន្តរគណនាតិ វេទិតព្ពា. សមូហនំ សង្កលនំ វិសុំ ឧប្បាទនំ អបនយនំ បដុប្បាទនំ [សដុប្បាទនំ (អដ្ឋកថាយំ)] ‘‘សទុប្បាទន’’ន្តិបិ បឋន្តិ, សម្មា ឧប្បាទនន្តិ អត្ថោ. អាទិ-សទ្ទេន វោកលនភាគហារាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ វោកលនំ វិសុំ សមូហករណំ, វោមិស្សនន្តិ អត្ថោ. ភាគករណំ ភាគោ. ភុញ្ជនំ វិភជនំ ហារោ. សាតិ យថាវុត្តា បិណ្ឌគណនា ទិស្វាតិ ឯត្ថ ទិដ្ឋមត្តេន គណេត្វាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ.

បដិភានកវីតិ ឯត្ថ អង្គុត្តរាគមេ (អ. និ. ៤.២៣១) វុត្តានន្តិ សេសោ, កវីនំ កព្យករណន្តិ សម្ពន្ធោ, ឯតេន កវីហិ កតំ, កវីនំ វា ឥទំ កាវេយ្យន្តិ អត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘អត្តនោ ចិន្តាវសេនា’’តិអាទិ តេសំ សភាវទស្សនំ. តថា ហិ វត្ថុំ, អនុសន្ធិញ្ច សយមេវ ចិរេន ចិន្តេត្វា ករណវសេន ចិន្តាកវិ វេទិតព្ពោ. កិញ្ចិ សុត្វា សុតេន អសុតំ អនុសន្ធេត្វា ករណវសេន សុតកវិ, កិញ្ចិ អត្ថំ ឧបធារេត្វា តស្ស សង្ខិបនវិត្ថារណាទិវសេន អត្ថកវិ, យំ កិញ្ចិ បរេន កតំ កព្ពំ វា នាដកំ វា ទិស្វា តំសទិសមេវ អញ្ញំ អត្តនោ ឋានុប្បត្តិកបដិភានេន ករណវសេន បដិភានកវីតិ. ន្តិ តមត្ថំ. តប្បដិភាគន្តិ តេន ទិដ្ឋេន សទិសំ. ‘‘កត្តព្ព’’ន្តិ ឯត្ថ វិសេសនំ, ‘‘ករិស្សាមី’’តិ ឯត្ថ វា ភាវនបុំសកំ. ឋានុប្បត្តិកបដិភានវសេនាតិ ការណានុរូបំ បវត្តនកញាណវសេន. ជីវិកត្ថាយាតិ បករណាធិគតវសេនេវ វុត្តំ. កវីនំ ឥទន្តិ កព្យំ, យំ ‘‘គីត’’ន្តិ វុច្ចតិ.

២៦. បរិគ្គហភាវេន ទារិកាយ គណ្ហនំ អាវាហនំ. តថា ទានំ វិវាហនំ. ឥធ បន តថាករណស្ស ឧត្តរបទលោបេន និទ្ទេសោ, ហេតុគព្ភវសេន វា, តេនាហ ‘‘ឥមស្ស ទារកស្សា’’តិអាទិ. ឥតីតិ ឯវំហោន្តេសុ, ឯវំភាវតោ វា. ឧដ្ឋានន្តិ ខេត្តាទិតោ ឧប្បន្នមាយំ. ឥណន្តិ ធនវឌ្ឍនត្ថំ បរស្ស ទិន្នំ បរិយុទញ្ចនំ. បុព្ពេ បរិច្ឆិន្នកាលេ អសម្បត្តេបិ ឧទ្ធរិតមិណំ ឧដ្ឋានំ, យថាបរិច្ឆិន្នកាលេ បន សម្បត្តេ ឥណន្តិ កេចិ, តទយុត្តមេវ ឥណគហណេនេវ សិជ្ឈនតោ. បរេសំ ទិន្នំ ឥណំ វា ធនន្តិ សម្ពន្ធោ. ថាវរន្តិ ចិរដ្ឋិតិកំ. ទេសន្តរេ ទិគុណតិគុណាទិគហណវសេន ភណ្ឌប្បយោជនំ បយោគោ. តត្ថ វា អញ្ញត្ថ វា យថាកាលបរិច្ឆេទំ វឌ្ឍិគហណវសេន បយោជនំ ឧទ្ធារោ. ‘‘ភណ្ឌមូលរហិតានំ វាណិជំ កត្វា ឯត្តកេន ឧទយេន សហ មូលំ ទេថា’តិ ធនទានំ បយោគោ, តាវកាលិកទានំ ឧទ្ធារោ’’តិបិ វទន្តិ. អជ្ជ បយោជិតំ ទិគុណំ ចតុគុណំ ហោតីតិ យទិ អជ្ជ បយោជិតំ ភណ្ឌំ, ឯវំ អបរជ្ជ ទិគុណំ, អជ្ជ ចតុគុណំ ហោតីតិ អត្ថោ. សុភស្ស, សុភេន វា គមនំ បវត្តនំ សុភគោ, តស្ស ករណំ សុភគករណំ, តំ បន បិយមនាបស្ស, សស្សិរីកស្ស វា ករណមេវាតិ អាហ ‘‘បិយមនាបករណ’’ន្តិអាទិ. សស្សិរីកករណន្តិ សរីរសោភគ្គករណំ. វិលីនស្សាតិ បតិដ្ឋហិត្វាបិ បរិបក្កមបាបុណិត្វា វិលោបស្ស. តថា បរិបក្កភាវេន អដ្ឋិតស្ស. បរិយាយវចនមេតំ បទចតុក្កំ. ភេសជ្ជទានន្តិ គព្ភសណ្ឋាបនភេសជ្ជស្ស ទានំ. តីហិ ការណេហីតិ ឯត្ថ វាតេន, បាណកេហិ វា គព្ភេ វិនស្សន្តេ ន បុរិមកម្មុនា ឱកាសោ កតោ, តប្បច្ចយា ឯវ កម្មំ វិបច្ចតិ, សយមេវ បន កម្មុនា ឱកាសេ កតេ ន ឯកន្តេន វាតា, បាណកា វា អបេក្ខិតព្ពាតិ កម្មស្ស វិសុំ ការណភាវោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. វិនយដ្ឋកថាយំ (វិ. អដ្ឋ. ២.១៨៥) បន វាតេន បាណកេហិ វា គព្ភោ វិនស្សន្តោ កម្មំ វិនា ន វិនស្សតីតិ អធិប្បាយេន តមញ្ញាត្រ ទ្វីហិ ការណេហីតិ វុត្តំ. និព្ពាបនីយន្តិ ឧបសមករំ. បដិកម្មន្តិ យថា តេ ន ខាទន្តិ, តថា បដិករណំ.

ពន្ធករណន្តិ យថា ជិំ ចាលេតុំ ន សក្កោតិ, ឯវំ អនាលោឡិតករណំ. បរិវត្តនត្ថន្តិ អាវុធាទិនា សហ ឧក្ខិត្តហត្ថានំ អញ្ញត្ថ បរិវត្តនត្ថំ, អត្តនា គោបិតដ្ឋានេ អខិបេត្វា បរត្ថ ខិបនត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ខិបតីតិ ច អញ្ញត្ថ ខិបតីតិ អត្ថោ. វិនិច្ឆយដ្ឋានេតិ អឌ្ឌវិនិច្ឆយដ្ឋានេ. ឥច្ឆិតត្ថស្ស ទេវតាយ កណ្ណេ កថនវសេន ជប្បនំ កណ្ណជប្បនន្តិ ច វទន្តិ. ទេវតំ ឱតារេត្វាតិ ឯត្ថ មន្តជប្បនេន ទេវតាយ ឱតារណំ. ជីវិកត្ថាយាតិ យថា បារិចរិយំ កត្វា ជីវិតវុត្តិ ហោតិ, តថា ជីវិតវុត្តិករណត្ថាយ. អាទិច្ចបារិចរិយាតិ ករមាលាហិ បូជំ កត្វា សកលទិវសំ អាទិច្ចាភិមុខាវដ្ឋានេន អាទិច្ចស្ស បរិចរណំ. ‘‘តថេវា’’តិ ឥមិនា ‘‘ជីវិកត្ថាយា’’តិ បទមាកឌ្ឍតិ. សិរិវ្ហាយនន្តិ ឦ-ការតោ អ-ការលោបេន សន្ធិនិទ្ទេសោ, តេនាហ ‘‘សិរិយា អវ្ហាយន’’ន្តិ. ‘‘សិរេនា’’តិ បន ឋានវសេន អវ្ហាយនាការំ ទស្សេតិ. យេ តុ អ-ការតោ អ-ការស្ស លោបំ កត្វា ‘‘សិរវ្ហាយន’’ន្តិ បឋន្តិ, តេសំ បាឋេ អយមត្ថោ ‘‘មន្តំ ជប្បេត្វា សិរសា ឥច្ឆិតស្ស អត្ថស្ស អវ្ហាយន’’ន្តិ.

២៧. ទេវដ្ឋានន្តិ ទេវាយតនំ. ឧបហារន្តិ បូជំ. សមិទ្ធិកាលេតិ អាយាចិតស្ស អត្ថស្ស សិទ្ធកាលេ. សន្តិបដិស្សវកម្មន្តិ ទេវតាយាចនាយ យា សន្តិ បដិកត្តព្ពា, តស្សា បដិស្សវករណំ. សន្តីតិ ចេត្ថ មន្តជប្បនេន បូជាករណំ, តាយ សន្តិយា អាយាចនប្បយោគោតិ អត្ថោ. តស្មិន្តិ យំ ‘‘សចេ មេ ឥទំ នាម សមិជ្ឈិស្សតី’’តិ វុត្តំ, តស្មិំ បដិស្សវផលភូតេ យថាភិបត្ថិតកម្មស្មិំ. តស្សាតិ យោ ‘‘បណិធី’’តិ ច វុត្តោ, តស្ស បដិស្សវស្ស. យថាបដិស្សវញ្ហិ ឧបហារេ កតេ បណិធិអាយាចនា កតា និយ្យាតិតា ហោតីតិ. គហិតមន្តស្សាតិ ឧគ្គហិតមន្តស្ស. បយោគករណន្តិ ឧបចារកម្មករណំ. ឥតីតិ ការណត្ថេ និបាតោ, តេន វស្សវោស្ស-សទ្ទានំ បុរិសបណ្ឌកេសុ បវត្តិំ ការណភាវេន ទស្សេតិ, បណ្ឌកតោ វិសេសេន អសតិ ភវតីតិ វស្សោ. បុរិសលិង្គតោ វិរហេន អវអសតិ ហីឡិតោ ហុត្វា ភវតីតិ វោស្សោ. វិសេសោ រាគស្សវោ យស្សាតិ វស្សោ. វិគតោ រាគស្សវោ យស្សាតិ វោស្សោតិ និរុត្តិនយេន បទសិទ្ធីតិបិ វទន្តិ. វស្សករណំ តទនុរូបភេសជ្ជេន. វោស្សករណំ បន ឧទ្ធតពីជតាទិនាបិ, តេនេវ ជាតកដ្ឋកថាយំ ‘‘វោស្សវរាតិ ឧទ្ធតពីជា ឱរោធបាលកា’’តិ វុត្តំ. អច្ឆន្ទិកភាវមត្តន្តិ ឥត្ថិយា អកាមភាវមត្តំ. លិង្គន្តិ បុរិសនិមិត្តំ.

វត្ថុពលិកម្មករណន្តិ ឃរវត្ថុស្មិំ ពលិកម្មស្ស ករណំ, តំ បន ឧបទ្ទវបដិពាហនត្ថំ, វឌ្ឍនត្ថញ្ច ករោន្តិ, មន្តជប្បនេន អត្តនោ, អញ្ញេសញ្ច មុខសុទ្ធិករណំ.តេសន្តិ អញ្ញេសំ. យោគន្តិ ភេសជ្ជបយោគំ. វមនន្តិ បច្ឆិន្ទនំ. ឧទ្ធំវិរេចនន្តិ វមនភេទមេវ ‘‘ឧទ្ធំ ទោសានំ នីហរណ’’ន្តិ វុត្តត្តា. វិរេចនន្តិ បកតិវិរេចនមេវ. អធោវិរេចនន្តិ សុទ្ធវត្ថិកសាវវត្ថិអាទិវត្ថិកិរិយា ‘‘អធោ ទោសានំ នីហរណ’’ន្តិ វុត្តត្តា. អថោ វមនំ ឧគ្គិរណមេវ, ឧទ្ធំវិរេចនំ ទោសនីហរណំ. តថា វិរេចនំ វិរេកោវ, អធោវិរេចនំ ទោសនីហរណន្តិ អយមេតេសំ វិសេសោ បាកដោ ហោតិ. ទោសានន្តិ ច បិត្តាទិទោសានន្តិ អត្ថោ. សេម្ហនីហរណាទិ សិរោវិរេចនំ.កណ្ណពន្ធនត្ថន្តិ ឆិន្នកណ្ណានំ សង្ឃដនត្ថំ. វណហរណត្ថន្តិ អរុបនយនត្ថំ. អក្ខិតប្បនតេលន្តិ អក្ខីសុ ឧសុមស្ស នីហរណតេលំ. យេន អក្ខិម្ហិ អញ្ជិតេ ឧណ្ហំ ឧសុមំ និក្ខមតិ. យំ នាសិកាយ គណ្ហីយតិ, តំ នត្ថុ.បដលានីតិ អក្ខិបដលានិ. នីហរណសមត្ថន្តិ អបនយនសមត្ថំ. ខារញ្ជនន្តិ ខារកមញ្ជនំ. សីតមេវ សច្ចំ និរុត្តិនយេន, តស្ស ការណំ អញ្ជនំ សច្ចញ្ជនន្តិ អាហ ‘‘សីតលភេសជ្ជញ្ជន’’ន្តិ. សលាកវេជ្ជកម្មន្តិ អក្ខិរោគវេជ្ជកម្មំ. សលាកសទិសត្តា សលាកសង្ខាតស្ស អក្ខិរោគស្ស វេជ្ជកម្មន្តិ ហិ សាលាកិយំ. ឥទំ បន វុត្តាវសេសស្ស អក្ខិរោគបដិកម្មស្ស សង្គហណត្ថំ វុត្តំ ‘‘តប្បនាទយោបិ ហិ សាលាកិយានេវា’’តិ. បដិវិទ្ធស្ស សលាកស្ស និក្ខមនត្ថំ វេជ្ជកម្មំ សលាកវេជ្ជកម្មន្តិ កេចិ, តំ បន សល្លកត្តិយបទេនេវ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

សល្លស្ស បដិវិទ្ធស្ស កត្តនំ ឧព្ពាហនំ សល្លកត្តំ, តទត្ថាយ វេជ្ជកម្មំ សល្លកត្តវេជ្ជកម្មំ. កុមារំ ភរតីតិ កុមារភតោ, តស្ស ភាវោ កោមារភច្ចំ, កុមារោ ឯវ វា កោមារោ, ភតនំ ភច្ចំ, តស្ស ភច្ចំ តថា, តទភិនិប្ផាទកំ វេជ្ជកម្មន្តិ អត្ថោ. មូលានិ បធានានិ រោគូបសមនេ សមត្ថានិ ភេសជ្ជានិ មូលភេសជ្ជានិ, មូលានំ វា ព្យាធីនំ ភេសជ្ជានិ តថា. មូលានុពន្ធវសេន ហិ ទុវិធោ ព្យាធិ. តត្រ មូលព្យាធិម្ហិ តិកិច្ឆិតេ យេភុយ្យេន ឥតរំ វូបសមតិ, តេនាហ ‘‘កាយតិកិច្ឆតំទស្សេតី’’តិអាទិ. តត្ថ កាយតិកិច្ឆតន្តិ មូលភាវតោ សរីរភូតេហិ ភេសជ្ជេហិ, សរីរភូតានំ វា រោគានំ តិកិច្ឆកភាវំ. ខារាទីនីតិ ខារោទកាទីនិ. តទនុរូបេ វណេតិ វូបសមិតស្ស មូលព្យាធិនោ អនុច្ឆវិកេ អរុម្ហិ. តេសន្តិ មូលភេសជ្ជានំ. អបនយនំ អបហរណំ, តេហិ អតិកិច្ឆនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទញ្ច កោមារភច្ចសល្លកត្តសាលាកិយាទិវិសេសភូតានំ តន្តីនំ បុព្ពេ វុត្តត្តា បារិសេសវសេន វុត្តំ, តស្មា តទវសេសាយ តន្តិយា ឥធ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ, សព្ពានិ ចេតានិ អាជីវហេតុកានិយេវ ឥធាធិប្បេតានិ ‘‘មិច្ឆាជីវេន ជីវិកំ កប្បេន្តី’’តិ (ទី. និ. ១.២១) វុត្តត្តា. យំ បន តត្ថ តត្ថ បាឡិយំ ‘‘ឥតិ វា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ឥតី-តិ បការត្ថេ និបាតោ, វា-តិ វិកប្បនត្ថេ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥមិនា បការេន, ឥតោ អញ្ញេន វាតិ. តេន យានិ ឥតោ ពាហិរកបព្ពជិតា សិប្បាយតនវិជ្ជាដ្ឋានាទីនិ ជីវិកោបាយភូតានិ អាជីវិកបកតា ឧបជីវន្តិ, តេសំ បរិគ្គហោ កតោតិ វេទិតព្ពំ.

មហាសីលវណ្ណនា និដ្ឋិតា.