ឧច្ឆេទវាទវណ្ណនា

៨៤. អវិជ្ជមានស្ស វិនាសាសម្ភវតោ អត្ថិភាវហេតុកោ ឧច្ឆេទោតិ ទស្សេតុំ វិជ្ជមានវាចកេន សន្ត-សទ្ទេន ‘‘សតោ’’តិ បាឡិយំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘វិជ្ជមានស្សា’’តិ. វិជ្ជមានតាបយុត្តោ ចេស ទិដ្ឋិគតិកវាទវិសយោ សត្តោយេវ ឥធ អធិប្បេតោតិ ទស្សនត្ថំ បាឡិយំ ‘‘សត្តស្សា’’តិ វុត្តំ, តេន ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ – យថា ហេតុផលភាវេន បវត្តមានានំ សភាវធម្មានំ សតិបិ ឯកសន្តានបរិយាបន្នានំ ភិន្នសន្តតិបតិតេហិ វិសេសេ ហេតុផលភូតានំ បរមត្ថតោ ភិន្នសភាវត្តា ភិន្នសន្តានបតិតានំ វិយ អច្ចន្តំ ភេទសន្និដ្ឋានេន នានត្តនយស្ស មិច្ឆាគហណំ ឧច្ឆេទាភិនិវេសស្ស ការណំ, ឯវំ ហេតុផលភូតានំ វិជ្ជមានេបិ សភាវភេទេ ឯកសន្តតិបរិយាបន្នតាយ ឯកត្តនយេន អច្ចន្តមភេទគហណម្បិ ការណមេវាតិ. សន្តានវសេន ហិ បវត្តមានេសុ ខន្ធេសុ ឃនវិនិព្ភោគាភាវេន តេសំ ឥធ សត្តគាហោ, សត្តស្ស ច អត្ថិភាវគាហហេតុកោ ឧច្ឆេទវាទោ, អនុបុព្ពនិរោធវសេន បន និរន្តរវិនាសោ ឥធ ‘‘ឧច្ឆេទោ’’តិ អធិប្បេតោ យាវាយំ អត្តា ឧច្ឆិជ្ជមានោ ភវតិ, តាវាយំ វិជ្ជតិយេវាតិ គហណតោតិ អាហ ‘‘ឧបច្ឆេទ’’ន្តិ. ឧ-សទ្ទោ ហិ ឧប-សទ្ទបរិយាយោ, សោ ច ឧបសង្កមនត្ថោ, ឧបសង្កមនញ្ចេត្ថ អនុបុព្ពមុប្បជ្ជិត្វា អបរាបរំ និរោធវសេន និរន្តរតា. អបិច បុនានុប្បជ្ជមានវសេន និរុទយវិនាសោយេវ ឧច្ឆេទោ នាម យថាវុត្តនយេន គហណតោតិ អាហ ‘‘ឧបច្ឆេទ’’ន្តិ. ឧ-សទ្ទោ, ហិ ឧប-សទ្ទោ ច ឯត្ថ ឧបរិភាគត្ថោ. និរុទ្ធតោ បរភាគោ ច ឥធ ឧបរិភាគោតិ វុច្ចតិ.

និរន្តរវសេន, និរុទយវសេន វា វិសេសេន នាសោ វិនាសោ, សោ បន មំសចក្ខុបញ្ញាចក្ខូនំ ទស្សនបថាតិក្កមនតោ អទស្សនមេវាតិ អាហ ‘‘អទស្សន’’ន្តិ. អទស្សនេ ហិ នាស-សទ្ទោ លោកេ និរុឡ្ហោ ‘‘ទ្វេ ចាបរេ វណ្ណវិការនាសា’’តិអាទីសុ (កាសិកា ៦-៣-១០៩ សុត្តំ បស្សិតព្ពំ) វិយ. ភាវវិគមន្តិ សភាវាបគមំ. យថាធម្មំ ភវនំ ភាវោតិ ហិ អត្ថេន ឥធ ភាវ-សទ្ទោ សភាវវាចកោ. យោ បន និរន្តរំ និរុទយវិនាសវសេន ឧច្ឆិជ្ជតិ, សោ អត្តនោ សភាវេន ឋាតុមសក្កុណេយ្យតាយ ‘‘ភាវាបគមោ’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘តត្ថា’’តិអាទិនា ឧច្ឆេទវាទស្ស យថាបាឋំ សមុទាគមំ និទស្សនមត្តេន ទស្សេតិ, តេន វក្ខតិ ‘‘តថា ច អញ្ញថា ច វិកប្បេត្វាវា’’តិ. តត្ថាតិ ‘‘សតោ សត្តស្ស ឧច្ឆេទំ វិនាសំ វិភវំ បញ្ញបេន្តី’’តិ វចនេ. លាភីតិ ទិព្ពចក្ខុញាណលាភី. តទវសេសលាភី ចេវ សព្ពសោ អលាភី ច ឥធ អបរន្តកប្បិកដ្ឋានេ ‘‘អលាភី’’ ត្វេវ វុច្ចតិ.

ចុតិន្តិ សេក្ខបុថុជ្ជនានម្បិ ចុតិមេវ. ឯស នយោ ចុតិមត្តមេវាតិ ឯត្ថាបិ. ឧបបត្តិំ អបស្សន្តោតិ ទដ្ឋុំ សមត្ថេបិ សតិ អនោលោកនវសេន អបស្សន្តោ. ន ឧបបាតន្តិ បុព្ពយោគាភាវេន, បរិកម្មាករណេន វា ឧបបត្តិំ ទដ្ឋុំ ន សក្កោតិ, ឯវញ្ច កត្វា នយទ្វយេ វិសេសោ បាកដោ ហោតិ. កោ បរលោកំ ជានាតិ, ន ជានាតិយេវាតិ នត្ថិកវាទវសេន ឧច្ឆេទំ គណ្ហាតីតិ សហ បាឋសេសេន សម្ពន្ធោ, នត្ថិកវាទវសេន មហាមូឡ្ហភាវេនេវ ‘‘ឥតោ អញ្ញោ បរលោកោ អត្ថី’’តិ អនវពោធនតោ ឥមំ ទិដ្ឋិំ គណ្ហាតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឯត្តកោយេវ វិសយោ, យ្វាយំ ឥន្ទ្រិយគោចរោ’’តិ អត្តនោ ធីតុយា ហត្ថគ្គណ្ហនករាជា វិយ កាមសុខាភិរត្តតាយបិ គណ្ហាតីតិ អាហ ‘‘កាមសុខគិទ្ធតាយ វា’’តិ. វណ្ដតោ បតិតបណ្ណានំ វណ្ដេន អបដិសន្ធិកភាវំ សន្ធាយ ‘‘ន បុន វិរុហន្តី’’តិ វុត្តំ. ឯវមេវ សត្តាតិ យថា បណ្ឌុបលាសោ ពន្ធនា បវុត្តោ បុន ន បដិសន្ធីយតិ, ឯវមេវ សព្ពេបិ សត្តា អប្បដិសន្ធិកា មរណបរិយោសានា អបោនោព្ភវិកា អប្បដិសន្ធិកមរណមេវ និគច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. ឧទកបុព្ពុឡកូបមា ហិ សត្តា បុន អនុប្បជ្ជមានតោតិ តស្ស លទ្ធិ. តថាតិ ‘‘លាភី អនុស្សរន្តោ’’តិអាទិនា [អរហតោ (អដ្ឋ)] និទស្សនវសេន វុត្តប្បការេន. អញ្ញថាតិ តក្កនស្ស អនេកប្បការសម្ភវតោ តតោ អញ្ញេនបិ បការេន. លាភិនោបិ ចុតិតោ ឧទ្ធំ ឧបបាតស្ស អទស្សនមត្តំ បតិ តក្កនេនេវ ឥមា ទិដ្ឋិយោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វុត្តំ ‘‘វិកប្បេត្វាវា’’តិ. តថា ច វិកប្បេត្វាវ ឧប្បន្នា អញ្ញថា ច វិកប្បេត្វាវ ឧប្បន្នាតិ ហិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ‘‘ទ្វេ ជនា’’តិអាទិនា ឧច្ឆេទគ្គាហកប្បភេទទស្សនេន ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. យថា អមរាវិក្ខេបិកវាទា ឯកន្តអលាភីវសេនេវ ទេសិតា, យថា ច ឧទ្ធមាឃាតនិកសញ្ញីវាទេ ចតុត្ថចតុក្កេ សញ្ញីវាទា ឯកន្តលាភីវសេនេវ ទេសិតា, នយិមេ. ឥមេ បន សស្សតេកច្ចសស្សតវាទាទយោ វិយ លាភីអលាភីវសេនេវ ទេសិតាតិ. យទេវំ កស្មា សស្សតវាទាទីសុ វិយ លាភីវសេន, តក្កីវសេន ច បច្ចេកំ ទេសនមកត្វា សស្សតវាទាទិទេសនាហិ អញ្ញថា ឥធ ទេសនា កតាតិ? វុច្ចតេ – ទេសនាវិលាសប្បត្តិតោ. ទេសនាវិលាសប្បត្តា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ, តេ វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបំ វិវិធេនាការេន ធម្មំ ទេសេន្តិ, ន អញ្ញថា. យទិ ហិ ឥធាបិ ច តថាទេសនាយ និពន្ធនភូតោ វេនេយ្យជ្ឈាសយោ ភវេយ្យ, តថារូបមេវ ភគវា វទេយ្យ, កថំ? ‘‘ឥធ ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា អាតប្បមន្វាយ…បេ… យថា សមាហិតេ ចិត្តេ សត្តានំ ចុតូបបាតញាណាយ ចិត្តំ អភិនិន្នាមេតិ, សោ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន អរហតោ ចុតិចិត្តំ បស្សតិ, បុថូនំ វា បរសត្តានំ, ន ហេវ ខោ តទុទ្ធំ ឧបបត្តិំ. សោ ឯវមាហ ‘យតោ ខោ ភោ អយំ អត្តា រូបី ចាតុមហាភូតិកោ មាតាបេត្តិកសម្ភវោ កាយស្ស ភទោ ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំ មរណា’តិអាទិនា’’ វិសេសលាភិនោ, តក្កិនោ ច វិសុំ កត្វា. យស្មា បន តថាទេសនាយ និពន្ធនភូតោ វេនេយ្យជ្ឈាសយោ ន ឥធ ភវតិ, តស្មា ទេសនាវិលាសេន វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបំ សស្សតវាទាទិទេសនាហិ អញ្ញថាយេវាយំ ទេសនា កតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អថ វា សស្សតេកច្ចសស្សតវាទាទីសុ វិយ ន ឥធ តក្កីវាទតោ វិសេសលាភីវាទោ ភិន្នាការោ, អថ ខោ សមានប្បការតាយ សមានាការោយេវាតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស បកាសនត្ថំ អយមុច្ឆេទវាទោ ភគវតា បុរិមវាទេហិ វិសិដ្ឋាការភាវេន ទេសិតោ. សម្ភវតិ ហិ ឥធ តក្កិនោបិ អនុស្សវាទិវសេន អធិគមវតោ វិយ អភិនិវេសោ. អបិច ន ឥមា ទិដ្ឋិយោ ភគវតា អនាគតេ ឯវំភាវីវសេន ទេសិតា, នាបិ ឯវមេតេ ភវេយ្យុន្តិ បរិកប្បនាវសេន, អថ ខោ យថា យថា ទិដ្ឋិគតិកេហិ ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’ន្តិ (ម. និ. ២.១៨៧, ២០៣, ៤២៧; ៣.២៧, ២៨; ឧទា. ៥៥) មញ្ញិតា, តថា តថាយេវ ឥមេ ទិដ្ឋិគតា យថាភុច្ចំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា បកាសិតា, យេហិ គម្ភីរាទិប្បការា អបុថុជ្ជនគោចរា ពុទ្ធធម្មា បកាសន្តិ, យេសញ្ច បរិកិត្តនេន តថាគតា សម្មទេវ ថោមិតា ហោន្តិ.

អបរោ នយោ – យថា ឧច្ឆេទវាទីហិ ទិដ្ឋិគតិកេហិ ឧត្តរុត្តរភវទស្សីហិ អបរភវទស្សីនំ តេសំ វាទបដិសេធវសេន សកសកវាទា បតិដ្ឋាបិតា, តថាយេវាយំ ទេសនា កតាតិ បុរិមទេសនាហិ ឥមិស្សា ទេសនាយ បវត្តិភេទោ ន ចោទេតព្ពោ, ឯវញ្ច កត្វា អរូបភវភេទវសេន ឧច្ឆេទវាទោ ចតុធា វិភជិត្វា វិយ កាមរូបភវភេទវសេនាបិ អនេកធា វិភជិត្វាយេវ វត្តព្ពោ, ឯវំ សតិ ភគវតា វុត្តសត្តកតោ ពហុតរភេទោ ឧច្ឆេទវាទោ អាបជ្ជតីតិ, អថ វា បច្ចេកំ កាមរូបភវភេទវសេន វិយ អរូបភវវសេនាបិ ន វិភជិត្វា វត្តព្ពោ, ឯវម្បិ សតិ ភគវតា វុត្តសត្តកតោ អប្បតរភេទោវ ឧច្ឆេទវាទោ អាបជ្ជតីតិ ច ឯវំបការាបិ ចោទនា អនវកាសា ឯវ ហោតិ. ទិដ្ឋិគតិកានញ្ហិ យថាភិមតំ ទេសនា បវត្តាតិ.

៨៥. មាតាបិតូនំ ឯតន្តិ តំសម្ពន្ធនតោ ឯតំ មាតាបិតូនំ សន្តកន្តិ អត្ថោ. សុក្កសោណិតន្តិ បិតុ សុក្កំ, មាតុ សោណិតញ្ច, ឧភិន្នំ វា សុក្កសង្ខាតំ សោណិតំ. មាតាបេត្តិកេតិ និមិត្តេ ចេតំ ភុម្មំ. ឥតីតិ ឥមេហិ តីហិ បទេហិ. ‘‘រូបកាយវសេនា’’តិ អវត្វា ‘‘រូបកាយសីសេនា’’តិ វទន្តោ អរូបម្បិ តេសំ ‘‘អត្តា’’តិ គហណំ ញាបេតិ. ឥមិនា បការេន ឥត្ថន្តិ អាហ ‘‘ឯវមេកេ’’តិ. ឯវំ-សទ្ទោ ហេត្ថ ឥទមត្ថោ, ឥមិនា បការេនាតិ អត្ថោ. ឯកេតិ ឯកច្ចេ, អញ្ញេ វា.

៨៦. មនុស្សានំ បុព្ពេ គហិតត្តា, អញ្ញេសញ្ច អសម្ភវតោ ‘‘កាមាវចរោ’’តិ ឯត្ថ ឆកាមាវចរទេវបរិយាបន្នោតិ អត្ថោ. កពឡីការោ ចេត្ថ យថាវុត្តសុធាហារោ.

៨៧. ឈានមនេន និព្ពត្តោតិ ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. មហាវយវោ អង្គោ, តត្ថ វិសុំ បវត្តោ បច្ចង្គោ, សព្ពេហិ អង្គបច្ចង្គេហិ យុត្តោ តថា. តេសន្តិ ចក្ខុសោតិន្ទ្រិយានំ. ឥតរេសន្តិ ឃានជិវ្ហាកាយិន្ទ្រិយានំ. តេសម្បិ ឥន្ទ្រិយានំ សណ្ឋានំ បុរិសវេសវសេនេវ វេទិតព្ពំ. តថា ហិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ ‘‘សមានេបិ តត្ថ ឧភយលិង្គាភាវេ បុរិសសណ្ឋានាវ តត្ថ ព្រហ្មានោ, ន ឥត្ថិសណ្ឋានា’’តិ.

៨៨-៩២. អាកាសានញ្ចាយតន-សទ្ទោ ឥធ ភវេយេវាតិ អាហ ‘‘អាកាសានញ្ចាយតនភវ’’ន្តិ. ឯត្ថាហ – យុត្តំ តាវ បុរិមេសុ តីសុ វាទេសុ ‘‘កាយស្ស ភេទា’’តិ វត្តុំ បញ្ចវោការភវបរិយាបន្នំ អត្តភាវមារព្ភ បវត្តត្តា តេសំ វាទានំ, ចតុវោការភវបរិយាបន្នំ បន អត្តភាវំ និស្សាយ បវត្តេសុ ចតុត្ថាទីសុ ចតូសុ វាទេសុ កស្មា ‘‘កាយស្ស ភេទា’’តិ វុត្តំ. ន ហិ អរូបីនំ កាយោ វិជ្ជតិ. យោ ភេទោតិ វុច្ចេយ្យាតិ? សច្ចមេតំ, រូបត្តភាវេ បន បវត្តវោហារេនេវ ទិដ្ឋិគតិកោ អរូបត្តភាវេបិ កាយវោហារំ អារោបេត្វា ឯវមាហ. លោកស្មិញ្ហិ ទិស្សតិ អញ្ញត្ថភូតោបិ វោហារោ តទញ្ញត្ថសមារោបិតោ យថា តំ ‘‘សសវិសាណំ, ខំ បុប្ផ’’ន្តិ. យថា ច ទិដ្ឋិគតិកា ទិដ្ឋិយោ បញ្ញបេន្តិ, តថាយេវ ភគវាបិ ទេសេតីតិ. អបិច នាមកាយភាវតោ ផស្សាទិធម្មសមូហភូតេ អរូបត្តភាវេ កាយនិទ្ទេសោ ទដ្ឋព្ពោ. សមូហដ្ឋេនបិ ហិ ‘‘កាយោ’’តិ វុច្ចតិ ‘‘ហត្ថិកាយោ អស្សកាយោ’’តិអាទីសុ វិយ. ឯត្ថ ច កាមាវចរទេវត្តភាវាទិនិរវសេសវិភវបតិដ្ឋាបកានំ ទុតិយាទិវាទានំ អបរន្តកប្បិកភាវោ យុត្តោ ហោតុ អនាគតទ្ធវិសយត្តា តេសំ វាទានំ, កថំ បន ទិដ្ឋិគតិកស្ស បច្ចក្ខភូតមនុស្សត្តភាវាបគមបតិដ្ឋាបកស្ស បឋមវាទស្ស អបរន្តកប្បិកភាវោ យុជ្ជេយ្យ បច្ចុប្បន្នទ្ធវិសយត្តា តស្ស វាទស្ស. ទុតិយវាទាទីនញ្ហិ បុរិមបុរិមវាទសង្គហិតស្សេវ អត្តនោ អនាគតេ តទុត្តរិភវូបបន្នស្ស សមុច្ឆេទពោធនតោ យុជ្ជតិ អបរន្តកប្បិកតា, តថា ចេវ វុត្តំ ‘‘នោ ច ខោ ភោ អយំ អត្តា ឯត្តាវតា សម្មា សមុច្ឆិន្នោ ហោតី’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.៨៥) យំ បន តត្ថ វុត្តំ ‘‘អត្ថិ ខោ ភោ អញ្ញោ អត្តា’’តិ, (ទី. និ. ១.៨៧) តំ មនុស្សត្តភាវាទិហេដ្ឋិមត្តភាវវិសេសាបេក្ខាយ វុត្តំ, ន សព្ពថា អញ្ញភាវតោ. បឋមវាទស្ស បន អនាគតេ តទុត្តរិភវូបបន្នស្ស អត្តនោ សមុច្ឆេទពោធនាភាវតោ, ‘‘អត្ថិ ខោ ភោ អញ្ញោ អត្តា’’តិ ឯត្ថ អញ្ញភាវេន អគ្គហណតោ ច ន យុជ្ជតេវ អបរន្តកប្បិកតាតិ? នោ ន យុជ្ជតិ ឥធលោកបរិយាបន្នត្តេបិ បឋមវាទវិសយស្ស អនាគតកាលិកស្សេវ តេន អធិប្បេតត្តា. បឋមវាទិនាបិ ហិ ឥធលោកបរិយាបន្នស្ស អត្តនោ បរំ មរណា ឧច្ឆេទោ អនាគតកាលវសេនេវ អធិប្បេតោ, តស្មា ចស្ស អបរន្តកប្បិកតាយ ន កោចិ វិរោធោតិ.