២. បវត្តិវារវណ្ណនា

១៨-២១. ឯតស្មិន្តិ បវត្តិវារេ. បុច្ឆាមត្តលាភេនាតិ មោឃបុច្ឆាភាវមាហ. ឯកេកន្តិ ‘‘យស្ស ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស សទ្ទាយតនំ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិកំ ឯកេកំ. បញ្ចាតិ ‘‘យស្ស សទ្ទាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស គន្ធាយតនំ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទីនិ បញ្ច. បុច្ឆាមត្តលាភេន សង្គហំ អនុជានន្តោ ‘‘វិស្សជ្ជនវសេន ហាបេតព្ពានី’’តិ អាហ. ‘‘វក្ខតិ ហី’’តិអាទិនា យថាវុត្តមត្ថំ អដ្ឋកថាយ សមត្ថេតិ.

សទិសវិស្សជ្ជនន្តិ សាមញ្ញវចនំ វិសេសនិវិដ្ឋមេវ ហោតីតិ តំ វិសេសំ ទស្សេន្តោ ‘‘បុគ្គលវារមេវ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ វត្វា តស្សា បន សទិសវិស្សជ្ជនតាយ អព្យាបិតត្តា យត្ថ សទិសំ, តត្ថាបិ វិស្សជ្ជិតន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឱកាសវារេ បន…បេ… វិស្សជ្ជិត’’ន្តិ អាហ. តត្ថ តន្តិ ទុតិយំ. បុគ្គលវារេបីតិ យត្ថ សទិសំ វិស្សជ្ជនំ, តត្ថ បុគ្គលវារេបិ វិស្សជ្ជិតំ, បគេវ ឱកាសវារេតិ អធិប្បាយោ. វិរត្តកាមកម្មនិព្ពត្តស្សាតិ ភាវនាពលេន វិរត្តោ កាមោ ឯតេនាតិ វិរត្តកាមំ, រូបាវចរកម្មំ, តតោ និព្ពត្តស្ស. បដិសន្ធិ ឯវ ពីជំ បដិសន្ធិពីជំ, តស្ស. ‘‘ឯវំសភាវត្តា’’តិ ឯតេន ឯកន្តតោ កាមតណ្ហានិទានកម្មហេតុកានិ ឃានាទីនីតិ ទស្សេតិ. គន្ធាទយោ ច ន សន្តីតិ សព្ពេន សព្ពំ តេសម្បិ អភាវំ សន្ធាយ វទតិ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

‘‘សច្ច’’ន្តិ យថាវុត្តវសេន គហេតព្ពំ ចោទកេន វុត្តមត្ថំ សម្បដិច្ឆិត្វា បុន យេនាធិប្បាយេន តានិ យមកានិ សទិសវិស្សជ្ជនានិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – តត្ថ ចក្ខាយតនមូលកេសុ ឃានាយតនយមកេន ‘‘សចក្ខុកានំ អឃានកានំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិអាទិនា នយេន ជិវ្ហាកាយាយតនយមកានិ យថា សទិសវិស្សជ្ជនានិ, តថា ឥធ ឃានាយតនមូលកេសុ ឃានាយតនយមកេន តានិ ជិវ្ហាកាយាយតនយមកានិ ‘‘យស្ស ឃានាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ជិវ្ហាយតនំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា នយេន សទិសវិស្សជ្ជនានីតិ. ឯវមេត្ថ ឧភយេសំ វិសុំ អញ្ញមញ្ញំ សទិសវិស្សជ្ជនតាយ ឥទំ វុត្តំ, ន ឯកជ្ឈំ អញ្ញមញ្ញំ សទិសវិស្សជ្ជនតាយ. តេនាហ ‘‘តស្មា តត្ថ តត្ថេវ សទិសវិស្សជ្ជនតា បាឡិអនារុឡ្ហតាយ ការណ’’ន្តិ. ឯវញ្ច សតិ ចក្ខាយតនមូលគ្គហណំ កិមត្ថិយន្តិ អាហ ‘‘និទស្សនភាវេនា’’តិអាទិ. តត្ថ និទស្សនភាវេនាតិ និទស្សនភូតានំ អញ្ញមញ្ញសទិសវិស្សជ្ជនតាសង្ខាតេន និទស្សនភាវេនេវ, ន បន តេសំ និទស្សិតព្ពេហិ សព្ពថា សទិសវិស្សជ្ជនតាយាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘យេភុយ្យតាយា’’តិ វុត្តំ យេភុយ្យតំ ទស្សេតុំ ‘‘តេសុ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឯវន្តិ ឥមិនា ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិវចនវិស្សជ្ជនេន យថាវុត្តវចនស្សេវ វិស្សជ្ជនភាវានុជាននំ កត្តព្ពន្តិ ឥមមត្ថំ អាកឌ្ឍតិ. សាតិ ទុតិយបុច្ឆា. ឃានាយតនយមកេនាតិ ចក្ខាយតនមូលកេសុ ឃានាយតនយមកេនេវ. តំសេសានីតិ តេន ឃានាយតនមូលកកាយាយតនយមកេន សទ្ធិំ សេសានិ. សទិសវិស្សជ្ជនត្តា អនារុឡ្ហានីតិ ឯត្ថ ‘‘អនារុឡ្ហានី’’តិ ឯត្តកមេវ តថា-សទ្ទេន អនុកឌ្ឍីយតិ, ន ‘‘សទិសវិស្សជ្ជនត្តា’’តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តថាតិ…បេ… សមញ្ញេនា’’តិ វត្វា ឥទានិ ‘‘ការណសាមញ្ញេនា’’តិ វុត្តស្ស សទិសវិស្សជ្ជនត្តស្ស តត្ថ អភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឃានជិវ្ហាកាយាយតនានំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អគព្ភសេយ្យកេសុ បវត្តមានានន្តិ ឯត្ថាបិ ‘‘សហចារិតាយា’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ, តថា ‘‘គព្ភសេយ្យកេសុ ច បវត្តមានាន’’ន្តិ. ឥតរានិ ឃានាយតនមូលកានិ ជិវ្ហាកាយាយតនយមកានិ ទ្វេ ន វិស្សជ្ជីយន្តិ, ឃានាយតនមូលកេសុ ច យមកេសុ វិស្សជ្ជិតេសុ ឥតរទ្វយមូលកានិ ជិវ្ហាកាយាយតនមូលកានិ ន វិស្សជ្ជីយន្តិ អវិសេសត្តា អប្បវិសេសត្តា ចាតិ យោជេតព្ពំ. តត្ថ កាយាយតនយមកេ ទុតិយបុច្ឆាវសេន អប្បវិសេសោ, ឥតរវសេន អវិសេសោ វេទិតព្ពោ. រូបាយតនមនាយតនេហិ សទ្ធិន្តិ ឥទំ រូបាយតនមូលកមនាយតនវសេន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘រូបាយតន…បេ… អធិប្បាយោ’’តិ. តេនេវាហ ‘‘រូបាយតនមូលកេសុ ហី’’តិអាទិ. យមកានន្តិ រូបាយតនមូលកគន្ធរសផោដ្ឋព្ពាយតនយមកានំ. ទុតិយបុច្ឆានន្តិ យថាវុត្តយមកានំយេវ ទុតិយបុច្ឆានំ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘សរូបកានំ អចិត្តកាន’’ន្តិអាទិនា វុត្តេន នយេន. អាទិបុច្ឆានន្តិ តេសំយេវ យមកានំ បឋមបុច្ឆានំ.

ហេដ្ឋិមេហីតិ ឥទំ អវិសេសវចនម្បិ យេសុ សទិសវិស្សជ្ជនតា សម្ភវតិ, តទបេក្ខន្តិ អាហ ‘‘គន្ធរស…បេ… អត្ថោ’’តិ. ឧទ្ទិដ្ឋធម្មេសុ ឧទ្ទេសានុរូបំ លព្ភមានវិសេសកថនំ វិស្សជ្ជនំ, យោ តត្ថ ន សព្ពេន សព្ពំ ឧទ្ទេសានុរូបគុណេន ឧបលព្ភតិ, តស្ស អកថនម្បិ អត្ថតោ វិស្សជ្ជនមេវ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘អវិស្សជ្ជនេនេវ អលព្ភមានតាទស្សនេន វិស្សជ្ជិតានិ នាម ហោន្តី’’តិ.

ចក្ខុវិកលសោតវិកលា វិយ ចក្ខុសោតវិកលោបិ លព្ភតីតិ សោ បន អដ្ឋកថាយំ បិ-សទ្ទេន សង្គហិតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ជច្ចន្ធម្បិ…បេ… វេទិតព្ពោ’’តិ អាហ. បរិបុណ្ណាយតនមេវ ឱបបាតិកំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ឯត្ថ អដ្ឋានប្បយុត្តោ ឯវ-សទ្ទោតិ តស្ស ឋានំ ទស្សេន្តោ ‘‘វុត្តមេវាតិ អត្ថោ’’តិ វត្វា តេន បរិបុណ្ណាយតនស្ស តត្ថ អនិយតត្តា អបរិបុណ្ណាយតនស្សបិ សង្គហោ សិទ្ធោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តេន ជច្ចន្ធពធិរម្បិ សន្ធាយ វុត្តតា ន និវារិតា ហោតី’’តិ អាហ.

២២-២៥៤. តស្មិំ បុគ្គលស្ស អនាមដ្ឋត្តាតិ កស្មា វុត្តំ, យាវតា ‘‘រូបីព្រហ្មលោកំ បុច្ឆតី’’តិ ឥមិនាបិ ឱកាសោយេវ អាមដ្ឋោតិ. ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិញ្ញាយ ការណវិភាវនាធិប្បាយេនេវ ‘‘កស្មា បដិញ្ញាត’’ន្តិ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេត្វា តំ ការណំ ទស្សេតុកាមោ ‘‘ននូ’’តិអាទិមាហ. គព្ភសេយ្យកភាវំ គន្ត្វា បរិនិព្ពាយិស្សតីតិ បច្ឆិមភវិកំ សន្ធាយាហ. តទវត្ថស្សាតិ បច្ឆិមភវាវត្ថស្ស. ភវិស្សន្តស្សាតិ ភាវិនោ. បដិញ្ញាតព្ពត្តាតិ ‘‘ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ បដិញ្ញាតព្ពត្តា.

អថ កស្មាតិ ឯត្ថាយំ សង្ខេបត្ថោ – យទិ ‘‘យស្ស រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ បុច្ឆាយំ វុត្តេន វិធិនា បដិញ្ញាតព្ពំ, អថ កស្មា អថ កេន ការណេន បដិលោមេ ‘‘យស្ស វា បន រូបាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិ បុច្ឆាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិញ្ញាតំ, ននុ ឥទំ អញ្ញមញ្ញំ វិរុទ្ធន្តិ? ននូតិអាទិនាបិ ចោទកោ តមេវ វិរោធំ វិភាវេតិ. នោ ច នុប្បជ្ជិស្សតិ ឧប្បជ្ជិស្សតិ ឯវាតិ អត្ថោ. ‘‘តស្មិំ ភវេ’’តិអាទិ តស្ស បរិហារោ. តត្ថ តស្មិំ ភវេតិ យស្មិំ ភវេ ‘‘រូបាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិ វុត្តំ បវត្តមានត្តា, តស្មិំ ភវេ. អនាគតភាវេន អវចនតោតិ ភាវីភាវេន អវត្តព្ពតោ អារទ្ធុប្បាទភាវេន បវត្តមានត្តាតិ អធិប្បាយោ. តេនេវាហ ‘‘ភវន្តរេ ហី’’តិអាទិ. ន បន វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯវញ្ច កត្វាតិអាទិនា បាឋន្តរេន យថាវុត្តមត្ថំ សមត្ថេតិ.

យស្មិំ អត្តភាវេ យេហិ អាយតនេហិ ភវិតព្ពំ, តំតំអាយតននិព្ពត្តកកម្មេន អវស្សំភាវីអាយតនស្ស សត្តស្ស, សន្តានស្ស វា, ‘‘យស្ស វា បន រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា, យស្ស វា បន រូបាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិ ច ឯវំ បវត្តំ បុច្ឆាទ្វយវិស្សជ្ជនំ អាយតនបដិលាភស្ស ជាតិភាវតោ សុដ្ឋុ ឧបបន្នំ ភវតិ. បច្ឆិមភវិកាទយោតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អរូបេ ឧប្បជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយនកា សង្គយ្ហន្តិ. ឥទម្បិ វិស្សជ្ជនំ. អភិនន្ទិតព្ពត្តាតិ ‘‘អាមន្តា’’តិ សម្បដិច្ឆិតព្ពត្តា.

យំ បន អឃានកានំ កាមាវចរំ ឧបបជ្ជន្តានន្តិ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. យស្ស វិបាកោ ឃានាយតនុប្បត្តិតោ បុរេតរមេវ ឧបច្ឆិជ្ជិស្សតិ, តំ ឃានាយតនានិព្ពត្តកកម្មន្តិ វុត្តំ. កថំ បនីទិសំ កម្មំ អត្ថីតិ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘យស្ស យត្ថា’’តិអាទិ. ឯវម្បិ គព្ភសេយ្យកោ ឯវ ឥធ អឃានកោតិ អធិប្បេតោតិ កថមិទំ វិញ្ញាយតីតិ ចោទនាយ ‘‘ន ហី’’តិអាទិំ វត្វា តមត្ថំ សាធេតុំ ‘‘ធម្មហទយវិភង្គេ’’តិអាទិ វុត្តំ. អវចនត្តម្បិ ហិ យថាធម្មសាសនេ អភិធម្មេ បដិក្ខេបោយេវាតិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ អាយតនយមកេ. យថាទស្សិតាសូតិ ‘‘យស្ស វា បន សោតាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជតិ, យស្ស យត្ថ ឃានាយតនំ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស តត្ថ រូបាយតនំ ន និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ ច ទស្សិតប្បការាសុ បុច្ឆាសុ. អាមន្តាតិ វុត្តន្តិ អថ កស្មា ន វិញ្ញាយតីតិ យោជនា. ឯតាសុ បុច្ឆាសុ កស្មា បដិវចនេន វិស្សជ្ជនំ ន កតន្តិ អធិប្បាយោ. សន្និដ្ឋានេន គហិតត្ថស្សាតិ ‘‘យស្ស វា បន សោតាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, យស្ស យត្ថ ឃានាយតនំ ន និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ ច ឯវមាទិកេន សន្និដ្ឋានបទេន គហិតស្ស អត្ថស្ស. ឯកទេសេ សំសយត្ថស្ស សម្ភវេនាតិ ឯកទេសេ សំសយិតព្ពស្ស អត្ថស្ស សម្ភវេន សន្និដ្ឋានត្ថបដិយោគភូតសំសយត្ថស្ស បដិវចនស្ស អករណតោ ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិវចនវិស្សជ្ជនស្ស អកត្តព្ពតោ អត្ថស្ស អភិន្ទិត្វា ឯកជ្ឈំ កត្វា អវត្តព្ពតោ. តេនាហ ‘‘ភិន្ទិតព្ពេហិ ន បដិវចនវិស្សជ្ជនំ ហោតី’’តិ.

យទិ សិយាតិ ភិន្ទិត្វា វត្តព្ពេបិ អត្ថេ យទិ បដិវចនវិស្សជ្ជនំ សិយា, បរិបុណ្ណវិស្សជ្ជនមេវ ន សិយា អនោកាសភាវតោ ភិន្ទិតព្ពតោ ចាតិ អត្ថោ. តថា ហិ ‘‘បញ្ចវោការេ បរិនិព្ពន្តានំ, អរូបេ បច្ឆិមភវិកានំ, យេ ច អរូបំ ឧបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, តេសំ ចវន្តានំ តេសំ សោតាយតនញ្ច នុប្បជ្ជិស្សតិ, ចក្ខាយតនញ្ច នុប្បជ្ជតី’’តិ ច, តថា ‘‘រូបាវចរេ បរិនិព្ពន្តានំ, អរូបានំ តេសំ តត្ថ ឃានាយតនញ្ច ន និរុជ្ឈតិ, រូបាយតនញ្ច ន និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ ច តត្ថ វិភាគវសេន បវត្តោ បាឋសេសោ. អថ កស្មាតិ យទិ អភិន្ទិតព្ពេ បដិវចនវិស្សជ្ជនំ, ន ភិន្ទិតព្ពេ, ឯវំ សន្តេ ‘‘យស្ស វា បន សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិ ឥមិនា បដិវចនវិស្សជ្ជនេន គព្ភសេយ្យកានំ សោមនស្សបដិសន្ធិ នត្ថីតិ កស្មា ន វិញ្ញាយតិ, ភិន្ទិតព្ពេ ន បដិវចនវិស្សជ្ជនំ ហោតីតិ សម្បដិច្ឆិតព្ពន្តិ? តំ ន, អញ្ញាយ បាឡិយា តទត្ថស្ស វិញ្ញាយមានត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កាមធាតុយា’’តិអាទិមាហ.

‘‘យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ន និរុជ្ឈតិ, តំ ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ, នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិ តស្សេវ ចិត្តស្ស និរោធោ អនាគតភាវេន តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ យថា វុត្តោ, ឯវំ តស្សេវ កម្មជសន្តានស្ស និរោធោ តស្ស ឧប្បាទេ អនាគតភាវេន វត្តព្ពោ. តេនេតំ ទស្សេតិ ‘‘ឯកចិត្តស្ស នាម ឧប្បាទក្ខណេ និរោធោ អនាគតភាវេន វុច្ចតិ, កិមង្គំ បន ឯកសន្តានស្សា’’តិ. សព្ពត្ថ សព្ពស្មិំ អនាគតវារេ. ឧបបជ្ជន្តានំ ឯវ វសេន សោ និរោធោ តថា អនាគតភាវេន វុត្តោ, កស្មា បនេត្ថ និរោធោ ឧបបន្នានំ វសេន ន វុត្តោតិ អាហ ‘‘ឧប្បន្នានំ បនា’’តិអាទិ. តស្សេវ យថាបវត្តស្ស កម្មជសន្តានស្ស ឯវ. តស្មាតិ យស្មា ឧប្បាទក្ខណតោ ឧទ្ធំ និរោធោ អារទ្ធោ នាម ហោតិ, តស្មា. ភេទេ សតិបិ កាលភេទាមសនស្ស ការណេ សតិបិ. អនាគតកាលាមសនវសេនេវ និរោធស្សេវ វសេន វិស្សជ្ជនទ្វយំ ឧបបន្នមេវ យុត្តមេវ ហោតីតិ. អញ្ញេសំ វសេន និរោធស្សេវ វត្តុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ‘‘អរហត’’ន្តិ វុត្តំ.

យទិ ឧបបត្តិអនន្តរំ និរោធោ អារទ្ធោ នាម ហោតិ, អថ កស្មា ចុតិយា និរោធវចនន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តន្និដ្ឋានភាវតោ បន ចុតិយា និរោធវចន’’ន្តិ. តន្និដ្ឋានភាវតោតិ តស្ស សន្តានស្ស និដ្ឋានភាវតោ. បវត្តេតិអាទិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស បាកដករណំ. តត្ថ តស្សាតិ សន្តានស្ស. វក្ខតីតិអាទិបិ បវត្តេ និរោធំ អនាទិយិត្វា ចុតិនិរោធស្សេវ គហិតតាយ ការណវចនំ. តេនាតិ តេន យថាវុត្តេន បាឋន្តរវចនេន. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ‘‘យស្ស ចក្ខាយតនំ និរុជ្ឈិស្សតី’’តិអាទិកេ អាយតនយមកេ. យទិ បវត្តេ និរុទ្ធស្សបិ ចុតិយា ឯវ និរោធោ ឥច្ឆិតោ, ‘‘សចក្ខុកាន’’ន្តិអាទិ កថន្តិ អាហ ‘‘សចក្ខុកានន្តិអាទីសុ ច បដិលទ្ធចក្ខុកានន្តិអាទិនា អត្ថោ វិញ្ញាយតី’’តិ. តេតិ អរូបេ បច្ឆិមភវិកា. អចក្ខុកវចនញ្ច សាវសេសន្តិ យោជនា.

បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាយតនយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.