ចូឡសីលវណ្ណនា

៧. កោ អនុសន្ធីតិ បុច្ឆា ‘‘ននុ ឯត្តកេនេវ យថាវុត្តេហិ អវណ្ណវណ្ណេហិ សម្ពន្ធា ទេសនាមត្ថកំ បត្តា’’តិ អនុយោគសម្ភវតោ កតា. វណ្ណេន ច អវណ្ណេន ចាតិ តទុភយបទេន. អត្ថនិទ្ទេសោ វិយ ហិ សទ្ទនិទ្ទេសោបីតិ អក្ខរចិន្តកា. អថ វា តថាភាសនស្ស ការណត្តា, កោដ្ឋាសត្តា ច ‘‘បទេហី’’តិ វុត្តំ. អវណ្ណេន ច វណ្ណេន ចាតិ បន អគុណគុណវសេន, និន្ទាបសំសាវសេន ច សរូបទស្សនំ. ‘‘និវត្តោ អមូលកតាយ វិស្សជ្ជេតព្ពតាភាវតោ’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.៧) អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វុត្តំ. តំ វិត្ថារេត្វា ទេសនាយ ពោធេតព្ពបុគ្គលាភាវតោ ឯត្តកាវ សា យុត្តរូបាតិ ភគវតោ អជ្ឈាសយេនេវ អទេសនាភាវេន និវត្តោ, យថា តំ វណ្ណភូមិយំ តតិយវារោតិបិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ពោធេតព្ពបុគ្គលសម្ភវេន វិស្សជ្ជេតព្ពតាយ អធិគតភាវតោ អនុវត្តតិយេវ. ឥតិបេតំ ភូតន្តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ តទុបរិបិ អនុវត្តកត្តា, តេន វក្ខតិ ‘‘ឥធ បនា’’តិអាទិ. ឯត្តាវតា អយំ វណ្ណានុសន្ធីតិ ទស្សេត្វា ទុវិធេសុ បន តេសុ វណ្ណេសុ ព្រហ្មទត្តស្ស វណ្ណានុសន្ធីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សោ បនា’’តិអាទិមាហ. ឧបរិ សុញ្ញតាបកាសនេ អនុសន្ធិំ ទស្សេស្សតិ ‘‘អត្ថិ ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២៨).

ឯវំ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនាមុខេន សមុទាយត្ថតំ វត្វា ឥទានិ អវយវត្ថតំ ទស្សេតិ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិនា. អប្បមេវ បរិតោ សមន្តតោ ខណ្ឌិតត្តា បរិត្តំ នាមាតិ អាហ ‘‘អប្បមត្តកន្តិ បរិត្តស្ស នាម’’ន្តិ. មត្តា វុច្ចតិ បមាណំ មីយតេ បរិមីយតេតិ កត្វា. សមាសន្តកការេន អប្បមត្តកំ យថា ‘‘ពហុបុត្តកោ’’តិ, ឯវំ ឱរមត្តកេបិ. ឯតេនេវ ‘‘អប្បា មត្តា អប្បមត្តា, សា ឯតស្សាតិ អប្បមត្តក’’ន្តិអាទិនា កបច្ចយស្ស សាត្ថកតម្បិ ទស្សេតិ អត្ថតោ អភិន្នត្តា. មត្តកសទ្ទស្ស អនត្ថកភាវតោ សីលមេវ សីលមត្តកំ. អនត្ថកភាវោតិ ច សកត្ថតា បុរិមបទត្ថេយេវ បវត្តនតោ. ន ហិ សទ្ទា កេវលំ អនត្ថកា ភវន្តីតិ អក្ខរចិន្តកា. ននុ ច ភគវតោ បារមិតានុភាវេន និរត្ថកមេកក្ខរម្បិ មុខវរំ នារោហតិ, សកលញ្ច បរិយត្តិសាសនំ បទេ បទេ ចតុសច្ចប្បកាសនន្តិ វុត្តំ, កថំ តស្ស អនត្ថកតា សម្ភវតីតិ? សច្ចំ, តម្បិ បទន្តរាភិហិតស្ស អត្ថស្ស វិសេសនវសេន តទភិហិតំ អត្ថំ វទតិ ឯវ, សោ បន អត្ថោ វិនាបិ តេន បទន្តរេនេវ សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ អនត្ថកមិច្ចេវ វុត្តន្តិ. ននុ អវោចុម្ហ ‘‘អនត្ថកភាវោ…បេ… បវត្តនតោ’’តិ. អបិច វិនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបវសេន ភគវតោ ទេសនា បវត្តតិ, វិនេយ្យា ច អនាទិមតិសំសារេ លោកិយេសុយេវ សទ្ទេសុ បរិភាវិតចិត្តា, លោកេ ច អសតិបិ អត្ថន្តរាវពោធេ វាចាសិលិដ្ឋតាទិវសេន សទ្ទបយោគោ ទិស្សតិ ‘‘លព្ភតិ បលព្ភតិ, ខញ្ជតិ និខញ្ជតិ, អាគច្ឆតិ បច្ចាគច្ឆតី’’តិអាទិនា. តថាបរិចិតានញ្ច តថាវិធេនេវ សទ្ទបយោគេន អត្ថាវគមោ សុខោ ហោតីតិ អនត្ថកសទ្ទបយោគោ វុត្តោតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘បទន្តរវចនីយ-ស្សត្ថស្ស វិសេសនាយ;

ពោធនាយ វិនេយ្យានំ, តថានត្ថបទំ វទេ’’តិ.

អថ វា សីលមត្តកន្តិ ឯត្ថ មត្ត-សទ្ទោ វិសេសនិវត្តិអត្ថោ ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តា ធម្មា (ធ. ស. តិកមាតិកា) មនោមត្តា ធាតុ មនោធាតូ’’តិ (ធ. ស. មូលដី. ៤៩៩) ច អាទីសុ វិយ. ‘‘អប្បមត្តកំ ឱរមត្តក’’ន្តិ បទទ្វយេន សាមញ្ញតោ វុត្តោយេវ ហិ អត្ថោ ‘‘សីលមត្តក’’ន្តិ បទេន វិសេសតោ វុត្តោ, តេន ច សីលំ ឯវ សីលមត្តំ, តទេវ សីលមត្តកន្តិ និព្ពចនំ កាតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘សីលមេវ សីលមត្តក’’ន្តិ វុត្តំ.

អយំ បន អដ្ឋកថាមុត្តកោ នយោ – ឱរមត្តកន្តិ ឯត្ថ ឱរន្តិ អបារភាគោ ‘‘ឱរតោ ភោគំ (មហាវ. ៦៦) ឱរំ បារ’’ន្តិអាទីសុ វិយ. អថ វា ហេដ្ឋាអត្ថោ ឱរសទ្ទោ ឱរំ អាគមនាយ យេ បច្ចយា, តេ ឱរម្ភាគិយានិ សំយោជនានីតិអាទីសុ វិយ. សីលញ្ហិ សមាធិបញ្ញាយោ អបេក្ខិត្វា អបារភាគេ, ហេដ្ឋាភាគេ ច ហោតិ, ឧភយត្ថាបិ ‘‘ឱរេ បវត្តំ មត្តំ យស្សា’’តិអាទិនា វិគ្គហោ. សីលមត្តកន្តិ ឯត្ថាបិ មត្តសទ្ទោ អមហត្ថវាចកោ ‘‘ភេសជ្ជមត្តា’’តិអាទីសុ វិយ. អថ វា សីលេបិ តទេកទេសស្សេវ សង្គហណត្ថំ អមហត្ថវាចកោ ឯត្ថ មត្តសទ្ទោ វុត្តោ. តថា ហិ ឥន្ទ្រិយសំវរបច្ចយសន្និស្សិតសីលានិ ឥធ ទេសនំ អនារុឡ្ហានិ. កស្មាតិ ចេ? យស្មា តានិ បាតិមោក្ខសំវរអាជីវបារិសុទ្ធិសីលានិ វិយ ន សព្ពបុថុជ្ជនេសុ បាកដានីតិ. មត្តន្តិ ចេត្ថ វិសេសនិវត្តិអត្ថេ នបុំសកលិង្គំ. បមាណប្បកត្ថេសុ បន ‘‘មត្ត’’ន្តិ វា ‘‘មត្តា’’តិ វា នបុំសកិត្ថិលិង្គំ.

‘‘ឥទំ វុត្តំ ហោតី’’តិអាទិនា សហ យោជនាយ បិណ្ឌត្ថំ ទស្សេតិ. យេន សីលេន វទេយ្យ, ឯតំ សីលមត្តកំ នាមាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘វណ្ណំ វទាមីតិ ឧស្សាហំ កត្វាបី’’តិ ឥទំ ‘‘វណ្ណំ វទមានោ’’តិ ឯតស្ស វិវរណំ. ឯតេន ហិ ‘‘ឯកបុគ្គលោ ភិក្ខវេ, លោកេ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ១.១៧០) វិយ មានសទ្ទស្ស សាមត្ថិយត្ថតំ ទស្សេតិ. ‘‘ឧស្សាហំ កុរុមានោ’’តិ អវត្វា ‘‘កត្វា’’តិ ច វចនំ ត្វាទិបច្ចយន្តបទានមិវ មានន្តបច្ចយន្តបទានម្បិ បរកិរិយាបេក្ខមេវាតិ ទស្សនត្ថំ. ‘‘តត្ថ សិយា’’តិអាទិនា សន្ធាយភាសិតមត្ថំ អជានិត្វា នីតត្ថមេវ គហេត្វា សុត្តន្តរវិរោធិតំ មញ្ញមានស្ស កស្សចិ ឦទិសី ចោទនា សិយាតិ ទស្សេតិ. តត្ថាតិ តស្មិំ ‘‘អប្បមត្តកំ ខោ បនេត’’ន្តិអាទិវចនេ (ទី. និ. ១.៧). កម្មដ្ឋានភាវនេ យុញ្ជតិ សីលេនាតិ យោគី, តស្ស.

អលង្ករណំ វិភូសនំ អលង្ការោ, បសាធនកិរិយា. អលំ ករោតិ ឯតេនេវាតិ វា អលង្ការោ, កុណ្ឌលាទិបសាធនំ. មណ្ឌីយតេ មណ្ឌនំ, ឩនដ្ឋានបូរណំ. មណ្ឌីយតិ ឯតេនាតិ វា មណ្ឌនំ, មុខចុណ្ណាទិឩនបូរណោបករណំ. ឥធ បន សទិសវោហារេន, តទ្ធិតវសេន វា សីលមេវ តថា វុត្តំ. មណ្ឌនេតិ មណ្ឌនហេតុ, មណ្ឌនកិរិយានិមិត្តំ គតោតិ អត្ថោ. អថ វា មណ្ឌតិ សីលេនាតិ មណ្ឌនោ, មណ្ឌនជាតិកោ បុរិសោ. ពហុម្ហិ ចេតំ ជាត្យាបេក្ខាយ ឯកវចនំ. ឧព្ពាហនត្ថេបិ ហិ ឯកវចនមិច្ឆន្តិ កេចិ, តទយុត្តមេវ សទ្ទសត្ថេ អនាគតត្តា, អត្ថយុត្តិយា ច អភាវតោ. កថញ្ហិ ឯកវចននិទ្ទិដ្ឋតោ ឧព្ពាហនករណំ យុត្តំ សិយា ឯកស្មិំ យេវត្ថេ ឧព្ពាហិតព្ពស្ស អញ្ញស្សត្ថស្ស អភាវតោ. តស្មា វិបល្លាសវសេន ពហ្វត្ថេ ឥទំ ឯកវចនំ ទដ្ឋព្ពំ, មណ្ឌនសីលេសូតិ អត្ថោ. អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេនបិ ហិ អយមេវិធ វិនិច្ឆយោ (ទី. និ. ដី. ១.៧) វុត្តោ. អគ្គតន្តិ ឧត្តមភាវំ.

អស្សំ ភវិស្សាមីតិ អាកង្ខេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. អស្សាតិ ភវេយ្យ. បរិបូរការីតិ ចេត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, បការត្ថោ វា, តេន សកលម្បិ សីលថោមនសុត្តំ ទស្សេតិ.

កិកីវ អណ្ឌន្តិ ឯត្ថាបិ តទត្ថេន ឥតិ-សទ្ទេន –

‘‘កិកីវ អណ្ឌំ ចមរីវ វាលធិំ,

បិយំវ បុត្តំ នយនំវ ឯកកំ;

តថេវ សីលំ អនុរក្ខមានា,

សុបេសលា ហោថ សទា សគារវា’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.១៩); –

គាថំ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘បុប្ផគន្ធោ’’តិ វត្វា តទេកទេសេន ទស្សេតុំ ‘‘ន ចន្ទន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ចន្ទនំ តគរំ មល្លិកាតិ ហិ តំសហចរណតោ តេសំ គន្ធោវ វុត្តោ. បុប្ផគន្ធោតិ ច បុប្ផញ្ច តទវសេសោ គន្ធោ ចាតិ អត្ថោ. តគរមល្លិកាហិ វា អវសិដ្ឋោ ‘‘បុប្ផគន្ធោ’’តិ វុត្តោ. សតញ្ច គន្ធោតិ ឯត្ថ សីលមេវ សទិសវោហារេន វា តទ្ធិតវសេន វា គន្ធោ. សីលនិពន្ធនោ វា ថុតិឃោសោ វុត្តនយេន ‘‘គន្ធោ’’តិ អធិប្បេតោ. សីលញ្ហិ កិត្តិយា និមិត្តំ. យថាហ ‘‘សីលវតោ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតី’’តិ (ទី. និ. ២.១៥០; ៣.៣១៦; អ. និ. ៥.២១៣; មហាវ. ៧៨៥; ឧទា. ៧៦). សប្បុរិសោ បវាយតិ បការេហិ គន្ធតិ តស្ស គន្ធូបគរុក្ខបដិភាគត្តា.

វស្សិកីតិ សុមនបុប្ផំ, ‘‘វស្សិក’’ន្តិបិ បាឋោ, តទត្ថោវ. គន្ធា ឯវ គន្ធជាតា, គន្ធប្បការា វា. យ្វាយន្តិ យទិទំ, ឧត្តមោ គន្ធោ វាតីតិ សម្ពន្ធោ.

សម្មទញ្ញា វិមុត្តានន្តិ សម្មា អញ្ញាយ ជានិត្វា, អគ្គមគ្គេន វា វិមុត្តានំ. មគ្គំ ន វិន្ទតីតិ ការណំ ន លភតិ, ន ជានាតិ វា.

‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយា’’តិ គាថាយ បដិសន្ធិបញ្ញាយ សបញ្ញោ អាតាបី វីរិយវា បារិហារិកបញ្ញាយ និបកោ នរសង្ខាតោ ភិក្ខុ សីលេ បតិដ្ឋាយ ចិត្តំ តប្បធានេន វុត្តំ សមាធិំ ភាវយំ ភាវយន្តោ ភាវនាហេតុ តថា បញ្ញំ វិបស្សនញ្ច ឥមំ អន្តោជដាពហិជដាសង្ខាតំ ជដំ វិជដយេ វិជដេយ្យ វិជដិតុំ សមត្ថេយ្យាតិ សង្ខេបត្ថោ.

បថវិំ និស្សាយាតិ បថវិំ រសគ្គហណវសេន និស្សាយ, សីលស្មិំ បន បរិបូរណវសេន និស្សាយ បតិដ្ឋានំ ទដ្ឋព្ពំ.

អប្បកមហន្តតាយ បារាបារាទិ វិយ ឧបនិធាបញ្ញត្តិភាវតោ អញ្ញមញ្ញំ ឧបនិធាយ អាហាតិ វិស្សជ្ជេតុំ ‘‘ឧបរិ គុណេ ឧបនិធាយា’’តិ វុត្តំ. សីលញ្ហីតិ ឯត្ថ ហិ-សទ្ទោ ការណត្ថោ, តេនិទំ ការណំ ទស្សេតិ ‘‘យស្មា សីលំ កិញ្ចាបិ បតិដ្ឋាភាវេន សមាធិស្ស ពហូបការំ, បភាវាទិគុណវិសេសេ បនស្ស ឧបនិធាយ កលម្បិ ភាគំ ន ឧបេតិ, តថា សមាធិ ច បញ្ញាយា’’តិ. តេនេវាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. ន បាបុណាតីតិ គុណសមភាវេន ន សម្បាបុណាតិ, ន សមេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបរិមន្តិ សមាធិបញ្ញំ. ឧបនិធាយាតិ ឧបត្ថម្ភំ កត្វា. តញ្ហិ តាទិសាយ បញ្ញត្តិយា ឧបត្ថម្ភនំ ហោតិ. ហេដ្ឋិមន្តិ សីលសមាធិទ្វយំ.

‘‘កថ’’ន្តិអាទិ វិត្ថារវចនំ. កណ្ឌម្ពមូលិកបាដិហារិយកថនញ្ចេត្ថ យថាកថញ្ចិបិ សីលស្ស សមាធិមបាបុណតាសិទ្ធិយេវិធាធិប្បេតាតិ បាកដតរបាដិហារិយភាវេន, និទស្សននយេន ចាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘អភិ…បេ… តិត្ថិយមទ្ទន’’ន្តិ ឥទំ បន តស្ស យមកបាដិហារិយស្ស សុបាកដភាវទស្សនត្ថំ, អញ្ញេហិ ពោធិមូលេ ញាតិសមាគមាទីសុ ច កតបាដិហារិយេហិ វិសេសទស្សនត្ថញ្ច វុត្តំ. សម្ពោធិតោ ហិ អដ្ឋមេបិ ទិវសេ ទេវតានំ ‘‘ពុទ្ធោ វា នោ វា’’តិ ឧប្បន្នកង្ខាវិធមនត្ថំ អាកាសេ រតនចង្កមំ មាបេត្វា ចង្កមន្តោ បាដិហារិយំ អកាសិ, តតោ ទុតិយសំវច្ឆរេ កុលនគរគតោ កបិលវត្ថុបុរេ និគ្រោធារាមេ ញាតីនំ សមាគមេបិ តេសំ មានមទប្បហានត្ថំ យមកបាដិហារិយំ អកាសិ. តត្ថ អភិសម្ពោធិតោតិ អភិសម្ពុជ្ឈនកាលតោ. សាវត្ថិនគរទ្វារេតិ សាវត្ថិនគរស្ស ទក្ខិណទ្វារេ. កណ្ឌម្ពរុក្ខមូលេតិ កណ្ឌេន នាម បសេនទិរញ្ញោ ឧយ្យានបាលេន រោបិតត្តា កណ្ឌម្ពនាមកស្ស រុក្ខស្ស មូលេ. យមកបាដិហារិយករណត្ថាយ ភគវតោ ចិត្តេ ឧប្បន្នេ ‘‘តទនុច្ឆវិកំ ឋានំ ឥច្ឆិតព្ព’’ន្តិ រតនមណ្ឌបាទិ សក្កេន ទេវរញ្ញា អាណត្តេន វិស្សកម្មុនា កតន្តិ វទន្តិ កេចិ. ភគវតា និម្មិតន្តិ អបរេ. អដ្ឋកថាសុ បន អនេកាសុ ‘‘សក្កេន ទេវានមិន្ទេន អាណាបិតេន វិស្សកម្មទេវបុត្តេន មណ្ឌបោ កតោ, ចង្កមោ បន ភគវតា និម្មិតោ’’តិ វុត្តំ. ទិព្ពសេតច្ឆត្តេ ទេវតាហិ ធារិយមានេតិ អត្ថោ វិញ្ញាយតិ អញ្ញេសមសម្ភវតោ. ‘‘ទ្វាទសយោជនាយ បរិសាយា’’តិ ឥទំ ចតូសុ ទិសាសុ បច្ចេកំ ទ្វាទសយោជនំ មនុស្សបរិសំ សន្ធាយ វុត្តំ. តទា កិរ ទសសហស្សិលោកធាតុតោ ចក្កវាឡគព្ភំ បរិបូរេត្វា ទេវព្រហ្មានោបិ សន្និបតិំសុ. យោ កោចិ ឯវរូបំ បាដិហារិយំ កាតុំ សមត្ថោ ចេ, សោ អាគច្ឆតូតិ ចោទនាសទិសត្តា វុត្តំ ‘‘អត្តាទានបរិទីបន’’ន្តិ. អត្តាទានញ្ហិ អនុយោគោ បដិបក្ខស្ស អត្តស្ស អាទានំ គហណន្តិ កត្វា. តិត្ថិយមទ្ទនន្តិ ‘‘បាដិហារិយំ ករិស្សាមា’’តិ កុហាយនវសេន បុព្ពេ ឧដ្ឋិតានំ តិត្ថិយានំ មទ្ទនំ, តញ្ច តថា កាតុំ អសមត្ថតាសម្បាទនមេវ. តទេតំ បទទ្វយំ ‘‘យមកបាដិហារិយ’’ន្តិ ឯតេន សម្ពន្ធិតព្ពំ. រាជគហសេដ្ឋិនោ ចន្ទនឃដិកុប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ សព្ពមេវ ចេត្ថ វត្តព្ពំ.

ឧបរិមកាយតោតិអាទិ បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.១១៦) អាគតនយទស្សនំ, តេន វុត្តំ ‘‘ឥតិអាទិនយប្បវត្ត’’ន្តិ, ‘‘សព្ពំ វិត្ថារេតព្ព’’ន្តិ ច. តត្ថាយំ បាឡិសេសោ –

‘‘ហេដ្ឋិមកាយតោ អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតិ, ឧបរិមកាយតោ ឧទកធារា បវត្តតិ. បុរត្ថិមកាយតោ អគ្គិ, បច្ឆិមកាយតោ ឧទកំ. បច្ឆិមកាយតោ អគ្គិ, បុរត្ថិមកាយតោ ឧទកំ. ទក្ខិណអក្ខិតោ អគ្គិ, វាមអក្ខិតោ ឧទកំ. វាមអក្ខិតោ អគ្គិ, ទក្ខិណអក្ខិតោ ឧទកំ. ទក្ខិណកណ្ណសោតតោ អគ្គិ, វាមកណ្ណសោតតោ ឧទកំ. វាមកណ្ណសោតតោ អគ្គិ, ទក្ខិណកណ្ណសោតតោ ឧទកំ. ទក្ខិណនាសិកាសោតតោ អគ្គិ, វាមនាសិកាសោតតោ ឧទកំ. វាមនាសិកាសោតតោ អគ្គិ, ទក្ខិណនាសិកាសោតតោ ឧទកំ. ទក្ខិណអំសកូដតោ អគ្គិ, វាមអំសកូដតោ ឧទកំ. វាមអំសកូដតោ អគ្គិ, ទក្ខិណអំសកូដតោ ឧទកំ. ទក្ខិណហត្ថតោ អគ្គិ, វាមហត្ថតោ ឧទកំ. វាមហត្ថតោ អគ្គិ, ទក្ខិណហត្ថតោ ឧទកំ. ទក្ខិណបស្សតោ អគ្គិ, វាមបស្សតោ ឧទកំ. វាមបស្សតោ អគ្គិ, ទក្ខិណបស្សតោ ឧទកំ. ទក្ខិណបាទតោ អគ្គិ, វាមបាទតោ ឧទកំ. វាមបាទតោ អគ្គិ, ទក្ខិណបាទតោ ឧទកំ. អង្គុលង្គុលេហិ អគ្គិ, អង្គុលន្តរិកាហិ ឧទកំ. អង្គុលន្តរិកាហិ អគ្គិ, អង្គុលង្គុលេហិ ឧទកំ. ឯកេកលោមតោ អគ្គិ, ឯកេកលោមតោ ឧទកំ. លោមកូបតោ លោមកូបតោ អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតិ, លោមកូបតោ លោមកូបតោ ឧទកធារា បវត្តតី’’តិ.

អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯកេកលោមកូបតោ’’ ឥច្ចេវ (បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១១៦) អាគតំ.

ឆន្នំ វណ្ណានន្តិ ឯត្ថាបិ នីលានំ បីតកានំ លោហិតកានំ ឱទាតានំ មញ្ជិដ្ឋានំ បភស្សរានន្តិ អយំ សព្ពោបិ បាឡិសេសោ បេយ្យាលនយេន, អាទិ-សទ្ទេន ច ទស្សិតោ. ឯត្ថ ច ឆន្នំ វណ្ណានំ ឧព្ពាហនភូតានំ យមកា យមកា វណ្ណា បវត្តន្តីតិ បាឋសេសេន សម្ពន្ធោ, តេន វក្ខតិ ‘‘ទុតិយា ទុតិយា រស្មិយោ’’តិអាទិ. តត្ថ ហិ តាសំ យមកំ យមកំ បវត្តនាការេន សហ អាវជ្ជនបរិកម្មាធិដ្ឋានានំ វិសុំ បវត្តិ ទស្សិតា. កេចិ បន ‘‘ឆន្នំ វណ្ណាន’’ន្តិ ឯតស្ស ‘‘អគ្គិក្ខន្ធោ ឧទកធារា’’តិ បុរិមេហិ បទេហិ សម្ពន្ធំ វទន្តិ, តទយុត្តមេវ អគ្គិក្ខន្ធឧទកធារានំ អត្ថាយ តេជោកសិណវាយោកសិណានំ សមាបជ្ជនស្ស វក្ខមានត្តា. ឆន្នំ វណ្ណានំ ឆព្ពណ្ណា បវត្តន្តីតិ កត្តុវសេន វា សម្ពន្ធោ យថា ‘‘ឯកស្ស ចេបិ ភិក្ខុនោ ន បដិភាសេយ្យ តំ ភិក្ខុនិំ អបសាទេតុ’’ន្តិ (បាចិ. ៥៥៨). កត្តុកម្មេសុ ហិ ពហុលា សាមិវចនំ អាខ្យាតបយោគេបិ ឥច្ឆន្តិ នេរុត្តិកា.

ឯវំ បាឡិនយេន យមកបាដិហារិយំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តំ អដ្ឋកថានយេន វិវរន្តោ បច្ចាសត្តិនយេន ‘‘ឆន្នំ វណ្ណាន’’ន្តិ បទមេវ បឋមំ វិវរិតុំ ‘‘តស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តស្សាតិ ភគវតោ. ‘‘សុវណ្ណវណ្ណា រស្មិយោ’’តិ ឥទំ តាសំ បីតាភានំ យេភុយ្យតាយ វុត្តំ, ឆព្ពណ្ណាហិ រស្មីហិ អលង្ករណកាលោ វិយាតិ អត្ថោ. តាបិ ហិ ចក្កវាឡគព្ភតោ ឧគ្គន្ត្វា ព្រហ្មលោកមាហច្ច បដិនិវត្តិត្វា ចក្កវាឡមុខវដ្ដិមេវ គណ្ហិំសុ. ឯកចក្កវាឡគព្ភំ វង្កគោបានសិកំ វិយ ពោធិឃរំ អហោសិ ឯកាលោកំ. ទុតិយា ទុតិយា រស្មិយោតិ បុរិមបុរិមតោ បច្ឆា បច្ឆា និក្ខន្តា រស្មិយោ. កស្មា សទិសាការវសេន ‘‘វិយា’’តិ វចនំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ទ្វិន្នញ្ចា’’តិអាទិ. ទ្វិន្នញ្ច ចិត្តានំ ឯកក្ខណេ បវត្តិ នាម នត្ថិ, យេហិ តា ឯវំ សិយុំ, តថាបិ ឥមិនា ការណទ្វយេន ឯវមេវ ខាយន្តីតិ អធិប្បាយោ. ភវង្គបរិវាសស្សាតិ ភវង្គវសេន បរិវសនស្ស, ភវង្គសង្ខាតស្ស បរិវសនស្ស វា, ភវង្គបតនស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. អាចិណ្ណវសិតាយាតិ អាវជ្ជនសមាបជ្ជនាទីហិ បញ្ចហាការេហិ សមាចិណ្ណបរិចយតាយ. ននុ ច ឯកស្សាបិ ចិត្តស្ស បវត្តិយា ទ្វេ កិស្សោ រស្មិយោបិ សម្ភវេយ្យុន្តិ អនុយោគមបនេតិ ‘‘តស្សា តស្សា បន រស្មិយា’’តិអាទិនា. ចិត្តវារនានត្តា អាវជ្ជនបរិកម្មចិត្តានិ, កសិណនានត្តា អធិដ្ឋានចិត្តវារានិបិ វិសុំ វិសុំយេវ បវត្តន្តិ. អាវជ្ជនាវសានេ តិក្ខត្តុំ បវត្តជវនានិ បរិកម្មនាមេនេវ ឥធ វុត្តានិ.

កថន្តិ អាហ ‘‘នីលរស្មិអត្ថាយ ហី’’តិអាទិ. ‘‘មញ្ជិដ្ឋរស្មិអត្ថាយ លោហិតកសិណំ, បភស្សររស្មិអត្ថាយ បីតកសិណ’’ន្តិ ឥទំ លោហិតបីតរស្មីនំ ការណេយេវ វុត្តេ សិទ្ធន្តិ ន វុត្តំ. តាសមេវ ហិ មញ្ជិដ្ឋបភស្សររស្មិយោ វិសេសបភេទភូតាតិ. ‘‘អគ្គិក្ខន្ធត្ថាយា’’តិអាទិនា ‘‘ឧបរិមកាយតោ’’តិអាទីនំ វិវរណំ. អគ្គិក្ខន្ធឧទកក្ខន្ធាបិ អញ្ញមញ្ញអសម្មិស្សា យាវ ព្រហ្មលោកា ឧគ្គន្ត្វា ចក្កវាឡមុខវដ្ដិយំ បតិំសុ, តំ ទិវសំ បន សត្ថា យោ យោ យស្មិំ យស្មិំ ធម្មេ ច បាដិហារិយេ ច បសន្នោ, តស្ស តស្ស អជ្ឈាសយវសេន តំ តំ ធម្មញ្ច កថេសិ, បាដិហារិយញ្ច ទស្សេសិ, ឯវំ ធម្មេ ភាសិយមានេ, បាដិហារិយេ ច ករិយមានេ មហាជនោ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. តស្មិញ្ច សមាគមេ អត្តនោ មនំ គហេត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិតុំ សមត្ថំ អទិស្វា និម្មិតំ ពុទ្ធំ មាបេសិ, តេន បុច្ឆិតំ បញ្ហំ សត្ថា វិស្សជ្ជេសិ. សត្ថារា បុច្ឆិតំ បញ្ហំ សោ វិស្សជ្ជេសិ, សត្ថុ ចង្កមនកាលេ និម្មិតោ ឋានាទីសុ អញ្ញតរំ កប្បេសិ, តស្ស ចង្កមនកាលេ សត្ថា ឋានាទីសុ អញ្ញតរំ កប្បេសីតិ ឯតមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សត្ថា ចង្កមតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘សព្ពំ វិត្ថារេតព្ព’’ន្តិ ឯតេន ‘‘សត្ថា តិដ្ឋតិ, និម្មិតោ ចង្កមតិ វា និសីទតិ វា សេយ្យំ វា កប្បេតី’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.១១៦) ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ ឯកេកមូលកា សត្ថុបក្ខេ ចត្តារោ, និម្មិតបក្ខេ ចត្តារោតិ សព្ពេ អដ្ឋ វារា វិត្ថារេត្វា វត្តព្ពាតិ ទស្សេតិ. យស្មា សីលំ សមាធិស្ស បតិដ្ឋាមត្តមេវ ហុត្វា និវត្តតិ, សមាធិយេវ តត្ថ បតិដ្ឋាយ យថាវុត្តំ សព្ពំ បាដិហារិយកិច្ចំ បវត្តេតិ, តស្មា តទេតំ សមាធិកិច្ចមេវាតិ វុត្តំ ‘‘ឯត្ថ ឯកម្បី’’តិអាទិ.

‘‘យំ បនា’’តិអាទិនា សមាធិស្ស បញ្ញមបាបុណតា វិភាវិតា, យំ បន បដិវិជ្ឈិ, ឥទំ បដិវិជ្ឈនំ បញ្ញាកិច្ចន្តិ អត្ថោ. តំ អនុក្កមតោ ទស្សេតិ ‘‘ភគវា’’តិអាទិនា. ‘‘កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានី’’តិ ឥទំ ទីបង្ករបាទមូលេ កតបឋមាភិនីហារតោ បដ្ឋាយ វុត្តំ, តតោ បុព្ពេបិ យត្តកេន តស្មិំ ភវេ ឥច្ឆន្តោ សាវកពោធិំ បត្តុំ សក្កុណេយ្យ, តត្តកំ បុញ្ញសម្ភារំ សមុបចិនីតិ វេទិតព្ពំ. តតោយេវ ហិ ‘‘មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តិ, ហេតុ សត្ថារទស្សន’’ន្តិអាទិនា (ពុ. វំ. ៥៩) វុត្តេសុ អដ្ឋធម្មេសុ ហេតុសម្បន្នតា អហោសិ. កេចិ បន មនោបណិធានវចីបណិធានវសេន អនេកធា អសង្ខ្យេយ្យបរិច្ឆេទំ កត្វា បុព្ពសម្ភារំ វទន្តិ, តទយុត្តមេវ សង្គហារុឡ្ហាសុ អដ្ឋកថាសុ តថា អវុត្តត្តា. តាសុ ហិ យថាវុត្តនយេន បឋមាភិនីហារតោ បុព្ពេ ហេតុសម្បន្នតាយេវ ទស្សិតា. ឯកូនតិំសវស្សកាលេ និក្ខម្ម បព្ពជិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ចក្ករតនារហបុញ្ញវន្តតាយ ពោធិសត្តោ ចក្កវត្តិសិរិសម្បន្នោតិ តស្ស និវាសភវនំ ‘‘ចក្កវត្តិសិរិនិវាសភូត’’ន្តិ វុត្តំ. ភវនាតិ រម្មសុរម្មសុភសង្ខាតា និកេតនា. បធានយោគន្តិ ទុក្ករចរិយាយ ឧត្តមវីរិយានុយោគំ.

ឧរុវេលាយំ កិរ សេនានិគមេ កុដុម្ពិកស្ស ធីតា សុជាតា នាម ទារិកា វយប្បត្តា នេរញ្ជរាយ តីរេ និគ្រោធមូលេ បត្ថនមកាសិ ‘‘សចាហំ សមជាតិកំ កុលឃរំ គន្ត្វា បឋមគព្ភេ បុត្តំ លភិស្សាមិ, ខីរបាយាសេន ពលិកម្មំ ករិស្សាមី’’តិ, (ម. និ. អដ្ឋ. ២.២៨៤; ជា. អដ្ឋ. ១.អវិទូរេ និទានកថា) តស្សា សា បត្ថនា សមិជ្ឈិ. សា សត្ត ធេនុយោ លដ្ឋិវនេ ខាទាបេត្វា តាសម្បិ ធីតរោ គាវិយោ លទ្ធា តថេវ ខាទាបេត្វា បុន តាសម្បិ ធីតរោ តថេវាតិ សត្តបុត្តិនត្តិបនត្តិបរម្បរាគតាហិ ធេនូហិ ខីរំ គហេត្វា ខីរបាយាសំ បចិតុមារភិ. តស្មិំ ខណេ មហាព្រហ្មា តិយោជនិកំ សេតច្ឆត្តំ ឧបរិ ធារេសិ, សក្កោ ទេវរាជា អគ្គិំ ឧជ្ជាលេសិ, សកលលោកេ វិជ្ជមានរសំ ទេវតា បក្ខិបិំសុ, បាយាសំ ទក្ខិណាវដ្ដំ ហុត្វា បចតិ, តំ សា សុវណ្ណបាតិយា សតសហស្សគ្ឃនិកាយ សហេវ ពោធិសត្តស្ស ទត្វា បក្កាមិ. អថ ពោធិសត្តោ តំ គហេត្វា នេរញ្ជរាយ តីរេ សុប្បតិដ្ឋិតេ នាម តិត្ថេ ឯកតាលដ្ឋិប្បមាណេ ឯកូនបញ្ញាសបិណ្ឌេ ករោន្តោ បរិភុញ្ជិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘វិសាខាបុណ្ណមាយំ ឧរុវេលគាមេ សុជាតាយ ទ្វិន្នំ បក្ខិត្តទិព្ពោជំ មធុបាយាសំ បរិភុញ្ជិត្វា’’តិ. តត្ថ សុជាតាយាតិ អាយស្មតោ យសត្ថេរស្ស មាតុភូតាយ បច្ឆា សរណគមនដ្ឋានេ ឯតទគ្គប្បត្តាយ សុជាតាយ នាម សេដ្ឋិភរិយាយ. អង្គមង្គានុសារិនោ រសស្ស សារោ ឧបត្ថម្ភពលករោ ភូតនិស្សិតោ ឯកោ វិសេសោ ឱជា នាម, សា ទិវិ ភវា បក្ខិត្តា ឯត្ថាតិ បក្ខិត្តទិព្ពោជោ, តំ. បាតព្ពោ ច សោ អសិតព្ពោ ចាតិ បាយាសោ, រសំ កត្វា បិវិតុំ, អាលោបំ កត្វា ច ភុញ្ជិតុំ យុត្តោ ភោជនវិសេសោ, មធុនា សិត្តោ បាយាសោ មធុបាយាសោ, តំ.

តតោ នេរញ្ជរាយ តីរេ មហាសាលវនេ នានាសមាបត្តីហិ ទិវាវិហារស្ស កតត្តា ‘‘សាយន្ហសមយេ’’តិអាទិ វុត្តំ. វិត្ថារោ តត្ថ តត្ថ គហេតព្ពោ. ទក្ខិណុត្តរេនាតិ ទិវាវិហារតោ ពោធិយា បវិសនមគ្គំ សន្ធាយាហ, ឧជុកំ ទក្ខិណុត្តរគតេន ទេវតាហិ អលង្កតេន មគ្គេនាតិ អត្ថោ. ឯវម្បិ វទន្តិ ‘‘ទក្ខិណុត្តរេនាតិ ទក្ខិណបច្ឆិមុត្តរេន អាទិអវសានគហណេន មជ្ឈិមស្សាបិ គហិតត្តា, តថា លុត្តបយោគស្ស ច ទស្សនតោ. ឯវញ្ហិ សតិ ‘ទក្ខិណបច្ឆិមុត្តរទិសាភាគេន ពោធិមណ្ឌំ បវិសិត្វា តិដ្ឋតី’តិ (ជា. អដ្ឋ. ១.អវិទូរេនិទានកថា) ជាតកនិទានេ វុត្តវចនេន សមេតី’’តិ. ទក្ខិណទិសតោ គន្តព្ពោ ឧត្តរទិសាភាគោ ទក្ខិណុត្តរោ, តេន បវិសិត្វាតិ អបរេ. កេចិ បន ‘‘ឧត្តរសទ្ទោ ចេត្ថ មគ្គវាចកោ. យទិ ហិ ទិសាវាចកោ ភវេយ្យ, ‘ទក្ខិណុត្តរាយា’តិ វទេយ្យា’’តិ, តំ ន ‘‘ឧត្តរេន នទី សីទា, គម្ភីរា ទុរតិក្កមា’’តិអាទិនា ទិសាវាចកស្សាបិ ឯនយោគស្ស ទស្សនតោ, ឧត្តរសទ្ទស្ស ច មគ្គវាចកស្ស អនាគតត្តា. អបិច ទិសាភាគំ សន្ធាយ ឯវំ វុត្តំ. ទិសាភាគោបិ ហិ ទិសា ឯវាតិ. អថ អន្តរាមគ្គេ សោត្ថិយេន នាម តិណហារកព្រាហ្មណេន ទិន្នា អដ្ឋ កុសតិណមុដ្ឋិយោ គហេត្វា អសិតញ្ចនគិរិសង្កាសំ សព្ពពោធិសត្តានមស្សាសជននដ្ឋានេ សមាវិរុឡ្ហំ ពោធិយា មណ្ឌនភូតំ ពោធិមណ្ឌមុបគន្ត្វា តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ទក្ខិណទិសាភាគេ អដ្ឋាសិ, សោ បន បទេសោ បទុមិនិបត្តេ ឧទកពិន្ទុ វិយ បកម្បិត្ថ, តតោ បច្ឆិមទិសាភាគំ, ឧត្តរទិសាភាគញ្ច គន្ត្វា តិដ្ឋន្តេបិ មហាបុរិសេ តថេវ តេ អកម្បិំសុ, តតោ ‘‘នាយំ សព្ពោបិ បទេសោ មម គុណំ សន្ធារេតុំ សមត្ថោ’’តិ បុរត្ថិមទិសាភាគមគមាសិ, តត្ថ បល្លង្កប្បមាណំ និច្ចលមហោសិ, តស្សេវ ច និប្បរិយាយេន ពោធិមណ្ឌសមញ្ញា, មហាបុរិសោ ‘‘ឥទំ កិលេសវិទ្ធំសនដ្ឋាន’’ន្តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា បុព្ពុត្តរទិសាភាគេ ឋិតោ តត្ថ អកម្បនប្បទេសេ តានិ តិណានិ អគ្គេ គហេត្វា សញ្ចាលេសិ, តាវទេវ ចុទ្ទសហត្ថោ បល្លង្កោ អហោសិ, តានិបិ តិណានិ វិចិត្តាការេន តូលិកាយ លេខា គហិតានិ វិយ អហេសុំ. សោ តត្ថ តិសន្ធិបល្លង្កំ អាភុជិត្វា ចតុរង្គសមន្នាគតំ មេត្តាកម្មដ្ឋានំ បុព្ពង្គមំ កត្វា ចតុរង្គិកំ វីរិយំ អធិដ្ឋហិត្វា និសីទិ, តមត្ថំ សង្ខិបិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ពោធិមណ្ឌំ បវិសិត្វា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ ពោធិ វុច្ចតិ អរហត្តមគ្គញាណំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ច, សា មណ្ឌតិ ថាមគតតាយ បសីទតិ ឯត្ថាតិ ពោធិមណ្ឌោ, និប្បរិយាយេន យថាវុត្តប្បទេសោ, បរិយាយេន បន ឥធ ទុមរាជា. តថា ហិ អាចរិយានន្ទត្ថេរេន វុត្តំ ‘‘ពោធិមណ្ឌសទ្ទោបឋមាភិសម្ពុទ្ធដ្ឋានេ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ, ន យត្ថ កត្ថចិ ពោធិរុក្ខស្ស បតិដ្ឋិតដ្ឋានេ’’តិ, តំ.

មារវិជយសព្ពញ្ញុតញ្ញាណបដិលាភាទីហិ ភគវន្តំ អស្សាសេតីតិ អស្សត្ថោ. អាបុព្ពញ្ហិ សាសសទ្ទំ អនុសិដ្ឋិតោសនេសុ ឥច្ឆន្តិ, យំ តុ លោកេ ‘‘ចលទលោ, កុញ្ជរាសនោ’’ តិបិ វទន្តិ. អច្ចុគ្គតភាវេន, អជេយ្យភូមិសីសគតភាវេន, សកលសព្ពញ្ញុគុណបដិលាភដ្ឋានវិរុឡ្ហភាវេន ច ទុមានំ រាជាតិ ទុមរាជា, អស្សត្ថោ ច សោ ទុមរាជា ចាតិ អស្សត្ថទុមរាជា តំ. ទ្វិន្នំ ឩរុជាណុសន្ធីនំ, ឩរុមូលកដិសន្ធិស្ស ច វសេន តយោ សន្ធយោ, សណ្ឋានវសេន វា តយោ កោណា យស្សាតិ តិសន្ធិ, ស្វេវ បល្លង្កោ ឩរុពទ្ធាសនំ បរិសមន្តតោ អង្កនំ អាសនន្តិ អត្ថេន រ-ការស្ស ល-ការំ, ទ្វិភាវញ្ច កត្វា, តីហិ វា សន្ធីហិ លក្ខិតោ បល្លង្កោ តិសន្ធិបល្លង្កោ, តំ. អាភុជិត្វាតិ អាពន្ធិត្វា, ឧភោ បាទេ សមញ្ឆិតេ កត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. វិត្ថារោ សាមញ្ញផលសុត្តវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២១៦) អាគមិស្សតិ. អត្តា, មិត្តោ, មជ្ឈត្តោ, វេរីតិ ចតូសុបិ សមប្បវត្តនវសេន ចតុរង្គសមន្នាគតំ មេត្តាកម្មដ្ឋានំ. ‘‘ចតុរង្គសមន្នាគត’’ន្តិ ឥទំ បន ‘‘វីរិយាធិដ្ឋាន’’ន្តិ ឯតេនាបិ យោជេតព្ពំ. តម្បិ ហិ –

កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ច អដ្ឋិ ច អវសិស្សតុ, ឧបសុស្សតុ សរីរេ មំសលោហិតំ, យំ តំ បុរិសថាមេន បុរិសវីរិយេន បុរិសបរក្កមេន បត្តព្ពំ, ន តំ អបាបុណិត្វា វីរិយស្ស សណ្ឋានំ ភវិស្សតី’’តិ (ម. និ. ២.១៨៤; សំ. និ. ១.២៦៦; អ. និ. ៣.៥១; អ. និ. ៨.១៣; មហានិ. ១៧, ១៩៦) –

វុត្តនយេន ចតុរង្គសមន្នាគតមេវ.

ចុទ្ទស ហត្ថា វិត្ថតប្បមាណភាវេន យស្សាតិ ចុទ្ទសហត្ថោ. បរិសមន្តតោ អង្កីយតេ លក្ខីយតេ បរិច្ឆេទវសេនាតិ បល្លង្កោ រ-ការស្ស ល-ការំ, តស្ស ច ទ្វិត្តំ កត្វា. អបិច ‘‘ឥទំ កិលេសវិទ្ធំសនដ្ឋាន’’ន្តិ អដ្ឋកថាសុ វចនតោ បល្លំ កិលេសវិទ្ធំសនំ ករោតិ ឯត្ថាតិ បល្លង្កោ និគ្គហិតាគមវសេន, អលុត្តសមាសវសេន វា, ចុទ្ទសហត្ថោ ច សោ បល្លង្កោ ច, ស្វេវ ឧត្តមដ្ឋេន បត្ថនីយដ្ឋេន ច វរោតិ ចុទ្ទសហត្ថបល្លង្កវរោ, តត្ថ គតោ បវត្តោ និសិន្នោ តថា. ចុទ្ទសហត្ថតា ចេត្ថ វិត្ថារវសេន គហេតព្ពា. តានិយេវ ហិ តិណានិ អបរិមិតបុញ្ញានុភាវតោ ចុទ្ទសហត្ថវិត្ថតបល្លង្កភាវេន បវត្តានិ, ន ច តានិ អដ្ឋមុដ្ឋិប្បមាណានិ ចុទ្ទសហត្ថអច្ចុគ្គតានិ សម្ភវន្តិ. តតោយេវ ច ឥធ ‘‘តិណសន្ថរំ សន្ថរិត្វា’’តិ វុត្តំ, ធម្មបទដ្ឋកថាទីសុ ច ‘‘តិណានិ សន្ថរិត្វា…បេ… បុរត្ថិមាភិមុខោ និសីទិត្វា’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១.សារិបុត្ថេរវណ្ណនា; ធ. ស. អដ្ឋ. ១.និទានកថា). អញ្ញត្ថ ច ‘‘តិណាសនេ ចុទ្ទសហត្ថសម្មតេ’’តិ. កេចិ បន ‘‘អច្ចុគ្គតភាវេនេវ ចុទ្ទសហត្ថោ’’តិ យថា តថា បរិកប្បនាវសេន វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ យថាវុត្តេន ការណេន, សាធកេន ច វិរុទ្ធត្តា. កាមញ្ច មនោរថបូរណិយា ចតុរង្គុត្តរវណ្ណនាយ ‘‘តិក្ខត្តុំ ពោធិំ បទក្ខិណំ កត្វា ពោធិមណ្ឌំ អារុយ្ហ ចុទ្ទសហត្ថុព្ពេធេ ឋានេ តិណសន្ថរំ សន្ថរិត្វា ចតុរង្គវីរិយំ អធិដ្ឋាយ និសិន្នកាលតោ’’តិ (អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.៣៣) បាឋោ ទិស្សតិ, តថាបិ តត្ថ ឧព្ពេធសទ្ទោ វិត្ថារវាចកោតិ វេទិតព្ពោ, យថា ‘‘តិរិយំ សោឡសុព្ពេធោ, ឧទ្ធមាហុ សហស្សធា’’តិ (ជា. ១.៣.៤០) មហាបនាទជាតកេ. តថា ហិ តទដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘តិរិយំ សោឡសុព្ពេធោតិ វិត្ថារតោ សោឡសកណ្ឌបាតវិត្ថារោ អហោសី’’តិ (ជាតក អដ្ឋ. ២-៣០២ បិដ្ឋេ). អញ្ញថា ហិ អាកាសេយេវ ឧក្ខិបិត្វា តិណសន្ថរណំ កតំ, ន អចលបទេសេតិ អត្ថោ អាបជ្ជេយ្យ សន្ថរណកិរិយាធារភាវតោ តស្ស, សោ ចត្ថោ អនធិប្បេតោ អញ្ញត្ថ អនាគតត្តាតិ.

រជតក្ខន្ធំ បិដ្ឋិតោ កត្វា វិយាតិ សម្ពន្ធោ. អត្ថន្តិ បច្ឆិមបព្ពតំ. មារពលន្តិ មារំ, មារពលញ្ច, មារស្ស វា សាមត្ថិយំ. បុព្ពេនិវាសន្តិ បុព្ពេ និវុត្ថក្ខន្ធំ. ទិព្ពចក្ខុន្តិ ទិព្ពចក្ខុញាណំ. ‘‘កិច្ឆំ វតាយំ លោកោ អាបន្នោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៥៧; សំ. និ. ២.៤) ជរាមរណមុខេន បច្ចយាការេ ញាណំ ឱតារេត្វា. អានាបានចតុត្ថជ្ឈានន្តិ ឯត្ថាបិ ‘‘សព្ពពុទ្ធានំ អាចិណ្ណ’’ន្តិ វិភត្តិវិបរិណាមំ កត្វា យោជេតព្ពំ. តម្បិ ហិ ពុទ្ធានមាចិណ្ណមេវាតិ វទន្តិ. បាទកំ កត្វាតិ ការណំ, បតិដ្ឋានំ វា កត្វា. ‘‘វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វាតិ ឆត្តិំសកោដិសតសហស្សមុខេន អាសវក្ខយញាណសង្ខាតមហាវជិរញាណគព្ភំ គណ្ហាបនវសេន វិបស្សនំ ភាវេត្វា. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាធិគមាយ អនុបទធម្មវិបស្សនាវសេន អនេកាការវោការេ សង្ខារេ សម្មសតោ ឆត្តិំសកោដិសតសហស្សមុខេន បវត្តំ វិបស្សនាញាណម្បិ ហិ ‘‘មហាវជិរញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខ្យាយ ទេវសិកំ វឡញ្ជនកសមាបត្តីនំ បុរេចរានុចរញាណម្បិ. ឥធ បន មគ្គញាណមេវ, វិសេសតោ ច អគ្គមគ្គញាណំ, តស្មា តស្សេវ វិបស្សនាគព្ភភាវោ វេទិតព្ពោតិ. សព្ពពុទ្ធគុណេតិ សព្ពញ្ញុតាទិនិរវសេសពុទ្ធគុណេ. តស្សា បាទកំ កត្វា សមាធិ និវត្តោតិ វុត្តំ ‘‘ឥទមស្ស បញ្ញាកិច្ច’’ន្តិ. អស្សាតិ ភគវតោ.

‘‘តត្ថ យថា ហត្ថេ’’តិអាទិនា ឧបមាយ បាកដីករណំ. ហត្ថេតិ ហត្ថបសតេ, ករបុដេ វា. បាតិយន្តិ សរាវកេ. ឃដេតិ ឧទកហរណឃដេ. ទ្វត្តិំសទោណគណ្ហនប្បមាណំ កុណ្ឌំ កោលម្ពោ. តតោ មហតរា ចាដិ. តតោបិ មហតី មហាកុម្ភី. សោណ្ឌី កុសោព្ភោ. នទីភាគោ កន្ទរោ. ចក្កវាឡបាទេសុ សមុទ្ទោ ចក្កវាឡមហាសមុទ្ទោ.សិនេរុបាទកេ មហាសមុទ្ទេតិ សីទន្តរសមុទ្ទំ សន្ធាយាហ. ‘‘បាតិយ’’ន្តិអាទិនាបិ តទេវត្ថំ បការន្តរេន វិភាវេតិ. បរិត្តំ ហោតិ យថាតិ សម្ពន្ធោ. យស្សា បាឡិយា អត្ថវិភាវនត្ថាយ យា សំវណ្ណនា វុត្តា, តទេវ តស្សា គុណភាវេន ទស្សេតុំ ‘‘តេនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ សព្ពត្ថ.

‘‘ទុវេ បុថុជ្ជនា’’តិអាទិ បុថុជ្ជនេសុ លព្ភមានវិភាគទស្សនត្ថមេវ វុត្តំ, ន បន មូលបរិយាយសំវណ្ណនាទីសុ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២) វិយ បុថុជ្ជនវិសេសនិទ្ធារណត្ថំ និរវសេសបុថុជ្ជនស្សេវ ឥធ អធិប្បេតត្តា. សព្ពោបិ ហិ បុថុជ្ជនោ ភគវតោ ឧបរិគុណេ វិភាវេតុំ ន សក្កោតិ, តិដ្ឋតុ តាវ បុថុជ្ជនោ, អរិយសាវកបច្ចេកពុទ្ធានម្បិ អវិសយា ឯវ ពុទ្ធគុណា. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘សោតាបន្នោ’’តិអាទិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧). គោត្តសម្ពន្ធតាយ អាទិច្ចស្ស សូរិយទេវបុត្តស្ស ពន្ធូតិ អាទិច្ចពន្ធុ, តេន វុត្តំ និទ្ទេសេ –

‘‘អាទិច្ចោ វុច្ចតិ សូរិយោ. សូរិយោ គោតមោ គោត្តេន, ភគវាបិ គោតមោ គោត្តេន, ភគវា សូរិយស្ស គោត្តញាតកោ គោត្តពន្ធុ, តស្មា ពុទ្ធោ អាទិច្ចពន្ធូ’’តិ (មហានិ. ១៥០; ចូឡនិ. ៩៩).

សទ្ទវិទូ បន ‘‘ពុទ្ធស្សាទិច្ចពន្ធុនា’’តិ បាឋមិច្ឆន្តិ. អាទិច្ចស្ស ពន្ធុនា គោត្តេន សមានោ គោត្តសង្ខាតោ ពន្ធុ យស្ស, ពុទ្ធោ ច សោ អាទិច្ចពន្ធុ ចាតិ កត្វា. យស្មា បន ខន្ធកថាទិកោសល្លេនាបិ ឧបក្កិលេសានុបក្កិលេសានំ ជាននហេតុភូតំ ពាហុសច្ចំ ហោតិ, យថាហ –

‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ ភន្តេ ពហុស្សុតោ ហោតីតិ? យតោ ខោ ភិក្ខុ ខន្ធកុសលោ ហោតិ. ធាតុ…បេ… អាយតន…បេ… បដិច្ចសមុប្បាទកុសលោ ហោតិ, ឯត្តាវតា ខោ ភិក្ខុ ពហុស្សុតោ ហោតី’’តិ.

តស្មា ‘‘យស្ស ខន្ធធាតុអាយតនាទីសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. អាទិ-សទ្ទេន ចេត្ថ យាវ បដិច្ចសមុប្បាទា សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ វាចុគ្គតករណំ ឧគ្គហោ. អត្ថស្ស បរិបុច្ឆនំ បរិបុច្ឆា. អដ្ឋកថាវសេន អត្ថស្ស សោតទ្វារបដិពទ្ធតាករណំ សវនំ. ព្យញ្ជនត្ថានំ សុនិក្ខេបសុនយនេន ធម្មស្ស បរិហរណំ ធារណំ. ឯវំ សុតធាតបរិចិតានំ វិតក្កនំ មនសានុបេក្ខនំ បច្ចវេក្ខណំ.

ឯវំ បភេទំ ទស្សេត្វា វចនត្ថម្បិ ទស្សេតិ ‘‘ទុវិធោ’’តិអាទិនា. បុថូនន្តិ អនេកវិធានំ កិលេសាទីនំ. បុថុជ្ជនន្តោគធត្តាតិ ពហូនំ ជនានំ អព្ភន្តរេ សមវរោធភាវតោ បុថុជ្ជនោតិ សម្ពន្ធោ. បុថុចាយំ ជនោតិ បុថុ ឯវ វិសុំយេវ អយំ សង្ខ្យំ គតោ. ឥតីតិ តស្មា បុថុជ្ជនោតិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ គាថាពន្ធេន សង្ខេបតោ ទស្សិតមត្ថំ ‘‘សោ ហី’’តិអាទិនា វិវរតិ. ‘‘នានប្បការាន’’ន្តិ ឥមិនា បុថុ-សទ្ទោ ឥធ ពហ្វត្ថោតិ ទស្សេតិ.

អាទិ-សទ្ទេន សង្គហិតមត្ថំ, តទត្ថស្ស ច សាធកំ អម្ពសេចនគរុសិនាននយេន និទ្ទេសបាឡិយា ទស្សេន្តោ ‘‘យថាហា’’តិអាទិមាហ. អវិហតា សក្កាយទិដ្ឋិយោ, បុថុ ពហុកា តា ឯតេសន្តិ បុថុអវិហតសក្កាយទិដ្ឋិកា, ឯតេន អវិហតត្តា បុថុ សក្កាយទិដ្ឋិយោ ជនេន្តិ, បុថូហិ វា សក្កាយទិដ្ឋីហិ ជនិតាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. អវិហតត្ថមេវ វា ជនសទ្ទោ វទតិ, តស្មា បុថុ សក្កាយទិដ្ឋិយោ ជនេន្តិ ន វិហនន្តិ, ជនា វា អវិហតា បុថុ សក្កាយទិដ្ឋិយោ ឯតេសន្តិ អត្ថំ ទស្សេតីតិបិ វដ្ដតិ, វិសេសនបរនិបាតនញ្ចេត្ថ ទដ្ឋព្ពំ យថា ‘‘អគ្យាហិតោ’’តិ. ‘‘បុថុ សត្ថារានំ មុខុល្លោកិកា’’តិ ឯតេន បុថុ ពហវោ ជនា សត្ថារោ ឯតេសន្តិ និព្ពចនំ ទស្សិតំ. បុថុ សព្ពគតីហិ អវុដ្ឋិតាតិ ឯត្ថ បន កម្មកិលេសេហិ ជនេតព្ពា, ជាយន្តិ វា សត្តា ឯត្ថាតិ ជនា, គតិយោ, បុថុ សព្ពា ឯវ ជនា គតិយោ ឯតេសន្តិ វចនត្ថោ. ‘‘បុថុ នានាភិសង្ខារេ អភិសង្ខរោន្តី’’តិ ឯតេន ច ជាយន្តិ ឯតេហិ សត្តាតិ ជនា, បុញ្ញាភិសង្ខារាទយោ, បុថុ នានាវិធា ជនា សង្ខារា ឯតេសំ វិជ្ជន្តិ, បុថុ វា នានាភិសង្ខារេ ជនេន្តិ អភិសង្ខរោន្តីតិ អត្ថមាហ. តតោ បរំ បន ‘‘បុថុ នានាឱឃេហិ វុយ្ហន្តី’’តិអាទិអត្ថត្តយំ ជនេន្តិ ឯតេហិ សត្តាតិ ជនា, កាមោឃាទយោ, រាគសន្តាបាទយោ, រាគបរិឡាហាទយោ ច, សព្ពេបិ វា កិលេសបរិឡាហា. បុថុ នានប្បការា តេ ឯតេសំ វិជ្ជន្តិ, តេហិ វា ជនេន្តិ វុយ្ហន្តិ, សន្តាបេន្តិ, បរិឌហន្តិ ចាតិ និព្ពចនំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. ‘‘រត្តា គិទ្ធា’’តិអាទិ បរិយាយវចនំ.

អបិ ច រត្តាតិ វត្ថំ វិយ រង្គជាតេន ចិត្តស្ស វិបរិណាមករេន ឆន្ទរាគេន រត្តា. គិទ្ធាតិ អភិកង្ខនសភាវេន អភិគិជ្ឈនេន គិទ្ធា. គថិតាតិ គន្ថិតា វិយ ទុម្មោចនីយភាវេន តត្ថ បដិពទ្ធា. មុច្ឆិតាតិ កិលេសាវិសនវសេន វិសញ្ញីភូតា វិយ អនញ្ញកិច្ចមោហំ សមាបន្នា. អជ្ឈោសន្នាតិ អនញ្ញាសាធារណេ វិយ កត្វា គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា ឋិតា. លគ្គាតិ គាវោ កណ្ដកេ វិយ អាសត្តា, មហាបលិបេ វា បតនេន នាសិកគ្គបលិបន្នបុរិសោ វិយ ឧទ្ធរិតុមសក្កុណេយ្យភាវេន និមុគ្គា. លគ្គិតាតិ មក្កដាលេបេន វិយ មក្កដោ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ វសេន អាសង្គិតា, បលិពុទ្ធាតិ សម្ពទ្ធា, ឧបទ្ទុតា វាតិ អយមត្ថោ អង្គុត្តរដីកាយំ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.៥១) វុត្តោ. ឯតេន ជាយតីតិ ជនោ, ‘‘រាគោ គេធោ’’តិ ឯវមាទិកោ, បុថុ នានាវិធោ ជនោ រាគាទិកោ ឯតេសំ, បុថូសុ វា បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ជនា រត្តា គិទ្ធា…បេ… បលិពុទ្ធាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ.

‘‘អាវុតា’’តិអាទិបិ បរិយាយវចនមេវ. អបិច ‘‘អាវុតាតិ អាវរិតា. និវុតាតិ និវារិតា. ឱផុតាតិ បលិគុណ្ឋិតា, បរិយោនទ្ធា វា. បិហិតាតិ បិទហិតា. បដិច្ឆន្នាតិ ឆាទិតា. បដិកុជ្ជិតាតិ ហេដ្ឋាមុខជាតា’’តិ តត្ថេវ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.៥១) វុត្តំ. ឯត្ថ ច ជនេន្តិ ឯតេហីតិ ជនា, នីវរណា, បុថុ នានាវិធា ជនា នីវរណា ឯតេសំ, បុថូហិ វា នីវរណេហិ ជនា អាវុតា…បេ… បដិកុជ្ជិតាតិ និព្ពចនំ ទស្សេតិ. បុថូសុ នីចធម្មសមាចារេសុ ជាយតិ, បុថូនំ វា អព្ភន្តរេ ជនោ អន្តោគធោ, បុថុ វា ពហុកោ ជនោតិ អត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘បុថូន’’ន្តិអាទិនា, ឯតេន ច តតិយបាទំ វិវរតិ, សមត្ថេតិ វា. ‘‘បុថុវា’’តិអាទិនា បន ចតុត្ថបាទំ. បុថុ វិសំសដ្ឋោ ឯវ ជនោ បុថុជ្ជនោតិ អយញ្ហេត្ថ វចនត្ថោ.

យេហិ គុណវិសេសេហិ និមិត្តភូតេហិ ភគវតិ ‘‘តថាគតោ’’តិ អយំ សមញ្ញា បវត្តា, តំ ទស្សនត្ថំ ‘‘អដ្ឋហិ ការណេហិ ភគវា តថាគតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯកោបិ ហិ សទ្ទោ អនេកបវត្តិនិមិត្តមធិកិច្ច អនេកធា អត្ថប្បកាសកោ, ភគវតោ ច សព្ពេបិ នាមសទ្ទា អនេកគុណនេមិត្តិកាយេវ. យថាហ –

‘‘អសង្ខ្យេយ្យានិ នាមានិ, សគុណេន មហេសិនោ;

គុណេន នាមមុទ្ធេយ្យំ, អបិ នាមសហស្សតោ’’តិ. (ធ. ស. ១៣១៣; ឧទា. អដ្ឋ. ៥៧; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.៧៦; ទី. និ. ដី. ១.៤១៣);

កានិ បន តានីតិ អនុយោគេ សតិ បឋមំ តស្សរូបំ សង្ខេបតោ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘កថ’’ន្តិអាទិនា និទ្ទិសតិ. តថា អាគតោតិ ឯត្ថ អាការនិយមនវសេន ឱបម្មសម្បដិបាទនត្ថោ តថា-សទ្ទោ. សាមញ្ញជោតនាយ វិសេសាវដ្ឋានតោ, វិសេសត្ថិនា ច សាមញ្ញសទ្ទស្សាបិ វិសេសត្ថេយេវ អនុបយុជ្ជិតព្ពតោ បដិបទាគមនត្ថោ អាគត សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ, ន ញាណគមនត្ថោ តថលក្ខណំ អាគតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១២; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.៣.៧៨; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១៧០; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.៤៣; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៣៨; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.៣៧; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ២; មហានិ. អដ្ឋ. ១៤) វិយ, នាបិ កាយគមនាទិ អត្ថោ ‘‘អាគតោ ខោ មហាសមណោ, មាគធានំ គិរិព្ពជ’’ន្តិអាទីសុ (មហាវ. ៥៣) វិយ. តត្ថ យស្ស អាការស្ស និយមនវសេន ឱបម្មសម្បដិបាទនត្ថោ តថា-សទ្ទោ, តទាការំ ករុណាបធានត្តា តស្ស មហាករុណាមុខេន បុរិមពុទ្ធានំ អាគមនបដិបទាយ ឧទាហរណវសេន សាមញ្ញតោ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា សព្ពលោកេ’’តិអាទិមាហ. យំតំ-សទ្ទានំ ឯកន្តសម្ពន្ធភាវតោ ចេត្ថ តថា-សទ្ទស្សត្ថទស្សនេ យថា-សទ្ទេន អត្ថោ វិភាវិតោ. តទេវ វិត្ថារេតិ ‘‘យថា វិបស្សី ភគវា’’តិអាទិនា, វិបស្សីអាទីនញ្ចេត្ថ ឆន្នំ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ មហាបទានសុត្តាទីសុ (ទី. និ. ២.៤) សម្បហុលនិទ្ទេសេន (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.សម្ពហុលបរិច្ឆេទវណ្ណនា) សុបាកដត្តា, អាសន្នត្តា ច តេសំ វសេន តំ បដិបទំ ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អាគតោ យថា, តថា អាគតោតិ សព្ពត្រ សម្ពន្ធោ. ‘‘កិំ វុត្តំ ហោតី’’តិអាទិនាបិ តទេវ បដិនិទ្ទិសតិ. តត្ថ យេន អភិនីហារេនាតិ មនុស្សត្តលិង្គសម្បត្តិហេតុសត្ថារទស្សនបព្ពជ្ជាគុណសម្បត្តិអធិការឆន្ទានំ វសេន អដ្ឋង្គសមន្នាគតេន មហាបណិធានេន. សព្ពេសញ្ហិ ពុទ្ធានំ បឋមបណិធានំ ឥមិនាវ នីហារេន សមិជ្ឈតិ. អភិនីហារោតិ ចេត្ថ មូលបណិធានស្សេតំ អធិវចនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវំ មហាភិនីហារវសេន ‘‘តថាគតោ’’តិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បារមីបូរណវសេនបិ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. ‘‘ឯត្ថ ច សុត្តន្តិកានំ មហាពោធិយានបដិបទាយ កោសល្លជននត្ថំ បារមីសុ អយំ វិត្ថារកថា’’តិអាទិនា អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន (ទី. និ. ដី. ១.៧) យា បារមីសុ វិនិច្ឆយកថា វុត្តា, កិញ្ចាបិ សា អម្ហេហិ ឥធ វុច្ចមានា គន្ថវិត្ថារករា វិយ ភវិស្សតិ, យស្មា បនាយំ សំវណ្ណនា ឯតិស្សំ បច្ឆា បមាទលេខវិសោធនវសេន, តទវសេសត្ថបរិយាទានវសេន ច បវត្តា, តស្មា សាបិ បារមីកថា ឥធ វត្តព្ពាយេវាតិ តតោ ចេវ ចរិយាបិដកដ្ឋកថាតោ ច អាហរិត្វា យថារហំ គាថាពន្ធេហិ សមលង្ករិត្វា អត្ថមធិប្បាយញ្ច វិសោធយមានា ភវិស្សតិ. កថំ?

កា បនេតា បារមិយោ, កេនដ្ឋេន កតីវិធា;

កោ ច តាសំ កមោ កានិ, លក្ខណាទីនិ សព្ពថា.

កោ បច្ចយោ, សំកិលេសោ, វោទានំ បដិបក្ខកោ;

បដិបត្តិវិភាគោ ច, សង្គហោ សម្បទា តថា.

កិត្តកេន សម្បាទនំ, អានិសំសោ ច កិំ ផលំ;

បញ្ហមេតំ វិស្សជ្ជិត្វា, ភវិស្សតិ វិនិច្ឆយោ.

តត្រិទំ វិស្សជ្ជនំ –

កា បនេតា បារមិយោតិ –

តណ្ហាមានាទិមញ្ញត្រ, ឧបាយកុសលេន យា;

ញាណេន បរិគ្គហិតា, បារមី សា វិភាវិតា.

តណ្ហាមានាទិនា ហិ អនុបហតា ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតា ទានាទយោ គុណសង្ខាតា ឯតា កិរិយា ‘‘បារមី’’តិ វិភាវិតា.

កេនដ្ឋេន បារមិយោតិ –

បរមោ ឧត្តមដ្ឋេន, តស្សាយំ បារមី តថា;

កម្មំ ភាវោតិ ទានាទិ, តទ្ធិតតោ តិធា មតា.

បូរេតិ មវតិ បរេ, បរំ មជ្ជតិ មយតិ;

មុនាតិ មិនោតិ តថា, មិនាតីតិ វា បរមោ.

បារេ មជ្ជតិ សោធេតិ, មវតិ មយតីតិ វា;

មាយេតិ តំ វា មុនាតិ, មិនោតិ មិនាតិ តថា.

បារមីតិ មហាសត្តោ, វុត្តានុសារតោ បន;

តទ្ធិតត្ថត្តយេនេវ, បារមីតិ អយំ មតា.

ទានសីលាទិគុណវិសេសយោគេន ហិ សត្តុត្តមតាយ មហាពោធិសត្តោ បរមោ, តស្ស អយំ, ភាវោ, កម្មន្តិ វា បារមី, ទានាទិកិរិយា. អថ វា បរតិ បូរេតីតិ បរមោ និរុត្តិនយេន, ទានាទិគុណានំ បូរកោ, បាលកោ ច ពោធិសត្តោ, បរមស្ស អយំ, ភាវោ, កម្មំ វា បារមី. អបិច បរេ សត្តេ មវតិ អត្តនិ ពន្ធតិ គុណវិសេសយោគេន, បរំ វា អតិរេកំ មជ្ជតិ សំកិលេសមលតោ, បរំ វា សេដ្ឋំ និព្ពានំ វិសេសេន មយតិ គច្ឆតិ, បរំ វា លោកំ បមាណភូតេន ញាណវិសេសេន ឥធលោកមិវ មុនាតិ បរិច្ឆិន្ទតិ, បរំ វា អតិវិយ សីលាទិគុណគណំ អត្តនោ សន្តានេ មិនោតិ បក្ខិបតិ, បរំ វា អត្តភូតតោ ធម្មកាយតោ អញ្ញំ, បដិបក្ខំ វា តទនត្ថករំ កិលេសចោរគណំ មិនាតិ ហិំសតីតិ បរមោ, មហាសត្តោ, ‘‘បរមស្ស អយ’’ន្តិអាទិនា វុត្តនយេន បារមី. បារេ វា និព្ពានេ មជ្ជតិ សុជ្ឈតិ, សត្តេ ច សោធេតិ, តត្ថ វា សត្តេ មវតិ ពន្ធតិ យោជេតិ, តំ វា មយតិ គច្ឆតិ, សត្តេ ច មាយេតិ គមេតិ, តំ វា យាថាវតោ មុនាតិ បរិច្ឆិន្ទតិ, តត្ថ វា សត្តេ មិនោតិ បក្ខិបតិ, តត្ថ វា សត្តានំ កិលេសារិំ មិនាតិ ហិំសតីតិ បារមី, មហាសត្តោ, ‘‘តស្ស អយ’’ន្តិអាទិនា ទានាទិកិរិយាវ បារមីតិ. ឥមិនា នយេន បារមីនំ វចនត្ថោ វេទិតព្ពោ.

កតិវិធាតិ សង្ខេបតោ ទសវិធា, តា បន ពុទ្ធវំសបាឡិយំ (ពុ. វំ. ១.៧៦) សរូបតោ អាគតាយេវ. យថាហ ‘‘វិចិនន្តោ តទាទក្ខិំ, បឋមំ ទានបារមិ’’ន្តិអាទិ (ពុ. វំ. ២.១១៦). យថា ចាហ –

‘‘កតិ នុ ខោ ភន្តេ ពុទ្ធការកា ធម្មាតិ? ទស ខោ សារិបុត្ត ពុទ្ធការកា ធម្មា, កតមេ ទស? ទានំ ខោ សារិបុត្ត ពុទ្ធការកោ ធម្មោ, សីលំ នេក្ខម្មំ បញ្ញា វីរិយំ ខន្តិ សច្ចំ អធិដ្ឋានំ មេត្តា ឧបេក្ខា ពុទ្ធការកោ ធម្មោ, ឥមេ ខោ សារិបុត្ត ទស ពុទ្ធការកា ធម្មាតិ. ឥទមវោច ភគវា, ឥទំ វត្វាន សុគតោ អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –

‘ទានំ សីលញ្ច នេក្ខម្មំ, បញ្ញាវីរិយេន បញ្ចមំ;

ខន្តិសច្ចមធិដ្ឋានំ, មេត្តុបេក្ខាតិ តេ ទសា’តិ’’. (ពុ. វំ. ១.៧៦);

កេចិ បន ‘‘ឆព្ពិធា’’តិ វទន្តិ, តំ ឯតាសំ សង្គហវសេន វុត្តំ. សោ បន សង្គហោ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ.

កោ ច តាសំ កមោតិ ឯត្ថ កមោ នាម ទេសនាក្កមោ, សោ ច បឋមសមាទានហេតុកោ, សមាទានំ បវិចយហេតុកំ, ឥតិ យថា អាទិម្ហិ បឋមាភិនីហារកាលេ បវិចិតា, សមាទិន្នា ច, តថា ទេសិតា. យថាហ ‘‘វិចិនន្តោ តទាទក្ខិំ, បឋមំ ទានបារមិ’’ន្តិអាទិ (ពុ. វំ. ២.១១៦) តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘បឋមំ សមាទានតា-វសេនាយំ កមោ រុតោ;

អថ វា អញ្ញមញ្ញស្ស, ពហូបការតោបិ ចា’’តិ.

តត្ថ ហិ ទានំ សីលស្ស ពហូបការំ, សុករញ្ចាតិ តំ អាទិម្ហិ វុត្តំ. ទានំ បន សីលបរិគ្គហិតំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំសន្តិ ទានានន្តរំ សីលំ វុត្តំ. សីលំ នេក្ខម្មបរិគ្គហិតំ…បេ… នេក្ខម្មំ បញ្ញាបរិគ្គហិតំ…បេ… បញ្ញា វីរិយបរិគ្គហិតា…បេ… វីរិយំ ខន្តិបរិគ្គហិតំ…បេ… ខន្តិ សច្ចបរិគ្គហិតា…បេ… សច្ចំ អធិដ្ឋានបរិគ្គហិតំ…បេ… អធិដ្ឋានំ មេត្តាបរិគ្គហិតំ…បេ… មេត្តា ឧបេក្ខាបរិគ្គហិតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសាតិ មេត្តានន្តរំ ឧបេក្ខា វុត្តា. ឧបេក្ខា បន ករុណាបរិគ្គហិតា, ករុណា ច ឧបេក្ខាបរិគ្គហិតាតិ វេទិតព្ពា. កថំ បន មហាការុណិកា ពោធិសត្តា សត្តេសុ ឧបេក្ខកា ហោន្តីតិ? ឧបេក្ខិតព្ពយុត្តកេសុ កញ្ចិ កាលំ ឧបេក្ខកា ហោន្តិ, ន បន សព្ពត្ថ, សព្ពទា ចាតិ កេចិ. អបរេ បន ន ច សត្តេសុ ឧបេក្ខកា, សត្តកតេសុ បន វិប្បការេសុ ឧបេក្ខកា ហោន្តីតិ, ឥទមេវេត្ថ យុត្តំ.

អបរោ នយោ –

សព្ពសាធារណតាទិ-ការណេហិបិ ឦរិតំ;

ទានំ អាទិម្ហិ សេសា តុ, បុរិមេបិ អបេក្ខកា.

បចុរជនេសុបិ ហិ បវត្តិយា សព្ពសត្តសាធារណត្តា, អប្បផលត្តា, សុករត្តា ច ទានំ អាទិម្ហិ វុត្តំ. សីលេន ទាយកបដិគ្គាហកសុទ្ធិតោ បរានុគ្គហំ វត្វា បរបីឡានិវត្តិវចនតោ, កិរិយធម្មំ វត្វា អកិរិយធម្មវចនតោ, ភោគសម្បត្តិហេតុំ វត្វា ភវសម្បត្តិហេតុវចនតោ ច ទានស្សានន្តរំ សីលំ វុត្តំ. នេក្ខម្មេន សីលសម្បត្តិសិទ្ធិតោ, កាយវចីសុចរិតំ វត្វា មនោសុចរិតវចនតោ, វិសុទ្ធសីលស្ស សុខេនេវ ឈានសមិជ្ឈនតោ, កម្មាបរាធប្បហានេន បយោគសុទ្ធិំ វត្វា កិលេសាបរាធប្បហានេន អាសយសុទ្ធិវចនតោ, វីតិក្កមប្បហានេ ឋិតស្ស បរិយុដ្ឋានប្បហានវចនតោ ច សីលស្សានន្តរំ នេក្ខម្មំ វុត្តំ. បញ្ញាយ នេក្ខម្មស្ស សិទ្ធិបរិសុទ្ធិតោ, ឈានាភាវេ បញ្ញាភាវវចនតោ. សមាធិបទដ្ឋានា ហិ បញ្ញា, បញ្ញាបច្ចុបដ្ឋានោ ច សមាធិ. សមថនិមិត្តំ វត្វា ឧបេក្ខានិមិត្តវចនតោ, បរហិតជ្ឈានេន បរហិតករណូបាយកោសល្លវចនតោ ច នេក្ខម្មស្សានន្តរំ បញ្ញា វុត្តា. វីរិយារម្ភេន បញ្ញាកិច្ចសិទ្ធិតោ, សត្តសុញ្ញតាធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិំ វត្វា សត្តហិតាយ អារម្ភស្ស អច្ឆរិយតាវចនតោ, ឧបេក្ខានិមិត្តំ វត្វា បគ្គហនិមិត្តវចនតោ, និសម្មការិតំ វត្វា ឧដ្ឋានវចនតោ ច. និសម្មការិនោ ហិ ឧដ្ឋានំ ផលវិសេសមាវហតីតិ បញ្ញាយានន្តរំ វីរិយំ វុត្តំ.

វីរិយេន តិតិក្ខាសិទ្ធិតោ. វីរិយវា ហិ អារទ្ធវីរិយត្តា សត្តសង្ខារេហិ ឧបនីតំ ទុក្ខំ អភិភុយ្យ វិហរតិ. វីរិយស្ស តិតិក្ខាលង្ការភាវតោ. វីរិយវតោ ហិ តិតិក្ខា សោភតិ. បគ្គហនិមិត្តំ វត្វា សមថនិមិត្តវចនតោ, អច្ចារម្ភេន ឧទ្ធច្ចទោសប្បហានវចនតោ. ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិយា ហិ ឧទ្ធច្ចទោសោ បហីយតិ. វីរិយវតោ សាតច្ចករណវចនតោ. ខន្តិពហុលោ ហិ អនុទ្ធតោ សាតច្ចការី ហោតិ. អប្បមាទវតោ បរហិតកិរិយារម្ភេ បច្ចុបការតណ្ហាភាវវចនតោ. យាថាវតោ ធម្មនិជ្ឈានេ ហិ សតិ តណ្ហា ន ហោតិ. បរហិតារម្ភេ បរមេបិ បរកតទុក្ខសហនតាវចនតោ ច វីរិយស្សានន្តរំ ខន្តិ វុត្តា. សច្ចេន ខន្តិយា ចិរាធិដ្ឋានតោ, អបការិនោ អបការខន្តិំ វត្វា តទុបការករណេ អវិសំវាទវចនតោ, ខន្តិយា អបវាទវាចាវិកម្បនេន ភូតវាទិតាយ អវិជហនវចនតោ, សត្តសុញ្ញតាធម្ម-និជ្ឈានក្ខន្តិំ វត្វា តទុបព្រូហិតញាណសច្ចស្ស វចនតោ ច ខន្តិយានន្តរំ សច្ចំ វុត្តំ. អធិដ្ឋានេន សច្ចសិទ្ធិតោ. អចលាធិដ្ឋានស្ស ហិ វិរតិ សិជ្ឈតិ. អវិសំវាទិតំ វត្វា តត្ថ អចលភាវវចនតោ. សច្ចសន្ធោ ហិ ទានាទីសុ បដិញ្ញានុរូបំ និច្ចលោ បវត្តតិ. ញាណសច្ចំ វត្វា សម្ភារេសុ បវត្តិនិដ្ឋាបនវចនតោ. យថាភូតញាណវា ហិ ពោធិសម្ភារេសុ អធិដ្ឋាតិ, តេ ច និដ្ឋាបេតិ. បដិបក្ខេហិ អកម្បិយភាវតោ ច សច្ចស្សានន្តរំ អធិដ្ឋានំ វុត្តំ. មេត្តាយ បរហិតករណសមាទានាធិដ្ឋានសិទ្ធិតោ, អធិដ្ឋានំ វត្វា ហិតូបសំហារវចនតោ. ពោធិសម្ភារេ ហិ អធិតិដ្ឋមានោ មេត្តាវិហារី ហោតិ. អចលាធិដ្ឋានស្ស សមាទានាវិកោបនេន សមាទានសម្ភវតោ ច អធិដ្ឋានស្សានន្តរំ មេត្តា វុត្តា. ឧបេក្ខាយ មេត្តាវិសុទ្ធិតោ, សត្តេសុ ហិតូបសំហារំ វត្វា តទបរាធេសុ ឧទាសីនតាវចនតោ, មេត្តាភាវនំ វត្វា តន្និស្សន្ទភាវនាវចនតោ, ‘‘ហិតកាមសត្តេបិ ឧបេក្ខកោ’’តិ អច្ឆរិយគុណតាវចនតោ ច មេត្តាយានន្តរំ ឧបេក្ខា វុត្តាតិ ឯវមេតាសំ កមោ វេទិតព្ពោ.

កានិ លក្ខណាទីនិ សព្ពថាតិ ឯត្ថ បន អវិសេសេន –

បរេសមនុគ្គហណំ, លក្ខណន្តិ បវុច្ចតិ;

ឧបការោ អកម្បោ ច, រសោ ហិតេសិតាបិ ច.

ពុទ្ធត្តំ បច្ចុបដ្ឋានំ, ទយា ញាណំ បវុច្ចតិ;

បទដ្ឋានន្តិ តាសន្តុ, បច្ចេកំ តានិ ភេទតោ.

សព្ពាបិ ហិ បារមិយោ បរានុគ្គហលក្ខណា, បរេសំ ឧបការករណរសា, អវិកម្បនរសា វា, ហិតេសិតាបច្ចុបដ្ឋានា, ពុទ្ធត្តបច្ចុបដ្ឋានា វា, មហាករុណាបទដ្ឋានា, ករុណូបាយកោសល្លបទដ្ឋានា វា.

វិសេសេន បន យស្មា ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតា អត្តុបករណបរិច្ចាគចេតនា ទានបារមី. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតំ កាយវចីសុចរិតំ អត្ថតោ អកត្តព្ពវិរតិ, កត្តព្ពករណចេតនាទយោ ច សីលបារមី. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតោ អាទីនវទស្សនបុព្ពង្គមោ កាមភវេហិ និក្ខមនចិត្តុប្បាទោ នេក្ខម្មបារមី. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតោ ធម្មានំ សាមញ្ញវិសេសលក្ខណាវពោធោ បញ្ញាបារមី. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតោ កាយចិត្តេហិ បរហិតារម្ភោ វីរិយបារមី. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតោ សត្តសង្ខារាបរាធសហនសង្ខាតោ អទោសប្បធានោ តទាការប្បវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ ខន្តិបារមី. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតំ វិរតិចេតនាទិភេទំ អវិសំវាទនំ សច្ចបារមី. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតោ អចលសមាទានាធិដ្ឋានសង្ខាតោ តទាការប្បវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ អធិដ្ឋានបារមី. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតោ លោកស្ស ហិតសុខូបសំហារោ អត្ថតោ អព្យាបាទោ មេត្តាបារមី. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតា អនុនយបដិឃវិទ្ធំសនសង្ខាតា ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ សត្តសង្ខារេសុ សមប្បវត្តិ ឧបេក្ខាបារមី.

តស្មា បរិច្ចាគលក្ខណំ ទានំ, ទេយ្យធម្មេ លោភវិទ្ធំសនរសំ, អនាសត្តិបច្ចុបដ្ឋានំ, ភវវិភវសម្បត្តិបច្ចុបដ្ឋានំ វា, បរិច្ចជិតព្ពវត្ថុបទដ្ឋានំ. សីលនលក្ខណំ សីលំ, សមាធានលក្ខណំ, បតិដ្ឋានលក្ខណំ វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ទុស្សីល្យវិទ្ធំសនរសំ, អនវជ្ជរសំ វា, សោចេយ្យបច្ចុបដ្ឋានំ, ហិរោត្តប្បបទដ្ឋានំ. កាមតោ, ភវតោ ច និក្ខមនលក្ខណំ នេក្ខម្មំ, តទាទីនវវិភាវនរសំ, តតោយេវ វិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, សំវេគបទដ្ឋានំ. យថាសភាវបដិវេធលក្ខណា បញ្ញា, អក្ខលិតបដិវេធលក្ខណា វា កុសលិស្សាសខិត្តឧសុបដិវេធោ វិយ, វិសយោភាសនរសា បទីបោ វិយ, អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានា អរញ្ញគតសុទេសកោ វិយ, សមាធិបទដ្ឋានា, ចតុសច្ចបទដ្ឋានា វា. ឧស្សាហលក្ខណំ វីរិយំ, ឧបត្ថម្ភនរសំ, អសំសីទនបច្ចុបដ្ឋានំ, វីរិយារម្ភវត្ថុបទដ្ឋានំ, សំវេគបទដ្ឋានំ វា.

ខមនលក្ខណា ខន្តិ, ឥដ្ឋានិដ្ឋសហនរសា, អធិវាសនបច្ចុបដ្ឋានា, អវិរោធបច្ចុបដ្ឋានា វា, យថាភូតទស្សនបទដ្ឋានា. អវិសំវាទនលក្ខណំ សច្ចំ, យាថាវវិភាវនរសំ, សាធុតាបច្ចុបដ្ឋានំ, សោរច្ចបទដ្ឋានំ. ពោធិសម្ភារេសុ អធិដ្ឋានលក្ខណំ អធិដ្ឋានំ, តេសំ បដិបក្ខាភិភវនរសំ, តត្ថ អចលតាបច្ចុបដ្ឋានំ, ពោធិសម្ភារបទដ្ឋានំ. ហិតាការប្បវត្តិលក្ខណា មេត្តា, ហិតូបសំហាររសា, អាឃាតវិនយនរសា វា, សោម្មភាវបច្ចុបដ្ឋានា, សត្តានំ មនាបភាវទស្សនបទដ្ឋានា. មជ្ឈត្តាការប្បវត្តិលក្ខណា ឧបេក្ខា, សមភាវទស្សនរសា, បដិឃានុនយវូបសមបច្ចុបដ្ឋានា, កម្មស្សកតាបច្ចវេក្ខណបទដ្ឋានា. ឯត្ថ ច ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតតា ទានាទីនំ បរិច្ចាគាទិលក្ខណស្ស វិសេសនភាវេន វត្តព្ពា, យតោ តានិ បារមីសង្ខ្យំ លភន្តិ. ន ហិ សម្មាសម្ពោធិយាទិបត្ថនមញ្ញត្រ អករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតានិ វដ្ដគាមីនិ ទានាទីនិ បារមីសង្ខ្យំ លភន្តីតិ.

កោ បច្ចយោតិ –

អភិនីហារោ ច តាសំ, ទយា ញាណញ្ច បច្ចយោ;

ឧស្សាហុម្មង្គវត្ថានំ, ហិតាចារាទយោ តថា.

អភិនីហារោ តាវ បារមីនំ សព្ពាសម្បិ បច្ចយោ. យោ ហិ អយំ ‘‘មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តី’’តិអាទិ (ពុ. វំ. ២.៥៩) អដ្ឋធម្មសមោធានសម្បាទិតោ ‘‘តិណ្ណោ តារេយ្យំ មុត្តោ មោចេយ្យំ, ពុទ្ធោ ពោធេយ្យំ សុទ្ធោ សោធេយ្យំ, ទន្តោ ទមេយ្យំ, សន្តោ សមេយ្យំ, អស្សត្ថោ អស្សាសេយ្យំ, បរិនិព្ពុតោ បរិនិព្ពាបេយ្យ’’ន្តិអាទិនា បវត្តោ អភិនីហារោ, សោ អវិសេសេន សព្ពបារមីនំ បច្ចយោ. តប្បវត្តិយា ហិ ឧទ្ធំ បារមីនំ បវិចយុបដ្ឋានសមាទានាធិដ្ឋាននិប្ផត្តិយោ មហាបុរិសានំ សម្ភវន្តិ, អភិនីហារោ ច នាមេស អត្ថតោ ភេសមដ្ឋង្គានំ សមោធានេន តថាបវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ, ‘‘អហោ វតាហំ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈេយ្យំ, សព្ពសត្តានំ ហិតសុខំ និប្ផាទេយ្យ’’ន្តិអាទិបត្ថនាសង្ខាតោ អចិន្តេយ្យំ ពុទ្ធភូមិំ, អបរិមាណំ លោកហិតញ្ច អារព្ភ បវត្តិយា សព្ពពុទ្ធការកធម្មមូលភូតោ បរមភទ្ទកោ បរមកល្យាណោ អបរិមេយ្យប្បភាវោ បុញ្ញវិសេសោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

តស្ស ច ឧប្បត្តិយា សហេវ មហាបុរិសោ មហាពោធិយានបដិបត្តិំ ឱតិណ្ណោ នាម ហោតិ, និយតភាវសមធិគមនតោ, តតោ ច អនិវត្តនសភាវតោ ‘‘ពោធិសត្តោ’’តិ សមញ្ញំ លភតិ, សព្ពភាគេន សម្មាសម្ពោធិយំ សម្មាសត្តមានសតា, ពោធិសម្ភារេ សិក្ខាសមត្ថតា ចស្ស សន្តិដ្ឋតិ. យថាវុត្តាភិនីហារសមិជ្ឈនេន ហិ មហាបុរិសា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាធិគមនបុព្ពលិង្គេន សយម្ភុញាណេន សម្មទេវ សព្ពបារមិយោ វិចិនិត្វា សមាទាយ អនុក្កមេន បរិបូរេន្តិ, យថា តំ កតមហាភិនីហារោ សុមេធបណ្ឌិតោ. យថាហ –

‘‘ហន្ទ ពុទ្ធករេ ធម្មេ, វិចិនាមិ ឥតោ ចិតោ;

ឧទ្ធំ អធោ ទស ទិសា, យាវតា ធម្មធាតុយា;

វិចិនន្តោ តទា ទក្ខិំ, បឋមំ ទានបារមិ’’ន្តិ. (ពុ. វំ. ២.១១៥, ១១៦); –

វិត្ថារោ. លក្ខណាទិតោ បនេស សម្មទេវ សម្មាសម្ពោធិបណិធានលក្ខណោ, ‘‘អហោ វតាហំ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈេយ្យំ, សព្ពសត្តានំ ហិតសុខំ និប្ផាទេយ្យ’’ន្តិអាទិបត្ថនារសោ, ពោធិសម្ភារហេតុភាវបច្ចុបដ្ឋានោ, មហាករុណាបទដ្ឋានោ, ឧបនិស្សយសម្បត្តិបទដ្ឋានោ វា.

តស្ស បន អភិនីហារស្ស ចត្តារោ បច្ចយា, ចត្តារោ ហេតូ, ចត្តារិ ច ពលានិ វេទិតព្ពានិ. តត្ថ កតមេ ចត្តារោ បច្ចយា មហាភិនីហារាយ? ឥធ មហាបុរិសោ បស្សតិ តថាគតំ មហតា ពុទ្ធានុភាវេន អច្ឆរិយព្ភុតំ បាដិហារិយំ ករោន្តំ, តស្ស តំ និស្សាយ តំ អារម្មណំ កត្វា មហាពោធិយំ ចិត្តំ សន្តិដ្ឋតិ ‘‘មហានុភាវា វតាយំ ធម្មធាតុ, យស្សា សុប្បដិវិទ្ធត្តា ភគវា ឯវំ អច្ឆរិយព្ភុតធម្មោ, អចិន្តេយ្យានុភាវោ ចា’’តិ, សោ តមេវ មហានុភាវទស្សនំ និស្សាយ តំ បច្ចយំ កត្វា សម្ពោធិយំ អធិមុច្ចន្តោ តត្ថ ចិត្តំ ឋបេតិ, អយំ បឋមោ បច្ចយោ មហាភិនីហារាយ.

ន ហេវ ខោ បស្សតិ តថាគតស្ស យថាវុត្តំ មហានុភាវតំ, អបិច ខោ សុណាតិ ‘‘ឯទិសោ ច ឯទិសោ ច ភគវា’’តិ, សោ តំ និស្សាយ តំ បច្ចយំ កត្វា សម្ពោធិយំ អធិមុច្ចន្តោ តត្ថ ចិត្តំ ឋបេតិ, អយំ ទុតិយោ បច្ចយោ មហាភិនីហារាយ.

ន ហេវ ខោ បស្សតិ តថាគតស្ស យថាវុត្តំ មហានុភាវតំ, នាបិ តំ បរតោ សុណាតិ, អបិច ខោ តថាគតស្ស ធម្មំ ទេសេន្តស្ស ‘‘ទសពលសមន្នាគតោ ភិក្ខវេ, តថាគតោ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.២១) ពុទ្ធានុភាវបដិសំយុត្តំ ធម្មំ សុណាតិ, សោ តំ និស្សាយ…បេ… អយំ តតិយោ បច្ចយោ មហាភិនីហារាយ.

ន ហេវ ខោ បស្សតិ តថាគតស្ស យថាវុត្តំ មហានុភាវតំ, នាបិ តំ បរតោ សុណាតិ, នាបិ តថាគតស្ស ធម្មំ សុណាតិ, អបិច ខោ ឧឡារជ្ឈាសយោ កល្យាណាធិមុត្តិកោ ‘‘អហមេតំ ពុទ្ធវំសំ ពុទ្ធតន្តិំ ពុទ្ធបវេណិំ ពុទ្ទធម្មតំ បរិបាលេស្សាមី’’តិ យាវទេវ ធម្មញ្ញេវ សក្ករោន្តោ គរុំ ករោន្តោ មានេន្តោ បូជេន្តោ ធម្មំ អបចយមានោ តំ និស្សាយ…បេ… ឋបេតិ, អយំ ចតុត្ថោ បច្ចយោ មហាភិនីហារាយាតិ.

កតមេ ចត្តារោ ហេតូ មហាភិនីហារាយ? ឥធ មហាបុរិសោ បកតិយា ឧបនិស្សយសម្បន្នោ ហោតិ បុរិមកេសុ ពុទ្ធេសុ កតាធិការោ, អយំ បឋមោ ហេតុ មហាភិនីហារាយ. បុន ចបរំ មហាបុរិសោ បកតិយាបិ ករុណាជ្ឈាសយោ ហោតិ ករុណាធិមុត្តោ សត្តានំ ទុក្ខំ អបនេតុកាមោ, អបិច អត្តនោ កាយញ្ច ជីវិតញ្ច បរិច្ចជិ, អយំ ទុតិយោ ហេតុ មហាភិនីហារាយ. បុន ចបរំ មហាបុរិសោ សកលតោបិ វដ្ដទុក្ខតោ សត្តហិតាយ ទុក្ករចរិយតោ សុចិរម្បិ កាលំ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ អនិព្ពិន្នោ ហោតិ អនុត្រាសី, យាវ ឥច្ឆិតត្ថនិប្ផត្តិ, អយំ តតិយោ ហេតុ មហាភិនីហារាយ. បុន ចបរំ មហាបុរិសោ កល្យាណមិត្តសន្និស្សិតោ ហោតិ, យោ អហិតតោ នំ និវារេតិ, ហិតេ បតិដ្ឋាបេតិ, អយំ ចតុត្ថោ ហេតុ មហាភិនីហារាយ.

តត្រាយំ មហាបុរិសស្ស ឧបនិស្សយសម្បទា – ឯកន្តេនេវស្ស យថា អជ្ឈាសយោ សម្ពោធិនិន្នោ ហោតិ សម្ពោធិបោណោ សម្ពោធិបព្ភារោ, តថា សត្តានំ ហិតចរិយាយ, យតោ អនេន បុរិមពុទ្ធានំ សន្តិកេ សម្ពោធិយា បណិធានំ កតំ ហោតិ មនសា, វាចាយ ច ‘‘អហម្បិ ឯទិសោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា សម្មទេវ សត្តានំ ហិតសុខំ និប្ផាទេយ្យ’’ន្តិ. ឯវំ សម្បន្នូបនិស្សយស្ស បនស្ស ឥមានិ ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា លិង្គានិ សម្ភវន្តិ, យេហិ សមន្នាគតស្ស សាវកពោធិសត្តេហិ, បច្ចេកពោធិសត្តេហិ ច មហាវិសេសោ មហន្តំ នានាករណំ បញ្ញាយតិ ឥន្ទ្រិយតោ, បដិបត្តិតោ, កោសល្លតោ ច. ឥធ ហិ ឧបនិស្សយសម្បន្នោ មហាបុរិសោ យថា វិសទិន្ទ្រិយោ ហោតិ វិសទញាណោ, ន តថា ឥតរេ. បរហិតាយ បដិបន្នោ ហោតិ, នោ អត្តហិតាយ. តថា ហិ សោ យថា ពហុជនហិតាយ ពហុជនសុខាយ លោកានុកម្បាយ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សានំ បដិបជ្ជិ, ន តថា ឥតរេ, តត្ថ ច កោសល្លំ អាវហតិ ឋានុប្បត្តិកបដិភានេន, ឋានាឋានកុសលតាយ ច.

តថា មហាបុរិសោ បកតិយា ទានជ្ឈាសយោ ហោតិ ទានាភិរតោ, សតិ ទេយ្យធម្មេ ទេតិយេវ, ន ទានតោ សង្កោចំ អាបជ្ជតិ, សតតំ សមិតំ សំវិភាគសីលោ ហោតិ, បមុទិតោវ ទេតិ អាទរជាតោ, ន ឧទាសីនចិត្តោ, មហន្តម្បិ ទានំ ទត្វា នេវ ទានេន សន្តុដ្ឋោ ហោតិ, បគេវ អប្បំ. បរេសញ្ច ឧស្សាហំ ជនេន្តោ ទានេ វណ្ណំ ភាសតិ, ទានបដិសំយុត្តំ ធម្មកថំ ករោតិ, អញ្ញេ ច បរេសំ ទេន្តេ ទិស្វា អត្តមនោ ហោតិ, ភយដ្ឋានេសុ ច បរេសំ អភយំ ទេតីតិ ឯវមាទីនិ ទានជ្ឈាសយស្ស មហាបុរិសស្ស ទានបារមិយា លិង្គានិ.

តថា បាណាតិបាតាទីហិ បាបធម្មេហិ ហិរីយតិ ឱត្តប្បតិ, សត្តានំ អវិហេឋនជាតិកោ ហោតិ, សោរតោ សុខសីលោ អសឋោ អមាយាវី ឧជុជាតិកោ សុព្ពចោ សោវចស្សករណីយេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ មុទុជាតិកោ អថទ្ធោ អនតិមានី, បរសន្តកំ នាទិយតិ អន្តមសោ តិណសលាកមុបាទាយ, អត្តនោ ហត្ថេ និក្ខិត្តំ ឥណំ វា គហេត្វា បរំ ន វិសំវាទេតិ, បរស្មិំ វា អត្តនោ សន្តកេ ព្យាមូឡ្ហេ, វិស្សរិតេ វា តំ សញ្ញាបេត្វា បដិបាទេតិ យថា តំ ន បរហត្ថគតំ ហោតិ, អលោលុប្បោ ហោតិ, បរបរិគ្គហិតេសុ បាបកំ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បាទេតិ, ឥត្ថិព្យសនាទីនិ ទូរតោ បរិវជ្ជេតិ, សច្ចវាទី សច្ចសន្ធោ ភិន្នានំ សន្ធាតា សហិតានំ អនុប្បទាតា បិយវាទី មិហិតបុព្ពង្គមោ បុព្ពភាសី អត្ថវាទី ធម្មវាទី អនភិជ្ឈាលុ អព្យាបន្នចិត្តោ អវិបរីតទស្សនោ កម្មស្សកតាញាណេន, សច្ចានុលោមិកញាណេន ច, កតញ្ញូ កតវេទី វុឌ្ឍាបចាយី សុវិសុទ្ធាជីវោ ធម្មកាមោ, បរេសម្បិ ធម្មេ សមាទបេតា សព្ពេន សព្ពំ អកិច្ចតោ សត្តេ និវារេតា កិច្ចេសុ បតិដ្ឋបេតា អត្តនា ច តត្ថ កិច្ចេ យោគំ អាបជ្ជិតា, កត្វា វា បន សយំ អកត្តព្ពំ សីឃញ្ញេវ តតោ បដិវិរតោ ហោតីតិ ឯវមាទីនិ សីលជ្ឈាសយស្ស មហាបុរិសស្ស សីលបារមិយា លិង្គានិ.

តថា មន្ទកិលេសោ ហោតិ មន្ទនីវរណោ បវិវេកជ្ឈាសយោ អវិក្ខេបពហុលោ, ន តស្ស បាបកា វិតក្កា ចិត្តមន្វាស្សវន្តិ, វិវេកគតស្ស ចស្ស អប្បកសិរេនេវ ចិត្តំ សមាធិយតិ, អមិត្តបក្ខេបិ តុវដំ មេត្តចិត្តតា សន្តិដ្ឋតិ, បគេវ ឥតរស្មិំ, សតិមា ច ហោតិ ចិរកតម្បិ ចិរភាសិតម្បិ សុសរិតា អនុស្សរិតា, មេធាវី ច ហោតិ ធម្មោជបញ្ញាយ សមន្នាគតោ, និបកោ ច ហោតិ តាសុ តាសុ ឥតិកត្តព្ពតាសុ, អារទ្ធវីរិយោ ច ហោតិ សត្តានំ ហិតកិរិយាសុ, ខន្តិពលសមន្នាគតោ ច ហោតិ សព្ពសហោ, អចលាធិដ្ឋានោ ច ហោតិ ទឡ្ហសមាទានោ, អជ្ឈុបេក្ខកោ ច ហោតិ ឧបេក្ខាឋានីយេសុ ធម្មេសូតិ ឯវមាទីនិ មហាបុរិសស្ស នេក្ខម្មជ្ឈាសយាទីនំ វសេន នេក្ខម្មបារមិយាទីនំ លិង្គានិ វេទិតព្ពានិ.

ឯវមេតេហិ ពោធិសម្ភារលិង្គេហិ សមន្នាគតស្ស មហាបុរិសស្ស យំ វុត្តំ ‘‘មហាភិនីហារាយ កល្យាណមិត្តសន្និស្សយោ ហេតូ’’តិ, តត្រិទំ សង្ខេបតោ កល្យាណមិត្តលក្ខណំ – ឥធ កល្យាណមិត្តោ សទ្ធាសម្បន្នោ ហោតិ សីលសម្បន្នោ សុតសម្បន្នោ ចាគវីរិយសតិសមាធិបញ្ញាសម្បន្នោ. តត្ថ សទ្ធាសម្បត្តិយា សទ្ទហតិ តថាគតស្ស ពោធិំ កម្មំ, កម្មផលញ្ច, តេន សម្មាសម្ពោធិយា ហេតុភូតំ សត្តេសុ ហិតេសិតំ ន បរិច្ចជតិ. សីលសម្បត្តិយា សត្តានំ បិយោ ហោតិ មនាបោ គរុ ភាវនីយោ ចោទកោ បាបគរហិកោ វត្តា វចនក្ខមោ. សុតសម្បត្តិយា សត្តានំ ហិតសុខាវហំ គម្ភីរំ ធម្មកថំ កត្តា ហោតិ. ចាគសម្បត្តិយា អប្បិច្ឆោ ហោតិ សមាហិតោ សន្តុដ្ឋោ បវិវិត្តោ អសំសដ្ឋោ. វីរិយសម្បត្តិយា អារទ្ធវីរិយោ ហោតិ សត្តានំ ហិតបដិបត្តិយា. សតិសម្បត្តិយា ឧបដ្ឋិតស្សតី ហោតិ អនវជ្ជេសុ ធម្មេសុ. សមាធិសម្បត្តិយា អវិក្ខិត្តោ ហោតិ សមាហិតចិត្តោ. បញ្ញាសម្បត្តិយា អវិបរីតំ បជានាតិ. សោ សតិយា កុសលានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្វេសមានោ បញ្ញាយ សត្តានំ ហិតាហិតំ យថាភូតំ ជានិត្វា សមាធិនា តត្ថ ឯកគ្គចិត្តោ ហុត្វា វីរិយេន អហិតា សត្តេ និសេធេត្វា ហិតេ និយោជេតិ. តេនាហ –

‘‘បិយោ គរុ ភាវនីយោ, វត្តា ច វចនក្ខមោ;

គម្ភីរញ្ច កថំ កត្តា, នោ ចដ្ឋានេ និយោជកោ’’តិ. (អ. និ. ៧.៣៧; នេត្តិ. ១១៣);

ឯវំ គុណសមន្នាគតំវ កល្យាណមិត្តំ ឧបនិស្សាយ មហាបុរិសោ អត្តនោ ឧបនិស្សយសម្បត្តិំ សម្មទេវ បរិយោទបេតិ. សុវិសុទ្ធាសយបយោគោវ ហុត្វា ចតូហិ ពលេហិ សមន្នាគតោ នចិរេនេវ អដ្ឋង្គេ សមោធានេត្វា មហាភិនីហារំ ករោន្តោ ពោធិសត្តភាវេ បតិដ្ឋហតិ អនិវត្តិធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ.

តស្សិមានិ ចត្តារិ ពលានិ អជ្ឈត្តិកពលំ យា សម្មាសម្ពោធិយំ អត្តសន្និស្សយា ធម្មគារវេន អភិរុចិ ឯកន្តនិន្នជ្ឈាសយតា, យាយ មហាបុរិសោ អត្តាធិបតិលជ្ជាសន្និស្សយោ, អភិនីហារសម្បន្នោ ច ហុត្វា បារមិយោ បូរេត្វា សម្មាសម្ពោធិំ បាបុណាតិ. ពាហិរពលំ យា សម្មាសម្ពោធិយំ បរសន្និស្សយា អភិរុចិ ឯកន្តនិន្នជ្ឈាសយតា, យាយ មហាបុរិសោ លោកាធិបតិឱត្តប្បនសន្និស្សយោ, អភិនីហារសម្បន្នោ ច ហុត្វា បារមិយោ បូរេត្វា សម្មាសម្ពោធិំ បាបុណាតិ. ឧបនិស្សយពលំ យា សម្មាសម្ពោធិយំ ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា អភិរុចិ ឯកន្តនិន្នជ្ឈាសយតា, យាយ មហាបុរិសោ តិក្ខិន្ទ្រិយោ, វិសទធាតុកោ, សតិសន្និស្សយោ, អភិនីហារសម្បន្នោ ច ហុត្វា បារមិយោ បូរេត្វា សម្មាសម្ពោធិំ បាបុណាតិ. បយោគពលំ យា សម្មាសម្ពោធិយា តជ្ជា បយោគសម្បទា សក្កច្ចការិតា សាតច្ចការិតា, យាយ មហាបុរិសោ វិសុទ្ធបយោគោ, និរន្តរការី, អភិនីហារសម្បន្នោ ច ហុត្វា បារមិយោ បូរេត្វា សម្មាសម្ពោធិំ បាបុណាតិ. ឯវមយំ ចតូហិ បច្ចយេហិ, ចតូហិ ហេតូហិ, ចតូហិ ច ពលេហិ សម្បន្នសមុទាគមោ អដ្ឋង្គសមោធានសម្បាទិតោ អភិនីហារោ បារមីនំ បច្ចយោ ហោតិ មូលការណភាវតោ.

យស្ស ច បវត្តិយា មហាបុរិសេ ចត្តារោ អច្ឆរិយា អព្ភុតា ធម្មា បតិដ្ឋហន្តិ, សព្ពំ សត្តនិកាយំ អត្តនោ ឱរសបុត្តំ វិយ បិយចិត្តេន បរិគ្គណ្ហាតិ, ន ចស្ស ចិត្តំ បុន សំកិលេសវសេន សំកិលិស្សតិ, សត្តានំ ហិតសុខាវហោ ចស្ស អជ្ឈាសយោ, បយោគោ ច ហោតិ, អត្តនោ ច ពុទ្ធការកធម្មា ឧបរូបរិ វឌ្ឍន្តិ, បរិបច្ចន្តិ ច, យតោ មហាបុរិសោ ឧឡារតរេន បុញ្ញាភិសន្ទេន កុសលាភិសន្ទេន បវឌ្ឍិយា [បវត្តិយា (ចរិយា. អដ្ឋ. បកិណ្ណកកថា)] បច្ចយេន សុខស្សាហារេន សមន្នាគតោ សត្តានំ ទក្ខិណេយ្យោ ឧត្តមំ គារវដ្ឋានំ, អសទិសំ បុញ្ញក្ខេត្តញ្ច ហោតិ. ឯវមនេកគុណោ អនេកានិសំសោ មហាភិនីហារោ បារមីនំ បច្ចយោតិ វេទិតព្ពោ.

យថា ច មហាភិនីហារោ, ឯវំ មហាករុណា, ឧបាយកោសល្លញ្ច. តត្ថ ឧបាយកោសល្លំ នាម ទានាទីនំ ពោធិសម្ភារភាវស្ស និមិត្តភូតា បញ្ញា, យាហិ មហាករុណូបាយកោសល្លតាហិ មហាបុរិសានំ អត្តសុខនិរបេក្ខតា, និរន្តរំ បរសុខករណបសុតតា, សុទុក្ករេហិ មហាពោធិសត្តចរិតេហិ វិសាទាភាវោ, បសាទសំវុទ្ធិទស្សនសវនានុស្សរណាវត្ថាសុបិ សត្តានំ ហិតសុខបដិលាភហេតុភាវោ ច សម្បជ្ជតិ. តថា ហិ តស្ស បញ្ញាយ ពុទ្ធភាវសិទ្ធិ, ករុណាយ ពុទ្ធកម្មសិទ្ធិ. បញ្ញាយ សយំ តរតិ, ករុណាយ បរេ តារេតិ. បញ្ញាយ បរទុក្ខំ បរិជានាតិ, ករុណាយ បរទុក្ខបដិការំ អារភតិ. បញ្ញាយ ទុក្ខំ និព្ពិន្ទតិ, ករុណាយ ទុក្ខំ សម្បដិច្ឆតិ. បញ្ញាយ និព្ពានាភិមុខោ ហោតិ, ករុណាយ តំ ន បាបុណាតិ. តថា ករុណាយ សំសារាភិមុខោ ហោតិ, បញ្ញាយ តត្រ នាភិរមតិ. បញ្ញាយ សព្ពត្ថ វិរជ្ជតិ, ករុណានុគតត្តា ន ច ន សព្ពេសមនុគ្គហាយ បវត្តោ, ករុណាយ សព្ពេបិ អនុកម្បតិ, បញ្ញានុគតត្តា ន ច ន សព្ពត្ថ វិរត្តចិត្តោ. បញ្ញាយ អហំការមមំការាភាវោ, ករុណាយ អាលសិយទីនតាភាវោ.

តថា បញ្ញាករុណាហិ យថាក្កមំ អត្តនាថបរនាថតា, ធីរវីរភាវោ, អនត្តន្តបាបរន្តបតា, អត្តហិតបរហិតនិប្ផត្តិ, និព្ភយាភីសនកភាវោ, ធម្មាធិបតិលោកាធិបតិតា, កតញ្ញុបុព្ពការិភាវោ, មោហតណ្ហាវិគមោ, វិជ្ជាចរណសិទ្ធិ, ពលវេសារជ្ជនិប្ផត្តីតិ សព្ពស្សាបិ បារមិតាផលស្ស វិសេសេន ឧបាយភាវតោ បញ្ញា ករុណា បារមីនំ បច្ចយោ. ឥទំ បន ទ្វយំ បារមីនំ វិយ បណិធានស្សាបិ បច្ចយោ.

តថា ឧស្សាហឧម្មង្គអវត្ថានហិតចរិយា ច បារមីនំ បច្ចយោតិ វេទិតព្ពោ. យា ច ពុទ្ធភាវស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានតាយ ‘‘ពុទ្ធភូមិយោ’’តិ វុច្ចន្តិ. តត្ថ ឧស្សាហោ នាម ពោធិសម្ភារានំ អព្ភុស្សាហនវីរិយំ. ឧម្មង្គោ នាម ពោធិសម្ភារេសុ ឧបាយកោសល្លភូតា បញ្ញា. អវត្ថានំ នាម អធិដ្ឋានំ, អចលាធិដ្ឋានតា. ហិតចរិយា នាម មេត្តាភាវនា, ករុណាភាវនា ច. យថាហ –

‘‘កតិ បន ភន្តេ, ពុទ្ធភូមិយោតិ? ចតស្សោ ខោ សារិបុត្ត, ពុទ្ធភូមិយោ. កតមា ចតស្សោ? ឧស្សាហោ ច ហោតិ វីរិយំ, ឧម្មង្គោ ច ហោតិ បញ្ញាភាវនា, អវត្ថានញ្ច ហោតិ អធិដ្ឋានំ, ហិតចរិយា ច ហោតិ មេត្តាភាវនា. ឥមា ខោ សារិបុត្ត, ចតស្សោ ពុទ្ធភូមិយោ’’តិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៣៤).

តថា នេក្ខម្មបវិវេកអលោភាទោសាមោហនិស្សរណប្បភេទា ច ឆ អជ្ឈាសយា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘នេក្ខម្មជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា កាមេសុ, ឃរាវាសេ ច ទោសទស្សាវិនោ, បវិវេកជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា សង្គណិកាយ ទោសទស្សាវិនោ. អលោភ…បេ… លោភេ…បេ… អទោស…បេ… ទោសេ…បេ… អមោហ…បេ… មោហេ…បេ… និស្សរណ…បេ… សព្ពភវេសុ ទោសទស្សាវិនោ’’តិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៣៤; វិសុទ្ធិ. ១.៤៩).

តស្មា ឯតេ ច ឆ អជ្ឈាសយាបិ បារមីនំ បច្ចយាតិ វេទិតព្ពា. ន ហិ លោភាទីសុ អាទីនវទស្សនេន, អលោភាទីនំ អធិកភាវេន ច វិនា ទានាទិបារមិយោ សម្ភវន្តិ. អលោភាទីនញ្ហិ អធិកភាវេន បរិច្ចាគាទិនិន្នចិត្តតា, អលោភជ្ឈាសយាទិតា ចាតិ, យថា ចេតេ, ឯវំ ទានជ្ឈាសយតាទយោបិ. យថាហ –

‘‘កតិ បន ភន្តេ ពោធាយ ចរន្តានំ ពោធិសត្តានំ អជ្ឈាសយាតិ? ទស ខោ សារិបុត្ត, ពោធាយ ចរន្តានំ ពោធិសត្តានំ អជ្ឈាសយា. កតមេ ទស? ទានជ្ឈាសយា សារិបុត្ត, ពោធិសត្តា មច្ឆេរេ ទោសទស្សាវិនោ. សីល…បេ… អសំវរេ…បេ… នេក្ខម្ម…បេ… កាមេសុ…បេ… យថាភូតញាណ…បេ… វិចិកិច្ឆាយ.…បេ… វីរិយ …បេ… កោសជ្ជេ…បេ… ខន្តិ…បេ… អក្ខន្តិយំ…បេ… សច្ច…បេ… វិសំវាទនេ…បេ… អធិដ្ឋាន…បេ… អនធិដ្ឋានេ…បេ… មេត្តា…បេ… ព្យាបាទេ…បេ… ឧបេក្ខា…បេ… សុខទុក្ខេសុ អាទីនវទស្សាវិនោ’’តិ.

ឯតេសុ ហិ មច្ឆេរអសំវរកាមវិចិកិច្ឆាកោសជ្ជអក្ខន្តិវិសំវាទនអនធិដ្ឋាន- ព្យាបាទសុខទុក្ខសង្ខាតេសុ អាទីនវទស្សនបុព្ពង្គមា ទានាទិនិន្នចិត្តតាសង្ខាតា ទានជ្ឈាសយតាទយោ ទានាទិបារមីនំ និព្ពត្តិយា បច្ចយោ. តថា អបរិច្ចាគបរិច្ចាគាទីសុ យថាក្កមំ អាទីនវានិសំសបច្ចវេក្ខណម្បិ ទានាទិបារមីនំ បច្ចយោ ហោតិ.

តត្រាយំ បច្ចវេក្ខណាវិធិ – ខេត្តវត្ថុហិរញ្ញសុវណ្ណគោមហិំ សទាសីទាសបុត្តទារាទិបរិគ្គហព្យាសត្តចិត្តានំ សត្តានំ ខេត្តាទីនំ វត្ថុកាមភាវេន ពហុបត្ថនីយភាវតោ, រាជចោរាទិសាធារណភាវតោ, វិវាទាធិដ្ឋានតោ, សបត្តករណតោ, និស្សារតោ, បដិលាភបរិបាលនេសុ បរវិហេឋនហេតុភាវតោ, វិនាសនិមិត្តញ្ចសោកាទិអនេកវិហិតព្យសនាវហតោ តទាសត្តិនិទានញ្ច មច្ឆេរមលបរិយុដ្ឋិតចិត្តានំ អបាយូបបត្តិហេតុភាវតោតិ ឯវំ វិវិធវិបុលានត្ថាវហានិ បរិគ្គហិតវត្ថូនិ នាម, តេសំ បរិច្ចាគោយេវេកោ សោត្ថិភាវោតិ បរិច្ចាគេ អប្បមាទោ ករណីយោ.

អបិច ‘‘យាចកោ យាចមានោ អត្តនោ គុយ្ហស្ស អាចិក្ខនតោ មយ្ហំ វិស្សាសិកោ’’តិ ច ‘‘បហាយ គមនីយំ អត្តនោ សន្តកំ គហេត្វា បរលោកំ យាហីតិឧបទិសនតោ មយ្ហំ ឧបទេសកោ’’តិ ច ‘‘អាទិត្តេ វិយ អគារេ មរណគ្គិនា អាទិត្តេ លោកេ តតោ មយ្ហំ សន្តកស្ស អបហរណតោ អបវាហកសហាយោ’’តិ ច ‘‘អបវាហិតស្ស ចស្ស អជ្ឈាបននិក្ខេបដ្ឋានភូតោ’’តិ ច ‘‘ទានសង្ខាតេ កល្យាណកម្មស្មិំ សហាយភាវតោ, សព្ពសម្បត្តីនំ អគ្គភូតាយ បរមទុល្លភាយ ពុទ្ធភូមិយា សម្បត្តិហេតុភាវតោ ច បរមោ កល្យាណមិត្តោ’’តិ ច បច្ចវេក្ខិតព្ពំ.

តថា ‘‘ឧឡារេ កម្មនិ អនេនាហំ សម្ភាវិតោ, តស្មា សា សម្ភាវនា អវិតថា កាតព្ពា’’តិ ច ‘‘ឯកន្តភេទិតាយ ជីវិតស្ស អាយាចិតេនាបិ មយា ទាតព្ពំ, បគេវ យាចិតេនា’’តិ ច ‘‘ឧឡារជ្ឈាសយេហិ គវេសិត្វាបិ ទាតព្ពោ, [ទាតព្ពតោ (ចរិយា. អដ្ឋ. បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា)] សយមេវាគតោ មម បុញ្ញេនា’’តិ ច ‘‘យាចកស្ស ទានាបទេសេន មយ្ហមេវាយមនុគ្គហោ’’តិ ច ‘‘អហំ វិយ អយំ សព្ពោបិ លោកោ មយា អនុគ្គហេតព្ពោ’’តិ ច ‘‘អសតិ យាចកេ កថំ មយ្ហំ ទានបារមី បូរេយ្យា’’តិ ច ‘‘យាចកានមេវត្ថាយ មយា សព្ពោបិ បរិគ្គហេតព្ពោ’’តិ ច ‘‘អយាចិត្វាបិ មំ មម សន្តកំ យាចកា កទា សយមេវ គណ្ហេយ្យុ’’ន្តិ ច ‘‘កថមហំ យាចកានំ បិយោ ចស្សំ មនាបោ’’តិ ច ‘‘កថំ វា តេ មយ្ហំ បិយា ចស្សុ មនាបា’’តិ ច ‘‘កថំ វាហំ ទទមានោ ទត្វាបិ ច អត្តមនោ អស្សំ បមុទិតោ បីតិសោមនស្សជាតោ’’តិ ច ‘‘កថំ វា មេ យាចកា ភវេយ្យុំ, ឧឡារោ ច ទានជ្ឈាសយោ’’តិ ច ‘‘កថំ វាហមយាចិតោ ឯវ យាចកានំ ហទយមញ្ញាយ ទទេយ្យ’’ន្តិ ‘‘សតិ ធនេ, យាចកេ ច អបរិច្ចាគោ មហតី មយ្ហំ វញ្ចនា’’តិ ច ‘‘កថមហំ អត្តនោ អង្គានិ, ជីវិតញ្ចាបិ បរិច្ចជេយ្យ’’ន្តិ ច ចាគនិន្នតា ឧបដ្ឋបេតព្ពា.

អបិច ‘‘អត្ថោ នាមាយំ និរបេក្ខំ ទាយកមនុគច្ឆតិ យថា តំ និរបេក្ខំ ខេបកំ កិដកោ’’តិ អត្ថេ និរបេក្ខតាយ ចិត្តំ ឧប្បាទេតព្ពំ. យាចមានោ បន យទិ បិយបុគ្គលោ ហោតិ ‘‘បិយោ មំ យាចតី’’តិ សោមនស្សំ ឧប្បាទេតព្ពំ. អថ ឧទាសីនបុគ្គលោ ហោតិ ‘‘អយំ មំ យាចមានោ អទ្ធា ឥមិនា បរិច្ចាគេន មិត្តោ ហោតី’’តិ សោមនស្សំ ឧប្បាទេតព្ពំ. ទទន្តោ ហិ យាចកានំ បិយោ ហោតីតិ. អថ បន វេរីបុគ្គលោ យាចតិ, ‘‘បច្ចត្ថិកោ មំ យាចតិ, អយំ មំ យាចមានោ អទ្ធា ឥមិនា បរិច្ចាគេន វេរីបិ បិយោ មិត្តោ ហោតី’’តិ វិសេសតោ សោមនស្សំ ឧប្បាទេតព្ពំ. ឯវំ បិយបុគ្គលេ វិយ មជ្ឈត្តវេរីបុគ្គលេសុបិ មេត្តាបុព្ពង្គមំ ករុណំ ឧបដ្ឋបេត្វាវ ទាតព្ពំ.

សចេ បនស្ស ចិរកាលំ បរិភាវិតត្តា លោភស្ស ទេយ្យធម្មវិសយា លោភធម្មា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តេន ពោធិសត្តបដិញ្ញេន ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខិតព្ពំ ‘‘ននុ តយា សប្បុរិស សម្ពោធាយ អភិនីហារំ ករោន្តេន សព្ពសត្តានមុបការាយ អយំ កាយោ និស្សដ្ឋោ, តប្បរិច្ចាគមយញ្ច បុញ្ញំ, តត្ថ នាម តេ ពាហិរេបិ វត្ថុស្មិំ អភិសង្គប្បវត្តិ ហត្ថិសិនានសទិសី ហោតិ, តស្មា តយា ន កត្ថចិ អភិសង្គោ ឧប្បាទេតព្ពោ. សេយ្យថាបិ នាម មហតោ ភេសជ្ជរុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ មូលំ មូលត្ថិកា ហរន្តិ, បបដិកំ, តចំ, ខន្ធំ, វិដបំ, សាខំ, បលាសំ, បុប្ផំ, ផលំ ផលត្ថិកា ហរន្តិ, ន តស្ស រុក្ខស្ស ‘មយ្ហំ សន្តកំ ឯតេ ហរន្តី’តិ វិតក្កសមុទាចារោ ហោតិ, ឯវមេវ សព្ពលោកហិតាយ ឧស្សុក្កមាបជ្ជន្តេន មយា មហាទុក្ខេ អកតញ្ញុកេ និច្ចាសុចិម្ហិ កាយេ បរេសំ ឧបការាយ វិនិយុជ្ជមានេ អណុមត្តោបិ មិច្ឆាវិតក្កោ ន ឧប្បាទេតព្ពោ. កោ វា ឯត្ថ វិសេសោ អជ្ឈត្តិកពាហិរេសុ មហាភូតេសុ ឯកន្តភេទនវិកិរណវិទ្ធំសនធម្មេសុ. កេវលំ បន សម្មោហវិជម្ភិតមេតំ, យទិទំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ អភិនិវេសោ, តស្មា ពាហិរេសុ មហាភូតេសុ វិយ អជ្ឈត្តិកេសុបិ ករចរណនយនាទីសុ, មំសាទីសុ ច អនបេក្ខេន ហុត្វា ‘តំ តទត្ថិកា ហរន្តូ’តិ និស្សដ្ឋចិត្តេន ភវិតព្ព’’ន្តិ. ឯវំ បដិសញ្ចិក្ខតោ ចស្ស សម្ពោធាយ បហិតត្តស្ស កាយជីវិតេសុ និរបេក្ខស្ស អប្បកសិរេនេវ កាយវចីមនោកម្មានិ សុវិសុទ្ធានិ ហោន្តិ, សោ វិសុទ្ធកាយវចីមនោកម្មន្តោ វិសុទ្ធាជីវោ ញាយបដិបត្តិយំ ឋិតោ អាយាបាយុបាយកោសល្លសមន្នាគមេន ភិយ្យោសោ មត្តាយ ទេយ្យធម្មបរិច្ចាគេន, អភយទានសទ្ធម្មទានេហិ ច សព្ពសត្តេ អនុគ្គណ្ហិតុំ សមត្ថោ ហោតិ, អយំ តាវ ទានបារមិយំ បច្ចវេក្ខណានយោ.

សីលបារមិយំ បន ឯវំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ – ‘‘ឥទញ្ហិ សីលំ នាម គង្គោទកាទីហិ វិសោធេតុំ អសក្កុណេយ្យស្ស ទោសមលស្ស វិក្ខាលនជលំ, ហរិចន្ទនាទីហិ វិនេតុំ អសក្កុណេយ្យស្ស រាគាទិបរិឡាហស្ស វិនយនំ, មុត្តាហារមកុដកុណ្ឌលាទីហិ បចុរជនាលង្ការេហិ អសាធារណោ សាធូនមលង្ការវិសេសោ, សព្ពទិសាវាយនកោ អតិកិត្តិមោ [សព្ពទិសាវាយនតោ អកិត្តិមោ (ចរិយា. អដ្ឋ. បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា; ទី. និ. ដី. ១.៧)] សព្ពកាលានុរូបោ ច សុរភិគន្ធោ, ខត្តិយមហាសាលាទីហិ, ទេវតាហិ ច វន្ទនីយាទិភាវាវហនតោ បរមោ វសីករណមន្តោ, ចាតុមហារាជិកាទិទេវលោការោហណសោបានបន្តិ, ឈានាភិញ្ញានំ អធិគមូបាយោ, និព្ពានមហានគរស្ស សម្បាបកមគ្គោ, សាវកពោធិបច្ចេកពោធិសម្មាសម្ពោធីនំ បតិដ្ឋានភូមិ, យំ យំ វា បនិច្ឆិតំ បត្ថិតំ, តស្ស តស្ស សមិជ្ឈនូបាយភាវតោ ចិន្តាមណិកប្បរុក្ខាទិកេ ច អតិសេតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘ឥជ្ឈតិ ភិក្ខវេ, សីលវតោ ចេតោបណិធិ វិសុទ្ធត្តា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៣៧; សំ. និ. ៤.៣៥២; អ. និ. ៨.៣៥). អបរម្បិ វុត្តំ ‘‘អាកង្ខេយ្យ ចេ ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្រហ្មចារីនំ បិយោ ច អស្សំ មនាបោ ច គរុ ច ភាវនីយោ ចាតិ, សីលេស្វេវស្ស បរិបូរការី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.៦៥). តថា ‘‘អវិប្បដិសារត្ថានិ ខោ អានន្ទ កុសលានិ សីលានី’’តិ, (អ. និ. ១០.១; ១១.១) ‘‘បញ្ចិមេ គហបតយោ, អានិសំសា សីលវតោ សីលសម្បទាយា’’តិអាទិសុត្តានញ្ច (ទី. និ. ២.១៥០; អ. និ. ៥.២១៣; ឧទា. ៧៦; មហាវ. ៣៨៥) វសេន សីលគុណា បច្ចវេក្ខិតព្ពា. តថា អគ្គិក្ខន្ធោបមសុត្តាទីនំ (អ. និ. ៧.៧២) វសេន សីលវិរហេ អាទីនវា.

អបិច បីតិសោមនស្សនិមិត្តតោ, អត្តានុវាទបរានុវាទទណ្ឌទុគ្គតិភយាភាវតោ, វិញ្ញូហិ បាសំសភាវតោ, អវិប្បដិសារហេតុតោ, បរមសោត្ថិដ្ឋានតោ, កុលសាបតេយ្យាធិបតេយ្យជីវិតរូបដ្ឋានពន្ធុមិត្តសម្បត្តីនំ អតិសយនតោ ច សីលំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ. សីលវតោ ហិ អត្តនោ សីលសម្បទាហេតុ មហន្តំ បីតិសោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ ‘‘កតំ វត មយា កុសលំ, កតំ កល្យាណំ, កតំ ភីរុត្តាណ’’ន្តិ.

តថា សីលវតោ អត្តា ន ឧបវទតិ, ន ច បរេ វិញ្ញូ, ទណ្ឌទុគ្គតិភយានញ្ច សម្ភវោយេវ នត្ថិ, ‘‘សីលវា បុរិសបុគ្គលោ កល្យាណធម្មោ’’តិ វិញ្ញូនំ បាសំសោ ច ហោតិ. តថា សីលវតោ យ្វាយំ ‘‘កតំ វត មយា បាបំ, កតំ លុទ្ទំ, កតំ កិព្ពិស’’ន្តិ ទុស្សីលស្ស វិប្បដិសារោ ឧប្បជ្ជតិ, សោ ន ហោតិ. សីលញ្ច នាមេតំ អប្បមាទាធិដ្ឋានតោ, ភោគព្យសនាទិបរិហារមុខេន មហតោ អត្ថស្ស សាធនតោ, មង្គលភាវតោ, បរមំ សោត្ថិដ្ឋានំ. និហីនជច្ចោបិ សីលវា ខត្តិយមហាសាលាទីនំ បូជនីយោ ហោតីតិ កុលសម្បត្តិំ អតិសេតិ សីលសម្បទា, ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ មហារាជ, ឥធ តេ អស្ស ទាសោ កម្មករោ’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.១៨៣) វក្ខមានសាមញ្ញសុត្តវចនញ្ចេត្ថ សាធកំ, ចោរាទីហិ អសាធារណតោ, បរលោកានុគមនតោ, មហប្ផលភាវតោ, សមថាទិគុណាធិដ្ឋានតោ ច ពាហិរធនំ សាបតេយ្យំ អតិសេតិ សីលំ. បរមស្ស ចិត្តិស្សរិយស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ ខត្តិយាទីនមិស្សរិយំ អតិសេតិ សីលំ. សីលនិមិត្តញ្ហិ តំតំសត្តនិកាយេសុ សត្តានមិស្សរិយំ, វស្សសតាទិទីឃប្បមាណតោ ច ជីវិតតោ ឯកាហម្បិ សីលវតោ ជីវិតស្ស វិសិដ្ឋតាវចនតោ, សតិបិ ជីវិតេ សិក្ខានិក្ខិបនស្ស មរណតាវចនតោ ច សីលំ ជីវិតតោ វិសិដ្ឋតរំ. វេរីនម្បិ មនុញ្ញភាវាវហនតោ, ជរារោគវិបត្តីហិ អនភិភវនីយតោ ច រូបសម្បត្តិំ អតិសេតិ សីលំ. បាសាទហម្មិយាទិដ្ឋានប្បភេទេ រាជយុវរាជសេនាបតិអាទិឋានវិសេសេ ច សុខវិសេសាធិដ្ឋានភាវតោ អតិសេតិ សីលំ. សភាវសិនិទ្ធេ សន្តិកាវចរេបិ ពន្ធុជនេ, មិត្តជនេ ច ឯកន្តហិតសម្បាទនតោ, បរលោកានុគមនតោ ច អតិសេតិ សីលំ. ‘‘ន តំ មាតា បិតា កយិរា’’តិអាទិ (ធ. ប. ៤៣) វចនញ្ចេត្ថ សាធកំ. តថា ហត្ថិអស្សរថបត្តិពលកាយេហិ, មន្តាគទសោត្ថានបយោគេហិ ច ទុរារក្ខានមនាថានំ អត្តាធីនតោ, អនបរាធីនតោ, មហាវិសយតោ ច អារក្ខភាវេន សីលមេវ វិសិដ្ឋតរំ. តេនេវាហ ‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិ’’ន្តិអាទិ (ថេរគា. ៣០៣; ជា. ១.១០.១០២). ឯវមនេកគុណសមន្នាគតំ សីលន្តិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អបរិបុណ្ណា ចេវ សីលសម្បទា បារិបូរិំ គច្ឆតិ, អបរិសុទ្ធា ច បារិសុទ្ធិំ.

សចេ បនស្ស ទីឃរត្តំ បរិចយេន សីលបដិបក្ខធម្មា ទោសាទយោ អន្តរន្តរា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តេន ពោធិសត្តបដិញ្ញេន ឯវំ បដិសញ្ចិក្ខិតព្ពំ ‘‘ននុ តយា ពោធាយ បណិធានំ កតំ, សីលវេកល្លេន ច ន សក្កា ន ច សុករា លោកិយាបិ សម្បត្តិយោ បាបុណិតុំ, បគេវ លោកុត្តរា’’តិ. សព្ពសម្បត្តីនមគ្គភូតាយ សម្មាសម្ពោធិយា អធិដ្ឋានភូតេន សីលេន បរមុក្កំសគតេន ភវិតព្ពំ, តស្មា ‘‘កិកីវ អណ្ឌ’’ន្តិអាទិនា (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧; វិសុទ្ធិ. ១.១៩) វុត្តនយេន សម្មទេវ សីលំ រក្ខន្តេន សុដ្ឋុ តយា បេសលេន ភវិតព្ពំ.

អបិច តយា ធម្មទេសនាយ យានត្តយេ សត្តានមវតារណបរិបាចនានិ កាតព្ពានិ, សីលវេកល្លស្ស ច វចនំ ន បច្ចេតព្ពំ ហោតិ, អសប្បាយាហារវិចារស្ស វិយ វេជ្ជស្ស តិកិច្ឆនំ, តស្មា ‘‘កថាហំ សទ្ធេយ្យោ ហុត្វា សត្តានមវតារណបរិបាចនានិ ករេយ្យ’’ន្តិ សភាវបរិសុទ្ធសីលេន ភវិតព្ពំ. កិញ្ច ឈានាទិគុណវិសេសយោគេន មេ សត្តានមុបការករណសមត្ថតា, បញ្ញាបារមីអាទិបរិបូរណញ្ច ឈានាទយោ គុណា ច សីលបារិសុទ្ធិំ វិនា ន សម្ភវន្តីតិ សម្មទេវ សីលំ សោធេតព្ពំ.

តថា ‘‘សម្ពាធោ ឃរាវាសោ រជោបថោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១១១; ម. និ. ១.២៩១, ៣៧១; ២.១០; ៣.១៣, ២១៨; សំ. និ. ២.១៥៤; ៥.១០០២; អ. និ. ១០.៩៩; នេត្តិ. ៩៤) ឃរាវាសេ, ‘‘អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣៤; ២.៤២; បាចិ. ៤១៧; ចូឡនិ. ១៤៧) ‘‘មាតាបិ បុត្តេន វិវទតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៦៨) ច កាមេសុ, ‘‘សេយ្យថាបិ បុរិសោ ឥណំ អាទាយ កម្មន្តេ បយោជេយ្យា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៤២៦) កាមច្ឆន្ទាទីសុ អាទីនវទស្សនបុព្ពង្គមា, វុត្តវិបរិយាយេន ‘‘អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១៩១, ៣៩៨; ម. និ. ១.២៩១, ៣៧១; ២.១០; ៣.១៣, ២១៨; សំ. និ. ១.២៩១; សំ. និ. ៥.១០០២; អ. និ. ១០.៩៩; នេត្តិ. ៩៨) បព្ពជ្ជាទីសុ អានិសំសាបដិសង្ខាវសេន នេក្ខម្មបារមិយំ បច្ចវេក្ខណា កាតព្ពា. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន ទុក្ខក្ខន្ធអាសិវិសោបមសុត្តាទិ (ម. និ. ១.១៦៣, ១៧៥; សំ. និ. ៤.២៣៨) វសេន វេទិតព្ពោ.

តថា ‘‘បញ្ញាយ វិនា ទានាទយោ ធម្មា ន វិសុជ្ឈន្តិ, យថាសកំ ព្យាបារសមត្ថា ច ន ហោន្តី’’តិ បញ្ញាយ គុណា មនសិ កាតព្ពា. យថេវ ហិ ជីវិតេន វិនា សរីរយន្តំ ន សោភតិ, ន ច អត្តនោ កិរិយាសុ បដិបត្តិសមត្ថំ ហោតិ. យថា ច ចក្ខាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ វិញ្ញាណេន វិនា យថាសកំ វិសយេសុ កិច្ចំ កាតុំ នប្បហោន្តិ, ឯវំ សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ បញ្ញាយ វិនា សកកិច្ចបដិបត្តិយមសមត្ថានីតិ បរិច្ចាគាទិបដិបត្តិយំ បញ្ញា បធានការណំ. ឧម្មីលិតបញ្ញាចក្ខុកា ហិ មហាសត្តា ពោធិសត្តា អត្តនោ អង្គបច្ចង្គានិបិ ទត្វា អនត្តុក្កំសកា, អបរវម្ភកា ច ហោន្តិ, ភេសជ្ជរុក្ខា វិយ វិកប្បរហិតា កាលត្តយេបិ សោមនស្សជាតា. បញ្ញាវសេន ហិ ឧបាយកោសល្លយោគតោ បរិច្ចាគោ បរហិតបវត្តិយា ទានបារមិភាវំ ឧបេតិ. អត្តត្ថញ្ហិ ទានំ មុទ្ធសទិសំ [វុទ្ធិសទិសំ (ទី. និ. ដី. ១.៧)] ហោតិ.

តថា បញ្ញាយ អភាវេន តណ្ហាទិសំកិលេសាវិយោគតោ សីលស្ស វិសុទ្ធិយេវ ន សម្ភវតិ, កុតោ សព្ពញ្ញុគុណាធិដ្ឋានភាវោ. បញ្ញវា ឯវ ច ឃរាវាសេ កាមគុណេសុ សំសារេ ច អាទីនវំ, បព្ពជ្ជាយ ឈានសមាបត្តិយំ និព្ពានេ ច អានិសំសំ សុដ្ឋុ សល្លក្ខេន្តោ បព្ពជិត្វា ឈានសមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា និព្ពាននិន្នោ, បរេ ច តត្ថ បតិដ្ឋបេតិ.

វីរិយញ្ច បញ្ញារហិតំ យថិច្ឆិតមត្ថំ ន សាធេតិ ទុរារម្ភភាវតោ. អនារម្ភោយេវ ហិ ទុរារម្ភតោ សេយ្យោ, បញ្ញាសហិតេន បន វីរិយេន ន កិញ្ចិ ទុរធិគមំ ឧបាយបដិបត្តិតោ. តថា បញ្ញវា ឯវ បរាបការាទីនមធិវាសកជាតិយោ ហោតិ, ន ទុប្បញ្ញោ. បញ្ញាវិរហិតស្ស ច បរេហិ ឧបនីតា អបការា ខន្តិយា បដិបក្ខមេវ អនុព្រូហេន្តិ. បញ្ញវតោ បន តេ ខន្តិសម្បត្តិយា អនុព្រូហនវសេន អស្សា ថិរភាវាយ សំវត្តន្តិ. បញ្ញវា ឯវ តីណិបិ សច្ចានិ តេសំ ការណានិ បដិបក្ខេ ច យថាភូតំ ជានិត្វា បរេសំ អវិសំវាទកោ ហោតិ. តថា បញ្ញាពលេន អត្តានមុបត្ថម្ភេត្វា ធិតិសម្បទាយ សព្ពបារមីសុ អចលសមាទានាធិដ្ឋានោ ហោតិ. បញ្ញវា ឯវ ច បិយមជ្ឈត្តវេរិវិភាគមកត្វា សព្ពត្ថ ហិតូបសំហារកុសលោ ហោតិ. តថា បញ្ញាវសេន លាភាលាភាទិលោកធម្មសន្និបាតេ និព្ពិការតាយ មជ្ឈត្តោ ហោតិ. ឯវំ សព្ពាសំ បារមីនំ បញ្ញាវ បារិសុទ្ធិហេតូតិ បញ្ញាគុណា បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

អបិច បញ្ញាយ វិនា ន ទស្សនសម្បត្តិ, អន្តរេន ច ទិដ្ឋិសម្បទំ ន សីលសម្បទា, សីលទិដ្ឋិសម្បទារហិតស្ស ច ន សមាធិសម្បទា, អសមាហិតេន ច ន សក្កា អត្តហិតមត្តម្បិ សាធេតុំ, បគេវ ឧក្កំសគតំ បរហិតន្តិ. ‘‘ននុ តយា បរហិតាយ បដិបន្នេន សក្កច្ចំ បញ្ញាបារិសុទ្ធិយា អាយោគោ ករណីយោ’’តិ ពោធិសត្តេន អត្តា ឱវទិតព្ពោ. បញ្ញានុភាវេន ហិ មហាសត្តោ ចតុរធិដ្ឋានាធិដ្ឋិតោ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ លោកំ អនុគ្គណ្ហន្តោ សត្តេ និយ្យានមគ្គេ អវតារេតិ, ឥន្ទ្រិយានិ ច នេសំ បរិបាចេតិ. តថា បញ្ញាពលេន ខន្ធាយតនាទីសុ បវិចយពហុលោ បវត្តិនិវត្តិយោ យាថាវតោ បរិជានន្តោ ទានាទយោ គុណវិសេសេ និព្ពេធភាគិយភាវំ នយន្តោ ពោធិសត្តសិក្ខាយ បរិបូរការី ហោតីតិ ឯវមាទិនា អនេកាការវោការេ បញ្ញាគុណេ វវត្ថបេត្វា បញ្ញាបារមី អនុព្រូហេតព្ពា.

តថា ទិស្សមានបារានិបិ លោកិយានិ កម្មានិ និហីនវីរិយេន បាបុណិតុមសក្កុណេយ្យានិ, អគណិតខេទេន បន អារទ្ធវីរិយេន ទុរធិគមំ នាម នត្ថិ. និហីនវីរិយោ ហិ ‘‘សំសារមហោឃតោ សព្ពសត្តេ សន្តារេស្សាមី’’តិ អារភិតុមេវ ន សក្កុណោតិ. មជ្ឈិមោ បន អារភិត្វាន អន្តរាវោសានមាបជ្ជតិ. ឧក្កដ្ឋវីរិយោ បន អត្តសុខនិរបេក្ខោ អារភិត្វា បារមធិគច្ឆតីតិ វីរិយសម្បត្តិ បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

អបិច ‘‘យស្ស អត្តនោ ឯវ សំសារបង្កតោ សមុទ្ធរណត្ថមារម្ភោ, តស្សាបិ វីរិយស្ស សិថិលភាវេន មនោរថានំ មត្ថកប្បត្តិ ន សក្កា សម្ភាវេតុំ, បគេវ សទេវកស្ស លោកស្ស សមុទ្ធរណត្ថំ កតាភិនីហារេនា’’តិ ច ‘‘រាគាទីនំ ទោសគណានំ មត្តមហានាគានមិវ ទុន្និវារណភាវតោ, តន្និទានានញ្ច កម្មសមាទានានំ ឧក្ខិត្តាសិកវធកសទិសភាវតោ, តន្និមិត្តានញ្ច ទុគ្គតីនំ សព្ពទា វិវដមុខភាវតោ, តត្ថ និយោជកានញ្ច បាបមិត្តានំ សទា សន្និហិតភាវតោ, តទោវាទការិតាយ ច វសលស្ស បុថុជ្ជនភាវស្ស សតិ សម្ភវេ យុត្តំ សយមេវ សំសារទុក្ខតោ និស្សរិតុ’’ន្តិ ច ‘‘មិច្ឆាវិតក្កា វីរិយានុភាវេន ទូរី ភវន្តី’’តិ ច ‘‘យទិ បន សម្ពោធិំ អត្តាធីនេន វីរិយេន សក្កា សមធិគន្តុំ, កិមេត្ថ ទុក្ករ’’ន្តិ ច ឯវមាទិនា នយេន វីរិយគុណា បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

តថា ‘‘ខន្តិ នាមាយំ និរវសេសគុណបដិបក្ខស្ស កោធស្ស វិធមនតោ គុណសម្បាទនេ សាធូនំ អប្បដិហតមាយុធំ, បរាភិភវនេ សមត្ថានមលង្ការោ, សមណព្រាហ្មណានំ ពលសម្បទា, កោធគ្គិវិនយនា ឧទកធារា, កល្យាណកិត្តិសទ្ទស្ស សញ្ជាតិទេសោ, បាបបុគ្គលានំ វចីវិសវូបសមករោ មន្តាគទោ, សំវរេ ឋិតានំ បរមា ធីរបកតិ, គម្ភីរាសយតាយ សាគរោ, ទោសមហាសាគរស្ស វេលា, អបាយទ្វារស្ស បិធានកវាដំ ទេវព្រហ្មលោកានំ អារោហណសោបានំ, សព្ពគុណានមធិវាសភូមិ, ឧត្តមា កាយវចីមនោវិសុទ្ធី’’តិ មនសិ កាតព្ពំ. អបិច ‘‘ឯតេ សត្តា ខន្តិសម្បត្តិយា អភាវតោ ឥធលោកេ តបន្តិ, បរលោកេ ច តបនីយធម្មានុយោគតោ’’តិ ច ‘‘យទិបិ បរាបការនិមិត្តំ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បន ទុក្ខស្ស ខេត្តភូតោ អត្តភាវោ, ពីជភូតញ្ច កម្មំ មយាវ អភិសង្ខត’’ន្តិ ច ‘‘តស្ស ច ទុក្ខស្ស អាណណ្យករណមេត’’ន្តិ ច ‘‘អបការកេ អសតិ កថំ មយ្ហំ ខន្តិសម្បទា សម្ភវតី’’តិ ច ‘‘យទិបាយំ ឯតរហិ អបការកោ, អយំ នាម បុព្ពេ អនេន មយ្ហំ ឧបការោ កតោ’’តិ ច ‘‘អបការោ ឯវ វា ខន្តិនិមិត្តតាយ ឧបការោ’’តិ ច ‘‘សព្ពេបិមេ សត្តា មយ្ហំ បុត្តសទិសា, បុត្តកតាបរាធេសុ ច កោ កុជ្ឈិស្សតី’’តិ ច ‘‘យេន កោធភូតាវេសេន អយំ មយ្ហំ អបរជ្ឈតិ, ស្វាយំ កោធភូតាវេសោ មយា វិនេតព្ពោ’’តិ ច ‘‘យេន អបការេន ឥទំ មយ្ហំ ទុក្ខំ ឧប្បន្នំ, តស្ស អហម្បិ និមិត្ត’’ន្តិ ច ‘‘យេហិ ធម្មេហិ អបការោ កតោ, យត្ថ ច កតោ, សព្ពេបិ តេ តស្មិំយេវ ខណេ និរុទ្ធា, កស្សិទានិ កេន កោបោ កាតព្ពោ’’តិ ច ‘‘អនត្តតាយ សព្ពធម្មានំ កោ កស្ស អបរជ្ឈតី’’តិ ច បច្ចវេក្ខន្តេន ខន្តិសម្បទា ព្រូហេតព្ពា.

យទិ បនស្ស ទីឃរត្តំ បរិចយេន បរាបការនិមិត្តកោ កោធោ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋេយ្យ, តេន ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខិតព្ពំ ‘‘ខន្តិ នាមេសា បរាបការស្ស បដិបក្ខបដិបត្តីនំ បច្ចុបការការណ’’ន្តិ ច ‘‘អបការោ ច មយ្ហំ ទុក្ខុប្បាទនេន ទុក្ខុបនិសាយ សទ្ធាយ, សព្ពលោកេ អនភិរតិសញ្ញាយ ច បច្ចយោ’’តិ ច ‘‘ឥន្ទ្រិយបកតិរេសា, យទិទំ ឥដ្ឋានិដ្ឋវិសយសមាយោគោ, តត្ថ អនិដ្ឋវិសយសមាយោគោ មយ្ហំ ន សិយាតិ តំ កុតេត្ថ លព្ភា’’តិ ច ‘‘កោធវសិកោ សត្តោ កោធេន ឧម្មត្តោ វិក្ខិត្តចិត្តោ, តត្ថ កិំ បច្ចបការេនា’’តិ ច ‘‘សព្ពេបិមេ សត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ឱរសបុត្តា វិយ បរិបាលិតា, តស្មា ន តត្ថ មយា ចិត្តកោបោ កាតព្ពោ’’តិ ច ‘‘អបរាធកេ ច សតិ គុណេ គុណវតិ មយា កោបោ ន កាតព្ពោ’’តិ ច ‘‘អសតិ គុណេ កស្សចិបិ គុណស្សាភាវតោ វិសេសេន ករុណាយិតព្ពោ’’តិ ច ‘‘កោបេន មយ្ហំ គុណយសា និហីយន្តី’’តិ ច ‘‘កុជ្ឈនេន មយ្ហំ ទុព្ពណ្ណទុក្ខសេយ្យាទយោ សបត្តកន្តា អាគច្ឆន្តី’’តិ ច ‘‘កោធោ ច នាមាយំ សព្ពទុក្ខាហិតការកោ សព្ពសុខហិតវិនាសកោ ពលវា បច្ចត្ថិកោ’’តិ ច ‘‘សតិ ច ខន្តិយា ន កោចិ បច្ចត្ថិកោ’’តិ ច ‘‘អបរាធកេន អបរាធនិមិត្តំ យំ ទុក្ខំ អាយតិំ លទ្ធព្ពំ, សតិ ច ខន្តិយា មយ្ហំ តទភាវោ’’តិ ច ‘‘ចិន្តេន្តេន, កុជ្ឈន្តេន ច មយា បច្ចត្ថិកោយេវ អនុវត្តិតោ’’តិ ច ‘‘កោធេ ច មយា ខន្តិយា អភិភូតេ តស្ស ទាសភូតោ បច្ចត្ថិកោ សម្មទេវ អភិភូតោ’’តិ ច ‘‘កោធនិមិត្តំ ខន្តិគុណបរិច្ចាគោ មយ្ហំ ន យុត្តោ’’តិ ច ‘‘សតិ ច កោធេ គុណវិរោធបច្ចនីកធម្មេ កថំ មេ សីលាទិធម្មា បារិបូរិំ គច្ឆេយ្យុំ, អសតិ ច តេសុ កថាហំ សត្តានំ ឧបការពហុលោ បដិញ្ញានុរូបំ ឧត្តមំ សម្បត្តិំ បាបុណិស្សាមី’’តិ ច ‘‘ខន្តិយា ច សតិ ពហិទ្ធា វិក្ខេបាភាវតោ សមាហិតស្ស សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ សព្ពេ ធម្មា អនត្តតោ និព្ពានំ អសង្ខតាមតសន្តបណីតតាទិភាវតោ និជ្ឈានំ ខមន្តិ, ‘ពុទ្ធធម្មា ច អចិន្តេយ្យាបរិមេយ្យប្បភវា’តិ’’, តតោ ច ‘‘អនុលោមិកខន្តិយំ ឋិតោ ‘កេវលា ឥមេ អត្តត្តនិយភាវរហិតា ធម្មមត្តា យថាសកំ បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជន្តិ វិនស្សន្តិ, ន កុតោចិ អាគច្ឆន្តិ, ន កុហិញ្ចិ គច្ឆន្តិ, ន ច កត្ថចិ បតិដ្ឋិតា, ន ចេត្ថ កោចិ កស្សចិ ព្យាបារោ’តិ អហំការមមំការានធិដ្ឋានតា និជ្ឈានំ ខមតិ, យេន ពោធិសត្តោ ពោធិយា និយតោ អនាវត្តិធម្មោ ហោតី’’តិ ឯវមាទិនា ខន្តិបារមិយា បច្ចវេក្ខណា វេទិតព្ពា.

តថា ‘‘សច្ចេន វិនា សីលាទីនមសម្ភវតោ, បដិញ្ញានុរូបបដិបត្តិយា អភាវតោ, សច្ចធម្មាតិក្កមេ ច សព្ពបាបធម្មានំ សមោសរណភាវតោ, អសច្ចសន្ធស្ស អប្បច្ចយិកភាវតោ, អាយតិញ្ច អនាទេយ្យវចនតាវហនតោ, សម្បន្នសច្ចស្ស សព្ពគុណាធិដ្ឋានភាវតោ, សច្ចាធិដ្ឋានេន សព្ពសម្ពោធិសម្ភារានំ បារិសុទ្ធិបារិបូរិសមន្វាយតោ, សភាវធម្មាវិសំវាទនេន សព្ពពោធិសម្ភារកិច្ចករណតោ, ពោធិសត្តបដិបត្តិយា ច បរិនិប្ផត្តិតោ’’តិអាទិនា សច្ចបារមិយា សម្បត្តិយោ បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

តថា ‘‘ទានាទីសុ ទឡ្ហសមាទានំ, តប្បដិបក្ខសន្និបាតេ ច នេសំ អចលាធិដ្ឋានំ, តត្ថ ច ធីរវីរភាវំ វិនា ន ទានាទិសម្ភារា សម្ពោធិនិមិត្តា សម្ភវន្តី’’តិអាទិនា អធិដ្ឋានគុណា បច្ចវេក្ខិតព្ពា.