វិចយហារវណ្ណនា

កប្បនាភាវេបិ វោហារវសេន, អនុវាទវសេន ច ‘‘មម’’ន្តិ វុត្តំ. និយមាភាវតោ វិកប្បនត្ថំ វាគ្គហណំ. តំគុណសមង្គិតាយ, អភិមុខីករណាយ ច ‘‘ភិក្ខវេ’’តិ អាមន្តនំ. អញ្ញភាវតោ, បដិវិរុទ្ធភាវតោ ច ‘‘បរេ’’តិ វុត្តំ, វណ្ណបដិបក្ខតោ, អវណ្ណនីយតោ ច ‘‘អវណ្ណ’’ន្តិ, ព្យត្តិវសេន, វិត្ថារវសេន ច ‘‘ភាសេយ្យុ’’ន្តិ, ធារណសភាវតោ, អធម្មបដិបក្ខតោ ច ‘‘ធម្មស្សា’’តិ, ទិដ្ឋិសីលេហិ សំហតភាវតោ, កិលេសានំ សង្ឃាតករណតោ ច ‘‘សង្ឃស្សា’’តិ, វុត្តបដិនិទ្ទេសតោ, វចនុបន្យាសតោ ច ‘‘តត្រា’’តិ, សម្មុខីភាវតោ, បុថុភាវតោ ច ‘‘តុម្ហេហី’’តិ, ចិត្តស្ស ហននតោ, អារម្មណាភិឃាតតោ ច ‘‘អាឃាតោ’’តិ, អារម្មណេ សង្កោចវុត្តិយា អនភិមុខតាយ, អតុដ្ឋាការតាយ ច ‘‘អប្បច្ចយោ’’តិ, អារម្មណចិន្តនតោ, និស្សយតោ ច ‘‘ចេតសោ’’តិ, អត្ថស្ស អសាធនតោ, អនុ អនុ អនត្ថសាធនតោ ច ‘‘អនភិរទ្ធី’’តិ, ការណានរហត្តា, សត្ថុសាសនេ

ឋិតេហិ កាតុមសក្កុណេយ្យត្តា ច ‘‘ន ករណីយា’’តិ វុត្តំ. ឯវំ តស្មិំ តស្មិំ អធិប្បេតត្ថេ បវត្តតានិទស្សនេន, អត្ថសោ ច –

មមន្តិ សាមិនិទ្ទិដ្ឋំ សព្ពនាមបទំ. វាតិ វិកប្បននិទ្ទិដ្ឋំ និបាតបទំ. ភិក្ខវេតិ អាលបននិទ្ទិដ្ឋំ នាមបទំ. បរេតិ កត្តុនិទ្ទិដ្ឋំ នាមបទំ. អវណ្ណន្តិ កម្មនិទ្ទិដ្ឋំ នាមបទំ. ភាសេយ្យុន្តិ កិរិយានិទ្ទិដ្ឋំ អាខ្យាតបទំ. ធម្មស្ស, សង្ឃស្សាតិ ច សាមិនិទ្ទិដ្ឋំ នាមបទំ. តត្រាតិ អាធារនិទ្ទិដ្ឋំ សព្ពនាមបទំ. តុម្ហេហីតិ កត្តុនិទ្ទិដ្ឋំ សព្ពនាមបទំ. ន-ឥតិ បដិសេធនិទ្ទិដ្ឋំ និបាតបទំ. អាឃាតោ, អប្បច្ចយោ, អនភិរទ្ធីតិ ច កម្មនិទ្ទិដ្ឋំ នាមបទំ. ចេតសោតិ សាមិនិទ្ទិដ្ឋំ នាមបទំ. ករណីយាតិ កិរិយានិទ្ទិដ្ឋំ នាមបទន្តិ. ឯវំ តស្ស តស្ស បទស្ស វិសេសតានិទស្សនេន, ព្យញ្ជនសោ ច វិចយនំ បទវិចយោ. អតិវិត្ថារភយេន បន សក្កាយេវ អដ្ឋកថំ, តស្សា ច លីនត្ថវិភាវនំ អនុគន្ត្វា អយមត្ថោ វិញ្ញុនា វិភាវេតុន្តិ ន វិត្ថារយិម្ហ.

‘‘តត្រ ចេ តុម្ហេ អស្សថ កុបិតា វា អនត្តមនា វា, អបិ នុ តុម្ហេ បរេសំ សុភាសិតំ ទុព្ភាសិតំ អាជានេយ្យាថា’’តិ អយំ អនុមតិបុច្ឆា. សត្តាធិដ្ឋានា, អនេកាធិដ្ឋានា, បរមត្ថវិសយា, បច្ចុប្បន្នវិសយាតិ ឯវំ សព្ពត្ថ យថាសម្ភវំ បុច្ឆាវិចយនំ បុច្ឆាវិចយោ. ‘‘នោ ហេតំ ភន្តេ’’តិ ឥទំ វិស្សជ្ជនំ ឯកំសព្យាករណំ, និរវសេសំ, សឧត្តរំ, លោកិយន្តិ ឯវំ សព្ពស្សាបិ វិស្សជ្ជនស្ស យថារហំ វិចយនំ វិស្សជ្ជនាវិចយោ.

‘‘មមំ វា ភិក្ខវេ បរេ អវណ្ណំ ភាសេយ្យុំ…បេ… ន ចេតសោ អនភិរទ្ធិ ករណីយា’’តិ ឥមាយ បឋមទេសនាយ ‘‘មមំ វា…បេ… តុម្ហំយេវស្ស តេន អន្តរាយោ’’តិ អយំ ទុតិយទេសនា សំសន្ទតិ. កស្មា? បឋមាយ មនោបទោសំ និវារេត្វា ទុតិយាយ តត្ថាទីនវស្ស ទស្សិតត្តា. តថា ឥមាយ ទុតិយទេសនាយ ‘‘មមំ វា…បេ… អបិ នុ តុម្ហេ បរេសំ សុភាសិតំ ទុព្ភាសិតំ អាជានេយ្យាថា’’តិ អយំ តតិយទេសនា សំសន្ទតិ. កស្មា? ទុតិយាយ តត្ថាទីនវំ ទស្សេត្វា តតិយាយ វចនត្ថសល្លក្ខណមត្តេបិ អសមត្ថភាវស្ស ទស្សិតត្តា. តថា ឥមាយ តតិយទេសនាយ ‘‘មមំ វា…បេ… ន ច បនេតំ អម្ហេសុ សំវិជ្ជតី’’តិ អយំ ចតុត្ថទេសនា សំសន្ទតិ. កស្មា? តតិយាយ មនោបទោសំ សព្ពថា និវារេត្វា ចតុត្ថាយ អវណ្ណដ្ឋានេ បដិបជ្ជិតព្ពាការស្ស ទស្សិតត្តាតិ ឥមិនា នយេន បុព្ពេន អបរំ សំសន្ទិត្វា វិចយនំ បុព្ពាបរវិចយោ. អស្សាទវិចយាទយោ វុត្តនយាវ. តេសំ លក្ខណសន្ទស្សនមត្តមេវ ហេត្ថ វិសេសោ.

‘‘អបិ នុ តុម្ហេ បរេសំ សុភាសិតំ ទុព្ភាសិតំ អាជានេយ្យាថា’’តិ ឥមាយ បុច្ឆាយ ‘‘នោ ហេតំ ភន្តេ’’តិ អយំ វិស្សជ្ជនា សមេតិ. កុបិតោ ហិ នេវ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធអរិយសាវកានំ ន មាតាបិតូនំ ន បច្ចត្ថិកានំ សុភាសិតទុព្ភាសិតស្ស អត្ថំ អាជានាតិ. ‘‘កតមញ្ច តំ ភិក្ខវេ, អប្បមត្តកំ…បេ… តថាគតស្ស វណ្ណំ វទមានោ វទេយ្យា’’តិ ឥមាយ បុច្ឆាយ ‘‘បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ’’តិអាទិកា អយំ វិស្សជ្ជនា សមេតិ. ភគវា ហិ អនុត្តរេន បាណាតិបាតវិរមណាទិគុណេន សមន្នាគតោ, តញ្ច ខោ សមាធិំ, បញ្ញញ្ច ឧបនិធាយ អប្បមត្តកំ ឱរមត្តកំ សីលមត្តកំ. ‘‘កតមេ ច តេ ភិក្ខវេ, ធម្មា គម្ភីរា ទុទ្ទសា’’តិអាទិកាយ បុច្ឆាយ ‘‘សន្តិ ភិក្ខវេ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា បុព្ពន្តកប្បិកា’’តិអាទិកា វិស្សជ្ជនា សមេតិ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណគុណា ហិ អញ្ញត្រ តថាគតា អញ្ញេសំ ញាណេន អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋត្តា គម្ភីរា ទុទ្ទសា ទុរនុពោធា សន្តា បណីតា អតក្កាវចរា និបុណា បណ្ឌិតវេទនីយាតិ ឥមិនា នយេន វិស្សជ្ជនាយ បុច្ឆានុរូបតាវិចយនមេវ ឥធ សង្គហគាថាយ អភាវតោ អនុគីតិវិចយោតិ. អយំ បទបញ្ហាទិឯកាទសធម្មវិចយនលក្ខណោ វិចយហារោ នាម. វុត្តញ្ច ‘‘យំ បុច្ឆិតញ្ច វិស្សជ្ជិតញ្ចា’’តិអាទិ (នេត្តិ. ៤.២).