១. បណ្ណត្តិវារោ

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

២-៣. ខន្ធយមកេ …បេ… បរិញ្ញា ច វត្តព្ពាតិ ឥទំ បធានភាវេន វត្តព្ពទស្សនំ. អភិញ្ញេយ្យកថា ហិ អភិធម្មោ, សា ច យាវទេវ បរិញ្ញត្តាតិ បរិញ្ញាសុ ច ន វិនា តីរណបរិញ្ញាយ បហានបរិញ្ញា, តីរណញ្ច សម្បុណ្ណបរានុគ្គហស្ស អធិប្បេតត្តា កាលបុគ្គលោកាសវិភាគមុខេន ខន្ធានំ វិសុំ សហ ច ឧប្បាទនិរោធលក្ខណបរិគ្គហវសេន សាតិសយំ សម្ភវតិ, នាញ្ញថាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឆសុ កាលភេទេសុ…បេ… បរិញ្ញា ច វត្តព្ពា’’តិ បធានំ វត្តព្ពំ ឧទ្ធរតិ. តត្ថ បន យថា ន តីរណបរិញ្ញាយ វិនា បហានបរិញ្ញា, ឯវំ តីរណបរិញ្ញា វិនា ញាតបរិញ្ញាយ. សា ច សុតមយញាណមូលិកាតិ ទេសនាកុសលោ សត្ថា អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច សមុទាយាវយវបទត្ថាទិវិភាគទស្សនមុខេន ខន្ធេសុ បរិញ្ញាប្បភេទំ បកាសេតុកាមោ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា’’តិអាទិនា ទេសនំ អារភីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តេ បន ខន្ធា’’តិអាទិមាហ. បញ្ចហិ បទេហីតិ បញ្ចហិ សមុទាយបទេហិ.

តត្ថាតិ តេសុ សមុទាយាវយវបទេសុ. ធម្មោតិ រុប្បនាទិកោ ញេយ្យធម្មោ. សមុទាយបទស្សាតិ រូបក្ខន្ធាទិសមុទាយបទស្ស. យទិបិ អវយវវិនិមុត្តោ បរមត្ថតោ សមុទាយោ នាម នត្ថិ, យថា បន អវយវោ សមុទាយោ ន ហោតិ, ឯវំ ន សមុទាយោបិ អវយវោតិ សតិបិ សមុទាយាវយវានំ ភេទេ ទ្វិន្នំ បទានំ សមានាធិករណភាវតោ អត្ថេវាភេទោតិ បទទ្វយស្ស សមានត្ថតាយ សិយា អាសង្កាតិ អាហ ‘‘ឯតស្មិំ សំសយដ្ឋានេ’’តិ. ‘‘ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធគណនំ គច្ឆតិ, វិញ្ញាណក្ខន្ធោ តជ្ជា មនោវិញ្ញាណធាតូ’’តិអាទីសុ ឯកទេសោ សមុទាយបទត្ថោ វុត្តោ, ‘‘យំ កិញ្ចិ រូបំ…បេ… អយំ វុច្ចតិ រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ (វិភ. ២) បន សកលោតិ អាហ ‘‘រូបាទិ…បេ… អត្ថោ’’តិ. អវយវបទានញ្ចេត្ថ វិសេសនវិសេសិតព្ពវិសយានំ សមានាធិករណតាយ សមុទាយបទត្ថតា វុត្តា, តតោ ឯវ សមុទាយបទានម្បិ អវយវបទត្ថតា. ន ហិ វិសេសនវិសេសិតព្ពានំ អត្ថានំ អច្ចន្តំ ភេទោ អភេទោ វា ឥច្ឆិតោ, អថ ខោ ភេទាភេទោ, តស្មា អភេទទស្សនវសេន បឋមនយោ វុត្តោ, ភេទទស្សនវសេន ទុតិយនយោ. យោ ហិ រុប្បនាទិសង្ខាតោ រាសដ្ឋោ អវយវបទេហិ រូបាទិសទ្ទេហិ ច ខន្ធសទ្ទេន ច វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវេន ភិន្ទិត្វា វុត្តោ, ស្វាយំ អត្ថតោ រាសិភាវេន អបេក្ខិតោ រុប្បនាទិអត្ថោ ឯវាតិ.

យថា អវយវបទេហិ វុច្ចមានោបិ សមុទាយបទស្ស អត្ថោ ហោតិ, ឯវំ សមុទាយបទេហិ វុច្ចមានោបិ អវយវបទស្ស អត្ថោតិ ‘‘រូបក្ខន្ធោ រូបញ្ចេវ រូបក្ខន្ធោ ច, រូបក្ខន្ធោ រូបន្តិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា បទសោធនា កតាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘រូបាទិអវយវបទេហិ…បេ… បទសោធនវារោ វុត្តោ’’តិ. តត្ថ ឯកច្ចស្ស អវយវបទស្ស អញ្ញត្ថ វុត្តិយា អវយវបទត្ថស្ស សមុទាយបទត្ថតាយ សិយា អនេកន្តិកតា, សមុទាយបទស្ស បន តំ នត្ថីតិ សមុទាយបទត្ថស្ស អវយវបទត្ថតាយ ព្យភិចារាភាវោ ‘‘រូបក្ខន្ធោ រូបន្តិ? អាមន្តា’’តិ បាឡិយា បកាសិតោតិ វុត្តំ ‘‘រូបាទិ…បេ… ទស្សេតុ’’ន្តិ.

‘‘រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ ខន្ធត្ថស្ស វិសេសិតព្ពត្តា វុត្តំ ‘‘បធានភូតស្ស ខន្ធបទស្សា’’តិ. វេទនាទិឧបបទត្ថស្ស ច សម្ភវតោ ‘‘វេទនាក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ. រូបាវយវបទេន វុត្តស្សាតិ រូបសង្ខាតេន អវយវបទេន វិសេសនភាវេន វុត្តស្ស ខន្ធត្ថស្ស រូបក្ខន្ធភាវោ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘រូបក្ខន្ធោ រូបន្តិ? អាមន្តា’’តិ. តត្ថាតិ តស្មិំ រូបក្ខន្ធបទេ. បធានភូតេន វិសេសិតព្ពត្តា ខន្ធាវយវបទេន វុត្តស្ស រុប្បនដ្ឋស្ស កិំ វេទនាក្ខន្ធាទិភាវោ ហោតីតិ យោជនា. សមានេ អវយវបទាភិធេយ្យភាវេ អប្បធានេន បទេន យោ អត្ថោ វិញ្ញាយតិ, សោ កស្មា បធានេន ន វិញ្ញាយតីតិ អធិប្បាយោ. ខន្ធាវយវបទេន វុត្តោ ធម្មោតិ រាសដ្ឋមាហ. តត្ថ កោចីតិ រុប្បនដ្ឋោ. កេនចិ សមុទាយបទេនាតិ រូបក្ខន្ធបទេន, ន វេទនាក្ខន្ធាទិបទេន. តេនាហ ‘‘ន សព្ពោ សព្ពេនា’’តិ. ឯស នយោ វេទនាក្ខន្ធាទីសុ. រូបរូបក្ខន្ធាទិអវយវសមុទាយបទសោធនមុខេន តត្ថ ច ចតុក្ខន្ធវសេន បវត្តា បាឡិគតិ បទសោធនមូលចក្កវារោ. ឯវញ្ច ទស្សេន្តេនាតិ ឥមិនា យ្វាយំ រូបាទិអវយវបទេហិ រូបក្ខន្ធាទិសមុទាយបទេហិ ច ទស្សិតាការោ អត្ថវិសេសោ, តំ បច្ចាមសតិ. វិសេសនភាវោ ភេទកតាយ សាមញ្ញតោ អវច្ឆេទកត្តា, វិសេសិតព្ពភាវោ អភេទយោគេន ភេទន្តរតោ អវិច្ឆិន្ទិតព្ពត្តា, សមានាធិករណភាវោ តេសំ ភេទាភេទានំ ឯកវត្ថុសន្និស្សយត្តា.

តេនាតិ យថាវុត្តេន វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវេន. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ សមានាធិករណេ. តេនាតិ វា សមានាធិករណភាវេន. ឯត្ថាតិ រូបក្ខន្ធបទេ. យថា នីលុប្បលបទេ ឧប្បលវិសេសនភូតំ នីលំ វិសិដ្ឋមេវ ហោតិ, ន យំ កិញ្ចិ, ឯវមិធាបិ ខន្ធវិសេសនភូតំ រូបម្បិ វិសិដ្ឋមេវ សិយាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កិំ ខន្ធតោ…បេ… ហោតី’’តិ អាហ. តថា ‘‘រូបញ្ច តំ ខន្ធោ ចា’’តិ សមានាធិករណភាវេនេវ យំ រូបំ, សោ ខន្ធោ. យោ ខន្ធោ, តំ រូបន្តិ អយម្បិ អាបន្នោ ឯវាតិ អាហ ‘‘សព្ពេវ…បេ… វិសេសិតព្ពា’’តិ. វិសេសនេន ច នាម និទ្ធារិតរូបេន ភវិតព្ពំ អវច្ឆេទកត្តា, ន អនិទ្ធារិតរូបេនាតិ អាហ ‘‘កិំ បន ត’’ន្តិអាទិ, តស្សេវ គហិតត្តា ន បិយរូបសាតរូបស្សាតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ តំ ខន្ធវិសេសនភាវេន គហិតំ, វិស្សជ្ជនំ កតំ តស្សេវាតិ យោជនា. ន ខន្ធតោ អញ្ញំ រូបំ អត្ថីតិ ឥទំ រុប្បនដ្ឋោ រូបន្តិ កត្វា វុត្តំ, ន ហិ សោ ខន្ធវិនិមុត្តោ អត្ថិ. តេនេវាតិ យថាវុត្តរូបស្ស ខន្ធវិនិមុត្តស្ស អភាវេនេវ. ‘‘បិយរូបំ សាតរូបំ, ទស្សេន្តេនប្បក’’ន្តិ ច អាទីសុ អតទត្ថស្ស រូបសទ្ទស្ស លព្ភមានត្តា ‘‘តេន រូបសទ្ទេនា’’តិ វិសេសេត្វា វុត្តំ. វុច្ចមានំ ភូតុបាទាយម្បិ ភេទំ ធម្មជាតំ. សុទ្ធេនាតិ កេវលេន, រូបសទ្ទេន វិនាបីតិ អត្ថោ. តយិទំ បករណាទិអវច្ឆិន្នតំ សន្ធាយ វុត្តំ, សមានាធិករណតំ វា. យោ ហិ រូបសទ្ទេន សមានាធិករណោ ខន្ធសទ្ទោ, តេន យថាវុត្តរូបសទ្ទេន វិយ តទត្ថោ វុច្ចតេវ. តេនាហ ‘‘ខន្ធា រូបក្ខន្ធោ’’តិ. យទិបិ យថាវុត្តំ រូបំ ខន្ធោ ឯវ ច, ខន្ធោ បន ន រូបមេវាតិ អាហ ‘‘ន ច សព្ពេ…បេ… វិសេសិតព្ពា’’តិ. តេនេវាតិ អរូបសភាវស្ស ខន្ធស្ស អត្ថិភាវេនេវ. តេតិ ខន្ធា. វិភជិតព្ពាតិ ‘‘ខន្ធា រូបក្ខន្ធោ’’តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘រូបក្ខន្ធោ ខន្ធោ ចេវ រូបក្ខន្ធោ ច, អវសេសា ខន្ធា ន រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា វិភាគេន ទស្សេតព្ពា.

ខន្ធានំ រូបវិសេសន…បេ… សំសយោ ហោតីតិ ឯត្ថ កិំ ខន្ធតោ អញ្ញាបិ វេទនា អត្ថិ, យតោ វិនិវត្តា វេទនា ខន្ធវិសេសនំ ហោតិ, សព្ពេ ច ខន្ធា កិំ ខន្ធវិសេសនភូតាយ វេទនាយ វិសេសិតព្ពាតិ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា. កេចីតិ អនុភវនាទិប្បការា. កេនចិ វិសេសនេនាតិ វេទនាទិនា វិសេសនេន.

ឯត្ថ ច រូបាទិបណ្ណត្តិ ខន្ធបណ្ណត្តិ ច ‘‘រូបំ ខន្ធោ, ខន្ធា រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា វិសុំ សហ ច រុប្បនាទិកេ អត្ថេ បវត្តមានា កទាចិ អវយវភូតេ បវត្តតិ, កទាចិ សមុទាយភូតេ, តស្សា បន តថា បវត្តនាការេ និទ្ធារិតេ យស្មា រូបាទិក្ខន្ធា បទតោ អត្ថតោ ច វិសោធិតា នាម ហោន្តិ តព្ពិសយកង្ខាបនោទនតោ, តស្មា ‘‘រូបក្ខន្ធោ រូបញ្ចេវ រូបក្ខន្ធោ ច, រូបក្ខន្ធោ រូបន្តិ? អាមន្តា’’តិអាទិនយប្បវត្តេន បឋមវារេន រូបាទិអវយវបទេហិ អវយវត្ថោ វិយ សមុទាយត្ថោបិ វុច្ចតិ, តថា សមុទាយបទេហិបីតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ. ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ, ខន្ធា វេទនាក្ខន្ធោ’’តិអាទិនយប្បវត្តេន បន ទុតិយវារេន វិសេសវាចី វិយ រូបាទិអវយវបទេហិ សាមញ្ញភូតេនបិ តំតំវិសិដ្ឋេន ខន្ធាវយវបទេន សោ សោ ឯវ សមុទាយត្ថោ វុច្ចតិ, ន សព្ពោតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ. ខន្ធវិនិមុត្តស្ស យថាធិប្បេតស្ស អភាវា យទិបិ ខន្ធោយេវ រូបំ, សោ បន ន សព្ពោ រូបំ, អថ ខោ តទេកទេសោ, តថា វេទនាទយោបីតិ អយមត្ថោ ‘‘រូបំ ខន្ធោ, ខន្ធា រូប’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តេន តតិយវារេន ទស្សិតោ. ‘‘រូបំ ខន្ធោ, ខន្ធា វេទនាក្ខន្ធោ’’តិអាទិនយប្បវត្តេន បន ចតុត្ថវារេន ‘‘រូបំ ខន្ធោ’’តិ រូបស្ស ខន្ធភាវេ និច្ឆិតេ ខន្ធោ នាមាយំ ន កេវលំ រូបមេវ, អថ ខោ វេទនាទិ ចាតិ វេទនាទីនម្បិ ខន្ធភាវប្បកាសនេ ន សព្ពេ ខន្ធា វេទនាទិវិសេសវន្តោ, កេចិទេវ បន តេន តេន វិសេសេន តថា វុច្ចន្តីតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ. ឯវំ ទស្សេន្តី ចេសា បាឡិ ខន្ធានំ យថាវុត្តបណ្ណត្តិសោធនមុខេន សរូបាវធារណាយ សំវត្តតិ, តញ្ច តេសំ យាវទេវ ឧប្បាទាទិនិច្ឆយត្ថន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ យេសំ…បេ… វេទិតព្ពោ’’តិ អាហ.

ឯកទេសេបិ សមុទាយវោហារោ ទិស្សតិ យថា បដោ ទឌ្ឍោ, សមុទ្ទោ ទិដ្ឋោតិ អាហ ‘‘ចក្កាវយវភាវតោ ចក្កានីតិ យមកានិ វុត្តានី’’តិ. ពន្ធិត្វាតិ យមកភាវេន ពន្ធិត្វា, យមកមូលភាវេនេវ វា. មូលភាវេន គហណំ សម្ពន្ធភាវោ, តំសម្ពន្ធតា ច មូលបទាទីនំ នាភិអាទិសទិសតា ទដ្ឋព្ពា. អបុព្ពស្ស វត្តព្ពស្ស អភាវតោ នយិធ ទេសនា មណ្ឌលភាវេនេវ សម្ពជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘ន មណ្ឌលភាវេន សម្ពជ្ឈនតោ’’តិ. យទិបិ រូបក្ខន្ធមូលកេ អបុព្ពំ នត្ថិ, វេទនាក្ខន្ធាទិមូលកេសុ បន សញ្ញាទិមុខេន ទេសនប្បវត្តិយំ អបុព្ពវសេនេវ គតោ សិយា មណ្ឌលភាវេន សម្ពន្ធោ, ន តថា បាឋោ បវត្តោតិ អាហ ‘‘វេទនាក្ខន្ធ…បេ… សម្ពន្ធេនា’’តិ. បច្ឆិមស្ស បុរិមេន អសម្ពជ្ឈនមេវ ហិ ហេដ្ឋិមសោធនំ. សុទ្ធក្ខន្ធលាភមត្តមេវ គហេត្វាតិ ‘‘ខន្ធា រូប’’ន្តិ ឯត្ថ ខន្ធាតិ ខន្ធសទ្ទេន លព្ភមានំ រូបាទីហិ អសម្មិស្សំ ខន្ធដ្ឋមត្តមេវ ឧទ្ទេសវសេន គហេត្វា. យទិបិ ឧទ្ទេសេ ខន្ធវិសេសនំ រូបាទិ ‘‘ខន្ធា រូប’’ន្តិ សុទ្ធរូបាទិមត្តមេវ គហិតំ, តថាបិ វិសេសរហិតស្ស សាមញ្ញស្ស អភាវតោ តត្ថ សុទ្ធរូបាទិមត្តតាយ អដ្ឋត្វា. ខន្ធវិសេសនភាវសង្ខាតន្តិ យថាធិគតំ ខន្ធានំ វិសេសនភាវេន កថិតំ រុប្បនាទិកំ វិសេសនត្ថំ ទស្សេតុំ. កេវលមេវ តំ អគ្គណ្ហន្តោ ខន្ធសទ្ទេន សហ យោជេត្វា…បេ… វិភត្តត្តា សុទ្ធក្ខន្ធវារោតិ វុត្តោតិ យោជនា.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.