មជ្ឈិមសីលវណ្ណនា

១១. ‘‘យថា វា បនេកេ ភោន្តោ’’តិអាទិទេសនាយ សម្ពន្ធមាហ ‘‘ឥទានី’’តិអាទិនា. តត្ថាយមដ្ឋកថាមុត្តកោ នយោ – យថាតិ ឱបម្មត្ថេ និបាតោ. វាតិ វិកប្បនត្ថេ, តេន ឥមមត្ថំ វិកប្បេតិ ‘‘ឧស្សាហំ កត្វា មម វណ្ណំ វទមានោបិ បុថុជ្ជនោ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ’’តិអាទិនា បរានុទ្ទេសិកនយេន វា សព្ពថាបិ អាចារសីលមត្តមេវ វទេយ្យ, ន តទុត្តរិំ. ‘‘យថាបនេកេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណភាវំ បដិជានមានា, បរេហិ ច តថា សម្ភាវិយមានា តទនុរូបបដិបត្តិំ អជាននតោ, អសមត្ថនតោ ច ន អភិសម្ភុណន្តិ, ន ឯវមយំ. អយំ បន សមណោ គោតមោ សព្ពថាបិ សមណសារុប្បបដិបត្តិំ បូរេសិយេវា’’តិ ឯវំ អញ្ញុទ្ទេសិកនយេន វា សព្ពថាបិ អាចារសីលមត្តមេវ វទេយ្យ, ន តទុត្តរិន្តិ. បនាតិ វចនាលង្ការេ វិកប្បនត្ថេនេវ ឧបន្យាសាទិអត្ថស្ស សិជ្ឈនតោ. ឯកេតិ អញ្ញេ. ‘‘ឯកច្ចេ’’តិបិ វទន្តិ. ភោន្តោតិ សាធូនំ បិយសមុទាហារោ. សាធវោ ហិ បរេ ‘‘ភោន្តោ’’តិ វា ‘‘ទេវានំ បិយា’’តិ វា ‘‘អាយស្មន្តោ’’តិ វា សមាលបន្តិ. សមណព្រាហ្មណាតិ យំ កិញ្ចិ បព្ពជ្ជំ ឧបគតតាយ សមណា. ជាតិមត្តេន ច ព្រាហ្មណាតិ.

សទ្ធា នាម ឥធ ចតុព្ពិធេសុ ឋានេសូតិ អាហ ‘‘កម្មញ្ចា’’តិអាទិ. កម្មកម្មផលសម្ពន្ធេនេវ ឥធលោកបរលោកសទ្ទហនំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘ឯត្ថ កម្មំ វិបច្ចតិ, កម្មផលញ្ច អនុភវិតព្ព’’ន្តិ. តទត្ថំ ព្យតិរេកតោ ញាបេតិ ‘‘អយំ មេ’’តិអាទិនា. បដិករិស្សតីតិ បច្ចុបការំ ករិស្សតិ. តទេវ សមត្ថេតុំ ‘‘ឯវំទិន្នានិ ហី’’តិអាទិមាហ. ទេសនាសីសមត្តំ បធានំ កត្វា និទស្សនតោ. តេន ចតុព្ពិធម្បិ បច្ចយំ និទស្សេតីតិ វុត្តំ ‘‘អត្ថតោ បនា’’តិអាទិ.

‘‘សេយ្យថិទ’’ន្តិ អយំ សទ្ទោ ‘‘សោ កតមោ’’តិ អត្ថេ ឯកោ និបាតោ, និបាតសមុទាយោ វា, តេន ច ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភបទេ សទ្ទក្កមេន អប្បធានភូតោបិ ពីជគាមភូតគាមោ វិភជ្ជិតព្ពដ្ឋានេ បធានភូតោ វិយ បដិនិទ្ទិសីយតិ. អញ្ញោ ហិ សទ្ទក្កមោ អញ្ញោ អត្ថក្កមោតិ អាហ ‘‘កតមោ សោ ពីជគាមភូតគាមោ’’តិ. តស្មិញ្ហិ វិភត្តេ តព្ពិសយសមារម្ភោបិ វិភត្តោវ ហោតិ. ឥមមត្ថញ្ហិ ទស្សេតុំ ‘‘យស្ស សមារម្ភំ អនុយុត្តា វិហរន្តី’’តិ វុត្តំ. តេនេវ ច បាឡិយំ ‘‘មូលពីជ’’ន្តិអាទិនា សោ និទ្ទិដ្ឋោតិ. មូលមេវ ពីជំ មូលពីជំ, មូលំ ពីជំ ឯតស្សាតិបិ មូលពីជន្តិ ឥធ ទ្វិធា អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. អតោ ន ចោទេតព្ពមេតំ ‘‘កស្មា បនេត្ថ ពីជគាមភូតគាមំ បុច្ឆិត្វា ពីជគាមោ ឯវ វិភត្តោ’’តិ. តត្ថ ហិ បឋមេន អត្ថេន ពីជគាមោ និទ្ទិដ្ឋោ, ទុតិយេន ភូតគាមោ, ទុវិធោបេស សាមញ្ញនិទ្ទេសេន វា មូលពីជញ្ច មូលពីជញ្ច មូលពីជន្តិ ឯកសេសនយេន វា និទ្ទិដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ, តេនេវ វក្ខតិ ‘‘សព្ពញ្ហេត’’ន្តិអាទិំ. អតីវ វិសតិ ភេសជ្ជបយោគេសូតិ អតិវិសំ, អតិវិសា វា, យា ‘‘មហោសធ’’ន្តិបិ វុច្ចតិ កច្ឆកោតិ កាឡកច្ឆកោ, យំ ‘‘បិលក្ខោ’’តិបិ វទន្តិ. កបិត្ថនោតិ អម្ពិលង្កុរផលោ សេតរុក្ខោ. សោ ហិ កម្បតិ ចលតីតិ កបិថនោ ថនបច្ចយេន, កបីតិ វា មក្កដោ, តស្ស ថនសទិសំ ផលំ យស្សាតិ កបិត្ថនោ. ‘‘កបិត្ថនោតិ បិប្បលិរុក្ខោ’’តិ (វិសុទ្ធិ. ដី. ១.១០៨) ហិ វិសុទ្ធិមគ្គដីកាយំ វុត្តំ. ផឡុពីជំ នាម បព្ពពីជំ. អជ្ជកន្តិ សេតបណ្ណាសំ. ផណិជ្ជកន្តិ សមីរណំ. ហិរិវេរន្តិ វារំ. បច្ចយន្តរសមវាយេ សទិសផលុប្បត្តិយា វិសេសការណភាវតោ វិរុហនសមត្ថេ សារផលេ និរុឡ្ហោ ពីជសទ្ទោតិ ទស្សេតិ ‘‘វិរុហនសមត្ថមេវា’’តិ ឥមិនា. ឥតរញ្ហិ អពីជសង្ខ្យំ គតំ, តញ្ច ខោ រុក្ខតោ វិយោជិតមេវ. អវិយោជិតំ បន តថា វា ហោតុ, អញ្ញថា វា ‘‘ភូតគាមោ’’ត្វេវ វុច្ចតិ យថាវុត្តេន ទុតិយដ្ឋេន. វិនយា (បាចិ. ៩១) នុរូបតោ តេសំ វិសេសំ ទស្សេតិ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិនា. យមេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

១២. សន្និធានំ សន្និធិ, តាយ ករីយតេតិ សន្និធិការោ, អន្នបានាទិ. ឯវំ ការ-សទ្ទស្ស កម្មត្ថតំ សន្ធាយ ‘‘សន្និធិការបរិភោគ’’ន្តិ វុត្តំ. អយមបរោ នយោ – យថា ‘‘អាចយំ គាមិនោ’’តិ វត្តព្ពេ អនុនាសិកលោបេន ‘‘អាចយគាមិនោ’’តិ (ធ. ស. ១០) និទ្ទេសោ កតោ, ឯវមិធាបិ ‘‘សន្និធិការំ បរិភោគ’’ន្តិ វត្តព្ពេ អនុនាសិកលោបេន ‘‘សន្និធិការបរិភោគ’’ន្តិ វុត្តំ, សន្និធិំ កត្វា បរិភោគន្តិ អត្ថោ. វិនយវសេនាតិ វិនយាគតាចារវសេន. វិនយាគតាចារោ ហិ ឧត្តរលោបេន ‘‘វិនយោ’’តិ វុត្តោ, កាយវាចានំ វា វិនយនំ វិនយោ. សុត្តន្តនយបដិបត្តិយា វិសុំ គហិតត្តា វិនយាចារោយេវ ឥធ លព្ភតិ. សម្មា កិលេសេ លិខតីតិ សល្លេខោតិ ច វិនយាចារស្ស វិសុំ គហិតត្តា សុត្តន្តនយបដិបត្តិ ឯវ. បដិគ្គហិតន្តិ កាយេន វា កាយបដិពទ្ធេន វា បដិគ្គហិតំ. អបរជ្ជូតិ អបរស្មិំ ទិវសេ. ទត្វាតិ បរិវត្តនវសេន ទត្វា. ឋបាបេត្វាតិ ច អត្តនោ សន្តកករណេន ឋបាបេត្វា. តេសម្បិ សន្តកំ វិស្សាសគ្គាហាទិវសេន បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. សុត្តន្តនយវសេន សល្លេខោ ឯវ ន ហោតិ.

យានិ ច តេសំ អនុលោមានីតិ ឯត្ថ សានុលោមធញ្ញរសំ, មធុកបុប្ផរសំ, បក្កឌាករសញ្ច ឋបេត្វា អវសេសា សព្ពេបិ ផលបុប្ផបត្តរសា អនុលោមបានានីតិ ទដ្ឋព្ពំ, យថាបរិច្ឆេទកាលំ អនធិដ្ឋិតំ អវិកប្បិតន្តិ អត្ថោ.

សន្និធីយតេតិ សន្និធិ, វត្ថមេវ. បរិយាយតិ កប្បីយតីតិ បរិយាយោ, កប្បិយវាចានុសារេន បដិបត្តិ, តស្ស កថាតិ បរិយាយកថា. តព្ពិបរីតោ និប្បរិយាយោ, កប្បិយម្បិ អនុបគ្គម្ម សន្តុដ្ឋិវសេន បដិបត្តិ, បរិយាយ-សទ្ទោ វា ការណេ, តស្មា កប្បិយការណវសេន វុត្តា កថា បរិយាយកថា. តទបិ អវត្វា សន្តុដ្ឋិវសេន វុត្តា និប្បរិយាយោ.‘‘សចេ’’តិអាទិ អញ្ញស្ស ទានាការទស្សនំ. បាឡិយា ឧទ្ទិសនំ ឧទ្ទេសោ. អត្ថស្ស បុច្ឆា បរិបុច្ឆនំ. ‘‘អទាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ ឥមិនា អទានេ សល្លេខកោបនំ ទស្សេតិ. អប្បហោន្តេតិ កាតុំ អប្បហោនកេ សតិ. បច្ចាសាយាតិ ចីវរបដិលាភាសាយ. អនុញ្ញាតកាលេតិ អនត្ថតេ កថិនេ ឯកោ បច្ឆិមកត្តិកមាសោ, អត្ថតេ កថិនេ បច្ឆិមកត្តិកមាសេន សហ ហេមន្តិកា ចត្តារោ មាសា, បិដ្ឋិសមយេ យោ កោចិ ឯកោ មាសោតិ ឯវំ តតិយកថិនសិក្ខាបទាទីសុ អនុញ្ញាតសមយេ. សុត្តន្តិ ចីវរសិព្ពនសុត្តំ. វិនយកម្មំ កត្វាតិ មូលចីវរំ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋហិត្វា បច្ចាសាចីវរមេវ មូលចីវរំ កត្វា ឋបេតព្ពំ, តំ បុន មាសបរិហារំ លភតិ, ឯតេន ឧបាយេន យាវ ឥច្ឆតិ, តាវ អញ្ញមញ្ញំ មូលចីវរំ កត្វា ឋបេតុំ លព្ភតីតិ វុត្តនយេន, វិកប្បនាវសេន វា វិនយកម្មំ កត្វា. កស្មា ន វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘សន្និធិ ច ហោតិ សល្លេខញ្ច កោបេតី’’តិ.

ឧបរិ មណ្ឌបសទិសំ បទរច្ឆន្នំ, សព្ពបលិគុណ្ឋិមំ វា ឆាទេត្វា កតំ វយ្ហំ. ឧភោសុ បស្សេសុ សុវណ្ណរជតាទិមយា គោបានសិយោ ទត្វា គរុឡបក្ខកនយេន កតា សន្ទមានិតា. ផលកាទិនា កតំ បីឋកយានំ សិវិកា. អន្តោលិកាសង្ខាតា បដបោដលិកា បាដង្កី. ‘‘ឯកភិក្ខុស្ស ហី’’តិអាទិ តទត្ថស្ស សមត្ថនំ. អរញ្ញត្ថាយាតិ អរញ្ញគមនត្ថាយ. ធោតបាទកត្ថាយាតិ ធោវិតបាទានមនុរក្ខណត្ថាយ. សំហនិតព្ពា ពន្ធិតព្ពាតិ សង្ឃាដា, ឧបាហនាយេវ សង្ឃាដា តថា, យុគឡភូតា ឧបាហនាតិ អត្ថោ. អញ្ញស្ស ទាតព្ពាតិ ឯត្ថ វុត្តនយេន ទានំ វេទិតព្ពំ.

មញ្ចោតិ និទស្សនមត្តំ. សព្ពេបិ ហិ បីឋភិសាទយោ និសីទនសយនយោគ្គា គហេតព្ពា តេសុបិ តថាបដិបជ្ជិតព្ពតោ.

អាពាធបច្ចយា ឯវ អត្តនា បរិភុញ្ជិតព្ពា គន្ធា វដ្ដន្តីតិ ទស្សេតិ ‘‘កណ្ឌុកច្ឆុឆវិទោសាទិអាពាធេ សតី’’តិ ឥមិនា. ‘‘លក្ខណេ ហិ សតិ ហេតុត្ថោបិ កត្ថចិ សម្ភវតី’’តិ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. តត្ថ កណ្ឌូតិ ខជ្ជុ. កច្ឆូតិ វិតច្ឆិកា. ឆវិទោសោតិ កិលាសាទិ. អាហរាបេត្វាតិ ញាតិបវារិតតោ ភិក្ខាចារវត្តេន វា ន យេន កេនចិ វា អាការេន ហរាបេត្វា. ភេសជ្ជបច្ចយេហិ គិលានស្ស វិញ្ញត្តិបិ វដ្ដតិ. ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ, គន្ធំ គហេត្វា កវាដេ បញ្ចង្គុលិកំ ទាតុំ, បុប្ផំ គហេត្វា វិហារេ ឯកមន្តំ និក្ខិបិតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៦៤) វចនតោ ‘‘ទ្វារេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឃរធូបនំ វិហារវាសនា, ចេតិយឃរវាសនា វា. អាទិ-សទ្ទេន ចេតិយបដិមាបូជាទីនិ សង្គណ្ហាតិ.

កិលេសេហិ អាមសិតព្ពតោ អាមិសំ, យំ កិញ្ចិ ឧបភោគារហំ វត្ថុ, តស្មា យថាវុត្តានម្បិ បសង្គំ និវារេតុំ ‘‘វុត្តាវសេសំ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ អាហ, បារិសេសនយតោ គហិតត្តា វុត្តាវសេសំ ទដ្ឋព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. កិំ បនេតន្តិ វុត្តំ ‘‘សេយ្យថិទ’’ន្តិអាទិ. តថារូបេ កាលេតិ គាមំ បវិសិតុំ ទុក្ករាទិកាលេ. វល្លូរោតិ សុក្ខមំសំ. ភាជន-សទ្ទោ សប្បិតេលគុឡសទ្ទេហិ យោជេតព្ពោ តទវិនាភាវិត្តា. កាលស្សេវាតិ បគេវ. ឧទកកទ្ទមេតិ ឧទកេ ច កទ្ទមេ ច. និមិត្តេ ចេតំ ភុម្មំ, ភាវលក្ខណេ វា. អច្ឆថាតិ និសីទថ. ភុញ្ជន្តស្សេវាតិ ភុញ្ជតោ ឯវ ភិក្ខុនោ, សម្បទានវចនំ, អនាទរត្ថេ វា សាមិវចនំ. កិរិយន្តរាវច្ឆេទនយោគេន ហេត្ថ អនាទរតា. គីវាយាមកន្តិ ភាវនបុំសកវចនំ, គីវំ អាយមេត្វា អាយតំ កត្វាតិ អត្ថោ, យថា វា ភុត្តេ អតិភុត្តតាយ គីវា អាយមិតព្ពា ហោតិ, តថាតិបិ វដ្ដតិ. ចតុមាសម្បីតិ វស្សានស្ស ចត្តារោ មាសេបិ. កុដុម្ពំ វុច្ចតិ ធនំ, តទស្សត្ថីតិ កុដុម្ពិកោ, មុណ្ឌោ ច សោ កុដុម្ពិកោ ចាតិ មុណ្ឌកុដុម្ពិកោ, តស្ស ជីវិកំ តថា, តំ កត្វា ជីវតីតិ អត្ថោ. នយទស្សនមត្តញ្ចេតំ អាមិសបទេន ទស្សិតានំ សន្និធិវត្ថូនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

តព្ពិរហិតំ សមណបដិបត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘ភិក្ខុនោ បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘គុឡបិណ្ឌោ តាលបក្កប្បមាណ’’ន្តិ សារត្ថទីបនិយំ វុត្តំ. ចតុភាគមត្តន្តិ កុដុម្ពមត្តន្តិ វុត្តំ. ‘‘ឯកា តណ្ឌុលនាឡី’’តិ វុត្តត្តា បន តស្សា ចតុភាគោ ឯកបត្ថោតិ វទន្តិ. វុត្តញ្ច –

‘‘កុឌុវោ បសតោ ឯកោ, បត្ថោ តេ ចតុរោ សិយុំ;

អាឡ្ហកោ ចតុរោ បត្ថា, ទោណំ វា ចតុរាឡ្ហក’’ន្តិ.

កស្មាតិ វុត្តំ ‘‘តេ ហី’’តិអាទិ. អាហរាបេត្វាបិ ឋបេតុំ វដ្ដតិ, បគេវ យថាលទ្ធំ. ‘‘អផាសុកកាលេ’’តិអាទិនា សុទ្ធចិត្តេន ឋបិតស្ស បរិភោគោ សល្លេខំ ន កោបេតីតិ ទស្សេតិ. សម្មុតិកុដិកាទយោ ចតស្សោ, អវាសាគារភូតេន វា ឧបោសថាគារាទិនា សហ បញ្ចកុដិយោ សន្ធាយ ‘‘កប្បិយកុដិយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សន្និធិ នាម នត្ថិ តត្ថ អន្តោវុត្ថអន្តោបក្កស្ស អនុញ្ញាតត្តា. ‘‘តថាគតស្សា’’តិអាទិនា អធិការានុរូបំ អត្ថំ បយោជេតិ. បិលោតិកខណ្ឌន្តិ ជិណ្ណចោឡខណ្ឌំ.

១៣. ‘‘គីវំ បសារេត្វា’’តិ ឯតេន សយមេវ អាបាថគមនេ ទោសោ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. ឯត្តកម្បីតិ វិនិច្ឆយវិចារណា វត្ថុកិត្តនម្បិ. បយោជនមត្តមេវាតិ បទត្ថយោជនមត្តមេវ. យស្ស បន បទស្ស វិត្ថារកថំ វិនា ន សក្កា អត្ថោ វិញ្ញាតុំ, តត្ថ វិត្ថារកថាបិ បទត្ថសង្គហមេវ គច្ឆតិ.

កុតូហលវសេន បេក្ខិតព្ពតោ បេក្ខំ, នដសត្ថវិធិនា បយោគោ. នដសមូហេន បន ជនសមូហេ កត្តព្ពវសេន ‘‘នដសម្មជ្ជ’’ន្តិ វុត្តំ. ជនានំ សម្មទ្ទេ សមូហេ កតន្តិ ហិ សម្មជ្ជំ. សារសមាសេ បន ‘‘បេក្ខាមហ’’ន្តិបិ វទន្តិ, ‘‘សម្មជ្ជទស្សនុស្សវ’’ន្តិ តេសំ មតេ អត្ថោ. ភារតនាមកានំ ទ្វេភាតុករាជូនំ, រាមរញ្ញោ ច យុជ្ឈនាទិកំ តប្បសុតេហិ អាចិក្ខិតព្ពតោ អក្ខានំ. គន្តុម្បិ ន វដ្ដតិ, បគេវ តំ សោតុំ. បាណិនា តាឡិតព្ពំ សរំ បាណិស្សរន្តិ អាហ ‘‘កំសតាឡ’’ន្តិ, លោហមយោ តូរិយជាតិវិសេសោ កំសោ, លោហមយបត្តោ វា, តស្ស តាឡនសទ្ទន្តិ អត្ថោ. បាណីនំ តាឡនសរន្តិ អត្ថំ សន្ធាយ បាណិតាឡន្តិបិ វទន្តិ. ឃនសង្ខាតានំ តូរិយវិសេសានំ តាឡនំ ឃនតាឡំ នាម, ទណ្ឌមយសម្មតាឡំ សិលាតលាកតាឡំ វា. មន្តេនាតិ ភូតាវិសនមន្តេន. ឯកេតិ សារសមាសាចរិយា, ឧត្តរវិហារវាសិនោ ច, យថា ចេត្ថ, ឯវមិតោ បរេសុបិ ‘‘ឯកេ’’តិ អាគតដ្ឋានេសុ. តេ កិរ ទីឃនិកាយស្សត្ថវិសេសវាទិនោ. ចតុរស្សអម្ពណកតាឡំ នាម រុក្ខសារទណ្ឌាទីសុ យេន កេនចិ ចតុរស្សអម្ពណំ កត្វា ចតូសុ បស្សេសុ ធម្មេន ឱនទ្ធិត្វា វាទិតភណ្ឌស្ស តាឡនំ. តញ្ហិ ឯកាទសទោណប្បមាណមានវិសេសសណ្ឋានត្តា ‘‘អម្ពណក’’ន្តិ វុច្ចតិ, ពិម្ពិសកន្តិបិ តស្សេវ នាមំ. តថា កុម្ភសណ្ឋានតាយ កុម្ភោ, ឃដោយេវ វា, តស្ស ធុននន្តិ ខុទ្ទកភាណកា. អព្ភោក្កិរណំ រង្គពលិករណំ. តេ ហិ នច្ចដ្ឋានេ ទេវតានំ ពលិករណំ នាម កត្វា កីឡន្តិ, យំ ‘‘នន្ទី’’តិបិ វុច្ចតិ. ឥត្ថិបុរិសសំយោគាទិកិលេសជនកំ បដិភានចិត្តំ សោភនករណតោ សោភនករំ នាម. ‘‘សោភនឃរក’’ន្តិ សារសមាសេ វុត្តំ. ចណ្ឌាយ អលន្តិ ចណ្ឌាលំ, អយោគុឡកីឡា. ចណ្ឌាលា នាម ហីនជាតិកា សុនខមំសភោជិនោ, តេសំ ឥទន្តិ ចណ្ឌាលំ. សាណេ ឧទកេន តេមេត្វា អញ្ញមញ្ញំ អាកោដនកីឡា សាណធោវនកីឡា. វំសេន កតំ កីឡនំ វំសន្តិ អាហ ‘‘វេឡុំ ឧស្សាបេត្វា កីឡន’’ន្តិ.

និខណិត្វាតិ ភូមិយំ និខាតំ កត្វា. នក្ខត្តកាលេតិ នក្ខត្តយោគឆណកាលេ. តមត្ថំ អង្គុត្តរាគមេ ទសកនិបាតបាឡិយា (អ. និ. ១០.១០៦) សាធេន្តោ ‘‘វុត្តម្បិចេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថាតិ តស្មិំ អដ្ឋិធោវនេ. ឥន្ទជាលេនាតិ អដ្ឋិធោវនមន្តំ បរិជប្បេត្វា យថា បរេ អដ្ឋីនិយេវ បស្សន្តិ, ន មំសាទីនិ, ឯវំ មំសាទីនមន្តរធាបនមាយាយ. ឥន្ទស្ស ជាលមិវ ហិ បដិច្ឆាទិតុំ សមត្ថនតោ ‘‘ឥន្ទជាល’’ន្តិ មាយា វុច្ចតិ ឥន្ទចាបាទយោ វិយ. អដ្ឋិធោវនន្តិ អដ្ឋិធោវនកីឡា.

ហត្ថិអាទីហិ សទ្ធិំ យុជ្ឈិតុន្តិ ហត្ថិអាទីសុ អភិរុហិត្វា អញ្ញេហិ សទ្ធិំ យុជ្ឈនំ, ហត្ថិអាទីហិ ច សទ្ធិំ សយមេវ យុជ្ឈនំ សន្ធាយ វុត្តំ, ហត្ថិអាទីហិ សទ្ធិំ អញ្ញេហិ យុជ្ឈិតុំ, សយំ វា យុជ្ឈិតុន្តិ ហិ អត្ថោ. តេតិ ហត្ថិអាទយោ. អញ្ញមញ្ញំ មថេន្តិ វិលោថេន្តីតិ មល្លា, ពាហុយុទ្ធការកា, តេសំ យុទ្ធំ. សម្បហារោតិ សង្គាមោ. ពលស្ស សេនាយ អគ្គំ គណនកោដ្ឋាសំ ករោន្តិ ឯត្ថាតិ ពលគ្គំ, ‘‘ឯត្តកា ហត្ថី, ឯត្តកា អស្សា’’តិអាទិនា ពលគណនដ្ឋានំ. សេនំ វិយូហន្តិ ឯត្ថ វិភជិត្វា ឋបេន្តិ, សេនាយ វា ឯត្ថ ព្យូហនំ វិន្យាសោតិ សេនាព្យូហោ, ‘‘ឥតោ ហត្ថី ហោន្តុ, ឥតោ អស្សា ហោន្តូ’’តិអាទិនា យុទ្ធត្ថំ ចតុរង្គពលាយ សេនាយ ទេសវិសេសេសុ វិចារណដ្ឋានំ, តំ បន ភេទតោ សកដព្យូហាទិវសេន. អាទិ-សទ្ទេន ចក្កបទុមព្យូហានំ ទណ្ឌភោគមណ្ឌលាសំហតព្យូហានញ្ច គហណំ, ‘‘តយោ ហត្ថី បច្ឆិមំ ហត្ថានីកំ, តយោ អស្សា បច្ឆិមំ អស្សានីកំ, តយោ រថា បច្ឆិមំ រថានីកំ, ចត្តារោ បុរិសា សរហត្ថា បត្តី បច្ឆិមំ បត្តានីក’’ន្តិ (បាចិ. ៣២៤ ឧយ្យោធិកសិក្ខាបទេ) កណ្ឌវិទ្ធសិក្ខាបទស្ស បទភាជនំ សន្ធាយ ‘‘តយោ…បេ…អាទិនា នយេន វុត្តស្សា’’តិ អាហ. តញ្ច ខោ ‘‘ទ្វាទសបុរិសោ ហត្ថី, តិបុរិសោ អស្សោ, ចតុបុរិសោ រថោ, ចត្តារោ បុរិសា សរហត្ថា បត្តី’’តិ (បាចិ. ៣១៤ ឧយ្យុត្តសេនាសិក្ខាបទេ) វុត្តលក្ខណតោ ហត្ថិអាទិគណនេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ, ឯតេន ច ‘‘ឆ ហត្ថិនិយោ, ឯកោ ច ហត្ថី ឥទមេក’’ន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ២៤៥) ចម្មក្ខន្ធកវណ្ណនាយំ វុត្តមនីកំ បដិក្ខិបតិ.

១៤. ការណំ នាម ផលស្ស ឋានន្តិ វុត្តំ ‘‘បមាទោ…បេ… ឋាន’’ន្តិ. បទានីតិ សារីអាទីនំ បតិដ្ឋានានិ. អដ្ឋាបទន្តិ សញ្ញាយ ទីឃតា. ‘‘អដ្ឋបទ’’ន្តិបិ បឋន្តិ. ទសបទំ នាម ទ្វីហិ បន្តីតិ វីសតិយា បទេហិ កីឡនជូតំ. អដ្ឋបទទសបទេសូតិ អដ្ឋបទទសបទផលកេសុ. អាកាសេយេវ កីឡនន្តិ ‘‘អយំ សារី អសុកបទំ មយា នីតា, អយំ អសុកបទ’’ន្តិ កេវលំ មុខេនេវ វទន្តានំ អាកាសេយេវ ជូតស្ស កីឡនំ. នានាបថមណ្ឌលន្តិ អនេកវិហិតសារីមគ្គបរិវដ្ដំ. បរិហរិតព្ពន្តិ សារិយោ បរិហរិតុំ យុត្តកំ. ឥតោ ចិតោ ច សរន្តិ បរិវត្តន្តីតិ សារិយោ, យេន កេនចិ កតានិ អក្ខពីជានិ. តត្ថាតិ តាសុ សារីសុ, តស្មិំ វា អបនយនុបនយនេ. ជូតខលិកេតិ ជូតមណ្ឌលេ. ‘‘ជូតផលកេ’’តិបិ អធុនា បាឋោ. បាសកំ វុច្ចតិ ឆសុ បស្សេសុ ឯកេកំ យាវ ឆក្កំ ទស្សេត្វា កតកីឡនកំ, តំ វឌ្ឍេត្វា យថាលទ្ធំ ឯកកាទិវសេន សារិយោ អបនេន្តោ, ឧបនេន្តោ ច កីឡន្តិ, បសតិ អដ្ឋបទាទីសុ ពាធតិ, ផុសតិ ចាតិ ហិ បាសកោ, ចតុព្ពីសតិវិធោ អក្ខោ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘អដ្ឋកំ មាលិកំ វុត្តំ, សាវដ្ដញ្ច ឆកំ មតំ;

ចតុក្កំ ពហុលំ ញេយ្យំ, ទ្វិ ពិន្ទុសន្តិភទ្រកំ;

ចតុវីសតិ អាយា ច, មុនិន្ទេន បកាសិតា’’តិ.

តេន កីឡនមិធ បាសកកីឡនំ. ឃដនំ បហរណំ, តេន កីឡា ឃដិកាតិ អាហ ‘‘ទីឃទណ្ឌកេនា’’តិអាទិ. ឃដេន កុម្ភេន កីឡា ឃដិកាតិ ឯកេ. មញ្ជិដ្ឋិកាយ វាតិ មញ្ជិដ្ឋិសង្ខាតស្ស យោជនវល្លិរុក្ខស្ស សារំ គហេត្វា បក្កកសាវំ សន្ធាយ វទតិ. សិត្ថោទកេន វាតិ [បិដ្ឋោទកេន វា (អដ្ឋកថាយំ)] ច បក្កមធុសិត្ថោទកំ. សលាកហត្ថន្តិ តាលហីរាទីនំ កលាបស្សេតំ អធិវចនំ. ពហូសុ សលាកាសុ វិសេសរហិតំ ឯកំ សលាកំ គហេត្វា តាសុ បក្ខិបិត្វា បុន តញ្ញេវ ឧទ្ធរន្តា សលាកហត្ថេន កីឡន្តីតិ កេចិ. គុឡកីឡាតិ គុឡផលកីឡា, យេន កេនចិ វា កតគុឡកីឡា. បណ្ណេន វំសាការេន កតា នាឡិកា បណ្ណនាឡិកា, តេនេវាហ ‘‘តំធមន្តា’’តិ. ខុទ្ទកេ ក-បច្ចយោតិ ទស្សេតិ ‘‘ខុទ្ទកនង្គល’’ន្តិ ឥមិនា. ហត្ថបាទានំ មោក្ខេន មោចនេន ចយតិ បរិវត្តតិ ឯតាយាតិ មោក្ខចិកា, តេនាហ ‘‘អាកាសេ វា’’តិអាទិ. បរិព្ភមនត្តាយេវ តំ ចក្កំ នាមាតិ ទស្សេតុំ ‘‘បរិព្ភមនចក្ក’’ន្តិ វុត្តំ.

បណ្ណេន កតា នាឡិ បណ្ណនាឡិ, ឥមិនា បត្តាឡ្ហកបទទ្វយស្ស យថាក្កមំ បរិយាយំ ទស្សេតិ. តេន កតា បន កីឡា បត្តាឡ្ហកាតិ វុត្តំ ‘‘តាយា’’តិអាទិ. ខុទ្ទកោ រថោ រថកោ ក-សទ្ទស្ស ខុទ្ទកត្ថវចនតោ. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ. អាកាសេ វា យំ ញាបេតិ, តស្ស បិដ្ឋិយំ វា យថា វា តថា វា អក្ខរំ លិខិត្វា ‘‘ឯវមិទ’’ន្តិ ជាននេន កីឡា អក្ខរិកា, បុច្ឆន្តស្ស មុខាគតំ អក្ខរំ គហេត្វា នដ្ឋមុត្តិលាភាទិជាននកីឡាតិបិ វទន្តិ. វជ្ជ-សទ្ទោ អបរាធត្ថោតិ អាហ ‘‘យថាវជ្ជំ នាមា’’តិអាទិ. វាទិតានុរូបំ នច្ចនំ, គាយនំ វា យថាវជ្ជន្តិបិ វទន្តិ. ‘‘ឯវំ កតេ ជយោ ភវិស្សតិ, ឯវំ កតេ បរាជយោ’’តិ ជយបរាជយំ បុរក្ខត្វា បយោគករណវសេន បរិហារបថាទីនម្បិ ជូតប្បមាទដ្ឋានភាវោ វេទិតព្ពោ, បង្គចីរាទីហិ ច វំសាទីហិ កត្តព្ពា កិច្ចសិទ្ធិ, អសិទ្ធិ ចាតិ ជយបរាជយាវហោ បយោគោ វុត្តោ, យថាវជ្ជន្តិ ច កាណាទីហិ សទិសាការទស្សនេហិ ជយបរាជយវសេន ជូតកីឡិកភាវេន វុត្តំ. សព្ពេបិ ហេតេ ជោតេន្តិ បកាសេន្តិ ឯតេហិ តប្បយោគិកា ជយបរាជយវសេន, ជវន្តិ ច គច្ឆន្តិ ជយបរាជយំ ឯតេហីតិ វា អត្ថេន ជូតសទ្ទវចនីយតំ នាតិវត្តន្តិ.

១៥. បមាណាតិក្កន្តាសនន្តិ ‘‘អដ្ឋង្គុលបាទកំ ការេតព្ពំ សុគតង្គុលេនា’’តិ វុត្តប្បមាណតោ អតិក្កន្តាសនំ. កម្មវសេន បយោជនតោ ‘‘អនុយុត្តា វិហរន្តីតិ បទំ អបេក្ខិត្វា’’តិ វុត្តំ. វាឡរូបានីតិ អាហរិមានិ សីហព្យគ្ឃាទិវាឡរូបានិ. វុត្តញ្ហិ ភិក្ខុនិវិភង្គេ ‘‘បល្លង្កោ នាម អាហរិមេហិ វាឡេហិ កតោ’’តិ (បាចិ. ៩៨៤) ‘‘អកប្បិយរូបាកុលោ អកប្បិយមញ្ចោ បល្លង្កោ’’តិ សារសមាសេ វុត្តំ. ទីឃលោមកោ មហាកោជវោតិ ចតុរង្គុលាធិកលោមោ កាឡវណ្ណោ មហាកោជវោ. កុវុច្ចតិ បថវី, តស្សំ ជវតិ សោភនវិត្ថដវសេនាតិ កោជវោ. ‘‘ចតុរង្គុលាធិកានិ កិរ តស្ស លោមានី’’តិ វចនតោ ចតុរង្គុលតោ ហេដ្ឋា វដ្ដតីតិ វទន្តិ. ឧទ្ទលោមី ឯកន្តលោមីតិ វិសេសទស្សនមេតំ, តស្មា យទិ តាសុ ន បវិសតិ, វដ្ដតីតិ គហេតព្ពំ. វានវិចិត្តន្តិ ភិត្តិច្ឆទាទិអាការេន វានេន សិព្ពនេន វិចិត្រំ. ឧណ្ណាមយត្ថរណន្តិ មិគលោមបកតមត្ថរណំ. សេតត្ថរណោតិ ធវលត្ថរណោ. សីតត្ថិកេហិ សេវិតព្ពត្តា សេតត្ថរណោ, ‘‘ពហុមុទុលោមកោ’’តិបិ វទន្តិ. ឃនបុប្ផកោតិ សព្ពថា បុប្ផាការសម្បន្នោ. ‘‘ឧណ្ណាមយត្ថរណោតិ ឧណ្ណាមយោ លោហិតត្ថរណោ’’តិ (សារត្ថ. ដី. ២៥៨) សារត្ថទីបនិយំ វុត្តំ. អាមលកបត្តាការាហិ បុប្ផបន្តីហិ យេភុយ្យតោ កតត្តា អាមលកបត្តោតិបិ វុច្ចតិ.

តិណ្ណំ តូលានន្តិ រុក្ខតូលលតាតូលបោដកីតូលសង្ខាតានំ តិណ្ណំ តូលានំ. ឧទិតំ ទ្វីសុ លោមំ ទសា យស្សាតិ ឧទ្ទលោមី ឥ-ការស្ស អការំ, ត-ការស្ស លោបំ, ទ្វិភាវញ្ច កត្វា. ឯកស្មិំ អន្តេ លោមំ ទសា យស្សាតិ ឯកន្តលោមី. ឧភយត្ថ កេចីតិ សារសមាសាចរិយា, ឧត្តរវិហារវាសិនោ ច. តេសំ វាទេ បន ឧទិតមេកតោ ឧគ្គតំ លោមមយំ បុប្ផំ យស្សាតិ ឧទ្ទលោមី វុត្តនយេន. ឧភតោ អន្តតោ ឯកំ សទិសំ លោមមយំ បុប្ផំ យស្សាតិ ឯកន្តលោមីតិ វចនត្ថោ. វិនយដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឧទ្ទលោមីតិ ឯកតោ ឧគ្គតលោមំ ឧណ្ណាមយត្ថរណំ. ‘ឧទ្ធលោមី’តិបិ បាឋោ. ឯកន្តលោមីតិ ឧភតោ ឧគ្គតលោមំ ឧណ្ណាមយត្ថរណ’’ន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ២៥៤) វុត្តំ, នាមមត្តមេស វិសេសោ. អត្ថតោ បន អគ្គហិតាវសេសោ អដ្ឋកថាទ្វយេបិ នត្ថីតិ ទដ្ឋព្ពោ.

កោសេយ្យញ្ច កដ្ដិស្សញ្ច កដ្ដិស្សានិ វិរូបេកសេសវសេន. តេហិ បកតមត្ថរណំ កដ្ដិស្សំ. ឯតទេវត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘កោសេយ្យកដ្ដិស្សមយបច្ចត្ថរណ’’ន្តិ វុត្តំ, កោសេយ្យសុត្តានមន្តរន្តរំ សុវណ្ណមយសុត្តានិ បវេសេត្វា វីតមត្ថរណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សុវណ្ណសុត្តំ កិរ ‘‘កដ្ដិស្សំ, កស្សដ’’ន្តិ ច វទន្តិ. តេនេវ ‘‘កោសេយ្យកស្សដមយ’’ន្តិ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន (ទី. និ. ដី. ១.១៥) វុត្តំ. កដ្ដិស្សំ នាម វាកវិសេសោតិបិ វទន្តិ. រតនបរិសិព្ពិតន្តិ រតនេហិ សំសិព្ពិតំ, សុវណ្ណលិត្តន្តិ កេចិ. សុទ្ធកោសេយ្យន្តិ រតនបរិសិព្ពនរហិតំ. វិនយេតិ វិនយដ្ឋកថំ, វិនយបរិយាយំ វា សន្ធាយ វុត្តំ. ឥធ ហិ សុត្តន្តិកបរិយាយេ ‘‘ឋបេត្វា តូលិកំ សព្ពានេវ គោនកាទីនិ រតនបរិសិព្ពិតានិ វដ្ដន្តី’’តិ វុត្តំ. វិនយបរិយាយំ បន បត្វា គរុកេ ឋាតព្ពត្តា សុទ្ធកោសេយ្យមេវ វដ្ដតិ, នេតរានីតិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ, សុត្តន្តិកបរិយាយេ បន រតនបរិសិព្ពនរហិតាបិ តូលិកា ន វដ្ដតិ, ឥតរានិ វដ្ដន្តិ, សចេបិ តានិ រតនបរិសិព្ពិតានិ, ភូមត្ថរណវសេន យថានុរូបំ មញ្ចបីឋាទីសុ ច ឧបនេតុំ វដ្ដន្តីតិ. សុត្តន្តទេសនាយ គហដ្ឋានម្បិ វសេន វុត្តត្តា តេសំ សង្គណ្ហនត្ថំ ‘‘ឋបេត្វា…បេ… ន វដ្ដន្តីតិ វុត្ត’’ន្តិ អបរេ. ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយន្តិ កត្ថចិ បាឋោ, បោរាណទីឃនិកាយដ្ឋកថាយន្តិ អត្ថោ. នច្ចយោគ្គន្តិ នច្ចិតុំ បហោនកំ. ករោន្តិ ឯត្ថ នច្ចន្តិ កុត្តកំ, តំ បន ឧទ្ទលោមីឯកន្តលោមីវិសេសមេវ. វុត្តញ្ច –

‘‘ទ្វិទសេកទសាន្យុទ្ទ-លោមីឯកន្តលោមិនោ;

តទេវ សោឡសិត្ថីនំ, នច្ចយោគ្គញ្ហិ កុត្តក’’ន្តិ.

ហត្ថិនោ បិដ្ឋិយំ អត្ថរំ ហត្ថត្ថរំ. ឯវំ សេសបទេសុបិ. អជិនចម្មេហីតិ អជិនមិគចម្មេហិ, តានិ កិរ ចម្មានិ សុខុមតរានិ, តស្មា ទុបដ្ដតិបដ្ដានិ កត្វា សិព្ពន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘អជិនប្បវេណី’’តិ, ឧបរូបរិ ឋបេត្វា សិព្ពនវសេន ហិ សន្តតិភូតា ‘‘បវេណី’’តិ វុច្ចតិ. កទលីមិគោតិ មញ្ជារាការមិគោ, តស្ស ធម្មេន កតំ បវរបច្ចត្ថរណំ តថា. ‘‘តំ កិរា’’តិអាទិ តទាការទស្សនំ, តស្មា សុទ្ធមេវ កទលីមិគចម្មំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ. ឧត្តរំ ឧបរិភាគំ ឆាទេតីតិ ឧត្តរច្ឆទោ, វិតានំ. តម្បិ លោហិតមេវ ឥធាធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘រត្តវិតានេនា’’តិ. ‘‘យំ វត្តតិ, តំ សឧត្តរច្ឆេទ’’ន្តិ ឯត្ថ សេសោ, សំសិព្ពិតភាវេន សទ្ធិំ វត្តតីតិ អត្ថោ. រត្តវិតានេសុ ច កាសាវំ វដ្ដតិ, កុសុម្ភាទិរត្តមេវ ន វដ្ដតិ, តញ្ច ខោ សព្ពរត្តមេវ. យំ បន នានាវណ្ណំ វានចិត្តំ វា លេបចិត្តំ វា, តំ វដ្ដតិ. បច្ចត្ថរណស្សេវ បធានត្តា តប្បដិពទ្ធំ សេតវិតានម្បិ ន វដ្ដតីតិ វុត្តំ. ឧភតោតិ ឧភយត្ថ មញ្ចស្ស សីសភាគេ, បាទភាគេ ចាតិ អត្ថោ. ឯត្ថាបិ សឧត្តរច្ឆទេ វិយ វិនិច្ឆយោ. បទុមវណ្ណំ វាតិ នាតិរត្តំ សន្ធាយាហ. វិចិត្រំ វាតិ បន សព្ពថា កប្បិយត្តា វុត្តំ, ន បន ឧភតោ ឧបធានេសុ អកប្បិយត្តា. ន ហិ លោហិតក-សទ្ទោ ចិត្តេ វដ្ដតិ. បដលិកគ្គហណេនេវ ចិត្តកស្សាបិ អត្ថរណស្ស សង្គហេតព្ពប្បសង្គតោ. សចេ បមាណយុត្តន្តិ វុត្តមេវត្ថំ ព្យតិរេកតោ សមត្ថេតុំ អាហ ‘‘មហាឧបធានំ បន បដិក្ខិត្ត’’ន្តិ. មហាឧបធានន្តិ ច បមាណាតិក្កន្តំ ឧបធានំ. សីសប្បមាណមេវ ហិ តស្ស បមាណំ. វុត្តញ្ច ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ, សីសប្បមាណំ ពិព្ពោហនំ កាតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៩៧) សីសប្បមាណញ្ច នាម យស្ស វិត្ថារតោ តីសុ កណ្ណេសុ ទ្វិន្នំ កណ្ណានំ អន្តរំ មិនិយមានំ វិទត្ថិ ចេវ ចតុរង្គុលញ្ច ហោតិ. ពិព្ពោហនស្ស មជ្ឈដ្ឋានំ តិរិយតោ មុដ្ឋិរតនំ ហោតិ, ទីឃតោ បន ទិយឌ្ឍរតនំ វា ទ្វិរតនំ វា. តំ បន អកប្បិយត្តាយេវ បដិក្ខិត្តំ, ន តុ ឧច្ចាសយនមហាសយនបរិយាបន្នត្តា. ទ្វេបីតិ សីសូបធានំ, បាទូបធានញ្ច. បច្ចត្ថរណំ ទត្វាតិ បច្ចត្ថរណំ កត្វា អត្ថរិត្វាតិ អត្ថោ, ឥទញ្ច គិលានមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនាហ សេនាសនក្ខន្ធកវណ្ណនាយំ ‘‘អគិលានស្សាបិ សីសូបធានញ្ច បាទូបធានញ្ចាតិ ទ្វយមេវ វដ្ដតិ. គិលានស្ស ពិព្ពោហនានិ សន្ថរិត្វា ឧបរិ បច្ចត្ថរណំ កត្វា និបជ្ជិតុម្បិ វដ្ដតី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៩៧) វុត្តនយេនេវាតិ វិនយេ ភគវតា វុត្តនយេនេវ. កថំ បន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ. យថា អដ្ឋង្គុលបាទកំ ហោតិ, ឯវំ អាសន្ទិយា បាទច្ឆិន្ទនំ វេទិតព្ពំ. បល្លង្កស្ស បន អាហរិមានិ វាឡរូបានិ អាហរិត្វា បុន អប្បដិពទ្ធតាការណម្បិ ភេទនមេវ. វិជដេត្វាតិ ជដំ និព្ពេធេត្វា. ពិព្ពោហនំ កាតុន្តិ តានិ វិជដិតតូលានិ អន្តោ បក្ខិបិត្វា ពិព្ពោហនំ កាតុំ.

១៦. ‘‘មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តទារកាន’’ន្តិ ឯតេន អណ្ឌជជលាពុជានមេវ គហណំ, មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តត្តាតិ ច ការណំ ទស្សេតិ, តេនេវាយមត្ថោ សិជ្ឈតិ ‘‘អនេកទិវសានិ អន្តោសយនហេតុ ឯស គន្ធោ’’តិ. ឧច្ឆាទេន្តិ ឧព្ពដ្ដេន្តិ. សណ្ឋានសម្បាទនត្ថន្តិ សុសណ្ឋានតាសម្បាទនត្ថំ. បរិមទ្ទន្តីតិ សមន្តតោ មទ្ទន្តិ.

តេសំយេវ ទារកានន្តិ បុញ្ញវន្តានមេវ ទារកានំ. តេសមេវ ហិ បករណានុរូបតាយ គហណំ. មហាមល្លានន្តិ មហតំ ពាហុយុទ្ធការកានំ. អាទាសោ នាម មណ្ឌនកបកតិកានំ មនុស្សានំ អត្តនោ មុខឆាយាបស្សនត្ថំ កំសលោហាទីហិ កតោ ភណ្ឌវិសេសោ. តាទិសំ សន្ធាយ ‘‘យំ កិញ្ចិ…បេ… ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. អលង្ការញ្ជនមេវ ន ភេសជ្ជញ្ជនំ. មណ្ឌនានុយោគស្ស ហិ អធិប្បេតត្តា តមិធានធិប្បេតំ. លោកេ មាលា-សទ្ទោ ពទ្ធមាលាយមេវ ‘‘មាលា មាល្យំ បុប្ផទាមេ’’តិ វចនតោ. សាសនេ បន សុទ្ធបុប្ផេសុបិ និរុឡ្ហោតិ អាហ ‘‘អពទ្ធមាលា វា’’តិ. កាឡបីឡកាទីនន្តិ កាឡវណ្ណបីឡកាទីនំ. មត្តិកកក្កន្តិ ឱសធេហិ អភិសង្ខតំ យោគមត្តិកាចុណ្ណំ. ទេន្តីតិ វិលេបេន្តិ. ចលិតេតិ វិការាបជ្ជនវសេន ចលនំ បត្តេ, កុបិតេតិ អត្ថោ. តេនាតិ សាសបកក្កេន. ទោសេតិ កាឡបីឡកាទីនំ ហេតុភូតេ លោហិតទោសេ. ខាទិតេតិ អបនយនវសេន ខាទិតេ. សន្និសិន្នេតិ តាទិសេ ទុដ្ឋលោហិតេ បរិក្ខីណេ. មុខចុណ្ណកេនាតិ មុខវិលេបនេន. ចុណ្ណេន្តីតិ វិលិម្បេន្តិ. តំ សព្ពន្តិ មត្តិកាកក្កសាសបតិលហលិទ្ទិកក្កទានសង្ខាតំ មុខចុណ្ណំ, មុខវិលេបនញ្ច ន វដ្ដតិ. អត្ថានុក្កមសម្ភវតោ ហិ អយំ បទទ្វយស្ស វណ្ណនា. មុខចុណ្ណសង្ខាតំ មុខវិលេបនន្តិ វា បទទ្វយស្ស តុល្យាធិករណវសេន អត្ថវិភាវនា.

ហត្ថពន្ធន្តិ ហត្ថេ ពន្ធិតព្ពមាភរណំ, តំ បន សង្ខកបាលាទយោតិ អាហ ‘‘ហត្ថេ’’តិអាទិ. សង្ខោ ឯវ កបាលំ តថា. ‘‘អបរេ’’តិអាទិនា យថាក្កមំ ‘‘សិខាពន្ធ’’ន្តិអាទិ បទានមត្ថំ សំវណ្ណេតិ. តត្ថ សិខន្តិ ចូឡំ. ចីរកំ នាម យេន ចូឡាយ ថិរករណត្ថំ, សោភនត្ថញ្ច វិជ្ឈតិ. មុត្តាយ, មុត្តា ឯវ វា លតា មុត្តាលតា, មុត្តាវឡិ. ទណ្ឌោ នាម ចតុហត្ថោតិ វុត្តំ ‘‘ចតុហត្ថទណ្ឌំ វា’’តិ. អលង្កតទណ្ឌកន្តិ បន តតោ ឱមកំ រថយដ្ឋិអាទិកំ សន្ធាយាហ. ភេសជ្ជនាឡិកន្តិ ភេសជ្ជតុម្ពំ. បត្តាទិឱលម្ពនំ វាមំសេយេវ អចិណ្ណន្តិ វុត្តំ ‘‘វាមបស្សេ ឱលគ្គិត’’ន្តិ. កណ្ណិកា នាម កូដំ, តាយ ច រតនេន ច បរិក្ខិត្តោ កោសោ យស្ស តថា. បញ្ចវណ្ណសុត្តសិព្ពិតន្តិ នីលបីតលោហិតោទាតមញ្ជិដ្ឋវសេន បញ្ចវណ្ណេហិ សុត្តេហិ សិព្ពិតំ តិវិធម្បិ ឆត្តំ. រតនមត្តាយាមំ ចតុរង្គុលវិត្ថតន្តិ តេសំ បរិចយនិយាមេន វា នលាដេ ពន្ធិតុំ បហោនកប្បមាណេន វា វុត្តំ. ‘‘កេសន្តបរិច្ឆេទំ ទស្សេត្វា’’តិ ឯតេន តទនជ្ឈោត្ថរណវសេន ពន្ធនាការំ ទស្សេតិ. មេឃមុខេតិ អព្ភន្តរេ. ‘‘មណិ’’ន្តិ ឥទំ សិរោមណិំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ចូឡាមណិ’’ន្តិ, ចូឡាយំ មណិន្តិ អត្ថោ. ចមរស្ស អយំ ចាមរោ, ស្វេវ វាលោ, តេន កតា ពីជនី ចាមរវាលពីជនី. អញ្ញាសំ បន មកសពីជនីវាកមយពីជនីឧសីរមយពីជនីមោរបិញ្ឆមយពីជនីនំ, វិធូបនតាលវណ្ដានញ្ច កប្បិយត្តា តស្សាយេវ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ.

១៧. ទុគ្គតិតោ, សំសារតោ ច និយ្យាតិ ឯតេនាតិ និយ្យានំ, សគ្គមគ្គោ, មោក្ខមគ្គោ ច. តំ និយ្យានមរហតិ, តស្មិំ វា និយ្យានេ និយុត្តា, តំ វា និយ្យានំ ផលភូតំ ឯតិស្សាតិ និយ្យានិកា, វចីទុច្ចរិតកិលេសតោ និយ្យាតីតិ វា និយ្យានិកា ឦ-ការស្ស រស្សត្តំ, យ-ការស្ស ច ក-ការំ កត្វា. អនីយ-សទ្ទោ ហិ ពហុលា កត្វត្ថាភិធាយកោ. ចេតនាយ សទ្ធិំ សម្ផប្បលាបវិរតិ ឥធ អធិប្បេតា. តប្បដិបក្ខតោ អនិយ្យានិកា, សម្ផប្បលាបោ, តស្សា ភាវោ អនិយ្យានិកត្តំ, តស្មា អនិយ្យានិកត្តា.តិរច្ឆានភូតាតិ តិរោករណភូតា វិពន្ធនភូតា. សោបិ នាមាតិ ឯត្ថ នាម-សទ្ទោ គរហាយំ. កម្មដ្ឋានភាវេតិ អនិច្ចតាបដិសំយុត្តត្តា ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវេ. កាមស្សាទវសេនាតិ កាមសង្ខាតអស្សាទវសេន. សហ អត្ថេនាតិ សាត្ថកំ, ហិតបដិសំយុត្តន្តិ អត្ថោ. ឧបាហនាតិ យានកថាសម្ពន្ធំ សន្ធាយ វុត្តំ. សុដ្ឋុ និវេសិតព្ពោតិ សុនិវិដ្ឋោ. តថា ទុន្និវិដ្ឋោ. គាម-សទ្ទេន គាមវាសី ជនោបិ គហិតោតិ អាហ ‘‘អសុកគាមវាសិនោ’’តិអាទិ.

សូរកថាតិ ឯត្ថ សូរ-សទ្ទោ វីរវាចកោតិ ទស្សេតិ ‘‘សូរោ អហោសី’’តិ ឥមិនា. វិសិខា នាម មគ្គសន្និវេសោ, ឥធ បន វិសិខាគហណេន តន្និវាសិនោបិ គហិតា ‘‘សព្ពោ គាមោ អាគតោ’’តិអាទីសុ វិយ, តេនេវាហ ‘‘សទ្ធា បសន្នា’’តិអាទិ.

កុម្ភស្ស ឋានំ នាម ឧទកដ្ឋានន្តិ វុត្តំ ‘‘ឧទកដ្ឋានកថា’’តិ. ឧទកតិត្ថកថាតិបិ វុច្ចតិ តត្ថេវ សមវរោធតោ. អបិច កុម្ភស្ស ករណដ្ឋានំ កុម្ភដ្ឋានំ. តទបទេសេន បន កុម្ភទាសិយោ វុត្តាតិ ទស្សេតិ ‘‘កុម្ភទាសិកថា វា’’តិ ឥមិនា. បុព្ពេ បេតា កាលង្កតាតិ បុព្ពបេតា. ‘‘បេតោ បរេតោ កាលង្កតោ’’តិ ហិ បរិយាយវចនំ. ហេដ្ឋា វុត្តនយមតិទិសិតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ.

បុរិមបច្ឆិមកថាហិ វិមុត្តាតិ ឥធាគតាហិ បុរិមាហិ, បច្ឆិមាហិ ច កថាហិ វិមុត្តា. នានាសភាវាតិ អត្ត-សទ្ទស្ស សភាវបរិយាយភាវមាហ. អសុកេន នាមាតិ បជាបតិនា ព្រហ្មុនា, ឥស្សរេន វា. ឧប្បត្តិឋិតិសម្ភារាទិវសេន លោកំ អក្ខាយតិ ឯតាយាតិ លោកក្ខាយិកា, សា បន លោកាយតសមញ្ញេ វិតណ្ឌសត្ថេ និស្សិតា សល្លាបកថាតិ ទស្សេតិ ‘‘លោកាយតវិតណ្ឌសល្លាបកថា’’តិ ឥមិនា. លោកា ពាលជនា អាយតន្តិ ឯត្ថ ឧស្សហន្តិ វាទស្សាទេនាតិ លោកាយតំ, លោកោ វា ហិតំ ន យតតិ ន ឦហតិ តេនាតិ លោកាយតំ. តញ្ហិ គន្ថំ និស្សាយ សត្តា បុញ្ញកិរិយាយ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បាទេន្តិ. អញ្ញមញ្ញវិរុទ្ធំ, សគ្គមោក្ខវិរុទ្ធំ វា កថំ តនោន្តិ ឯត្ថាតិ វិតណ្ឌោ, វិរុទ្ធេន វា វាទទណ្ឌេន តាឡេន្តិ ឯត្ថ វាទិនោតិ វិតណ្ឌោ, សព្ពត្ថ និរុត្តិនយេន បទសិទ្ធិ.

សាគរទេវេន ខតោតិ ឯត្ថ សាគររញ្ញោ បុត្តេហិ ខតោតិបិ វទន្តិ. វិជ្ជតិ បវេទនហេតុភូតា មុទ្ធា យស្សាតិ សមុទ្ទោ ធ-ការស្ស ទ-ការំ កត្វា, សហ-សទ្ទោ ចេត្ថ វិជ្ជមានត្ថវាចកោ ‘‘សលោមកោសបក្ខកោ’’តិអាទីសុ វិយ. ភវោតិ វុទ្ធិ ភវតិ វឌ្ឍតីតិ កត្វា. វិភវោតិ ហានិ តព្ពិរហតោ. ទ្វន្ទតោ បុព្ពេ សុយ្យមានោ ឥតិសទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោតិ អាហ ‘‘ឥតិ ភវោ ឥតិ អភវោ’’តិ. យំ វា តំ វាតិ យំ កិញ្ចិ, អថ តំ អនិយមន្តិ អត្ថោ. អភូតញ្ហិ អនិយមត្ថំ សហ វិកប្បេន យំតំ-សទ្ទេហិ ទីបេន្តិ អាចរិយា. អបិច ភវោតិ សស្សតោ. អភវោតិ ឧច្ឆេទោ. ភវោតិ វា កាមសុខំ. អភវោតិ អត្តកិលមថោ.

ឥតិ ឥមាយ ឆព្ពិធាយ ឥតិភវាភវកថាយ សទ្ធិំ ពាត្តិំស តិរច្ឆានកថា នាម ហោន្តិ. អថ វា បាឡិយំ សរូបតោ អនាគតាបិ អរញ្ញបព្ពតនទីទីបកថា ឥតិ-សទ្ទេន សង្គហេត្វា ពត្តិំស តិរច្ឆានកថាតិ វុច្ចន្តិ. បាឡិយញ្ហិ ‘‘ឥតិ វា’’តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ បការត្ថោ, វា-សទ្ទោ វិកប្បនត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘ឯវំបការំ, ឥតោ អញ្ញំ វា តាទិសំ និរត្ថកកថំ អនុយុត្តា វិហរន្តី’’តិ, អាទិអត្ថោ វា ឥតិ-សទ្ទោ ឥតិ វា ឥតិ ឯវរូបា ‘‘នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនា បដិវិរតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១០, ១៦៤; ម. និ. ១.២៩៣, ៤១១; ២.១១, ៤១៨; ៣.១៤, ១០២; អ. និ. ១០.៩៩) វិយ, ឥតិ ឯវមាទិំ អញ្ញម្បិ តាទិសំ កថមនុយុត្តា វិហរន្តីតិ អត្ថោ.

១៨. វិរុទ្ធស្ស គហណំ វិគ្គហោ, សោ យេសន្តិ វិគ្គាហិកា, តេសំ តថា, វិរុទ្ធំ វា គណ្ហាតិ ឯតាយាតិ វិគ្គាហិកា, សាយេវ កថា តថា. សារម្ភកថាតិ ឧបារម្ភកថា. សហិតន្តិ បុព្ពាបរាវិរុទ្ធំ. តតោយេវ សិលិដ្ឋំ. តំ បន អត្ថការណយុត្តតាយាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អត្ថយុត្តំ ការណយុត្តន្តិ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ. ន្តិ វចនំ. បរិវត្តិត្វា ឋិតំ សបត្តគតោ អសមត្ថោ យោធោ វិយ ន កិញ្ចិ ជានាសិ, កិន្តុ សយមេវ បរាជេសីតិ អធិប្បាយោ. វាទោ ទោសោតិ បរិយាយវចនំ. តថា ចរ វិចរាតិ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ អាចរិយកុលេ. និព្ពេធេហីតិ មយា រោបិតំ វាទំ វិស្សជ្ជេហិ.

១៩. ទូតស្ស កម្មំ ទូតេយ្យំ, តស្ស កថា តថា, តស្សំ. ឥធ, អមុត្រាតិ ឧបយោគត្ថេ ភុម្មវចនំ, តេនាហ ‘‘អសុកំ នាម ឋាន’’ន្តិ. វិត្ថារតោ វិនិច្ឆយោ វិនយដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ៤៣៦-៤៣៧) វុត្តោតិ សង្ខេបតោ ឥធ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ខេបតោ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. គិហិសាសនន្តិ យថាវុត្តវិបរីតំ សាសនំ. អញ្ញេសន្តិ គិហីនញ្ញេវ.

២០. តិវិធេនាតិ សាមន្តជប្បនឥរិយាបថសន្និស្សិតបច្ចយបដិសេវនភេទតោ តិវិធេន. វិម្ហាបយន្តីតិ ‘‘អយមច្ឆរិយបុរិសោ’’តិ អត្តនិ បរេសំ វិម្ហយំ សម្បហំសនំ អច្ឆរិយំ ឧប្បាទេន្តិ. វិបុព្ពញ្ហិ ម្ហិ-សទ្ទំ សម្បហំសនេ វទន្តិ សទ្ទវិទូ. សម្បហំសនាការោ ច អច្ឆរិយំ. លបន្តីតិ អត្តានំ វា ទាយកំ វា ឧក្ខិបិត្វា យថា សោ កិញ្ចិ ទទាតិ, ឯវំ ឧក្កាចេត្វា ឧក្ខិបនវសេន ទីបេត្វា កថេន្តិ. និមិត្តំ សីលមេតេសន្តិ នេមិត្តិកាតិ តទ្ធិតវសេន តស្សីលត្ថោ យថា ‘‘បំសុកូលិកោ’’តិ (មហានិ. ៥២) អបិច និមិត្តេន វទន្តិ, និមិត្តំ វា ករោន្តីតិ នេមិត្តិកា. និមិត្តន្តិ ច បរេសំ បច្ចយទានសញ្ញុប្បាទកំ កាយវចីកម្មំ វុច្ចតិ. និប្បេសោ និប្បិសនំ ចុណ្ណំ វិយ ករណំ. និប្បិសន្តីតិ វា និប្បេសា, និប្បេសាយេវ និប្បេសិកា, និប្បិសនំ វា និប្បេសោ, តំ ករោន្តីតិបិ និប្បេសិកា. និប្បេសោ ច នាម ភដបុរិសោ វិយ លាភសក្ការត្ថំ អក្កោសនខុំសនុប្បណ្ឌនបរបិដ្ឋិមំសិកតា. លាភេន លាភន្តិ ឥតោ លាភេន អមុត្រ លាភំ. និជិគីសន្តិ មគ្គន្តិ បរិយេសន្តីតិ បរិយាយវចនំ. កុហកាទយោ សទ្ទា កុហានាទីនិ និមិត្តំ កត្វា តំសមង្គិបុគ្គលេសុ បវត្តាតិ អាហ ‘‘កុហនា…បេ… អធិវចន’’ន្តិ. អដ្ឋកថញ្ចាតិ តំតំបាឡិសំវណ្ណនាភូតំ បោរាណដ្ឋកថញ្ច.

មជ្ឈិមសីលវណ្ណនា និដ្ឋិតា.