ទិដ្ឋិគតិកាធិដ្ឋានវដ្ដកថាវណ្ណនា

១៤៤. កិញ្ចាបិ ឥមស្មិំ ឋានេ បាឡិយំ វេទយិតមនាគតំ, ហេដ្ឋា បន តីសុបិ វារេសុ អធិកតត្តា, ឧបរិ ច ‘‘ផុស្ស ផុស្ស បដិសំវេទេន្តី’’តិ វក្ខមានត្តា វេទយិតមេវេត្ថ បធានន្តិ អាហ ‘‘សព្ពទិដ្ឋិវេទយិតានិ សម្បិណ្ឌេតី’’តិ. ‘‘យេបិ តេ’’តិ តត្ថ តត្ថ អាគតស្ស ច បិ-សទ្ទស្ស អត្ថំ សន្ធាយ ‘‘សម្បិណ្ឌេតី’’តិ វុត្តំ. យេ តេ សមណព្រាហ្មណា សស្សតវាទា…បេ… សព្ពេបិ តេ ឆហិ ផស្សាយតនេហិ ផុស្ស ផុស្ស បដិសំវេទេន្តីតិ ហិ វេទយិតកិរិយាវសេន តំតំទិដ្ឋិគតិកានំ សម្បិណ្ឌិតត្តា វេទយិតសម្បិណ្ឌនមេវ ជាតំ. សព្ពម្បិ ហិ វាក្យំ កិរិយាបធានន្តិ. ឧបរិ ផស្សេ បក្ខិបនត្ថាយាតិ ‘‘ឆហិ ផស្សាយតនេហី’’តិ វុត្តេ ឧបរិ ផស្សេ បក្ខិបនត្ថំ, បក្ខិបនញ្ចេត្ថ វេទយិតស្ស ផស្សបច្ចយតាទស្សនមេវ. ‘‘ឆហិ ផស្សាយតនេហិ ផុស្ស ផុស្ស បដិសំវេទេន្តី’’តិ ឥមិនា ហិ ឆហិ អជ្ឈត្តិកាយតនេហិ ឆឡារម្មណបដិសំវេទនំ ឯកន្តតោ ឆផស្សហេតុកមេវាតិ ទស្សិតំ ហោតិ, តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពេ តេ’’តិអាទិ.

កម្ពោជោតិ ឯវំនាមកំ រដ្ឋំ. តថា ទក្ខិណាបថោ. ‘‘សញ្ជាតិដ្ឋានេ’’តិ ឥមិនា សញ្ជាយន្តិ ឯត្ថាតិ អធិករណត្ថោ សញ្ជាតិ-សទ្ទោតិ ទស្សេតិ. ឯវំ សមោសរណ-សទ្ទោ. អាយតន-សទ្ទោបិ តទុភយត្ថេ. អាយតនេតិ សមោសរណភូតេ ចតុមហាបថេ. នន្តិ មហានិគ្រោធរុក្ខំ. ឥទញ្ហិ អង្គុត្តរាគមេ បញ្ចនិបាតេ សទ្ធានិសំសសុត្តបទំ. តត្ថ ច សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ សុភូមិយំ ចតុមហាបថេ មហានិគ្រោធោ សមន្តា បក្ខីនំ បដិសរណំ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៥.៣៨) តន្និទ្ទេសោ វុត្តោ. សតិ សតិអាយតនេតិ សតិសង្ខាតេ ការណេ វិជ្ជមានេ, តត្រ តត្រេវ សក្ខិតព្ពតំ បាបុណាតីតិ អត្ថោ. អាយតន្តិ ឯត្ថ ផលានិ តទាយត្តវុត្តិតាយ បវត្តន្តិ, អាយភូតំ វា អត្តនោ ផលំ តនោតិ បវត្តេតីតិ អាយតនំ, ការណំ. សម្មន្តីតិ ឧបសម្មន្តិ អស្សាសំ ជនេន្តិ. អាយតន-សទ្ទោ អញ្ញេសុ វិយ ន ឯត្ថ អត្ថន្តរាវពោធកោតិ អាហ ‘‘បណ្ណត្តិមត្តេ’’តិ, តថា តថា បញ្ញត្តិមត្តេតិ អត្ថោ. រុក្ខគច្ឆសមូហេ បណ្ណត្តិមត្តេ ហិ អរញ្ញវោហារោ, អរញ្ញមេវ ច អរញ្ញាយតនន្តិ. អត្ថត្តយេបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទេន អាករនិវាសាធិដ្ឋានត្ថេ សម្បិណ្ឌេតិ. ‘‘ហិរញ្ញាយតនំ សុវណ្ណាយតន’’ន្តិអាទីសុ ហិ អាករេ, ‘‘ឥស្សរាយតនំ វាសុទេវាយតន’’ន្តិអាទីសុ និវាសេ, ‘‘កម្មាយតនំ សិប្បាយតន’’ន្តិអាទីសុ អធិដ្ឋានេ បវត្តតិ, និស្សយេតិ អត្ថោ.

អាយតន្តិ ឯត្ថ អាករោន្តិ, និវសន្តិ, អធិដ្ឋហន្តីតិ យថាក្កមំ វចនត្ថោ. ចក្ខាទីសុ ច ផស្សាទយោ អាកិណ្ណា, តានិ ច នេសំ វាសោ, អធិដ្ឋានញ្ច និស្សយបច្ចយភាវតោ. តស្មា តទេតម្បិ អត្ថត្តយមិធ យុជ្ជតិយេវ. កថំ យុជ្ជតីតិ អាហ ‘‘ចក្ខាទីសុ ហី’’តិអាទិ. ផស្សោ វេទនា សញ្ញា ចេតនា ចិត្តន្តិ ឥមេ ផស្សបញ្ចមកា ធម្មា ឧបលក្ខណវសេន វុត្តា អញ្ញេសម្បិ តំសម្បយុត្តធម្មានំ អាយតនភាវតោ, បធានវសេន វា. តថា ហិ ចិត្តុប្បាទំ វិភជន្តេន ភគវតា តេយេវ ‘‘ផស្សោ ហោតិ, វេទនា, សញ្ញា, ចេតនា, ចិត្តំ ហោតី’’តិ បឋមំ វិភត្តា. សញ្ជាយន្តិ តន្និស្សយារម្មណភាវេន តត្ថេវ ឧប្បត្តិតោ. សមោសរន្តិ តត្ថ តត្ថ វត្ថុទ្វារារម្មណភាវេន សមោសរណតោ. តានិ ច នេសំ ការណំ តេសមភាវេ អភាវតោ. អយំ បន យថាវុត្តោ សញ្ជាតិទេសាទិអត្ថោ រុឡ្ហិវសេនេវ តត្ថ តត្ថ និរុឡ្ហតាយ ឯវ បវត្តត្តាតិ អាចរិយអានន្ទត្ថេរេន វុត្តំ. អយំ បន បទត្ថវិវរណមុខេន បវត្តោ អត្ថោ – អាយតនតោ, អាយានំ តននតោ, អាយតស្ស ច នយនតោ អាយតនំ. ចក្ខាទីសុ ហិ តំតំទ្វារារម្មណា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា សេន សេន អនុភវនាទិកិច្ចេន អាយតន្តិ ឧដ្ឋហន្តិ ឃដេន្តិ វាយមន្តិ, អាយភូតេ ច ធម្មេ ឯតានិ តនោន្តិ វិត្ថារេន្តិ, អាយតញ្ច សំសារទុក្ខំ នយន្តិ បវត្តេន្តីតិ. ឥតិ ឥមិនា នយេនាតិ ឯត្ថ អាទិអត្ថេន ឥតិ សទ្ទេន ‘‘សោតំ បដិច្ចា’’តិអាទិបាឡិំ សង្គណ្ហាតិ.

តត្ថ តិណ្ណន្តិ ចក្ខុបសាទរូបារម្មណចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ តិណ្ណំ វិសយិន្ទ្រិយវិញ្ញាណានំ. តេសំ សមាគមនភាវេន គហេតព្ពតោ ‘‘ផស្សោ សង្គតី’’តិ វុត្តោ. តថា ហិ សោ ‘‘សន្និបាតបច្ចុបដ្ឋានោ’’តិ វុច្ចតិ. ឥមិនា នយេន អារោបេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. តេន ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ – យថា ‘‘ចក្ខុំបដិច្ច…បេ… ផស្សោ’’តិ (ម. និ. ១.២០៤; ៣.៤២១, ៤២៥, ៤២៦; សំ. និ. ២.៤៣, ៤៥; ២.៤.៦១; កថា. ៤៦៥) ឯតស្មិំ សុត្តេ វិជ្ជមានេសុបិ សញ្ញាទីសុ សម្បយុត្តធម្មេសុ វេទនាយ បធានការណភាវទស្សនត្ថំ ផស្សសីសេន ទេសនា កតា, ឯវមិធាបិ ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិអាទិនា ផស្សំ អាទិំ កត្វា អបរន្តបដិសន្ធានេន បច្ចយបរម្បរំ ទស្សេតុំ ‘‘ឆហិ ផស្សាយតនេហី’’តិ ច ‘‘ផុស្ស ផុស្សា’’តិ ច ផស្សសីសេន ទេសនា កតាតិ. ផស្សាយតនាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ផុស្ស ផុស្សា’’តិ វចនំ សង្គណ្ហាតិ.

‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិនា សទ្ទមត្តតោ ចោទនាលេសំ ទស្សេត្វា ‘‘តថាបី’’តិអាទិនា អត្ថតោ តំ បរិហរតិ. ន អាយតនានិ ផុសន្តិ រូបានមនារម្មណភាវតោ. ផស្សោ អរូបធម្មោ វិសមានោ ឯកទេសេន អារម្មណំ អនល្លិយមានោបិ ផុសនាការេន បវត្តោ ផុសន្តោ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘ផស្សោវ តំ តំ អារម្មណំ ផុសតី’’តិ. តេនេវ សោ ‘‘ផុសនលក្ខណោ, សង្ឃដ្ដនរសោ’’តិ ច វុច្ចតិ. ‘‘ឆហិ ផស្សាយតនេហិ ផុស្ស ផុស្សា’’តិ អផុសនកិច្ចានិបិ និស្សិតវោហារេន ផុសនកិច្ចានិ កត្វា ទស្សនមេវ ផស្សេ ឧបនិក្ខិបនំ នាម យថា ‘‘មញ្ចា ឃោសន្តី’’តិ. ឧបនិក្ខិបិត្វាតិ ហិ ផុសនកិច្ចារោបនវសេន ផស្សស្មិំ បវេសេត្វាតិ អត្ថោ. ផស្សគតិកានិ កត្វា ផស្សុបចារំ អារោបេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបចារោ នាម វោហារមត្តំ, ន តេន អត្ថសិទ្ធិ អតំសភាវតោ. អត្ថសិជ្ឈនកោ បន តំសភាវោយេវ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ ទស្សេតុំ ‘‘តស្មា’’តិអាទិមាហ. យថាហុ –

‘‘អត្ថញ្ហិ នាថោ សរណំ អវោច,

ន ព្យញ្ជនំ លោកហិតោ មហេសី’’តិ.

អត្តនោ បច្ចយភូតានំ ឆន្នំ ផស្សានំ វសេន ចក្ខុសម្ផស្សជា យាវ មនោសម្ផស្សជាតិ សង្ខេបតោ ឆព្ពិធំ សន្ធាយ ‘‘ឆផស្សាយតនសម្ភវា វេទនា’’តិ វុត្តំ. វិត្ថារតោ បន –

‘‘ផស្សតោ ឆព្ពិធាបេតា, ឧបវិចារភេទតោ;

តិធា និស្សិតតោ ទ្វីហិ, តិធា កាលេន វឌ្ឍិតា’’តិ. –

អដ្ឋសតបរិយាយេ វុត្តនយេន អដ្ឋសតប្បភេទា. មហាវិហារវាសិនោ ចេត្ថ យថា វិញ្ញាណំ នាមរូបំ សឡាយតនំ, ឯវំ ផស្សំ, វេទនញ្ច បច្ចយបច្ចយុប្បន្នម្បិ សសន្តតិបរិយាបន្នំ ទីបេន្តោ វិបាកមេវ ឥច្ឆន្តិ, អញ្ញេ បន យថា តថា វា បច្ចយភាវោ សតិ ន សក្កា វជ្ជេតុន្តិ សព្ពមេវ ឥច្ឆន្តិ. សាតិ យថាវុត្តប្បភេទា វេទនា. រូបតណ្ហាទិភេទាយាតិ ‘‘សេដ្ឋិបុត្តោ ព្រាហ្មណបុត្តោ’’តិ បិតុនាមវសេន វិយ អារម្មណនាមវសេន វុត្តាយ រូបតណ្ហា យាវ ធម្មតណ្ហាតិ សង្ខេបតោ ឆព្ពិធាយ. វិត្ថារតោ បន –

‘‘រូបតណ្ហាទិកា កាម-តណ្ហាទីហិ តិធា បុន;

សន្តានតោ ទ្វិធា កាល-ភេទេន គុណិតា សិយុ’’ន្តិ. –

ឯវំ វុត្តអដ្ឋសតប្បភេទាយ. ឧបនិស្សយកោដិយាតិ ឧបនិស្សយសីសេន. កស្មា បនេត្ថ ឧបនិស្សយបច្ចយោវ ឧទ្ធដោ, ននុ សុខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា ច តណ្ហាយ អារម្មណមត្តអារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយបកតូបនិស្សយវសេន ចតុធា បច្ចយោ, ទុក្ខា ច អារម្មណមត្តបកតូបនិស្សយវសេន ទ្វិធាតិ? សច្ចមេតំ, ឧបនិស្សយេ ឯវ បន តំ សព្ពម្បិ អន្តោគធន្តិ ឯវមុទ្ធដោ. យុត្តំ តាវ អារម្មណូបនិស្សយស្ស ឧបនិស្សយសាមញ្ញតោ ឧបនិស្សយេ អន្តោគធតា, កថំ បន អារម្មណមត្តអារម្មណាធិបតីនំ តត្ថ អន្តោគធភាវោ សិយាតិ? តេសម្បិ អារម្មណសាមញ្ញតោ អារម្មណូបនិស្សយេន សង្គហិតត្តា អារម្មណូបនិស្សយវសមោធានភូតេវ ឧបនិស្សយេ ឯវ អន្តោគធតា ហោតិ. ឯតទត្ថមេវ ហិ សន្ធាយ ‘‘ឧបនិស្សយេនា’’តិ អវត្វា ‘‘ឧបនិស្សយកោដិយា’’តិ វុត្តំ. សិទ្ធេ ហិ សត្យារម្ភោ និយមាយ វា ហោតិ អត្ថន្តរវិញ្ញាបនាយ វាតិ. ឯវមីទិសេសុ.

ចតុព្ពិធស្សាតិ កាមុបាទានំ យាវ អត្តវាទុបាទានន្តិ ចតុព្ពិធស្ស. ននុ ច តណ្ហាវ កាមុបាទានំ, កថំ សាយេវ តស្ស បច្ចយោ សិយាតិ? សច្ចំ, បុរិមតណ្ហាយ បន ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ឆិមតណ្ហាយ ទឡ្ហភាវតោ បុរិមាយេវ តណ្ហា បច្ឆិមាយ បច្ចយោ ភវតិ. តណ្ហាទឡ្ហត្តមេវ ហិ ‘‘កាមុបាទានំ ឧបាយាសោ ឧបកដ្ឋា’’តិអាទីសុ វិយ ឧប-សទ្ទស្ស ទឡ្ហត្ថេ បវត្តនតោ. អបិច ទុព្ពលា តណ្ហា តណ្ហាយេវ, ពលវតី តណ្ហា កាមុបាទានំ. អថ វា អបត្តវិសយបត្ថនា តណ្ហា តមសិ ចោរានំ ហត្ថបសារណំ វិយ, សម្បត្តវិសយគ្គហណំ កាមុបាទានំ ចោរានំ ហត្ថគតភណ្ឌគ្គហណំ វិយ. អប្បិច្ឆតាបដិបក្ខា តណ្ហា. សន្តុដ្ឋិតាបដិបក្ខំ កាមុបាទានំ. បរិយេសនទុក្ខមូលំ តណ្ហា, អារក្ខទុក្ខមូលំ កាមុបាទានំ. អយម្បិ តេសំ វិសេសោ កេចិវាទវសេន អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន (ទី. និ. ដី. ១.១៤៤) ទស្សិតោ បុរិមនយស្សេវ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១៤៤) សកវាទភាវេន វុត្តត្តា.

អសហជាតស្ស ឧបាទានស្ស ឧបនិស្សយកោដិយា, សហជាតស្ស បន សហជាតកោដិយាតិ យថាលាភមត្ថោ គហេតព្ពោ. តត្ថ អសហជាតា អនន្តរនិរុទ្ធា អនន្តរសមនន្តរអនន្តរូបនិស្សយនត្ថិវិគតាសេវនបច្ចយេហិ ឆធា បច្ចយោ. អារម្មណភូតា បន អារម្មណមត្តអារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយេហិ តិធា, តំ សព្ពម្បិ វុត្តនយេន ឧបនិស្សយេនេវ សង្គហេត្វា ‘‘ឧបនិស្សយកោដិយា’’តិ វុត្តំ. យស្មា ច តណ្ហាយ រូបាទីនិ អស្សាទេត្វា កាមេសុ បាតព្យតំ អាបជ្ជតិ, តស្មា តណ្ហា កាមុបាទានស្ស ឧបនិស្សយកោដិយា បច្ចយោ. តថា រូបាទិភេទេ សម្មូឡ្ហោ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១៧១; ម. និ. ១.៤៤៥; ២.៩៤-៩៥, ២២៥; ៣.៩១, ១១៦, ១៣៦; សំ. និ. ៣.២១០; អ. និ. ១០.១៧៦, ២១៧; ធ. ស. ១២២១; វិភ. ៩០៧, ៩២៥, ៩៧១) មិច្ឆាទស្សនំ, សំសារតោ មុច្ចិតុកាមោ អសុទ្ធិមគ្គេ សុទ្ធិមគ្គបរាមសនំ, ខន្ធេសុ អត្តត្តនិយគាហភូតំ សក្កាយទស្សនញ្ច គណ្ហាតិ. តស្មា ឥតរេសម្បិ តិណ្ណំ តណ្ហា ឧបនិស្សយកោដិយា បច្ចយោតិ ទដ្ឋព្ពំ. សហជាតា បន សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតហេតុវសេន សត្តធា សហជាតានំ បច្ចយោ. តម្បិ សព្ពំ សហជាតបច្ចយេនេវ សង្គហេត្វា ‘‘សហជាតកោដិយា’’តិ វុត្តំ.

ភវស្សាតិ កម្មភវស្ស ចេវ ឧបបត្តិភវស្ស ច. តត្ថ ចេតនាទិសង្ខាតំ សព្ពំ ភវគាមិកម្មំ កម្មភវោ. កាមភវាទិនវវិធោ ឧបបត្តិភវោ. តេសុ ឧបបត្តិភវស្ស ចតុព្ពិធម្បិ ឧបាទានំ ឧបបត្តិភវហេតុភូតស្ស កម្មភវស្ស ការណភាវតោ, តស្ស ច សហាយភាវូបគមនតោ បកតូបនិស្សយវសេន បច្ចយោ. កម្មារម្មណករណកាលេ បន កម្មសហជាតមុបាទានំ ឧបបត្តិភវស្ស អារម្មណវសេន បច្ចយោ. កម្មភវស្ស បន សហជាតស្ស សហជាតមុបាទានំ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន ចេវ ហេតុមគ្គវសេន ច អនេកធា បច្ចយោ. អសហជាតស្ស បន អនន្តរស្ស អសហជាតមុបាទានំ អនន្តរសមនន្តរអនន្តរូបនិស្សយនត្ថិវិគតាសេវនវសេន, ឥតរស្ស ច នានន្តរស្ស បកតូបនិស្សយវសេន, សម្មសនាទិកាលេសុ អារម្មណាទិវសេន ច បច្ចយោ. តត្ថ អនន្តរាទិកេ ឧបនិស្សយបច្ចយេ, សហជាតាទិកេ ច សហជាតបច្ចយេ បក្ខិបិត្វា តថាតិ វុត្តំ, រូបូបហារត្ថោ វា ហេស អនុកឌ្ឍនត្ថោ វា. តេន ហិ ឧបនិស្សយកោដិយា ចេវ សហជាតកោដិយា ចាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ.

ភវោ ជាតិយាតិ ឯត្ថ ភវោតិ កម្មភវោ អធិប្បេតោ. សោ ហិ ជាតិយា បច្ចយោ, ន ឧបបត្តិភវោ. ជាតិយេវ ហិ ឧបបត្តិភវោតិ, សា ច បឋមាភិនិព្ពត្តខន្ធា. តេន វុត្តំ ‘‘ជាតីតិ បនេត្ថ សវិការា បញ្ចក្ខន្ធា ទដ្ឋព្ពា’’តិ, តេនាយំ ចោទនា និវត្តិតា ‘‘ននុ ជាតិបិ ភវោយេវ, កថំ សោ ជាតិយា បច្ចយោ’’តិ, កថំ បនេតំ ជានិតព្ពំ ‘‘កម្មភវោ ជាតិយា បច្ចយោ’’តិ ចេ? ពាហិរបច្ចយសមត្តេបិ កម្មវសេនេវ ហីនបណីតាទិវិសេសទស្សនតោ. យថាហ ភគវា ‘‘កម្មំ សត្តេ វិភជតិ យទិទំ ហីនបណីតតាយា’’តិ (ម. និ. ៣.២៨៩) សវិការាតិ និព្ពត្តិវិការេន សវិការា, ន អញ្ញេហិ, តេ ច អត្ថតោ ឧបបត្តិភវោយេវ, សោ ឯវ ច តស្ស ការណំ ភវិតុមយុត្តោ តណ្ហាយ កាមុបាទានស្ស បច្ចយភាវេ វិយ បុរិមបច្ឆិមាទិវិសេសានមសម្ភវតោ, តស្មា កម្មភវោយេវ ឧបបត្តិភវសង្ខាតាយ ជាតិយា កម្មបច្ចយេន ចេវ បកតូបនិស្សយបច្ចយេន ច បច្ចយោតិ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘កម្មបច្ចយំ ឧបនិស្សយេនេវ សង្គហេត្វា ឧបនិស្សយកោដិយា បច្ចយោ’’តិ វុត្តំ. យស្មា បន ជាតិយា សតិ ជរាមរណំ, ជរាមរណាទិនា ផុដ្ឋស្ស ច ពាលស្ស សោកាទយោ សម្ភវន្តិ, នាសតិ, តស្មា ជាតិជរាមរណាទីនំ ឧបនិស្សយវសេន បច្ចយោតិ អាហ ‘‘ជាតិ…បេ… បច្ចយោ’’តិ វិត្ថារតោ អត្ថវិនិច្ឆយស្ស អកតត្តា, សហជាតូបនិស្សយសីសេនេវ បច្ចយវិចារណាយ ច, ទស្សិតត្តា, អង្គាទិវិធានស្ស ច អនាមដ្ឋត្តា ‘‘អយមេត្ថ សង្ខេបោ’’តិអាទិ វុត្តំ. មហាវិសយត្តា បដិច្ចសមុប្បាទវិចារណាយ និរវសេសា អយំ កុតោ លទ្ធព្ពាតិ ចោទនមបនេតិ ‘‘វិត្ថារតោ’’តិអាទិនា. ‘‘ឥធ បនស្សា’’តិអាទិនា បាឡិយម្បិ បដិច្ចសមុប្បាទកថា ឯកទេសេនេវ កថិតាតិ ទស្សេតិ. តត្ថ ឥធាតិ ឥមស្មិំ ព្រហ្មជាលេ. អស្សាតិ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស. បយោជនមត្តមេវាតិ ទិដ្ឋិយា ការណភូតវេទនាវសេន ឯកទេសមត្តំ បយោជនមេវ. ‘‘មត្តមេវា’’តិ ហិ អវធារណត្ថេ បរិយាយវចនំ ‘‘អប្បំ វស្សសតំ អាយុ, ឥទានេតរហិ វិជ្ជតី’’តិអាទីសុ វិយ អញ្ញមញ្ញត្ថាវពោធនវសេន សបយោជនត្តា, មត្ត-សទ្ទោ វា បមាណេ, បយោជនសង្ខាតំ បមាណមេវ, ន តទុត្តរីតិ អត្ថោ. ‘‘មត្ត-សទ្ទោ អវធារណេ ឯវ-សទ្ទោ សន្និដ្ឋានេ’’តិបិ វទន្តិ. ឯវំ សព្ពត្ថ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘មត្តមេវាតិ ឯកត្ថំ, មត្តបទំ បមាណកេ;

មត្តាវធារណេ វា, សន្និដ្ឋានម្ហិ ចេតរ’’ន្តិ.

ឯកទេសេនេវិធ បាឡិយំ កថិតត្តា បដិច្ចសមុប្បាទស្ស តថា កថនេ សទ្ធិំ ឧទាហរណេន ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘ភគវា ហី’’តិអាទិមាហ. តេន ឥមមធិប្បាយំ ទស្សេតិ ‘‘វដ្ដកថំ កថេន្តោ ភគវា អវិជ្ជា-តណ្ហា-ទិដ្ឋីនមញ្ញតរសីសេន កថេសិ, តេសុ ឥធ ទិដ្ឋិសីសេនេវ កថេន្តោ វេទនាយ ទិដ្ឋិយា ពលវការណត្តា វេទនាមូលកំ ឯកទេសមេវ បដិច្ចសមុប្បាទំ កថេសី’’តិ. ឯតានិ ច សុត្តានិ អង្គុត្តរនិកាយេ ទសនិបាតេ (អ. និ. ១០.៦១ វាក្យខន្ធេ) តត្ថ បុរិមកោដិ ន បញ្ញាយតីតិ អសុកស្ស នាម សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស, ចក្កវត្តិនោ វា កាលេ អវិជ្ជា ឧប្បន្នា, ន តតោ បុព្ពេតិ ឯវំ អវិជ្ជាយ បុរិមោ អាទិមរិយាទោ អប្បដិហតស្ស មម សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សាបិ ន បញ្ញាយតិ តតា មរិយាទស្ស អវិជ្ជមានត្តាតិ អត្ថោ. ឯវញ្ចេតន្តិ ឥមិនា មរិយាទាភាវេន អយំ អវិជ្ជា កាមំ វុច្ចតិ. អថ ច បនាតិ ឯវំ កាលនិយមេន មរិយាទាភាវេន វុច្ចមានាបិ. ឥទប្បច្ចយាតិ ឥមស្មា បញ្ចនីវរណសង្ខាតបច្ចយា អវិជ្ជា សម្ភវតីតិ ឯវំ ធម្មនិយាមេន អវិជ្ជាយ កោដិ បញ្ញាយតីតិ អត្ថោ. ‘‘កោ ចាហារោ អវិជ្ជាយ, ‘បញ្ច នីវរណា’ តិស្ស វចនីយ’’ន្តិ (អ. និ. ១០.៦១) ហិ តត្ថេវ វុត្តំ, ដីកាយំ បន ‘‘អាសវបច្ចយា’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.១៤៤) អាហ, តំ ឧទាហរណសុត្តេន ន សមេតិ. អយំ បច្ចយោ ឥទប្បច្ចយោ ម-ការស្ស ទ-ការាទេសវសេន. សទ្ទវិទូ បន ‘‘ឦទិសស្ស បយោគស្ស ទិស្សនតោ ឥទ-សទ្ទោយេវ បកតី’’តិ វទន្តិ, អយុត្តមេវេតំ វណ្ណវិការាទិវសេន នានាបយោគស្ស ទិស្សមានត្តា. យថា ហិ វណ្ណវិការេន ‘‘អមូ’’តិ វុត្តេបិ ‘‘អសូ’’តិ ទិស្សតិ, ‘‘ឥមេសូ’’តិ វុត្តេបិ ‘‘ឯសូ’’តិ, ឯវមិធាបិ វណ្ណវិការោ ច វាក្យេ វិយ សមាសេបិ លព្ភតេវ យថា ‘‘ជានិបតិ តុទម្បតី’’តិ. កិមេត្ថ វត្តព្ពំ, បភិន្នបដិសម្ភិទេន អាយស្មតា មហាកច្ចាយនត្ថេរេន វុត្តមេវ បមាណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ភវតណ្ហាយាតិ ភវសញ្ញោជនភូតាយ តណ្ហាយ. ឥទប្បច្ចយាតិ ឥមស្មា អវិជ្ជាបច្ចយា. ‘‘កោ ចាហារោ ភវតណ្ហាយ, ‘អវិជ្ជា’ តិស្ស វចនីយ’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. ភវទិដ្ឋិយាតិ សស្សតទិដ្ឋិយា. ឥទប្បច្ចយាតិ ឥធ បន វេទនាបច្ចយាត្វេវ អត្ថោ. ននុ ទិដ្ឋិយោ ឯវ កថេតព្ពា, កិមត្ថិយំ បន បដិច្ចសមុប្បាទកថនន្តិ អនុយោគេនាហ ‘‘តេនា’’តិអាទិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អនុលោមេន បដិច្ចសមុប្បាទកថា នាម វដ្ដកថា, តំ កថនេនេវ ភគវា ឯតេ ទិដ្ឋិគតិកា យាវិទំ មិច្ឆាទស្សនំ ន បដិនិស្សជ្ជន្តិ, តាវ ឥមិនា បច្ចយបរម្បរេន វដ្ដេយេវ និមុជ្ជន្តីតិ ទស្សេសីតិ. ឥតោ ភវាទិតោ. ឯត្ថ ភវាទីសុ. ឯស នយោ សេសបទទ្វយេបិ. ឥមិនា អបរិយន្តំ អបរាបរុប្បត្តិំ ទស្សេតិ. វិបន្នដ្ឋាតិ វិវិធេន នាសិតា.