ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទវណ្ណនា

៩៣. ញាណេន ទដ្ឋព្ពោតិ ទិដ្ឋោ, ទិដ្ឋោ ច សោ សភាវដ្ឋេន ធម្មោ ចាតិ ទិដ្ឋធម្មោ, ទស្សនភូតេន ញាណេន ឧបលទ្ធសភាវោតិ អត្ថោ. សោ បន អក្ខានមិន្ទ្រិយានំ អភិមុខីភូតោ វិសយោយេវាតិ វុត្តំ ‘‘បច្ចក្ខធម្មោ វុច្ចតី’’តិ. តត្ថ យោ អនិន្ទ្រិយវិសយោ, សោបិ សុបាកដភាវេន ឥន្ទ្រិយវិសយោ វិយ ហោតីតិ កត្វា តថា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, តេនេវាហ ‘‘តត្ថ តត្ថ បដិលទ្ធត្តភាវស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ, តស្មិំ តស្មិំ ភវេ យថាកម្មំ បដិលភិតព្ពត្តភាវស្ស វាចកំ បទំ, នាមន្តិ វា អត្ថោ. និព្ពានញ្ចេត្ថ ទុក្ខវូបសមនមេវ, ន អគ្គផលំ, ន ច អសង្ខតធាតុ តេសមវិសយត្តាតិ អាហ ‘‘ទុក្ខវូបសមន’’ន្តិ. ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានេ បវត្តោ វាទោ ឯតេសន្តិ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទាតិបិ យុជ្ជតិ.

៩៤. កាមនីយត្តា កាមា ច តេ អនេកាវយវានំ សមូហភាវតោ សត្តានញ្ច ពន្ធនតោ គុណា ចាតិ កាមគុណាតិ អត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘មនាបិយរូបាទីហី’’តិអាទិ. យាវ ផោដ្ឋព្ពារម្មណញ្ចេត្ថ អាទិ-សទ្ទេន សង្គណ្ហាតិ. សុដ្ឋុ អប្បិតោតិ សម្មា ឋបិតោ. ឋបនា ចេត្ថ អល្លីយនាតិ អាហ ‘‘អល្លីនោ’’តិ. បរិតោ តត្ថ តត្ថ កាមគុណេសុ យថាសកំ ឥន្ទ្រិយានិ ចារេតិ គោចរំ គណ្ហាបេតីតិ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘តេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ, តេនាហ ‘‘ឥតោ ចិតោ ច ឧបនេតី’’តិ. បរិ-សទ្ទវិសិដ្ឋោ វា ឥធ ចរ-សទ្ទោ កីឡាយន្តិ វុត្តំ ‘‘បលឡតី’’តិអាទិ [លឡតិ (អដ្ឋកថាយំ)]. បលឡតីតិ ហិ បការេន លឡតិ, វិលាសំ ករោតីតិ អត្ថោ. ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិនា ឧត្តមកាមគុណិកានមេវ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ បញ្ញបេន្តីតិ ទស្សេតិ. មន្ធាតុមហារាជវសវត្តីទេវរាជកាមគុណា ហិ ឧត្តមតាយ និទស្សិតា, កស្មាតិ អាហ ‘‘ឯវរូបេ’’តិអាទិ.

៩៥. អញ្ញថាភាវាតិ ការណេ និស្សក្កវចនំ. វុត្តនយេនាតិ សុត្តបទេសុ ទេសិតនយេន, ឯតេន សោកាទីនមុប្បជ្ជនាការំ ទស្សេតិ. ញាតិភោគរោគសីលទិដ្ឋិព្យសនេហិ ផុដ្ឋស្ស ចេតសោ អព្ភន្តរំ និជ្ឈាយនំ សោចនំ អន្តោនិជ្ឈាយនំ, តទេវ លក្ខណមេតស្សាតិ អន្តោនិជ្ឈាយនលក្ខណោ. តស្មិំ សោកេ សមុដ្ឋានហេតុភូតេ និស្សិតំ តន្និស្សិតំ. ភុសំ វិលបនំ លាលប្បនំ, តន្និស្សិតមេវ លាលប្បនំ, តទេវ លក្ខណមស្សាតិ តន្និស្សិតលាលប្បនលក្ខណោ. បសាទសង្ខាតេ កាយេ និស្សិតស្ស ទុក្ខសហគតកាយវិញ្ញាណស្ស បដិបីឡនំ កាយបដិបីឡនំ, សសម្ភារកថនំ វា ឯតំ យថា ‘‘ធនុនា វិជ្ឈតី’’តិ តទុបនិស្សយស្ស វា អនិដ្ឋរូបស្ស បច្ឆា បវត្តនតោ ‘‘រូបកាយស្ស បដិបីឡន’’ន្តិបិ វដ្ដតិ. បដិឃសម្បយុត្តស្ស មនសោ វិហេសនំ មនោវិឃាតំ. តទេវ លក្ខណមស្សាតិ សព្ពត្ថ យោជេតព្ពំ. ញាតិព្យសនាទិនា ផុដ្ឋស្ស បរិទេវនាយបិ អសក្កុណន្តស្ស អន្តោគតសោកសមុដ្ឋិតោ ភុសោ អាយាសោ ឧបាយាសោ. សោ បន ចេតសោ អប្បសន្នាការោ ឯវាតិ អាហ ‘‘វិសាទលក្ខណោ’’តិ. សាទនំ បសាទនំ សាទោ, បសន្នតា. អនុបសគ្គោបិ ហិ សទ្ទោ សឧបសគ្គោ វិយ យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស ពោធកោ យថា ‘‘គោត្រភូ’’តិ. ឯវំ សព្ពត្ថ. តតោ វិគមនំ វិសាទោ, អប្បសន្នភាវោ.

៩៦. វិតក្កនំ វិតក្កិតំ, តំ បនត្ថតោ វិតក្កោវ, តថា វិចារិតន្តិ ឯត្ថាបិ, តេន វុត្តំ ‘‘អភិនិរោបនវសេន បវត្តោ វិតក្កោ’’តិអាទិ. ឯតេនាតិ វិតក្កវិចារេ បរាមសិត្វា ករណនិទ្ទេសោ, ហេតុនិទ្ទេសោ វា. តេនេតមត្ថំ ទីបេតិ ‘‘ខោភករសភាវត្តា វិតក្កវិចារានំ តំសហិតម្បិ ឈានំ តេហិ សឧប្បីឡនំ វិយ ហោតី’’តិ, តេនាហ ‘‘សកណ្ដកំ [ភកណ្ឌកំ (អដ្ឋកថាយំ)] វិយ ខាយតី’’តិ. ឱឡារិកភាវោ ហិ វិតក្កវិចារសង្ខាតេន កណ្ដកេន សហ បវត្តកថា. កណ្ដកសហិតភាវោ ច សឧប្បីឡនតា ឯវ, លោកេ ហិ សកណ្ដកំ ផរុសកំ ឱឡារិកន្តិ វទន្តិ.

៩៧. បីតិគតំ បីតិយេវ ‘‘ទិដ្ឋិគត’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ស. ៣៨១; មហានិ. ១២) វិយ គត-សទ្ទស្ស តព្ភាវវុត្តិតោ. អយញ្ហិ សំវណ្ណកានំ បកតិ, យទិទំ អនត្ថកបទំ, តុល្យាធិករណបទញ្ច ឋបេត្វា អត្ថវណ្ណនា. តថា ហិ តត្ថ តត្ថ ទិស្សតិ. ‘‘យោបនាតិ យោ យាទិសោ, (បារា. ៤៥) និព្ពានធាតូតិ និព្ពាយនមត្ត’’ន្តិ ច អាទិ. យាយ និមិត្តភូតាយ ឧព្ពិលាវនបីតិយា ឧប្បន្នាយ ចិត្តំ ឧព្ពិលាវិតំ នាម, សាយេវ ឧព្ពិលាវិតត្តំ ភាវវាចកស្ស និមិត្តេ បវត្តនតោ. ឥតិ បីតិយា ឧប្បន្នាយ ឯវ ចិត្តស្ស ឧព្ពិលាវនតោ តស្ស ឧព្ពិលាវិតភាវោ បីតិយា កតោ នាមាតិ អាហ ‘‘ឧព្ពិលភាវករណ’’ន្តិ.

៩៨. អាភុជនំ មនសិករណំ អាភោគោ. សម្មា អនុក្កមេន, បុនប្បុនំ វា អារម្មណស្ស អាហារោ សមន្នាហារោ. អយំ បន ដីកាយំ (ទី. និ. ដី. ១.៩៨) វុត្តនយោ – ចិត្តស្ស អាភុគ្គភាវោ អារម្មណេ អភិនតភាវោ អាភោគោ. សុខេន ហិ ចិត្តំ អារម្មណេ អភិនតំ ហោតិ, ន ទុក្ខេន វិយ អបនតំ, នាបិ អទុក្ខមសុខេន វិយ អនភិនតំ, អនបនតញ្ចាតិ. ឯត្ថ ច ‘‘មនុញ្ញភោជនាទីសុ ខុប្បិបាសាទិអភិភូតស្ស វិយ កាមេហិ វិវេចិយមានស្ស ឧបាទារម្មណបត្ថនាវិសេសតោ អភិវឌ្ឍតិ, មនុញ្ញភោជនំ ភុត្តាវិនោ វិយ បន ឧឡារកាមរសស្ស យាវទត្ថំ និចិតស្ស សហិតស្ស ភុត្តកាមតាយ កាមេសុ បាតព្យតា ន ហោតិ, វិសយានភិគិទ្ធនតោ វិសយេហិ ទុម្មោចិយេហិ ជលូកា វិយ សយមេវ មុច្ចតី’’តិ ច អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជិត្វា កាមគុណសន្តប្បិតតាយ សំសារទុក្ខវូបសមំ ព្យាកាសិ បឋមវាទី. កាមាទីនំ អាទីនវទស្សិតាយ, បឋមាទិឈានសុខស្ស សន្តភាវទស្សិតាយ ច បឋមាទិឈានសុខតិត្តិយា សំសារទុក្ខុបច្ឆេទំ ព្យាកំសុ ទុតិយាទិវាទិនោ. ឥធាបិ ឧច្ឆេទវាទេវ វុត្តប្បការោ វិចារោ យថាសម្ភវំ អានេត្វា វត្តព្ពោ. អយំ បនេត្ថ វិសេសោ – ឯកស្មិម្បិ អត្តភាវេ បញ្ច វាទា លព្ភន្តិ. បឋមវាទេ យទិ កាមគុណសមប្បិតោ អត្តា, ឯវំ សោ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានប្បត្តោ. ទុតិយាទិវាទេសុ យទិ បឋមវាទសង្គហិតោ សោយេវ អត្តា បឋមជ្ឈានាទិសមង្គី, ឯវំ សតិ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានប្បត្តោតិ. តេនេវ ហិ ឧច្ឆេទវាទេ វិយ ឥធ បាឡិយំ ‘‘អញ្ញោ អត្តា’’តិ អញ្ញគ្គហណំ ន កតំ. កថំ បន អច្ចន្តនិព្ពានបញ្ញាបកស្ស អត្តនោ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទស្ស សស្សតទិដ្ឋិយា សង្គហោ, ន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយាតិ? តំតំសុខវិសេសសមង្គិតាបដិលទ្ធេន ពន្ធវិមោក្ខេន សុទ្ធស្ស អត្តនោ សករូបេនេវ អវដ្ឋានទីបនតោ. តេសញ្ហិ តថាបដិលទ្ធេន កម្មពន្ធវិមោក្ខេន សុទ្ធោ ហុត្វា ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានប្បត្តោ អត្តា សករូបេនេវ អវដ្ឋាសីតិ លទ្ធិ. តថា ហិ បាឡិយំ ‘‘ឯត្តាវតា ខោ ភោ អយំ អត្តា បរមទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ បត្តោ ហោតី’’តិ សស្សតភាវញាបកច្ឆាយាយ ឯវ តេសំ វាទទស្សនំ កតន្តិ.

‘‘ឯត្តាវតា’’តិអាទិនា បាឡិយត្ថសម្បិណ្ឌនំ. តត្ថ យាសន្តិ យថាវុត្តានំ ទិដ្ឋីនំ អនិយមនិទ្ទេសវចនំ. តស្ស ឥមា ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ កថិតាតិ និយមនំ, និយតានបេក្ខវចនំ វា ឯតំ ‘‘យំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ អាគតដ្ឋានេ វិយ. សេសាតិ បញ្ចបញ្ញាស ទិដ្ឋិយោ. តាសុ អន្តានន្តិកវាទាទីនំ សស្សតទិដ្ឋិសង្គហភាវោ តត្ថ តត្ថ បកាសិតោយេវ. កិំ បនេត្ថ ការណំ, បុព្ពន្តាបរន្តា ឯវ ទិដ្ឋាភិនិវេសស្ស វិសយភាវេន ទស្សិតា, ន បន តទុភយមេកជ្ឈន្តិ? អសម្ភវោ ឯវេត្ថ ការណំ. ន ហិ បុព្ពន្តាបរន្តេសុ វិយ តទុភយវិនិមុត្តេ មជ្ឈន្តេ ទិដ្ឋិកប្បនា សម្ភវតិ តទុភយន្តរមត្តេន ឥត្តរកាលត្តា. អថ បន បច្ចុប្បន្នត្តភាវោ តទុភយវេមជ្ឈំ, ឯវំ សតិ ទិដ្ឋិកប្បនាក្ខមោ តស្ស ឧភយសភាវោ បុព្ពន្តាបរន្តេសុយេវ អន្តោគធោតិ កថំ តទុភយមេកជ្ឈំ អទស្សិតំ សិយា. អថ វា បុព្ពន្តាបរន្តវន្តតាយ ‘‘បុព្ពន្តាបរន្តោ’’តិ មជ្ឈន្តោ វុច្ចតិ, សោបិ ‘‘បុព្ពន្តកប្បិកា ច អបរន្តកប្បិកា ច បុព្ពន្តាបរន្តកប្បិកា ចា’’តិ ឧបរិ វទន្តេន ភគវតា បុព្ពន្តាបរន្តេហិ វិសុំ កត្វា វុត្តោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពោ. អដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘សព្ពេបិ តេ បុព្ពន្តាបរន្តកប្បិកេ’’តិ ឯតេន សាមញ្ញនិទ្ទេសេន, ឯកសេសេន វា សង្គហិតោតិ វេទិតព្ពំ. អញ្ញថា ហិ សង្កឌ្ឍិត្វា វុត្តវចនស្ស និរវសេសសង្កឌ្ឍនាភាវតោ អនត្ថកតា អាបជ្ជេយ្យាតិ. កេ បន តេ បុព្ពន្តាបរន្តកប្បិកាតិ? យេ អន្តានន្តិកា ហុត្វា ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទាតិ ឯវមាទិនា ឧភយសម្ពន្ធាភិនិវេសិនោ វេទិតព្ពា.

១០០-១០៤. ‘‘ឥទានី’’តិអាទិនា អប្បនាវចនទ្វយស្ស វិសេសំ ទស្សេតិ. តត្ថ ឯកជ្ឈន្តិ រាសិករណត្ថេ និបាតោ. ឯកធា ករោតីតិ ឯកជ្ឈន្តិបិ នេរុត្តិកា, ភាវនបុំសកញ្ចេតំ. ឥតិ-សទ្ទោ ឥទមត្ថោ, ឥមិនា បការេន បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជេសីតិ អត្ថោ. អជ្ឈាសយន្តិ សស្សតុច្ឆេទវសេន ទិដ្ឋិជ្ឈាសយំ. តទុភយវសេន ហិ សត្តានំ សំកិលេសបក្ខេ ទុវិធោ អជ្ឈាសយោ. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិ ច, ខន្តិ ចេវានុលោមិកា;

យថាភូតញ្ច យំ ញាណំ, ឯតំ អាសយសទ្ទិត’’ន្តិ. (វិសុទ្ធិ. ដី. ១.១៣៦; ទី. និ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា; សារត្ថ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា, វេរជ្ជកណ្ឌវណ្ណនា; វិ. វិ. ដី. ១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនាបិ បស្សិតព្ពំ);

តញ្ច ភគវា អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ អបរិមាណានំ សត្តានំ អបរិមាណេ ឯវ ញេយ្យវិសេសេ ឧប្បជ្ជនវសេន អនេកភេទភិន្នម្បិ ‘‘ចត្តារោ ជនា សស្សតវាទា’’តិអាទិនា ទ្វាសដ្ឋិយា បភេទេហិ សង្គណ្ហនវសេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទស្សេន្តោ បមាណភូតាយ តុលាយ ធារយមានោ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘តុលាយ តុលយន្តោ វិយា’’តិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘អន្តោជាលីកតា’’តិអាទិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៤៦) ‘‘សិនេរុបាទតោ វាលុកំ ឧទ្ធរន្តោ វិយា’’តិ បន ឯតេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណតោ អញ្ញស្ស ញាណស្ស ឥមិស្សា ទេសនាយ អសក្កុណេយ្យតំ ទស្សេតិ បរមគម្ភីរតាវចនតោ.

ឯត្ថ ច ‘‘សព្ពេ តេ ឥមេហេវ ទ្វាសដ្ឋិយា វត្ថូហិ, ឯតេសំ វា អញ្ញតរេន, នត្ថិ ឥតោ ពហិទ្ធា’’តិ វចនតោ, បុព្ពន្តកប្បិកាទិត្តយវិនិមុត្តស្ស ច កស្សចិ ទិដ្ឋិគតិកស្ស អភាវតោ យានិ តានិ សាមញ្ញផលាទិសុត្តន្តរេសុ វុត្តប្បការានិ អកិរិយាហេតុកនត្ថិកវាទាទីនិ, យានិ ច ឥស្សរបកតិបជាបតិបុរិសកាលសភាវនិយតិយទិច្ឆាវាទាទិប្បភេទានិ ទិដ្ឋិគតានិ (វិសុទ្ធិ. ១.១៦០-១៦២; វិភ. អនុដី. ២.១៩៤-១៩៥ វាក្យខន្ធេសុ បស្សិតព្ពំ) ពហិទ្ធាបិ ទិស្សមានានិ, តេសំ ឯត្ថេវ សង្គហតោ អន្តោគធតា វេទិតព្ពា. កថំ? អកិរិយវាទោ តាវ ‘‘វញ្ឈោ កូដដ្ឋោ’’តិអាទិនា កិរិយាភាវទីបនតោ សស្សតវាទេ អន្តោគធោ, តថា ‘‘សត្តិមេ កាយា’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.១៧៤) នយប្បវត្តោ បកុធវាទោ, ‘‘នត្ថិ ហេតុ នត្ថិ បច្ចយោ សត្តានំ សំកិលេសាយា’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.១៦៨) នយប្បវត្តោ អហេតុកវាទោ ច អធិច្ចសមុប្បន្នវាទេ. ‘‘នត្ថិ បរោ លោកោ’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.១៧១) នយប្បវត្តោ នត្ថិកវាទោ ឧច្ឆេទវាទេ. តថា ហិ តត្ថ ‘‘កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.៨៥) វុត្តំ. បឋមេន អាទិ-សទ្ទេន និគណ្ឋវាទាទយោ សង្គហិតា.

យទិបិ បាឡិយំ (ទី. និ. ១.១៧៧) នាដបុត្តវាទភាវេន ចាតុយាមសំវរោ អាគតោ, តថាបិ សត្តវតាតិក្កមេន វិក្ខេបវាទិតាយ នាដបុត្តវាទោបិ សញ្ចយវាទោ វិយ អមរាវិក្ខេបវាទេសុ អន្តោគធោ. ‘‘តំ ជីវំ តំ សរីរំ, អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរ’’ន្តិ (ទី. និ. ១.៣៧៧; ម. និ. ២.១២២; សំ. និ. ២.៣៥) ឯវំបការា វាទា បន ‘‘រូបី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’’តិអាទិវាទេសុ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. ‘‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, អត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា’’តិ ឯវំបការា សស្សតវាទេ. ‘‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា’’តិ ឯវំបការា ឧច្ឆេទវាទេ. ‘‘ហោតិ ច ន ហោតិ ច តថាគតោ បរំ មរណា, អត្ថិ ច នត្ថិ ច សត្តា ឱបបាតិកា’’តិ ឯវំបការា ឯកច្ចសស្សតវាទេ. ‘‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, នេវត្ថិ ន នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា’’តិ ឯវំបការា អមរាវិក្ខេបវាទេ. ឥស្សរបកតិបជាបតិបុរិសកាលវាទា ឯកច្ចសស្សតវាទេ. កណាទវាទោ, សភាវនិយតិយទិច្ឆាវាទា ច អធិច្ចសមុប្បន្នវាទេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. ឥមិនា នយេន សុត្តន្តរេសុ, ពហិទ្ធា ច អញ្ញតិត្ថិយសមយេ ទិស្សមានានំ ទិដ្ឋិគតានំ ឥមាសុយេវ ទ្វាសដ្ឋិយា ទិដ្ឋីសុ អន្តោគធតា វេទិតព្ពា. តេ បន តត្ថ តត្ថាគតនយេន វុច្ចមានា គន្ថវិត្ថារករា, អតិត្ថេ ច បក្ខន្ទនមិវ ហោតីតិ ន វិត្ថារយិម្ហ. ឥធ បាឡិយំ អត្ថវិចារណាយ អដ្ឋកថាយំ អនុត្តានត្ថបកាសនមេវ ហិ អម្ហាកំ ភារោតិ.

‘‘ឯវមយំ យថានុសន្ធិវសេន ទេសនា អាគតា’’តិ វចនប្បសង្គេន សុត្តស្សានុសន្ធយោ វិភជិតុំ ‘‘តយោ ហី’’តិអាទិមាហ. អត្ថន្តរនិសេធនត្ថញ្ហិ វិសេសនិទ្ធារណំ. តត្ថ អនុសន្ធនំ អនុសន្ធិ, សម្ពន្ធមត្តំ, យំ ទេសនាយ ការណដ្ឋេន ‘‘សមុដ្ឋាន’’ន្តិបិ វុច្ចតិ. បុច្ឆាទយោ ហិ ទេសនាយ ពាហិរការណំ តទនុរូបេន ទេសនាបវត្តនតោ. តំសម្ពន្ធោបិ តន្និស្សិតត្តា ការណមេវ. អព្ភន្តរការណំ បន មហាករុណាទេសនាញាណាទយោ. អយមត្ថោ ឧបរិ អាវិ ភវិស្សតិ. បុច្ឆាយ កតោ អនុសន្ធិ បុច្ឆានុសន្ធិ, បុច្ឆំ អនុសន្ធិំ កត្វា ទេសិតត្តា សុត្តស្ស សម្ពន្ធោ បុច្ឆាយ កតោ នាម ហោតិ. បុច្ឆាសង្ខាតោ អនុសន្ធិ បុច្ឆានុសន្ធីតិបិ យុជ្ជតិ. បុច្ឆានិស្សិតេន ហិ អនុសន្ធិនា តន្និស្សយភូតា បុច្ឆាបិ គហិតាតិ. អថ វា អនុសន្ធហតីតិ អនុសន្ធិ, បុច្ឆាសង្ខាតោ អនុសន្ធិ ឯតស្សាតិ បុច្ឆានុសន្ធិ, តំតំសុត្តបទេសោ. បុច្ឆាយ វា អនុសន្ធីយតីតិ បុច្ឆានុសន្ធិ, បុច្ឆំ វចនសម្ពន្ធំ កត្វា ទេសិតោ តំសមុដ្ឋានិកោ តំតំសុត្តបទេសោវ. អជ្ឈាសយានុសន្ធិម្ហិបិ ឯសេវ នយោ. អនុសន្ធីយតីតិ អនុសន្ធិ, យោ យោ អនុសន្ធិ, អនុសន្ធិនោ អនុរូបំ វា យថានុសន្ធិ.

បុច្ឆាយ, អជ្ឈាសយេន ច អននុសន្ធិកោ អាទិម្ហិ ទេសិតធម្មស្ស អនុរូបធម្មវសេន វា តប្បដិបក្ខធម្មវសេន វា បវត្តោ ឧបរិសុត្តបទេសោ. តថា ហិ សោ ‘‘យេន បន ធម្មេន…បេ… កកចូបមា អាគតា’’តិអាទិនា (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១០០-១០៤) អដ្ឋកថាយំ វុត្តោ, យថាបាឡិមយំ វិភាគោតិ ទស្សេតិ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិនា. តត្ថ ‘‘ឯវំ វុត្តេ នន្ទោ គោបាលកោ ភគវន្តំ ឯតទវោចា’’តិ បឋន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ សុត្តេ តថា អភាវតោ. ‘‘ឯវំ វុត្តេ នន្ទគោបាលកសុត្តេ ភគវន្តំ ឯតទវោចា’’តិ បន បឋិតព្ពំ តស្មិំ សុត្តេ ‘‘អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោចា’’តិ អត្ថស្ស ឧបបត្តិតោ. ឥទញ្ហិ សំយុត្តាគមវរេ សឡាយតនវគ្គេ សង្គីតសុត្តំ. គង្គាយ វុយ្ហមានំ ទារុក្ខន្ធំ ឧបមំ កត្វា សទ្ធាបព្ពជិតេ កុលបុត្តេ ទេសិតេ នន្ទោ គោបាលកោ ‘‘អហមិមំ បដិបត្តិំ បូរេស្សាមី’’តិ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, ឧបសម្បទញ្ច គហេត្វា តថាបដិបជ្ជមានោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បត្តោ. តស្មា ‘‘នន្ទគោបាលកសុត្ត’’ន្តិ បញ្ញាយិត្ថ. ‘‘កិំ នុ ខោ ភន្តេ’’តិអាទីនិ បន អញ្ញតរោយេវ ភិក្ខុ អវោច. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘ឯវំ វុត្តេ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច ‘កិំ នុ ខោ ភន្តេ, ឱរិមំ តីរ’ន្តិអាទិ’’.

តត្រាយមត្ថោ – ឯវំ វុត្តេតិ ‘‘សចេ ខោ ភិក្ខវេ, ទារុក្ខន្ធោ ន ឱរិមំ តីរំ ឧបគច្ឆតី’’តិអាទិនា គង្គាយ វុយ្ហមានំ ទារុក្ខន្ធំ ឧបមំ កត្វា សទ្ធាបព្ពជិតេ កុលបុត្តេ ទេសិតេ. ភគវន្តំ ឯតទវោចាតិ អនុសន្ធិកុសលតាយ ‘‘កិំ នុ ខោ ភន្តេ’’តិអាទិវចនមវោច. តថាគតោ ហិ ‘‘ឥមិស្សំ បរិសតិ និសិន្នោ អនុសន្ធិ កុសលោ អត្ថិ, សោ មំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សតី’’តិ ឯត្តកេនេវ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. ឱរិមំ តីរន្តិ ឱរិមភូតំ តីរំ. តថា បារិមំ តីរន្តិ. មជ្ឈេ សំសីទោតិ វេមជ្ឈេ សំសីទនំ និម្មុជ្ជនំ. ថលេ ឧស្សាទោតិ ជលមជ្ឈេ ឧដ្ឋិតេ ថលស្មិំ ឧស្សារិតោ អារុឡ្ហោ. មនុស្សគ្គាហោតិ មនុស្សានំ សម្ពន្ធីភូតានំ, មនុស្សេហិ វា គហណំ. តថា អមនុស្សគ្គាហោតិ អាវដ្ដគ្គាហោតិ ឧទកាវដ្ដេន គហណំ. អន្តោបូតីតិ វក្កហទយាទីសុ អបូតិកស្សាបិ គុណានំ បូតិភាវេន អព្ភន្តរំបូតីតិ.

‘‘អថ ខោ អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ’’តិអាទិ មជ្ឈិមាគមវរេ ឧបរិបណ្ណាសកេ មហាបុណ្ណមសុត្តំ (ម. និ. ៣.៨៨-៩០) តត្រាយមត្ថោ – ឥតិ កិរាតិ ឯត្ថ កិរ-សទ្ទោ អរុចិយំ, តេន ភគវតោ យថាទេសិតាយ អត្តសុញ្ញតាយ អត្តនោ អរុចិយភាវំ ទីបេតិ. ភោតិ ធម្មាលបនំ, អម្ភោ សភាវធម្មាតិ អត្ថោ. យទិ រូបំ អនត្តា…បេ… វិញ្ញាណំ អនត្តា. ឯវំ សតីតិ សបាឋសេសយោជនា. អនត្តកតានីតិ អត្តនា ន កតានិ, អនត្តភូតេហិ វា ខន្ធេហិ កតានិ. កមត្តានំ ផុសិស្សន្តីតិ កីទិសមត្តភាវំ ផុសិស្សន្តិ. អសតិ អត្តនិ ខន្ធានញ្ច ខណិកត្តា តានិ កម្មានិ កំ នាម អត្តានំ អត្តនោ ផលេន ផុសិស្សន្តិ, កោ កម្មផលំ បដិសំវេទិស្សតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តស្ស ភិក្ខុនោ ចេតោបរិវិតក្កំ អត្តនោ ចេតសា ចេតោ – បរិយញាណសម្បយុត្តេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសម្បយុត្តេន វា អញ្ញាយ ជានិត្វាតិ សម្ពន្ធោ.

អវិទ្វាតិ សុតាទិវិរហេន អរិយធម្មស្ស អកោវិទតាយ អបណ្ឌិតោ. វិទ្វាតិ ហិ បណ្ឌិតាធិវចនំ វិទតិ ជានាតីតិ កត្វា. អវិជ្ជាគតោតិ អវិជ្ជាយ ឧបគតោ, អរិយធម្មេ អវិនីតតាយ អប្បហីនាវិជ្ជោតិ អត្ថោ. តណ្ហាធិបតេយ្យេន ចេតសាតិ ‘‘យទិ អហំ នាម កោចិ នត្ថិ, ឯវំ សតិ មយា កតស្ស កម្មស្ស ផលំ កោ បដិសំវេទេតិ, សតិ បន តស្មិំ សិយា កម្មផលូបភោគោ’’តិ តណ្ហាធិបតិតោ អាគតេន អត្តវាទុបាទានសហគតេន ចេតសា. អតិធាវិតព្ពន្តិ អតិក្កមិត្វា ធាវិតព្ពំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ខណិកត្តេបិ សង្ខារានំ យស្មិំ សន្តានេ កម្មំ កតំ, តត្ថេវ ផលូបបត្តិតោ ធម្មបុញ្ជមត្តស្សេវ សិទ្ធេ កម្មផលសម្ពន្ធេ ឯកត្តនយំ មិច្ឆា គហេត្វា ឯកេន ការកវេទកភូតេន ភវិតព្ពំ, អញ្ញថា កម្មកម្មផលានមសម្ពន្ធោ សិយាតិ អត្តត្តនិយសុញ្ញតាបកាសនំ សត្ថុសាសនំ អតិក្កមិតព្ពំ មញ្ញេយ្យាតិ. ឥទានិ អនតិធាវិតព្ពតំ វិភាវេតុំ ‘‘តំ កិំ មញ្ញថា’’តិអាទិមាហ.

ឧបរិ ទេសនាតិ ទេសនាសមុដ្ឋានធម្មទីបិកាយ ហេដ្ឋិមទេសនាយ ឧបរិ បវត្តិតា ទេសនា. ទេសនាសមុដ្ឋានធម្មស្ស អនុរូបបដិបក្ខធម្មប្បកាសនវសេន ទុវិធេសុ យថានុសន្ធីសុ អនុរូបធម្មប្បកាសនវសេន យថានុសន្ធិទស្សនមេតំ ‘‘ឧបរិ ឆ អភិញ្ញា អាគតា’’តិ. តទវសេសំ បន សព្ពម្បិ បដិបក្ខធម្មប្បកាសនវសេន. មជ្ឈិមាគមវរេ មូលបណ្ណាសកេយេវ ចេតានិ សុត្តានិ. កិលេសេនាតិ ‘‘លោភោ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’’តិអាទិនា កិលេសវសេន. ភណ្ឌនេនាតិ វិវាទេន. អក្ខន្តិយាតិ កោបេន. កកចូបមាតិ ខរបន្តិឧបមា. ឥមស្មិម្បីតិ បិ-សទ្ទោ អបេក្ខាយំ ‘‘អយម្បិ បារាជិកោ’’តិអាទីសុ (វិ. ១.៧២-៧៣, ១៦៧, ១៧១, ១៩៥, ១៩៧) វិយ, សម្បិណ្ឌនេ វា, តេន យថា វត្ថសុត្តាទីសុ បដិបក្ខធម្មប្បកាសនវសេន យថានុសន្ធិ, ឯវំ ឥមស្មិម្បិ ព្រហ្មជាលេតិ អបេក្ខនំ, សម្បិណ្ឌនំ វា ករោតិ. តថា ហិ និច្ចសារាទិបញ្ញាបកានំ ទិដ្ឋិគតានំ វសេន ឧដ្ឋិតាយំ ទេសនា និច្ចសារាទិសុញ្ញតាបកាសនេន និដ្ឋាបិតាតិ. ‘‘តេនា’’តិអាទិនា យថាវុត្តសំវណ្ណនាយ គុណំ ទស្សេតិ.