បរិតស្សិតវិប្ផន្ទិតវារវណ្ណនា

១០៥-១១៧. មរិយាទវិភាគទស្សនត្ថន្តិ ទិដ្ឋិគតិកានំ តណ្ហាទិដ្ឋិបរាមាសស្ស តថាគតានំ ជាននបស្សនេន, សស្សតាទិមិច្ឆាទស្សនស្ស ច សម្មាទស្សនេន សង្ករាភាវ-វិភាគប្បកាសនត្ថំ. តណ្ហាទិដ្ឋិបរាមាសោយេវ តេសំ, ន តុ តថាគតានមិវ យថាភូតំ ជាននបស្សនំ. តណ្ហាទិដ្ឋិវិប្ផន្ទនមេវេតំ មិច្ឆាទស្សនវេទយិតំ, ន តុ សោតាបន្នស្ស សម្មាទស្សនវេទយិតមិវ និច្ចលន្តិ ច ហិ ឥមាយ ទេសនាយ មរិយាទវិភាគំ ទស្សេតិ. តេន វក្ខតិ ‘‘យេន ទិដ្ឋិអស្សាទេន…បេ… តំ វេទយិត’’ន្តិ, ‘‘ទិដ្ឋិសង្ខាតេន ចេវ…បេ… ទស្សេតី’’តិ ច. ‘‘តទបី’’តិ វុត្តត្តា យេន សោមនស្សជាតា បញ្ញបេន្តីតិ អត្ថោ លព្ភតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. សាមត្ថិយតោ ហិ អវគតត្ថស្សេវេត្ថ ត-សទ្ទេន បរាមសនំ. ទិដ្ឋិអស្សាទេនាតិ ទិដ្ឋិយា បច្ចយភូតេន អស្សាទេន. ‘‘ទិដ្ឋិសុខេនា’’តិអាទិ តស្សេវ វេវចនំ. អជានន្តានំ អបស្សន្តានំ តេសំ ភវន្តានំ សមណព្រាហ្មណានំ តទបិ វេទយិតំ តណ្ហាគតានំ វេទយិតន្តិ សម្ពន្ធោ.

‘‘យថាភូតធម្មានំ សភាវ’’ន្តិ ច អវិសេសេន វុត្តំ. ន ហិ សង្ខតធម្មសភាវំ អជាននមត្តេន មិច្ឆា អភិនិវិសន្តិ. សាមញ្ញជោតនា ច វិសេសេ អវតិដ្ឋតិ. តស្មាយមេត្ថ វិសេសយោជនា កាតព្ពា – ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ ឥទំ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ ឯវំគហិតំ ឯវំបរាមដ្ឋំ ឯវំគតិកំ ហោតិ ឯវំអភិសម្បរាយន្តិ យថាភូតមជានន្តានំ អបស្សន្តានំ អថ វា យស្មិំ វេទយិតេ អវីតតណ្ហតាយ ឯវំទិដ្ឋិគតំ ឧបាទីយតិ, តំ វេទយិតំ សមុទយអត្ថង្គមាទិតោ យថាភូតមជានន្តានំ អបស្សន្តានន្តិ. ឯវំ វិសេសយោជនាយ ហិ យថា អនាវរណញាណសមន្តចក្ខូហិ តថាគតានំ យថាភូតមេត្ថ ជាននំ, បស្សនញ្ច ហោតិ, ន ឯវំ ទិដ្ឋិគតិកានំ, អថ ខោ តេសំ តណ្ហាទិដ្ឋិបរាមាសោយេវាតិ ឥមមត្ថំ ឥមាយ ទេសនាយ ទស្សេតីតិ បាកដំ ហោតិ. ឯវម្បិ ចាយំ ទេសនា មរិយាទវិភាគទស្សនត្ថំ ជាតា.

វេទយិតន្តិ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ (ទី. និ. ១.៣១) ទិដ្ឋិបញ្ញាបនវសេន បវត្តំ ទិដ្ឋិស្សាទសុខបរិយាយេន វុត្តំ, តទបិ អនុភវនំ. តណ្ហាគតានន្តិ តណ្ហាយ ឧបគតានំ, បវត្តានំ វា តទេវ វុត្តិនយេន វិវរតិ ‘‘កេវលំ…បេ… វេទយិត’’ន្តិ. តញ្ច ខោ បនេតន្តិ ច យថាវុត្តំ វេទយិតមេវ បច្ចាមសតិ, តេនេតំ ទីបេតិ – ‘‘តទបិ វេទយិតំ តណ្ហាគតានំ វេទយិតមេវា’’តិ វច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘តទបិ វេទយិតំ បរិតស្សិតវិប្ផន្ទិតមេវា’’តិ បុន សម្ពន្ធោ កាតព្ពោតិ. តទបិ តាវ ន សម្បាបុណាតីតិ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន មរិយាទវិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘ន សោតាបន្នស្ស ទស្សនមិវ និច្ចល’’ន្តិ វុត្តំ. ទស្សនន្តិ ច សម្មាទស្សនសុខំ, មគ្គផលសុខន្តិ វុត្តំ ហោតិ. កុតោ ចាយមត្ថោ លព្ភតីតិ ឯវ-សទ្ទសាមត្ថិយតោ. ‘‘បរិតស្សិតវិប្ផន្ទិតមេវា’’តិ ហិ វុត្តេន មគ្គផលសុខំ វិយ អវិប្ផន្ទិតំ ហុត្វា ឯករូបេ អវតិដ្ឋតិ, អថ ខោ តំ វដ្ដាមិសភូតំ ទិដ្ឋិតណ្ហាសល្លានុវិទ្ធតាយ សឧប្បីឡត្តា វិប្ផន្ទិតមេវាតិ អត្ថោ អាបន្នោ ហោតិ, តេនេវាហ ‘‘បរិតស្សិតេនា’’តិអាទិ. អយមេត្ថ អដ្ឋកថាមុត្តកោ សសម្ពន្ធនយោ.

ឯវំ វិសេសការណតោ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ វិភជិត្វា ឥទានិ អវិសេសការណតោ តានិ ទស្សេតុំ ‘‘តត្រ ភិក្ខវេ’’តិអាទិកា ទេសនា អារទ្ធា. សព្ពេសញ្ហិ ទិដ្ឋិគតានំ វេទនា, អវិជ្ជា, តណ្ហា ច អវិសិដ្ឋការណំ. តត្ថ តទបីតិ ‘‘សស្សតំ អត្តានញ្ច លោកញ្ច បញ្ញបេន្តី’’តិ ឯត្ថ យទេតំ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ បញ្ញាបនហេតុភូតំ សុខាទិភេទំ តិវិធម្បិ វេទយិតំ, តទបិ យថាក្កមំ ទុក្ខសល្លានិច្ចតោ, អវិសេសេន សមុទយត្ថង្គមស្សាទាទីនវនិស្សរណតោ វា យថាភូតមជានន្តានំ អបស្សន្តានំ ហោតិ, តតោ ឯវ ច សុខាទិបត្ថនាសម្ភវតោ, តណ្ហាយ ច ឧបគតត្តា តណ្ហាគតានំ តណ្ហាបរិតស្សិតេន ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតមេវ ទិដ្ឋិចលនមេវ. ‘‘អសតិ អត្តនិ កោ វេទនំ អនុភវតី’’តិ កាយវចីទ្វារេសុ ទិដ្ឋិយា ចោបនប្បត្តិមត្តមេវ, ន បន ទិដ្ឋិយា បញ្ញបេតព្ពោ កោចិ ធម្មោ សស្សតោ អត្ថីតិ អធិប្បាយោតិ. ឯកច្ចសស្សតាទីសុបិ ឯស នយោ.