សញ្ញីវាទវណ្ណនា

៧៥. អាឃាតនា ឧទ្ធន្តិ ឧទ្ធមាឃាតនំ, មរណតោ ឧទ្ធំ បវត្តោ អត្តាតិ អត្ថោ. ‘‘ឧទ្ធមាឃាតន’’ន្តិ បវត្តោ វាទោ ឧទ្ធមាឃាតនោ សហចរណវសេន, តទ្ធិតវសេន ច, អន្តលោបនិទ្ទេសោ វា ឯស. សោ ឯតេសន្តិ ឧទ្ធមាឃាតនិកា. ឯវំ សទ្ទតោ និប្ផន្នំ អត្ថតោ ឯវ ទស្សេតុំ ‘‘ឧទ្ធមាឃាតនា អត្តានំ វទន្តី’’តិ វុត្តំ, អាឃាតនា ឧទ្ធំ ឧបរិភូតំ អត្តភាវន្តិ អត្ថោ. តេ ហិ ទិដ្ឋិគតិកា ‘‘ឧទ្ធំ មរណតោ អត្តា និព្ពិការោ’’តិ វទន្តិ. ‘‘សោ ឯតេស’’ន្តិអាទិនា អស្សត្ថិយត្ថំ ទស្សេតិ យថា ‘‘ពុទ្ធមស្ស អត្ថីតិ ពុទ្ធោ’’តិ. អយំ អដ្ឋកថាតោ អបរោ នយោ – សញ្ញីតិ បវត្តោ វាទោ សញ្ញី សហចរណាទិនយេន, សញ្ញី វាទោ ឯតេសន្តិ សញ្ញីវាទា សមាសវសេន. សញ្ញីវាទោ ឯវ វាទោ ឯតេសន្តិ ហិ អត្ថោ.

៧៦-៧៧. រូបី អត្តាតិ ឯត្ថ កសិណរូបំ ‘‘អត្តា’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ រូបវិនិមុត្តេន អត្តនា ភវិតព្ពំ ‘‘រូបមស្ស អត្ថី’’តិ វុត្តេ សញ្ញាយ វិយ រូបស្សាបិ អត្តនិយត្តា. ន ហិ ‘‘សញ្ញី អត្តា’’តិ ឯត្ថ សញ្ញា ឯវ អត្តា, អថ ខោ ‘‘សញ្ញា អស្ស អត្ថី’’តិ អត្ថេន អត្តនិយាវ, តថា ច វុត្តំ ‘‘តត្ថ បវត្តសញ្ញញ្ចស្ស ‘សញ្ញា’តិ គហេត្វា’’តិ? ន ខោ បនេតមេវំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘រូបមស្ស អត្ថីតិ រូបី’’តិ, អថ ខោ ‘‘រុប្បនសីលោ រូបី’’តិ. រុប្បនញ្ចេត្ថ រូបសរិក្ខតាយ កសិណរូបស្ស វឌ្ឍិតាវឌ្ឍិតកាលវសេន វិសេសាបត្តិ. សា ហិ ‘‘នត្ថី’’តិ ន សក្កា វត្តុំ បរិត្តវិបុលតាទិវិសេសសព្ភាវតោ. យទេវំ សិយា ‘‘រុប្បនសីលោ រូបី’’តិ, អថ ឥមស្ស វាទស្ស សស្សតទិដ្ឋិសង្គហោ ន យុជ្ជតិ រុប្បនសីលស្ស ភេទសព្ភាវតោតិ? យុជ្ជតេវ កាយភេទតោ ឧទ្ធំ បរិកប្បិតស្ស អត្តនោ និព្ពិការតាយ តេន អធិប្បេតត្តា. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘អរោគោ បរំ មរណា’’តិ. អថ វា ‘‘រូបមស្ស អត្ថីតិ រូបី’’តិ វុត្តេបិ ន កោចិ ទោសោ កប្បនាសិទ្ធេន ភេទេន អភេទស្សាបិ និទ្ទេសទស្សនតោ យថា ‘‘សិលាបុត្តកស្ស សរីរ’’ន្តិ.

អបិច អវយវវសេន អវយវិនោ តថានិទ្ទេសនិទស្សនតោ យថា ‘‘កាយេ កាយានុបស្សី’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៩០), រុប្បនំ វា រូបំ, រូបសភាវោ, តទស្ស អត្ថីតិ រូបី, អត្តា ‘‘រូបិនោ ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១១.ទុកមាតិកា) វិយ, ឯវញ្ច កត្វា អត្តនោ រូបសភាវត្តា ‘‘រូបី អត្តា’’តិ វចនំ ញាយាគតមេវាតិ វុត្តំ ‘‘កសិណរូបំ អត្តា’’តិ. ‘‘គហេត្វា’’តិ ឯតេន ចេតស្ស សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ កសិណរូបេ. អស្សាតិ បរិកប្បិតស្ស អត្តនោ, អាជីវកាទយោ តក្កមត្តេន បញ្ញបេន្តិ វិយាតិ អត្ថោ. អាជីវកា ហិ តក្កិកាយេវ, ន លាភិនោ. និយតវាទិតាយ ហិ កម្មផលបដិក្ខេបតោ នត្ថិ តេសំ ឈានសមាបត្តិលាភោ. តថា ហិកណ្ហាភិជាតិអាទីសុ កាឡកាទិរូបំ ‘‘អត្តា’’តិ ឯកច្ចេ អាជីវកា បដិជានន្តិ. បុរិមនយេន ចេត្ថ លាភីនំ ទស្សេតិ, បច្ឆិមនយេន បន តក្កិកំ. ឯវមីទិសេសុ. រោគ-សទ្ទោ ភង្គបរិយាយោ ភង្គស្សាបិ រុជ្ជនភាវតោ, ឯវញ្ច កត្វា អរោគ-សទ្ទស្ស និច្ចបរិយាយតា ឧបបន្នា ហោតិ, តេនាហ ‘‘និច្ចោ’’តិ. រោគ-សទ្ទោ វា ព្យាធិបរិយាយោ. អរោគោតិ បន រោគរហិតតាសីសេន និព្ពិការតាយ និច្ចតំ ទិដ្ឋិគតិកោ បដិជានាតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘និច្ចោ’’តិ វុត្តំ. កសិណុគ្ឃាដិមាកាសបឋមារុប្បវិញ្ញាណនត្ថិភាវាកិញ្ចញ្ញាយតនានិ យថារហមរូបសមាបត្តិនិមិត្តំ នាម. និម្ពបណ្ណេ តប្បរិមាណោ តិត្តករសោ វិយ សរីរប្បរិមាណោ អរូបី អត្តា សរីរេ តិដ្ឋតីតិ តក្កមត្តេនេវ និគណ្ឋា ‘‘អរូបី អត្តា សញ្ញី’’តិ បញ្ញបេន្តីតិ អាហ ‘‘និគណ្ឋាទយោ វិយា’’តិ.

តតិយា បនាតិ ‘‘រូបី ច អរូបី ច អត្តា’’តិ លទ្ធិ. មិស្សកគាហវសេនាតិ រូបារូបសមាបត្តីនំ យថាវុត្តានិ និមិត្តានិ ឯកជ្ឈំ កត្វា ឯកោវ ‘‘អត្តា’’តិ, តត្ថ បវត្តសញ្ញញ្ចស្ស ‘‘សញ្ញា’’តិ គហណវសេន. អយញ្ហិ ទិដ្ឋិគតិកោ រូបារូបសមាបត្តិលាភី តាសំ និមិត្តំ រូបភាវេន, អរូបភាវេន ច ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា ‘‘រូបី ច អរូបី ចា’’តិ អភិនិវេសំ ជនេសិ អថេតវាទិនោ វិយ, តក្កមត្តេនេវ វា រូបារូបធម្មានំ មិស្សកគហណវសេន ‘‘រូបី ច អរូបី ច អត្តា’’តិ អភិនិវិស្ស អដ្ឋាសិ. ចតុត្ថាតិ ‘‘នេវ អរូបី ច នារូបី ច អត្តា’’តិ លទ្ធិ. តក្កគាហេនេវាតិ សង្ខារសេសសុខុមភាវប្បត្តធម្មា វិយ អច្ចន្តសុខុមភាវប្បត្តិយា សកិច្ចសាធនាសមត្ថតាយ ខម្ភកុច្ឆិ [ថម្ភកុដ្ដ (ទី. និ. ដី. ១៧៦-៧៧)] ហត្ថបាទាទិសង្ឃាតោ វិយ នេវ រូបី, រូបសភាវានតិវត្តនតោ ន ច អរូបីតិ ឯវំ បវត្តតក្កគាហេនេវ.

អយំ អដ្ឋកថាមុត្តកោ នយោ – នេវរូបី នារូបីតិ ឯត្ថ ហិ អន្តានន្តិកចតុត្ថវាទេ វិយ អញ្ញមញ្ញបដិក្ខេបវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សតិបិ ច តតិយវាទេន ឥមស្ស សមានត្ថភាវេ តត្ថ ទេសកាលភេទវសេន វិយ ឥធ កាលវត្ថុភេទវសេន តតិយចតុត្ថវាទានំ វិសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. កាលភេទវសេន ហិ ឥធ តតិយវាទស្ស បវត្តិ រូបារូបនិមិត្តានំ សហអនុបដ្ឋានតោ. ចតុត្ថវាទស្ស បន វត្ថុភេទវសេន បវត្តិ រូបារូបធម្មសមូហភាវតោតិ. ទុតិយចតុក្កំ អន្តានន្តិកវាទេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ សព្ពថា សទ្ទត្ថតោ សមានត្ថត្តា. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តម្បិ ‘‘អមតិ គច្ឆតិ ភាវោ ឱសានមេត្ថា’’តិអាទិនា អម្ហេហិ វុត្តមេវ, កេវលំ បន តត្ថ បុព្ពន្តកប្បនាវសេន បវត្តោ, ឥធ អបរន្តកប្បនាវសេនាតិ អយំ វិសេសោ បាកដោយេវ. កាមញ្ច នានត្តសញ្ញី អត្តាតិ អយម្បិ វាទោ សមាបន្នកវសេន លព្ភតិ. អដ្ឋសមាបត្តិលាភិនោ ទិដ្ឋិគតិកស្ស វសេន សញ្ញាភេទសម្ភវតោ. តថាបិ សមាបត្តិយំ ឯករូបេនេវ សញ្ញាយ ឧបដ្ឋានតោ លាភីវសេន ឯកត្តសញ្ញិតា សាតិសយំ យុត្តាតិ អាហ ‘‘សមាបន្នកវសេន ឯកត្តសញ្ញី’’តិ. ឯកសមាបត្តិលាភិនោ ឯវ វា វសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សតិបិ ច សមាបត្តិភេទតោ សញ្ញាភេទសម្ភវេ ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណេយេវ សញ្ញានានត្តស្ស ឱឡារិកស្ស សម្ភវតោ តក្កីវសេនេវ នានត្តសញ្ញិតំ ទស្សេតុំ ‘‘អសមាបន្នកវសេន នានត្តសញ្ញី’’តិ វុត្តំ. បរិត្តកសិណវសេនាតិ អវឌ្ឍិតត្តា អប្បកកសិណវសេន, កសិណគ្គហណញ្ចេត្ថ សញ្ញាយ វិសយទស្សនំ. វិសយវសេន ហិ សញ្ញាយ បរិត្តតា, ឥមិនា ច សតិបិ សញ្ញាវិនិមុត្តធម្មេ ‘‘សញ្ញាយេវ អត្តា’’តិ វទតីតិ ទស្សេតិ. ឯស នយោ វិបុលកសិណវសេនាតិ ឯត្ថាបិ. ឯវញ្ច កត្វា អន្តានន្តិកវាទេ ចេវ ឥធ ច អន្តានន្តចតុក្កេ បឋមទុតិយវាទេសុ សទ្ទត្ថមត្តតោ សមានេសុបិ សភាវតោ តេហិ ទ្វីហិ វាទេហិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ វាទានំ វិសេសោ សិទ្ធោ ហោតិ, អញ្ញថា វុត្តប្បការេសុ វាទេសុ សតិបិ បុព្ពន្តាបរន្តកប្បនភេទមត្តេន កេហិចិ វិសេសេ កេហិចិ អវិសេសោយេវ សិយាតិ.

អយំ បន អដ្ឋកថាមុត្តកោ នយោ – ‘‘អង្គុដ្ឋប្បមាណោ អត្តា, អណុមត្តោ អត្តា’’តិអាទិលទ្ធិវសេន បរិត្តោ ច សោ សញ្ញី ចាតិ បរិត្តសញ្ញី កាបិលកាណាទបភុតយោ [កបិលកណាទាទយោ (ទី. និ. ដី. ១.៧៦-៧៧)] វិយ. អត្តនោ សព្ពគតភាវបដិជាននវសេន អប្បមាណោ ច សោ សញ្ញី ចាតិ អប្បមាណសញ្ញីតិ.

ទិព្ពចក្ខុបរិភណ្ឌត្តា យថាកម្មូបគញាណស្ស ទិព្ពចក្ខុបភាវជនិតេន យថាកម្មូបគញាណេន ទិស្សមានាបិ សត្តានំ សុខាទិសមង្គិតា ទិព្ពចក្ខុនាវ ទិដ្ឋា នាមាតិ អាហ ‘‘ទិព្ពេន ចក្ខុនា’’តិអាទិ. ចតុក្កនយំ, បញ្ចកនយញ្ច សន្ធាយ តិកចតុក្កជ្ឈានភូមិយ’’ន្តិ វុត្តំ. ទិដ្ឋិគតិកវិសយាសុ ហិ បញ្ចវោការឈានភូមីសុ វេហប្ផលភូមិំ ឋបេត្វា អវសេសា យថារហំ ចតុក្កនយេ តិកជ្ឈានស្ស, បញ្ចកនយេ ច ចតុក្កជ្ឈានស្ស វិបាកដ្ឋានត្តា តិកចតុក្កជ្ឈានភូមិយោ នាម. សុទ្ធាវាសា បន តេសមវិសយា. និព្ពត្តមានន្តិ ឧប្បជ្ជមានំ. ននុ ច ‘‘ឯកន្តសុខី អត្តា’’តិអាទិនា បវត្តវាទានំ អបរន្តទិដ្ឋិភាវតោ ‘‘និព្ពត្តមានំ ទិស្វា’’តិ បច្ចុប្បន្នវចនំ អនុបបន្នមេវ សិយា. អនាគតវិសយា ហិ ឯតេ វាទាតិ? ឧបបន្នមេវ អនាគតស្ស ឯកន្តសុខីភាវាទិកស្ស បកប្បនាយ បច្ចុប្បន្ននិព្ពត្តិទស្សនេន អធិប្បេតត្តា. តេនេវាហ ‘‘និព្ពត្តមានំ ទិស្វា ‘ឯកន្តសុខី’តិ គណ្ហាតី’’តិ. ឯត្ថ ច តស្សំ តស្សំ ភូមិយំ ពាហុល្លេន សុខាទិសហិតធម្មប្បវត្តិទស្សនំ បដិច្ច តេសំ ‘‘ឯកន្តសុខី’’តិអាទិគហណតោ តទនុរូបាយេវ ភូមិ វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សទ្ទន្តរាភិសម្ពន្ធវសេន វិយ ហិ អត្ថបករណាទិវសេនបិ អត្ថវិសេសោ លព្ភតិ. ‘‘ឯកន្តសុខី’’តិអាទីសុ ច ឯកន្តភាវោ ពហុលំ បវត្តិមត្តំ បតិ បយុត្តោ. តថាបវត្តិមត្តទស្សនេន តេសំ ឯវំ គហណតោ. អថ វា ហត្ថិទស្សកអន្ធា វិយ ទិដ្ឋិគតិកា យំ យទេវ បស្សន្តិ, តំ តទេវ អភិនិវិស្ស វោហរន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ឧទានេ ‘‘អញ្ញតិត្ថិយា ភិក្ខវេ, បរិព្ពាជកា អន្ធា អចក្ខុកា’’តិអាទិ, (ឧទា. ៥៥) តស្មា អលមេត្ថ យុត្តិមគ្គនាតិ. ‘‘ទិព្ពេន ចក្ខុនា ទិស្វា’’តិ វុត្តមត្ថំ សមត្ថេតុំ ‘‘វិសេសតោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.