ផស្សបច្ចយវារវណ្ណនា

១១៨. បរម្បរបច្ចយទស្សនត្ថន្តិ យំ ទិដ្ឋិយា មូលការណំ, តស្សាបិ ការណំ, បុន តស្សបិ ការណន្តិ ឯវំ បច្ចយបរម្បរទស្សនត្ថំ. យេន ហិ តណ្ហាបរិតស្សិតេន ឯតានិ ទិដ្ឋិគតានិ បវត្តន្តិ, តស្ស វេទយិតំ បច្ចយោ, វេទយិតស្សាបិ ផស្សោ បច្ចយោតិ ឯវំ បច្ចយបរម្បរវិភាវិនី អយំ ទេសនា. កិមត្ថិយំ បន បច្ចយបរម្បរទស្សនន្តិ ចេ? អត្ថន្តរវិញ្ញាបនត្ថំ. តេន ហិ យថា ទិដ្ឋិសង្ខាតោ បញ្ញាបនធម្មោ, តប្បច្ចយធម្មា ច យថាសកំ បច្ចយវសេនេវ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន បច្ចយេហិ វិនា, ឯវំ បញ្ញបេតព្ពធម្មាបិ រូបវេទនាទយោ, ន ឯត្ថ កោចិ សស្សតោ អត្តា វា លោកោ វាតិ ឯវមត្ថន្តរំ វិញ្ញាបិតំ ហោតិ. តណ្ហាទិដ្ឋិបរិផន្ទិតំ តទបិ វេទយិតំ ទិដ្ឋិការណភូតាយ តណ្ហាយ បច្ចយភូតំ ផស្សបច្ចយា ហោតីតិ អត្ថោ.

១៣១. តស្ស បច្ចយស្សាតិ តស្ស ផស្សសង្ខាតស្ស បច្ចយស្ស. ទិដ្ឋិវេទយិតេ ទិដ្ឋិយា បច្ចយភូតេ វេទយិតេ, ផស្សបធានេហិ អត្តនោ បច្ចយេហិ និប្ផាទេតព្ពេ. សាធេតព្ពេ ចេតំ ភុម្មំ. ពលវភាវទស្សនត្ថន្តិ ពលវការណភាវទស្សនត្ថំ. តថា ហិ វិនាបិ ចក្ខាទិវត្ថូហិ, សម្បយុត្តធម្មេហិ ច កេហិចិ វេទនា ឧប្បជ្ជតិ, ន បន កទាចិបិ ផស្សេន វិនា, តស្មា ផស្សោ វេទនាយ ពលវការណំ. ន កេវលំ វេទនាយ ឯវ, អថ ខោ សេសសម្បយុត្តធម្មានម្បិ. សន្និហិតោបិ ហិ វិសយោ សចេ ចិត្តុប្បាទោ ផុសនាការវិរហិតោ ហោតិ, ន តស្ស អារម្មណបច្ចយោ ភវតីតិ ផស្សោ សព្ពេសម្បិ សម្បយុត្តធម្មានំ វិសេសបច្ចយោ. តថា ហិ ភគវតា ធម្មសង្គណីបករណេ ចិត្តុប្បាទំ វិភជន្តេន ‘‘ផស្សោ ហោតី’’តិ ផស្សស្សេវ បឋមមុទ្ធរណំ កតំ, វេទនាយ បន សាតិសយមធិដ្ឋានបច្ចយោ ឯវ. ‘‘បដិសំវេទិស្សន្តី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘តទបី’’តិ ឯត្ថាធិការោតិ អាហ ‘‘តំ វេទយិត’’ន្តិ. គម្យមានត្ថស្ស វា-សទ្ទស្ស បយោគំ បតិ កាមចារត្តា, លោបត្តា, សេសត្តាបិ ច ឯស ន បយុត្តោ. ឯវមីទិសេសុ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘គម្យមានាធិការតោ, លោបតោ សេសតោ ចាតិ;

ការណេហិ ចតូហិបិ, ន កត្ថចិ រវោ យុត្តោ’’តិ.

‘‘យថា ហី’’តិអាទិនា ផស្សស្ស ពលវការណតាទស្សនេន តទត្ថំ សមត្ថេតិ. តត្ថ បតតោតិ បតន្តស្ស. ថូណាតិ ឧបត្ថម្ភកទារុស្សេតំ អធិវចនំ.