វិវដ្ដកថាទិវណ្ណនា

១៤៥. ទិដ្ឋិគតិកាធិដ្ឋានន្តិ ទិដ្ឋិគតិកានំ មិច្ឆាគាហទស្សនវសេន អធិដ្ឋានភូតំ, ទិដ្ឋិគតិកវសេន បុគ្គលាធិដ្ឋានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បុគ្គលាធិដ្ឋានធម្មទេសនា ហេសា. យុត្តយោគភិក្ខុអធិដ្ឋានន្តិ យុត្តយោគានំ ភិក្ខូនមធិដ្ឋានភូតំ, ភិក្ខុវសេន បុគ្គលាធិដ្ឋានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. វិវដ្ដន្តិ វដ្ដតោ វិគតំ. ‘‘យេហី’’តិអាទិនា ទិដ្ឋិគតិកានំ មិច្ឆាទស្សនស្ស ការណភូតាយ វេទនាយ បច្ចយភូតំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ ផស្សាយតនមិធ គហិតំ ទេសនាកុសលេន ភគវតាតិ ទស្សេតិ. វេទនាកម្មដ្ឋានេតិ ‘‘វេទនានំ សមុទយ’’ន្តិអាទិកំ ឥមំ បាឡិំ សន្ធាយ វុត្តំ. កិញ្ចិមត្តមេវ វិសេសោតិ អាហ ‘‘យថា បនា’’តិអាទិ. ន្តិ ‘‘ផស្សសមុទយា, ផស្សនិរោធា’’តិ វុត្តំ ការណំ. ‘‘អាហារសមុទយា’’តិអាទីសុ កពឡីការោ អាហារោ វេទិតព្ពោ. សោ ហិ ‘‘កពឡីការោ អាហារោ ឥមស្ស កាយស្ស អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ៤២៩) បដ្ឋានេ វចនតោ កម្មសមុដ្ឋានានម្បិ ចក្ខាទីនំ ឧបត្ថម្ភកបច្ចយោ ហោតិយេវ. ‘‘នាមរូបសមុទយា’’តិអាទីសុ វេទនាទិក្ខន្ធត្តយមេវ នាមំ. ននុ ច ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិ វចនតោ សព្ពេសុ ឆសុ ផស្សាយតនេសុ ‘‘នាមរូបសមុទយា នាមរូបនិរោធា’’ ឥច្ចេវ វត្តព្ពំ, អថ កស្មា ចក្ខាយតនាទីសុ ‘‘អាហារសមុទយា អាហារនិរោធា’’តិ វុត្តន្តិ? សច្ចមេតំ អវិសេសេន, ឥធ បន ឯវម្បិ ចក្ខាទីសុ សម្ភវតីតិ វិសេសតោ ទស្សេតុំ តថា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឧត្តរិតរជាននេនេវ ទិដ្ឋិគតស្ស ជាននម្បិ សិទ្ធន្តិ កត្វា បាឡិយមនាគតេបិ ‘‘ទិដ្ឋិញ្ច ជានាតី’’តិ វុត្តំ. សីលសមាធិបញ្ញាយោ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា, វិមុត្តិ បន ឥទ ហេដ្ឋិមា ផលសមាបត្តិយោ ‘‘យាវ អរហត្តា’’តិ អគ្គផលស្ស វិសុំ វចនតោ. បច្ចក្ខានុមានេន ចេត្ថ បជាននា, តេនេវាហ ‘‘ពហុស្សុតោ គន្ថធរោ ភិក្ខុ ជានាតី’’តិអាទិ, យថាលាភំ វា យោជេតព្ពំ. ទេសនា បនាតិ ឯត្ថ បន-សទ្ទោ អរុចិយត្ថោ, តេនិមំ ទីបេតិ – យទិបិ អនាគាមិអាទយោ យថាភូតំ បជានន្តិ, តថាបិ អរហតោ ឧក្កំសគតិវិជាននវសេន ទេសនា អរហត្តនិកូដេន និដ្ឋាបិតាតិ. សុវណ្ណគេហោ វិយ រតនមយកណ្ណិកាយ ទេសនា អរហត្តកណ្ណិកាយ និដ្ឋាបិតាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ‘‘យតោ ខោ…បេ… បជានាតី’’តិ ឯតេន ធម្មស្ស និយ្យានិកភាវេន សទ្ធិំ សង្ឃស្ស សុប្បដិបត្តិំ ទស្សេតិ, តេនេវ អដ្ឋកថាយំ ‘‘កោ ឯវំ ជានាតីតិ? ខីណាសវោ ជានាតិ, យាវ អារទ្ធវិបស្សកោ ជានាតី’’តិ បរិបុណ្ណំ កត្វា ភិក្ខុសង្ឃោ ទស្សិតោ, តេន យទេតំ ហេដ្ឋា វុត្តំ ‘‘ភិក្ខុសង្ឃវសេនាបិ ទីបេតុ’’ន្តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៨), តំ យថារុតវសេនេវ ទីបិតំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

១៤៦. ‘‘ទេសនាជាលវិមុត្តោ ទិដ្ដិគតិកោ នាម នត្ថី’’តិ ទស្សនំ ទេសនាយ កេវលបរិបុណ្ណតំ ញាបេតុន្តិ វេទិតព្ពំ. អន្តោ ជាលស្សាតិ អន្តោជាលំ, ទព្ពបវេសនវសេន អន្តោជាលេ អកតាបិ តន្និស្សិតវាទប្បវេសនវសេន កតាតិ អន្តោជាលីកតា, អន្តោ ជាលស្ស តិដ្ឋន្តីតិ វា អន្តោជាលា, ទព្ពវសេន អនន្តោជាលាបិ តន្និស្សិតវាទវសេន អន្តោជាលា កតាតិ អន្តោជាលីកតា. អភូតតព្ភាវេ ករាសភូយោគេ វិការវាចកតោ ឦបច្ចយោ, អន្តសរស្ស វា ឦការាទេសោតិ សទ្ទវិទូ យថា ‘‘ធវលីការោ, កពឡីការោ’’តិ (សំ. និ. ១.១៨១), ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. និស្សិតា អវសិតាវ ហុត្វា ឧម្មុជ្ជមានា ឧម្មុជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. មាន-សទ្ទោ ចេត្ថ ភាវេនភាវលក្ខណត្ថោ អប្បហីនេន ឧម្មុជ្ជនភាវេន បុន ឧម្មុជ្ជនភាវស្ស លក្ខិតត្តា, តថា ‘‘ឱសីទន្តា’’តិអាទីសុបិ អន្ត-សទ្ទោ. ឧម្មុជ្ជនេនេវ អវុត្តស្សាបិ និមុជ្ជនស្ស គហណន្តិ ទស្សេតិ ‘‘ឱសីទន្តា’’តិអាទិនា. តត្ថ អបាយូបបត្តិវសេន អធោ ឱសីទនំ, សម្បត្តិភវវសេន ឧទ្ធមុគ្គមនំ. តថា បរិត្តភូមិមហគ្គតភូមិវសេន, ទិដ្ឋិយា ឱលីនតាតិធាវនវសេន, បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិអបរន្តានុទិដ្ឋិវសេន ច យថាក្កមំ យោជេតព្ពំ. បរិយាបន្នាតិ អន្តោគធា. តព្ភាវោ ច តទាពទ្ធេនាតិ វុត្តំ ‘‘ឯតេន អាពទ្ធា’’តិ. ‘‘ន ហេត្ថា’’តិអាទិនា យថាវុត្តបាឡិយា អាបន្នត្ថំ ទស្សេតិ.

ឥទានិ ឧបមាសំសន្ទនមាហ ‘‘កេវដ្ដោ វិយា’’តិអាទិនា. កេ ឧទកេ វដ្ដតិ បរិចរតីតិ កេវដ្ដោ, មច្ឆពន្ធោ. កាមំ កេវដ្ដន្តេវាសីបិ បាឡិយំ វុត្តោ, សោ បន តទនុគតិកោវាតិ តថា វុត្តំ. ទសសហស្សិលោកធាតូតិ ជាតិក្ខេត្តំ សន្ធាយាហ តត្ថេវ បដិវេធសម្ភវតោ, អញ្ញេសញ្ច តគ្គហណេនេវ គហិតត្តា. អញ្ញត្ថាបិ ហិ ទិដ្ឋិគតិកា ឯត្ថ បរិយាបន្នា អន្តោជាលីកតាវ. ឱឡារិកាតិ បាកដភាវេន ថូលា. តស្សាតិ បរិត្តោទកស្ស.

១៤៧. ‘‘សព្ពទិដ្ឋីនំ សង្គហិតត្តា’’តិ ឯតេន វាទសង្គហណេន បុគ្គលសង្គហោតិ ទស្សេតិ. អត្តនោ…បេ… ទស្សេន្តោតិ ទេសនាកុសលតាយ យថាវុត្តេសុ ទិដ្ឋិគតិកានំ ឧម្មុជ្ជននិមុជ្ជនដ្ឋានភូតេសុ កត្ថចិបិ ភវាទីសុ អត្តនោ អនវរោធភាវំ ទស្សេន្តោ. នយន្តីតិ សត្តេ ឥច្ឆិតដ្ឋានមាវហន្តិ, តំ បន តថាអាកឌ្ឍនវសេនាតិ អាហ ‘‘គីវាយា’’តិអាទិ. ‘‘នេត្តិសទិសតាយា’’តិ ឥមិនា សទិសវោហារំ, ឧបមាតទ្ធិតំ វា ទស្សេតិ. ‘‘សា ហី’’តិអាទិ សទិសតាវិភាវនា. គីវាយាតិ ឯត្ថ មហាជនានន្តិ សម្ពន្ធីនិទ្ទេសោ នេតីតិ ឯត្ថាបិ កម្មភាវេន សម្ពជ្ឈិតព្ពោ នី-សទ្ទស្ស ទ្វិកម្មិកត្តា, អាខ្យាតបយោគេ ច ពហុលំ សាមិវចនស្ស កត្តុកម្មត្ថជោតកត្តា. អស្សាតិ អនេន ភគវតា, សា ភវនេត្តិ ឧច្ឆិន្នាតិ សម្ពន្ធោ. បុន អប្បដិសន្ធិកភាវាតិ សាមត្ថិយត្ថមាហ. ជីវិតបរិយាទានេ វុត្តេយេវ ហិ បុន អប្បដិសន្ធិកភាវោ វុត្តោ នាម តស្សេវ អទស្សនស្ស បធានការណត្តា. ‘‘ន ទក្ខន្តី’’តិ ឯត្ថ អនាគតវចនវសេន បទសិទ្ធិ ‘‘យត្រ ហិ នាម សាវកោ ឯវរូបំ ញស្សតិ វា ទក្ខតិ វា សក្ខិំ វា ករិស្សតី’’តិអាទីសុ (បារា. ២២៨; សំ. និ. ២.២០២) វិយាតិ ទស្សេតិ ‘‘ន ទក្ខិស្សន្តី’’តិ ឥមិនា. កិំ វុត្តំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អបណ្ណត្តិកភាវំ គមិស្សន្តី’’តិ. អបណ្ណត្តិកភាវន្តិ ច ធរមានកបណ្ណត្តិយា ឯវ អបណ្ណត្តិកភាវំ, អតីតបណ្ណត្តិយា បន តថាគតបណ្ណត្តិ យាវ សាសនន្តរធានា, តតោ ឧទ្ធម្បិ អញ្ញពុទ្ធុប្បាទេសុ បវត្តតិ ឯវ យថា អធុនា វិបស្សិអាទីនំ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘វោហារមត្តមេវ ភវិស្សតី’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៤៧) បញ្ញាយ ចេត្ថ បណ្ណាទេសោតិ នេរុត្តិកា.

កាយោតិ អត្តភាវោ, យោ រូបារូបធម្មសមូហោ. ឯវញ្ហិស្ស អម្ពរុក្ខសទិសតា, តទវយវានញ្ច រូបក្ខន្ធចក្ខាយតនចក្ខុធាតាទីនំ អម្ពបក្កសទិសតា យុជ្ជតិ. តន្តិ កាយំ. បញ្ចបក្កទ្វាទសបក្កអដ្ឋារសបក្កបរិមាណាតិ បញ្ចបក្កបរិមាណា ឯកា, ទ្វាទសបក្កបរិមាណា ឯកា, អដ្ឋារសបក្កបរិមាណា ឯកាតិ តិវិធា បក្កម្ពផលបិណ្ឌី វិយ. បិណ្ឌោ ឯតស្សាតិ បិណ្ឌី, ថវកោ. តទន្វយានីតិ វណ្ដានុគតានិ, តេនាហ ‘‘តំយេវ វណ្ដំ អនុគតានី’’តិ.

មណ្ឌូកកណ្ដកវិសសម្ផស្សន្តិ វិសវន្តស្ស ភេកវិសេសស្ស កណ្ដកេន, តទញ្ញេន ច វិសេន សម្ផស្សំ, មណ្ឌូកកណ្ដកេ វិជ្ជមានស្ស វិសស្ស សម្ផស្សំ វា. សកណ្ដកោ ជលចារី សត្តោ ឥធ មណ្ឌូកោ នាម, យោ ‘‘បាសាណកច្ឆបោ’’តិ វោហរន្តិ, តស្ស នង្គុដ្ឋេ អគ្គកោដិយំ ឋិតោ កណ្ដកោតិបិ វទន្តិ. ឯកំ វិសមច្ឆកណ្ដកន្តិបិ ឯកេ. កិរាតិ អនុស្សវនត្ថេ និបាតោ. ឯត្ថ ច វណ្ដច្ឆេទេ វណ្ដូបនិពន្ធានំ អម្ពបក្កានំ អម្ពរុក្ខតោ វិច្ឆេទោ វិយ ភវនេត្តិច្ឆេទេ តទុបនិពន្ធានំ ខន្ធាទីនំ សន្តានតោ វិច្ឆេទោតិ ឯត្តាវតាវ បាឡិយមាគតំ ឱបម្មំ, តទវសេសំ បន អត្ថតោ លទ្ធមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

១៤៨. ពុទ្ធពលន្តិ ពុទ្ធានំ ញាណពលំ. កថិតសុត្តស្ស នាមាតិ ឯត្ថ នាម-សទ្ទោ សម្ភាវនេ និបាតោ, តេន ‘‘ឯវម្បិ នាម កថិតសុត្តស្សា’’តិ វុត្តនយេន សុត្តស្ស គុណំ សម្ភាវេតិ. ហន្ទាតិ វោស្សគ្គត្ថេ. តេន ហិ អធុនាវ គណ្ហាបេស្សាមិ. ន បបញ្ចំ ករិស្សាមីតិ វោស្សគ្គំ ករោតិ.

ធម្មបរិយាយេតិ ធម្មទេសនាសង្ខាតាយ បាឡិយា. ឥធត្ថោតិ ទិដ្ឋធម្មហិតំ. បរត្ថោតិ សម្បរាយហិតំ, តទុភយត្ថោ វា. ភាសិតត្ថោបិ យុជ្ជតិ ‘‘ធម្មជាល’’ន្តិ ឯត្ថ តន្តិធម្មស្ស គហិតត្តា. ឥហាតិ ឥធ សាសនេ. នន្តិ និបាតមត្តំ ‘‘ន នំ សុតោ សមណោ គោតមោ’’តិអាទីសុ វិយ. ន្តិ ធម្មាតិ បាឡិធម្មា. សព្ពេន សព្ពំ សង្គណ្ហនតោ អត្ថសង្ខាតំ ជាលមេត្ថាតិ អត្ថជាលំ. តថា ធម្មជាលំ ព្រហ្មជាលំ ទិដ្ឋិជាលន្តិ ឯត្ថាបិ. សង្គាមំ វិជិនាតិ ឯតេនាតិ សង្គាមវិជយោ, សង្គាមោ ចេត្ថ បញ្ចហិ មារេហិ សមាគមនំ អភិយុជ្ឈនន្តិ អាហ ‘‘ទេវបុត្តមារម្បី’’តិអាទិ. អត្ថសម្បត្តិយា ហិ អត្ថជាលំ. ព្យញ្ជនសម្បត្តិយា, សីលាទិអនវជ្ជធម្មនិទ្ទេសតោ ច ធម្មជាលំ. សេដ្ឋដ្ឋេន ព្រហ្មភូតានំ មគ្គផលនិព្ពានានំ វិភត្តត្តា ព្រហ្មជាលំ. ទិដ្ដិវិវេចនមុខេន សុញ្ញតាបកាសនេន សម្មាទិដ្ឋិយា វិភត្តត្តា ទិដ្ឋិជាលំ. តិត្ថិយវាទនិម្មទ្ទនុបាយត្តា អនុត្តរោ សង្គាមវិជយោតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថយោជនា វេទិតព្ពា.

និទានាវសានតោតិ ‘‘អថ ភគវា អនុប្បត្តោ’’តិ វចនសង្ខាតនិទានបរិយោសានតោ. មរិយាទាវធិវចនញ្ហេតំ. អបិច និទានាវសានតោតិ និទានបរិយោសានេ វុត្តត្តា និទានាវសានភូតតោ ‘‘មមំ វា ភិក្ខវេ, បរេ អវណ្ណំ ភាសេយ្យុ’’ន្តិអាទិ (ទី. និ. ១.៥, ៦) វចនតោ. អាភិវិធិអវធិវចនញ្ហេតំ. ឥទញ្ច ‘‘អវោចា’’តិ កិរិយាសម្ពន្ធនេន វុត្តំ. ‘‘និទានេន អាទិកល្យាណ’’ន្តិ វចនតោ បន និទានម្បិ និគមនំ វិយ សុត្តបរិយាបន្នមេវ. អលព្ភ…បេ… គម្ភីរន្តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស វិសេសនំ.

១៤៩. យថា អនត្តមនា អត្តនោ អនត្ថចរតាយ បរមនា វេរិមនា នាម ហោន្តិ, យថាហ ធម្មរាជា ធម្មបទេ,ឧទានេ ច –

‘‘ទិសោ ទិសំ យំ តំ កយិរា, វេរី វា បន វេរិនំ;

មិច្ឆាបណិហិតំ ចិត្តំ, បាបិយោ នំ តតោ ករេ’’តិ. (ធ. ប. ៤២; ឧទា. ៣៣);

ន ឯវមិមេ អនត្តមនា, ឥមេ បន អត្តនោ អត្ថចរតាយ អត្តមនា នាម ហោន្តីតិ អាហ ‘‘សកមនា’’តិ. សកមនតា ច បីតិយា គហិតចិត្តត្តាតិ ទស្សេតិ ‘‘ពុទ្ធគតាយា’’តិអាទិនា.

អយំ បន អដ្ឋកថាតោ អបរោ នយោ – អត្តមនាតិ សមត្តមនា, ឥមាយ ទេសនាយ បរិបុណ្ណមនសង្កប្បាតិ អត្ថោ. ទេសនាវិលាសោ ទេសនាយ វិជម្ភនំ, តញ្ច ទេសនាកិច្ចនិប្ផាទកំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ. ករវីកស្ស រុតមិវ មញ្ជុមធុរស្សរោ យស្សាតិ ករវីករុតមញ្ជូ, តេន. អមតាភិសេកសទិសេនាតិ កាយចិត្តទរថវូបសមកំ សព្ពសម្ភារាភិសង្ខតំ ឧទកំ ទីឃាយុកតាសំវត្តនតោ អមតំ នាម. តេនាភិសេកសទិសេន. ព្រហ្មុនោ សរោ វិយ អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ សរោ យស្សាតិព្រហ្មស្សរោ, តេន. អភិនន្ទតីតិ តណ្ហាយតិ, តេនាហ ‘‘តណ្ហាយម្បិ អាគតោ’’តិ. អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ អភិនន្ទន្តីតិ ឧបគច្ឆន្តិ សេវន្តីតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ឧបគមនេបី’’តិ.

តថា អភិនន្ទន្តីតិ សម្បដិច្ឆន្តីតិ អត្ថមាហ ‘‘សម្បដិច្ឆនេបី’’តិ. អភិនន្ទិត្វាតិ វុត្តោយេវត្ថោ ‘‘អនុមោទិត្វា’’តិ ឥមិនា បកាសិតោតិ សន្ធាយ ‘‘អនុមោទនេបី’’តិ វុត្តំ.

ឥមមេវត្ថំ គាថាពន្ធវសេន ទស្សេតុំ ‘‘សុភាសិត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សទ្ទតោ សុភាសិតំ, អត្ថតោ សុលបិតំ. សីលប្បកាសនេន វា សុភាសិតំ, សុញ្ញតាបកាសនេន សុលបិតំ. ទិដ្ឋិវិភជនេន វា សុភាសិតំ, តន្និព្ពេធកសព្ពញ្ញុតញ្ញាណវិភជនេន សុលបិតំ. ឯវំ អវណ្ណវណ្ណនិសេធនាទីហិបិ ឥធ ទស្សិតប្បការេហិ យោជេតព្ពំ. តាទិនោតិ ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ សមបេក្ខនាទីហិ បញ្ចហិ ការណេហិ តាទិភូតស្ស. ឥមស្ស បទស្ស វិត្ថារោ ‘‘ឥដ្ឋានិដ្ឋេ តាទី, ចត្តាវីតិ តាទី, វន្តាវីតិ តាទី’’តិអាទិនា (មហានិ. ៣៨) មហានិទ្ទេសេ វុត្តោ, សោ ឧបរិ អដ្ឋកថាយម្បិ អាវិភវិស្សតិ. កិញ្ចាបិ ‘‘កតមញ្ច តំ ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៧) តត្ថ តត្ថ បវត្តាយ កថេតុកម្យតាបុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនវសេន វុត្តត្តា ឥទំ សុត្តំ វេយ្យាករណំ នាម ភវតិ. ព្យាករណមេវ ហិ វេយ្យាករណំ, តថាបិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនាវសេន បវត្តំ សុត្តំ សគាថកំ ចេ, គេយ្យំ នាម ភវតិ. និគ្គាថកំ, ចេ អង្គន្តរហេតុរហិតញ្ច, វេយ្យាករណំ នាម. ឥតិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនាវសេន បវត្តស្សាបិ គេយ្យសាធារណតោ, អង្គន្តរហេតុរហិតស្ស ច និគ្គាថកភាវស្សេវ អនញ្ញសាធារណតោ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនភាវមនបេក្ខិត្វា និគ្គាថកភាវមេវ វេយ្យាករណហេតុតាយ ទស្សេន្តោ ‘‘និគ្គាថកត្តា ហិ ឥទំ វេយ្យាករណ’’ន្តិ អាហ.

កស្មាតិ ចោទនំ សោធេតិ ‘‘ភញ្ញមានេតិ ហិ វុត្ត’’ន្តិ ឥមិនា. ឧភយសម្ពន្ធបទញ្ហេតំ ហេដ្ឋា, ឧបរិ ច សម្ពជ្ឈនតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘ភញ្ញមានេ’’តិ វត្តមានកាលវសេន វុត្តត្តា ន កេវលំ សុត្តបរិយោសានេយេវ, អថ ខោ ទ្វាសដ្ឋិយា ឋានេសុ អកម្បិត្ថាតិ វេទិតព្ពាតិ. យទេវំ សកលេបិ ឥមស្មិំ សុត្តេ ភញ្ញមានេ អកម្បិត្ថាតិ អត្ថោយេវ សម្ភវតិ, ន បន តស្ស តស្ស ទិដ្ឋិគតស្ស បរិយោសានេ បរិយោសានេតិ អត្ថោតិ? នាយមនុយោគោ កត្ថចិបិ ន បវិសតិ សម្ភវមត្តេនេវ អនុយុញ្ជនតោ, អយំ បន អត្ថោ ន សម្ភវមត្តេនេវ វុត្តោ, អថ ខោ ទេសនាកាលេ កម្បនាការេនេវ អាចរិយបរម្បរាភតេន. តេនេវ ហិ អាការេនាយមត្ថោ សង្គីតិមារុឡ្ហោ, តថារុឡ្ហនយេនេវ ច សង្គហការេន វុត្តោតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ, ឥតរថា អតក្កាវចរស្ស ឥមស្សត្ថស្ស តក្កបរិយាហតកថនំ អនុបបន្នំ សិយាតិ. ឯវមីទិសេសុ. ‘‘ធាតុក្ខោភេនា’’តិអាទីសុ អត្ថោ មហាបរិនិព្ពានសុត្តវណ្ណនាយ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១៧១) គហេតព្ពោ.

អបរេសុបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទេន បារមិបវិចយនំ សម្បិណ្ឌេតិ. វុត្តញ្ហិ ពុទ្ធវំសេ –

‘‘ឥមេ ធម្មេ សម្មសតោ, សភាវសរសលក្ខណេ;

ធម្មតេជេន វសុធា, ទសសហស្សី បកម្បថា’’តិ. (ពុ. វំ. ១៦៦);

តថា សាសនបតិដ្ឋានន្តរធានាទយោបិ. តត្ថ សាសនបតិដ្ឋានេ តាវ ភគវតោ វេឡុវនបដិគ្គហណេ, មហាមហិន្ទត្ថេរស្ស មហាមេឃវនបដិគ្គហណេ, មហាអរិដ្ឋត្ថេរស្ស វិនយបិដកសជ្ឈាយនេតិ ឯវមាទីសុ សាសនស្ស មូលានិ ឱតិណ្ណានីតិ បីតិវសំ គតា នច្ចន្តា វិយ អយំ មហាបថវី កម្បិត្ថ. សាសនន្តរធានេ បន ‘‘អហោ ឦទិសស្ស សទ្ធម្មស្ស អន្តរធាន’’ន្តិ ទោមនស្សប្បត្តា វិយ យថា តំ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនន្តរធានេ. វុត្តញ្ហេតមបទានេ –

‘‘តទាយំ បថវី សព្ពា, អចលា សា ចលាចលា;

សាគរោ ច សសោកោវ, វិនទី ករុណំ គិរ’’ន្តិ. (អប. ២.៥៤.១៣១);

ពោធិមណ្ឌូបសង្កមនេតិ វិសាខាបុណ្ណមទិវសេ បឋមំ ពោធិមណ្ឌូបសង្កមនេ. បំសុកូលគ្គហណេតិ បុណ្ណំ នាម ទាសិំ បារុបិត្វា អាមកសុសានេ ឆឌ្ឌិតស្ស សាណមយបំសុកូលស្ស តុម្ពមត្តេ បាណេ វិធុនិត្វា មហាអរិយវំសេ ឋត្វា គហណេ. បំសុកូលធោវនេតិ តស្សេវ បំសុកូលស្ស ធោវនេ. កាឡការាមសុត្តំ (អ. និ. ៤.២៤) អង្គុត្តរាគមេ ចតុក្កនិបាតេ. គោតមកសុត្តម្បិ (អ. និ. ៣.១៧៦) តត្ថេវ តិកនិបាតេ. វីរិយពលេនាតិ មហាភិនិក្ខមនេ ចក្កវត្តិសិរិបរិច្ចាគហេតុភូតវីរិយប្បភាវេន. ពោធិមណ្ឌូបសង្កមនេ –

‘‘កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ច, អដ្ឋិ ច អវសិស្សតុ;

ឧបសុស្សតុ និស្សេសំ, សរីរេ មំសលោហិត’’ន្តិ. (ម. និ. ២.១៨៤; សំ. និ. ២.២២, ២៣៧; អ. និ. ២.៥; ៨.១៣; មហានិ. ១៩៦; អវិទូរេនិទានកថា);

វុត្តចតុរង្គសមន្នាគតវីរិយានុភាវេនាតិ យថារហមត្ថោ វេទិតព្ពោ. អច្ឆរិយវេគាភិហតាតិ វិម្ហយាវហកិរិយានុភាវឃដ្ដិតា. បំសុកូលធោវនេ ភគវតោ បុញ្ញតេជេនាតិ វទន្តិ. បំសុកូលគ្គហណេ យថា អច្ឆរិយវេគាភិហតាតិ យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ, តំ បន កទាចិ បវត្តត្តា ‘‘អកាលកម្បនេនា’’តិ វុត្តំ. វេស្សន្តរជាតកេ (ជា. ២.២២.១៦៥៥) បន បារមីបូរណបុញ្ញតេជេន អនេកក្ខត្តុំ កម្បិតត្តា អកាលកម្បនំ នាម ភវតិ. សក្ខិនិទស្សនេ កថេតព្ពស្ស អត្ថស្សានុរូបតោ សក្ខិ វិយ ភវតីតិ វុត្តំ ‘‘សក្ខិភាវេនា’’តិ យថា តំ មារវិជយកាលេ (ជា. អដ្ឋ. ១.អវិទូរេនិទានកថា). សាធុការទានេនាតិ បករណានុរូបវសេន វុត្តំ យថា តំ ធម្មចក្កប្បវត្តនសង្គីតិកាលាទីសុ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៣; បដិ. ម. ៣.៣០១).

‘‘ន កេវល’’ន្តិអាទិនា អនេកត្ថបថវីកម្បនទស្សនមុខេន ឥមស្ស សុត្តស្ស មហានុភាវតាយេវ ទស្សិតា. តត្ថ ជោតិវនេតិ នន្ទវនេ. តញ្ហិ សាសនស្ស ញាណាលោកសង្ខាតាយ ជោតិយា បាតុភូតដ្ឋានត្តា ជោតិវនន្តិ វុច្ចតីតិ វិនយសំវណ្ណនាយំ វុត្តំ. ធម្មន្តិ អនមតគ្គសុត្តាទិធម្មំ. បាចីនអម្ពលដ្ឋិកដ្ឋានន្តិ បាចីនទិសាភាគេ តរុណម្ពរុក្ខេន លក្ខិតដ្ឋានំ.

ឯវន្តិ ភគវតា ទេសិតកាលាទីសុ បថវីកម្បនមតិទិសតិ. អនេកសោតិ អនេកធា. សយម្ភុនា ទេសិតស្ស ព្រហ្មជាលស្ស យស្ស សុត្តសេដ្ឋស្សាតិ យោជនា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. យោនិសោតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិប្បហានសម្មាទិដ្ឋិសមាទានាទិនា ញាយេន ឧបាយេន បដិបជ្ជន្តូតិ អត្ថោ. អយំ តាវេត្ថ អដ្ឋកថាយ លីនត្ថវិភាវនា.