បករណនយវណ្ណនា

‘‘ឥតោ បរំ អាចរិយ-ធម្មបាលេន យា កតា;

សមុដ្ឋានាទិហារាទិ-វិវិធត្ថវិភាវនា.

ន សា អម្ហេហុបេក្ខេយ្យា, អយញ្ហិ តព្ពិសោធនា;

តស្មា តម្បិ បវក្ខាម, សោតូនំ ញាណវុឌ្ឍិយា.

អយញ្ហិ បករណនយេន បាឡិយា អត្ថវណ្ណនា – បករណនយោតិ ច តម្ពបណ្ណិភាសាយ វណ្ណនានយោ. ‘‘នេត្តិបេដកប្បករណេ ធម្មកថិកានំ យោជនានយោតិបិ វទន្តី’’តិ អភិធម្មដីកាយំ វុត្តំ. យស្មា បនាយំ ទេសនាយ សមុដ្ឋានបយោជនភាជនេសុ, បិណ្ឌត្ថេសុ ច បឋមំ និទ្ធារិតេសុ សុករា, ហោតិ សុវិញ្ញេយ្យា ច, តស្មា –

សមុដ្ឋានំ បយោជនំ, ភាជនញ្ចាបិ បិណ្ឌត្ថំ;

និទ្ធារេត្វាន បណ្ឌិតោ, តតោ ហារាទយោ សំសេ.

តត្ថ សមុដ្ឋានំ នាម ទេសនានិទានំ, តំ សាធារណមសាធារណន្តិ ទុវិធំ, តថា សាធារណម្បិ អជ្ឈត្តិកពាហិរតោ. តត្ថ សាធារណំ អជ្ឈត្តិកសមុដ្ឋានំ នាម ភគវតោ មហាករុណា. តាយ ហិ សមុស្សាហិតស្ស លោកនាថស្ស វេនេយ្យានំ ធម្មទេសនាយ ចិត្តំ ឧទបាទិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សត្តេសុ ការុញ្ញតំ បដិច្ច ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេសី’’តិអាទិ. ឯត្ថ ច តិវិធាវត្ថាយបិ មហាករុណាយ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ យាវទេវ សទ្ធម្មទេសនាហត្ថទានេហិ សំសារមហោឃតោ សត្តសន្តារណត្ថំ តទុប្បត្តិតោ. យថា ច មហាករុណា, ឯវំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណទសពលញាណាទយោបិ ទេសនាយ សាធារណមជ្ឈត្តិកសមុដ្ឋានំ នាម. សព្ពញ្ហិ ញេយ្យធម្មំ តេសំ ទេសេតព្ពាការំ, សត្តានំ អាសយានុសយាទិកញ្ច យាថាវតោ ជានន្តោ ភគវា ឋានាដ្ឋានាទីសុ កោសល្លេន វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបំ វិចិត្រនយទេសនំ បវត្តេសិ. ពាហិរំ បន សាធារណសមុដ្ឋានំ ទសសហស្សិមហាព្រហ្មបរិវារស្ស សហម្បតិព្រហ្មុនោ អជ្ឈេសនំ. តទជ្ឈេសនញ្ហិ បតិ ធម្មគម្ភីរតាបច្ចវេក្ខណាជនិតំ អប្បោស្សុក្កតំ បដិប្បស្សម្ភេត្វា ធម្មស្សាមី ធម្មទេសនាយ ឧស្សាហជាតោ អហោសិ.

អសាធារណម្បិ អជ្ឈត្តិកពាហិរតោ ទុវិធមេវ. តត្ថ អជ្ឈត្តិកំ យាយ មហាករុណាយ, យេន ច ទេសនាញាណេន ឥទំ សុត្តំ បវត្តិតំ, តទុភយមេវ. សាមញ្ញាវត្ថាយ ហិ សាធារណម្បិ សមានំ មហាករុណាទិវិសេសាវត្ថាយ អសាធារណំ ភវតិ, ពាហិរំ បន អសាធារណសមុដ្ឋានំ វណ្ណាវណ្ណភណនន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. អបិច និន្ទាបសំសាសុ សត្តានំ វេនេយ្យាឃាតានន្ទាទិភាវមនាបត្តិ. តត្ថ ច អនាទីនវទស្សនំ ពាហិរមសាធារណសមុដ្ឋានមេវ, តថា និន្ទាបសំសាសុ បដិបជ្ជនក្កមស្ស, បសំសាវិសយស្ស ច ខុទ្ទកាទិវសេន អនេកវិធស្ស សីលស្ស, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស ច សស្សតាទិទិដ្ឋិដ្ឋានេ, តទុត្តរិ ច អប្បដិហតចារតាយ, តថាគតស្ស ច កត្ថចិបិ ភវាទីសុ អបរិយាបន្នតាយ សត្តានមនវពោធោបិ ពាហិរមសាធារណសមុដ្ឋានំ.

បយោជនម្បិ សាធារណាសាធារណតោ ទុវិធំ. តត្ថ សាធារណំ អនុបាទាបរិនិព្ពានំ វិមុត្តិរសត្តា សព្ពាយបិ ភគវតោ ទេសនាយ, តេនេវាហ ‘‘ឯតទត្ថា កថា, ឯតទត្ថា មន្តនា’’តិអាទិ (បរិ. ៣៦៦) អសាធារណំ បន ពាហិរសមុដ្ឋានតោ វិបរិយាយេន វេទិតព្ពំ. និន្ទាបសំសាសុ ហិ សត្តានន្វេនេយ្យាឃាតានន្ទាទិភាវប្បត្តិអាទិកំ ឥមិស្សា ទេសនាយ ផលភូតំ ការណភាវេន ឥមំ ទេសនំ បយោជេតិ. ផលញ្ហិ តទុប្បាទកសត្តិយា ការណំ បយោជេតិ នាម ផលេ សតិយេវ តាយ សត្តិយា ការណភាវប្បត្តិតោ. អថ វា យថាវុត្តំ ផលំ ឥមាយ ទេសនាយ ភគវន្តំ បយោជេតីតិ អាចរិយសារិបុត្តត្ថេរេន វុត្តំ. យញ្ហិ ទេសនាយ សាធេតព្ពំ ផលំ, តំ អាកង្ខិតព្ពត្តា ទេសនាយ ទេសកំ បយោជេតិ នាម. អបិច កុហនលបនាទិនានាវិធមិច្ឆាជីវវិទ្ធំសនំ, ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិជាលវិនិវេឋនំ, ទិដ្ឋិសីសេន បច្ចយាការវិភាវនំ, ឆផស្សាយតនវសេន ចតុសច្ចកម្មដ្ឋាននិទ្ទេសោ, សព្ពទិដ្ឋិគតានំ អនវសេសបរិយាទានំ, អត្តនោ អនុបាទាបរិនិព្ពានទីបនញ្ច បយោជនមេវ.

ភាជនំ បន ទេសនាធិដ្ឋានំ. យេ ហិ វណ្ណាវណ្ណនិមិត្តអនុរោធវិរោធវន្តចិត្តា កុហនាទិវិវិធមិច្ឆាជីវនិរតា សស្សតាទិទិដ្ឋិបង្កនិមុគ្គា សីលក្ខន្ធាទីសុ អបរិបូរការិនោ អពុទ្ធគុណវិសេសញាណា វេនេយ្យា, តេ ឥមិស្សា ទេសនាយ ភាជនំ.

បិណ្ឌត្ថោ បន ឥធ លព្ភមានបទេហិ, សមុទាយេន ច សុត្តបទេន យថាសម្ភវំ សង្គហិតោ អត្ថោ. អាឃាតាទីនំ អករណីយតាវចនេន ហិ ទស្សិតំ បដិញ្ញានុរូបំ សមណសញ្ញាយ និយោជនំ, តថា ខន្តិសោរច្ចានុដ្ឋានំ, ព្រហ្មវិហារភាវនានុយោគោ, សទ្ធាបញ្ញាសមាយោគោ, សតិសម្បជញ្ញាធិដ្ឋានំ, បដិសង្ខានភាវនាពលសិទ្ធិ, បរិយុដ្ឋានានុសយប្បហានំ, ឧភយហិតបដិបត្តិ, លោកធម្មេហិ អនុបលេបោ ច –

បាណាតិបាតាទីហិ បដិវិរតិវចនេន ទស្សិតា សីលវិសុទ្ធិ, តាយ ច ហិរោត្តប្បសម្បត្តិ, មេត្តាករុណាសមង្គិតា, វីតិក្កមប្បហានំ, តទង្គប្បហានំ, ទុច្ចរិតសំកិលេសប្បហានំ, វិរតិត្តយសិទ្ធិ, បិយមនាបគរុភាវនីយតានិប្ផត្តិ, លាភសក្ការសិលោកសមុទាគមោ, សមថវិបស្សនានំ អធិដ្ឋានភាវោ, អកុសលមូលតនុករណំ, កុសលមូលរោបនំ, ឧភយានត្ថទូរីករណំ, បរិសាសុ វិសារទតា, អប្បមាទវិហារោ, បរេហិ ទុប្បធំសិយតា, អវិប្បដិសារាទិសមង្គិតា ច –

‘‘គម្ភីរា’’តិអាទិវចនេហិ ទស្សិតំ គម្ភីរធម្មវិភាវនំ, អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋតា, កប្បានមសង្ខ្យេយ្យេនាបិ ទុល្លភបាតុភាវតា, សុខុមេនបិ ញាណេន បច្ចក្ខតោ បដិវិជ្ឈិតុមសក្កុណេយ្យតា, ធម្មន្វយសង្ខាតេន អនុមានញាណេនាបិ ទុរធិគមនីយតា, បស្សទ្ធសព្ពទរថតា, សន្តធម្មវិភាវនំ, សោភនបរិយោសានតា, អតិត្តិករភាវោ, បធានភាវប្បត្តិ, យថាភូតញាណគោចរតា, សុខុមសភាវតា, មហាបញ្ញាវិភាវនា ច. ទិដ្ឋិទីបកបទេហិ ទស្សិតា សមាសតោ សស្សតឧច្ឆេទទិដ្ឋិយោ លីនតាតិធាវនវិភាវនំ, ឧភយវិនិពន្ធនិទ្ទេសោ, មិច្ឆាភិនិវេសកិត្តនំ, កុម្មគ្គបដិបត្តិប្បកាសនំ, វិបរិយេសគ្គាហញាបនំ, បរាមាសបរិគ្គហោ, បុព្ពន្តាបរន្តានុទិដ្ឋិបតិដ្ឋាបនា, ភវវិភវទិដ្ឋិវិភាគា, តណ្ហាវិជ្ជាបវត្តិ, អន្តវានន្តវាទិដ្ឋិនិទ្ទេសោ, អន្តទ្វយាវតារណំ, អាសវោឃយោគកិលេសគន្ថសំយោជនុបាទានវិសេសវិភជនញ្ច –

តថា ‘‘វេទនានំ សមុទយ’’ន្តិអាទិវចនេហិ ទស្សិតា ចតុន្នមរិយសច្ចានំ អនុពោធបដិពោធសិទ្ធិ, វិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទប្បហានំ តណ្ហាវិជ្ជាវិគមោ, សទ្ធម្មដ្ឋិតិនិមិត្តបរិគ្គហោ, អាគមាធិគមសម្បត្តិ, ឧភយហិតបដិបត្តិ, តិវិធបញ្ញាបរិគ្គហោ, សតិសម្បជញ្ញានុដ្ឋានំ, សទ្ធាបញ្ញាសមាយោគោ, វីរិយសមតានុយោជនំ, សមថវិបស្សនានិប្ផត្តិ ច –

‘‘អជានតំ អបស្សត’’ន្តិ បទេហិ ទស្សិតា អវិជ្ជាសិទ្ធិ, តថា ‘‘តណ្ហាគតានំ បរិតស្សិតវិប្ផន្ទិត’’ន្តិ បទេហិ តណ្ហាសិទ្ធិ, តទុភយេន ច នីវរណសញ្ញោជនទ្វយសិទ្ធិ, អនមតគ្គសំសារវដ្ដានុបច្ឆេទោ, បុព្ពន្តាហរណាបរន្តានុសន្ធានានិ, អតីតបច្ចុប្បន្នកាលវសេន ហេតុវិភាគោ, អវិជ្ជាតណ្ហានំ អញ្ញមញ្ញានតិវត្តនំ, អញ្ញមញ្ញូបការិតា, បញ្ញាវិមុត្តិចេតោវិមុត្តីនំ បដិបក្ខនិទ្ទេសោ ច –

‘‘តទបិ ផស្សបច្ចយា’’តិ បទេន ទស្សិតា សស្សតាទិបញ្ញាបនស្ស បច្ចយាធីនវុត្តិតា, តេន ច ធម្មានំ និច្ចតាបដិសេធោ, អនិច្ចតាបតិដ្ឋាបនំ, បរមត្ថតោ ការកាទិបដិក្ខេបោ, ឯវំធម្មតានិទ្ទេសោ, សុញ្ញតាបកាសនំ សមត្ថនិរីហ បច្ចយលក្ខណវិភាវនញ្ច –

‘‘ឧច្ឆិន្នភវនេត្តិកោ’’តិអាទិនា ទស្សិតា ភគវតោ បហានសម្បត្តិ, វិជ្ជាវិមុត្តិវសីភាវោ, សិក្ខត្តយនិប្ផត្តិ, និព្ពានធាតុទ្វយវិភាគោ, ចតុរធិដ្ឋានបរិបូរណំ, ភវយោនិអាទីសុ អបរិយាបន្នតា ច –

សកលេន បន សុត្តបទេន ទស្សិតោ ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ ភគវតោ តាទិភាវោ, តត្ថ ច បរេសំ បតិដ្ឋាបនំ, កុសលធម្មានំ អាទិភូតធម្មទ្វយនិទ្ទេសោ សិក្ខត្តយូបទេសោ, អត្តន្តបាទិបុគ្គលចតុក្កសិទ្ធិ, កណ្ហកណ្ហវិបាកាទិកម្មចតុក្កវិភាគោ, ចតុរប្បមញ្ញាវិសយនិទ្ទេសោ, សមុទយត្ថង្គមាទិបញ្ចកស្ស យថាភូតាវពោធោ, ឆសារណីយធម្មវិភាវនា, ទសនាថកធម្មបតិដ្ឋាបនន្តិ ឯវមាទយោ យថាសម្ភវំ សង្គហេត្វា ទស្សេតព្ពា អត្ថា បិណ្ឌត្ថោ.