៨. បឋមទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៨០. អដ្ឋមេ បាការេន បរិក្ខិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. គោបុរដ្ដាលកយុត្តន្តិ ទ្វារបាសាទេន ច តត្ថ តត្ថ បាការមត្ថកេ បតិដ្ឋាបិតអដ្ដាលកេហិ ច យុត្តំ. វេឡូហិ បរិក្ខិត្តត្តា អព្ភន្តរេ បុប្ផូបគផលូបគរុក្ខសញ្ឆន្នត្តា ច នីលោភាសំ. ឆាយូទកសម្បត្តិយា ភូមិភាគសម្បត្តិយា ច មនោរមំ. កាឡកវេសេនាតិ កលន្ទករូបេន. និវាបន្តិ ភោជនំ. តន្តិ ឧយ្យានំ. ទព្ពោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមន្តិ ទព្ពត្ថម្ភេ បតិតត្តា ទព្ពោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ អហោសិ.

កស្សបទសពលស្ស សាសនោសក្កនកាលេ កិរ សត្ត ភិក្ខូ ឯកចិត្តា ហុត្វា អញ្ញេ សាសនេ អគារវំ ករោន្តេ ទិស្វា ‘‘ឥធ កិំ ករោម, ឯកមន្តេ សមណធម្មំ កត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សាមា’’តិ និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា ឧច្ចំ បព្ពតសិខរំ អភិរុហិត្វា អត្តនោ ចិត្តពលំ ជានន្តា ‘‘និស្សេណិំ បាតេន្តុ, ជីវិតេ សាលយា ឱតរន្តុ, មា បច្ឆានុតប្បិនោ អហុវត្ថា’’តិ វត្វា សព្ពេ ឯកចិត្តា ហុត្វា និស្សេណិំ បាតេត្វា ‘‘អប្បមត្តា ហោថ, អាវុសោ’’តិ អញ្ញមញ្ញំ ឱវទិត្វា ចិត្តរុចិយេសុ ឋានេសុ និសីទិត្វា សមណធម្មំ កាតុំ អារភិំសុ.

តត្រេកោ ថេរោ បញ្ចមេ ទិវសេ អរហត្តំ បត្វា ‘‘មម កិច្ចំ និប្ផន្នំ, អហំ ឥមស្មិំ ឋានេ កិំ ករិស្សាមី’’តិ ឥទ្ធិយា ឧត្តរកុរុតោ បិណ្ឌបាតំ អាហរិត្វា អាហ – ‘‘អាវុសោ, ឥមំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជថ, ភិក្ខាចារកិច្ចំ មមាយត្តំ ហោតុ, តុម្ហេ អត្តនោ កម្មំ ករោថា’’តិ. កិំ នុ មយំ, អាវុសោ, និស្សេណិំ បាតេន្តា ឯវំ អវចុម្ហ ‘‘យោ បឋមំ ធម្មំ សច្ឆិករោតិ, សោ ភិក្ខំ អាហរតុ, តេនាភតំ សេសា បរិភុញ្ជិត្វា សមណធម្មំ ករិស្សន្តី’’តិ. នត្ថិ, អាវុសោតិ. តុម្ហេ អត្តនោ បុព្ពហេតុនាវ លភិត្ថ, មយម្បិ សក្កោន្តា វដ្ដស្សន្តំ ករិស្សាម, គច្ឆថ តុម្ហេតិ. ថេរោ តេ សញ្ញាបេតុំ អសក្កោន្តោ ផាសុកដ្ឋានេ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា គតោ. អបរោបិ ថេរោ សត្តមេ ទិវសេ អនាគាមិផលំ បត្វា តតោ ចុតោ សុទ្ធាវាសព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ, ឥតរេ ថេរា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា តេសុ តេសុ កុលេសុ និព្ពត្តា. ឯកោ គន្ធាររដ្ឋេ តក្កសិលនគរេ រាជគេហេ និព្ពត្តោ, ឯកោ បច្ចន្តិមរដ្ឋេ បរិព្ពាជិកាយ កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តោ, ឯកោ ពាហិយរដ្ឋេ កុដុម្ពិយគេហេ និព្ពត្តោ, ឯកោ រាជគហេ កុដុម្ពិយគេហេ និព្ពត្តោ.

អយំ បន ទព្ពត្ថេរោ មល្លរដ្ឋេ អនុបិយនគរេ ឯកស្ស មល្លរញ្ញោ គេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្ស មាតា ឧបវិជញ្ញា កាលមកាសិ. មតសរីរំ សុសានំ នេត្វា ទារុចិតកំ អារោបេត្វា អគ្គិំ អទំសុ. អគ្គិវេគសន្តត្តំ ឧទរបដលំ ទ្វេធា អហោសិ. ទារកោ អត្តនោ បុញ្ញពលេន ឧប្បតិត្វា ឯកស្មិំ ទព្ពត្ថម្ភេ និបតិ, តំ ទារកំ គហេត្វា អយ្យិកាយ អទំសុ. សា តស្ស នាមំ គណ្ហន្តី ទព្ពត្ថម្ភេ បតិត្វា លទ្ធជីវិកត្តា ‘‘ទព្ពោ’’តិ តស្ស នាមំ អកាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘ទព្ពោតិ តស្ស ថេរស្ស នាម’’ន្តិ.

តស្ស សត្តវស្សិកកាលេ សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ មល្លរដ្ឋេ ចារិកំ ចរមានោ អនុបិយនិគមំ បត្វា អនុបិយម្ពវនេ វិហរតិ. ទព្ពកុមារោ សត្ថារំ ទិស្វា សហ ទស្សនេនេវ បសីទិត្វា បព្ពជិតុកាមោ ហុត្វា ‘‘អហំ ទសពលស្ស សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមី’’តិ អយ្យិកំ អាបុច្ឆិ. សា ‘‘សាធុ តាតា’’តិ ទព្ពកុមារំ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ភន្តេ, ឥមំ កុមារំ បព្ពាជេថា’’តិ អាហ. សត្ថា អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ សញ្ញំ អទាសិ ‘‘ភិក្ខុ ឥមំ ទារកំ បព្ពាជេហី’’តិ. សោ ថេរោ សត្ថុ វចនំ សុត្វា ទព្ពកុមារំ បព្ពាជេន្តោ តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិ. បុព្ពហេតុសម្បន្នោ កតាភិនីហារោ បឋមកេសវដ្ដិយា វោរោបនក្ខណេយេវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ, ទុតិយាយ កេសវដ្ដិយា ឱរោបិយមានាយ សកទាគាមិផលេ, តតិយាយ អនាគាមិផលេ, សព្ពកេសានំ បន ឱរោបនញ្ច អរហត្តផលសច្ឆិកិរិយា ច អបច្ឆា អបុរេ អហោសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ថេរោ កិរ សត្តវស្សិកោវ សំវេគំ លភិត្វា បព្ពជិតោ ខុរគ្គេយេវ អរហត្តំ បាបុណីតិ វេទិតព្ពោ’’តិ.

សាវកេន បត្តព្ពន្តិ យថុបនិស្សយំ តេន តេន សាវកេន បត្តព្ពំ. តិស្សោ វិជ្ជាតិអាទិ យថាសម្ភវវសេន វុត្តំ. គុណជាតន្តិ ‘‘យញ្ច កិញ្ចិ សាវកេន បត្តព្ព’’ន្តិ នបុំសកលិង្គសម្ពន្ធទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ចតូសុ សច្ចេសុ ចតូហិ មគ្គេហិ សោឡសវិធស្ស កិច្ចស្ស កតត្តាតិ ទុក្ខសមុទយនិរោធមគ្គសង្ខាតេសុ ចតូសុ សច្ចេសុ ទុក្ខបរិញ្ញា សមុទយប្បហានំ និរោធសច្ឆិកិរិយា មគ្គភាវនាតិ ឯកេកស្ស មគ្គស្ស ចតុន្នំ ចតុន្នំ កិច្ចានំ វសេន សោឡសវិធស្ស កិច្ចស្ស កតត្តា. តតោ តតោ បដិក្កមិត្វាតិ តតោ តតោ កិច្ចតោ អារម្មណតោ ច បដិវត្តិត្វា. សិលាបដ្ដកេតិ បាសាណផលកេ. តេរសាបីតិ ភត្តុទ្ទេសកសេនាសនគ្គាហាបកភណ្ឌាគារិកចីវរបដិគ្គាហកចីវរភាជនកយាគុភាជនកផលភាជនកខជ្ជភាជនកអប្បមត្តកវិស្សជ្ជកសាដិយគ្គាហាបកបត្តគ្គាហាបកអារាមិកបេសកសាមណេរបេសកសម្មុតីនំ វសេន តេរសាបិ សម្មុតិយោ ទាតុំ វដ្ដន្តិ.

៣៨២. អបិសូតិ ឯត្ថ សូតិ និបាតមត្តំ, អបិ-សទ្ទោ អដ្ឋានប្បយុត្តោ ‘‘វិកាលេ’’តិ ឥមស្ស អនន្តរំ ទដ្ឋព្ពោ, វិកាលេបិ អាគច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. ជានន្តាតិ ទូរភាវំ ជានន្តា. ឯវំ សព្ពបទេសូតិ ឯត្ថ កតិកសណ្ឋានាទីនំ នានប្បការត្តា តស្មិំ តស្មិំ វិហារេ កតិកវត្តាទីនិ វិសុំ វិសុំ កថាបេតីតិ វេទិតព្ពំ. សព្ពវិហារេសុ ច គមនមគ្គេ សមប្បមាណេ កត្វា អធិដ្ឋាតីតិ វទន្តិ. អយញ្ហិ និម្មិតានំ ធម្មតាតិ អនិយមេត្វា និម្មិតានំ អយំ ‘‘ឯកស្មិំ ភាសមានស្មិ’’ន្តិអាទិ ធម្មតា. តថា ហិ យេ វណ្ណវយសរីរាវយវបរិក្ខារកិរិយាវិសេសាទីហិ និយមំ អកត្វា និម្មិតា ហោន្តិ, តេ អនិយមេត្វា និម្មិតត្តា ឥទ្ធិមតា សទិសាវ ហោន្តិ. ឋាននិសជ្ជាទីសុ ភាសិតតុណ្ហីភាវាទីសុ វា យំ យំ ឥទ្ធិមា ករោតិ, តំ តទេវ ករោន្តិ. សចេ បន នានប្បការេ កាតុកាមោ ហោតិ, កេចិ បឋមវយេ, កេចិ មជ្ឈិមវយេ, កេចិ បច្ឆិមវយេ, តថា ទីឃកេសេ, ឧបឌ្ឍមុណ្ឌេ, មិស្សកកេសេ, ឧបឌ្ឍរត្តចីវរេ, បណ្ឌុកចីវរេ, បទភាណធម្មកថាសរភញ្ញបញ្ហបុច្ឆនបញ្ហវិស្សជ្ជនចីវរសិព្ពនធោវនាទីនិ ករោន្តេ, អបរេបិ វា នានប្បការកេ កាតុកាមោ ហោតិ, តេន បាទកជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ ‘‘ឯត្តកា ភិក្ខូ បឋមវយា ហោន្តូ’’តិអាទិនា នយេន បរិកម្មំ កត្វា បុន សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អធិដ្ឋិតេ អធិដ្ឋានចិត្តេន សទ្ធិំ ឥច្ឆិតិច្ឆិតប្បការាយេវ ហោន្តិ. អវត្ថុកវចនំ ន ហោតីតិ និម្មិតានំ ‘‘អយំ មញ្ចោ’’តិអាទិវចនំ អវត្ថុកំ ន ហោតិ សព្ពត្ថ មញ្ចបីឋានំ សម្ភវតោ.

៣៨៣. ឯកចារិកភត្តន្តិ អតិមនាបត្តា វិសុំ ឋិតិកាយ បាបេតព្ពំ ភត្តំ. តទ្ធិតវោហារេនាតិ ចត្តារិ បរិមាណមស្ស ចតុក្កន្តិ ឯវំ តទ្ធិតវោហារេន. ឱទនស្ស បុច្ឆាយ សាធកតមត្តា អាហ – ‘‘ករណត្ថេយេវ ករណវចន’’ន្តិ, ឱទនេន ករណភូតេន បុច្ឆន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. យេ ច ឱទនេន ករណភូតេន បុច្ឆន្តិ, តេសំ បុច្ឆនាការទស្សនត្ថំ ‘‘កិំ, ភន្តេ, ឱទនំ ទេមាតិ បុច្ឆន្តី’’តិ វុត្តំ.

ភវោតិ ភវិតព្ពោ. អសមន្នាហរិត្វាតិ អាភោគំ អកត្វា. រត្តិំ សម្មន្តយមានាតិ កញ្ចិ កាលំ សុបិត្វា វុដ្ឋាយ សម្មន្តយមានា. រត្តិយញ្ហិ បឋមយាមមជ្ឈិមយាមេសុ សុបិត្វា បពុទ្ធានំ អជ្ជតនកាលេបិ អនជ្ជតនាភិមានោ ហោតិ, តស្មា តេ ‘‘ហិយ្យោ’’តិ អាហំសុ. យេ បន រត្តិយំ កម្មប្បសុតា ជាគរិយមនុយុត្តា ហោន្តិ, តេសំ អជ្ជតនាភិមានោយេវ, តស្មា តេ ‘‘អជ្ជ’’ឥច្ចេវ វោហរន្តិ, ន ‘‘ហិយ្យោ’’តិ. បធូបាយន្តាតិ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនកកោធវសេន បធូបាយន្តា.

៣៨៤. ទព្ព ទព្ពាតិ ទុតិយោ ទព្ព-សទ្ទោ បណ្ឌិតាធិវចនោតិ អាហ ‘‘ទព្ពា បណ្ឌិតា’’តិ. ឯវំ ន និព្ពេឋេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. និព្ពេឋេន្តីតិ អត្តានំ ទោសតោ មោចេន្តិ. វុដ្ឋានលក្ខណំ មញ្ញមានាតិ វុដ្ឋានលក្ខណន្តិ មញ្ញមានា. ន ឃដិយតីតិ ថេរស្ស សុសីលបដិញ្ញាយ តស្សា ទុស្សីលបដិញ្ញាវចនំ ន ឃដិយតីតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ. នាសេថាតិ សេតកំ ទត្វា គិហិភាវំ បាបេថាតិ អត្ថោ. លិង្គនាសនា ហេត្ថ អធិប្បេតា. ឥមមេវ ច ទស្សេតុំ ‘‘តិស្សោ នាសនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯកកម្មាទិសំវាសស្ស អករណំ សំវាសនាសនា. ទណ្ឌកម្មនាសនា នាម វាលុកាទីនិ ឱកិរិត្វា យាវ ខមាបេតិ, តាវ ទណ្ឌកម្មវសេន និក្កឌ្ឍនំ. ចរ បិរេ វិនស្សាតិ និក្កឌ្ឍនាការទស្សនំ. តត្ថ ចរាតិ គច្ឆ, អបេហីតិ វុត្តំ ហោតិ. បិរេតិ បរ អមាមក, អម្ហាកំ អនជ្ឈត្តិកភូតាតិ អត្ថោ. បិរេតិ ហិ បរ-សទ្ទេន សមានត្ថំ សម្ពោធនវចនំ. អថ វា បិរេតិ ‘‘បរតោ’’តិ ឥមិនា សមានត្ថំ និបាតបទំ, តស្មា ចរ បិរេតិ បរតោ គច្ឆ, មា ឥធ តិដ្ឋាតិ អត្ថោ. វិនស្សាតិ អទស្សនំ គច្ឆ.

យស្មា តេ ភិក្ខូ អត្តានំ អប្បកាសេត្វា ឋិតា, តស្មា អនុយុញ្ជថាតិ ឥមស្ស គវេសថ ជានាថាតិ អត្ថោ វុត្តោ. ការកោ ហោតីតិ ‘‘អយ្យេនម្ហិ ទូសិតា’’តិ បដិញ្ញាតត្តា តាយ បដិញ្ញាយ យទិ នាសិតា, ថេរោ ការកោ ហោតិ, សទោសោតិ អត្ថោ. អការកោ ហោតីតិ តាយ កតបដិញ្ញំ អនបេក្ខិត្វា យទិ ភគវតា បកតិទុស្សីលភាវំយេវ សន្ធាយ សា នាសិតា, ថេរោ អការកោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘សកាយ បដិញ្ញាយ នាសេថា’’តិ វុត្តេ ‘‘អយ្យេនម្ហិ ទូសិតា’’តិ តាយ កតបដិញ្ញាយ ភូតតា អាបជ្ជតីតិ អាហ – ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ វាទេ ថេរោ ការកោ ហោតិ សទោសោ’’តិ. ភិក្ខុនិំ អនុទ្ធំសេតិ, ទុក្កដន្តិ ឥមិនា មហាអដ្ឋកថាវាទោ ទស្សិតោ. មុសាវាទេ បាចិត្តិយន្តិ វុត្តន្តិ ភិក្ខុនិំ អនុទ្ធំសេន្តស្ស មុសាវាទេ បាចិត្តិយន្តិ វុត្តំ.

តត្រាតិ តេសុ ទុក្កដបាចិត្តិយេសុ. ឥតោ បដ្ឋាយ ‘‘តស្មា បាចិត្តិយមេវ យុជ្ជតី’’តិ វចនបរិយន្តំ ទ្វីសុបិ អដ្ឋកថាសុ អធិប្បាយវិភាវនំ. តត្ថ បុរិមនយេតិ ‘‘ភិក្ខុនិំ អនុទ្ធំសេតិ, ទុក្កដ’’ន្តិ វុត្តអដ្ឋកថានយេ. ទុក្កដមេវ យុជ្ជតីតិ កស្មា វុត្តន្តិ ចេ? តត្ថ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា’’តិអាទិមាហ. ភិក្ខុនោ ភិក្ខុស្មិំ សង្ឃាទិសេសោតិ ភិក្ខុំ អមូលកេន អន្តិមវត្ថុនា អនុទ្ធំសេន្តស្ស ភិក្ខុនោ សង្ឃាទិសេសោតិ អត្ថោ. បច្ឆិមនយេបិ ‘‘ភិក្ខុនិំ អនុទ្ធំសេន្តស្ស មុសាវាទេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ វុត្តំ. កុរុន្ទីនយេបិ មុសាវាទត្តា បាចិត្តិយមេវ យុជ្ជតីតិ វិសំវាទបុរេក្ខតាយ បាចិត្តិយមេវ យុជ្ជតីតិ អធិប្បាយោ. យទិ ឯវំ ភិក្ខុំ អមូលកេន អន្តិមវត្ថុនា អនុទ្ធំសេន្តស្ស អក្កោសន្តស្ស ច មុសាវាទត្តា បាចិត្តិយេនេវ ភវិតព្ពន្តិ ចេ? តត្ថ សតិបិ មុសាវាទេ វចនប្បមាណតោ សង្ឃាទិសេសឱមសវាទបាចិត្តិយេហេវ ភវិតព្ពំ, ន សម្បជានមុសាវាទបាចិត្តិយេនាតិ ទស្សេតុំ ‘‘វចនប្បមាណតោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វចនប្បមាណតោតិ ភគវតា វុត្តបាឡិវចនប្បមាណតោ. ឥទានិ តំ វចនំ ទស្សេតុំ ‘‘អនុទ្ធំសនាធិប្បាយេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ភិក្ខុស្ស បន ភិក្ខុនិយា ទុក្កដន្តិ វចនំ នត្ថីតិ ភិក្ខុនិយា អនុទ្ធំសនេ ភិក្ខុនោ ទុក្កដន្តិ វចនំ នត្ថិ តថា បាឡិយំ អនាគតត្តា. សម្បជានមុសាវាទេ បាចិត្តិយន្តិ វចនមត្ថីតិ សាមញ្ញតោ វុត្តំ សម្បជានមុសាវាទសិក្ខាបទំ ទស្សេតិ.

ឥទានិ ទ្វីសុបិ អដ្ឋកថាវាទេសុ អធិប្បាយំ វិភាវេត្វា តេសុ បច្ឆិមវាទេ ទោសំ ទស្សេត្វា បុរិមវាទំ បតិដ្ឋបេតុកាមោ អាចរិយោ ‘‘តត្រ បនា’’តិអាទិមាហ. តត្រាតិ ‘‘បាចិត្តិយមេវ យុជ្ជតី’’តិ វុត្តវាទេ. អនុទ្ធំសនាធិប្បាយេ អសតិ បាចិត្តិយន្តិ ឥមិនា សម្បជានមុសាវាទេ បាចិត្តិយស្ស ឱកាសំ ទស្សេតិ. វិសុំ បាចិត្តិយំ វុត្តន្តិ សម្បជានមុសាវាទេ បាចិត្តិយតោ វិសុំ អញ្ញមេវ បាចិត្តិយំ វុត្តំ. ឯតេហិ នាសនា នត្ថីតិ សាមញ្ញតោ វុត្តំ, ឥមិស្សា បន ទុក្កដេន នាសនា នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. យទិ ឯវំ កស្មា នំ ភគវា នាសេតីតិ អាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ.

៣៨៥-៣៨៦. ទូសិតោតិ ទុដ្ឋសទ្ទស្ស កម្មសាធនតំ ទស្សេតិ. ទូសយតិ បរំ វិនាសេតីតិ ទូសកោ. ឥមិនា ‘‘ទូសយតីតិ ទោសោ’’តិ ទោសសទ្ទស្ស កត្តុសាធនតា វុត្តា. បកតិភាវំ ជហាបិតោតិ ទុសសទ្ទស្ស វិកតិយំ បឋិតត្តា វុត្តំ, បកតិយា សោម្មភាវំ ជហាបិតោតិ អត្ថោ, វិការមាបាទិតោតិ វុត្តំ ហោតិ. អាការនានត្តេនាតិ ទូសិតាការស្ស ទូសកាការស្ស ច នានត្តេន. អនភិរទ្ធោតិ អតុដ្ឋោ. យោ បន អតុដ្ឋោ, សោ សុខិតោ នាម ន ហោតីតិ អាហ ‘‘ន សុខិតោ’’តិ. ‘‘អារាធិតោ រាជា’’តិអាទីសុ បសាទិតោតិ អត្ថសម្ភវតោ ‘‘ន វា បសាទិតោ’’តិ វុត្តំ. ខីលសទ្ទោ ថទ្ធភាវវចនោ កចវរបរិយាយោ ច ហោតីតិ អាហ – ‘‘ចិត្តថទ្ធភាវចិត្តកចវរសង្ខាតំ បដិឃខីល’’ន្តិ. ខីលយតិ តេន ចិត្តំ ថទ្ធភាវំ អាបជ្ជតីតិ ខីលំ, ចិត្តស្ស ថទ្ធភាវោ. សោ ច អត្ថតោ បដិឃោយេវ. ចិត្តស្ស ថទ្ធភាវលក្ខណោ ហិ បដិឃោ, តស្មិញ្ច ឧប្បន្នេ ចិត្តំ ឧក្លាបជាតដ្ឋានំ វិយ អមនុញ្ញំ ហោតិ, តស្មា កចវរសទិសត្តាបិ បដិឃោវ ‘‘ខីល’’ន្តិ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘បដិឃខីល’’ន្តិ. ចិត្តស្ស ថទ្ធភាវត្តា កចវរសទិសត្តា ច បដិឃោយេវ ខីលំ បដិឃខីលំ. នប្បតីតោតិ បីតិសុខាទីហិ ន អភិគតោ ន អនុគតោ, ន ឧបេតោតិ អត្ថោ. យោ ច បីតិសុខាទីហិ អនុបគតោ, សោ តេហិ វជ្ជិតោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘បីតិសុខាទីហិ វជ្ជិតោ’’តិ. យោ ច តេហិ វជ្ជិតោ, ន សោ តេន អភិសដោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘ន អភិសដោ’’តិ, បីតិសុខាទីហិ ន បត្ថដោតិ អត្ថោ.

យេនាតិ យេន កោបេន. ទុដ្ឋោតិ មាតិកាយ អាគតបទំ ទស្សេតិ, កុបិតោតិ បទភាជនេ អាគតបទំ. អត្ថតោ ឯកត្តេបិ ឧភិន្នំ បទានំ វសេន ‘‘ឧភយម្បី’’តិ វុត្តំ. ឯវំ ‘‘តេន ច កោបេន តេន ច ទោសេនា’’តិ ឥមេសំ បទានំ វសេន ‘‘ទ្វីហី’’តិ វុត្តំ, អត្ថតោ បន ទោសោយេវ. សោ ច សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នោតិ អាហ ‘‘ឥមេហិ ទ្វីហិ សង្ខារក្ខន្ធមេវ ទស្សេតី’’តិ. ‘‘អនត្តមនតា អនភិរទ្ធី’’តិ វចនេហិ ទោមនស្សវេទនាវ វុត្តាតិ អាហ ‘‘ឥមេហិ ទ្វីហិ វេទនាក្ខន្ធំ ទស្សេតី’’តិ.

យទា បន ចោទកេន អទិដ្ឋំ អសុតំ អបរិសង្កិតំ វា ហោតិ, តទា អមូលកំ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘តំ បនស្ស…បេ… ចោទកវសេន អធិប្បេត’’ន្តិ. យទិ ចុទិតកវសេន អធិប្បេតំ សិយា, អមូលកំ នាម អនជ្ឈាបន្នន្តិ បទភាជនំ វទេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. យំ បារាជិកន្តិ ភិក្ខុនោ អនុរូបេសុ ឯកូនវីសតិយា បារាជិកេសុ អញ្ញតរំ. បទភាជនេ បន បាឡិយំ អាគតានេវ គហេត្វា ‘‘ចតុន្នំ អញ្ញតរេនា’’តិ វុត្តំ. ឯតន្តិ ចុទិតកស្ស អាបន្នានាបន្នត្តំ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ.

តថេវាតិ បសាទសោតេន ទិព្ពសោតេន វាតិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ. សុត្វាវ ជានិតព្ពតោ ‘‘សុតដ្ឋានេយេវ តិដ្ឋតី’’តិ វុត្តំ. បរិសង្កនំ បរិសង្កិតំ, ទិដ្ឋានុគតំ បរិសង្កិតំ ទិដ្ឋបរិសង្កិតំ. ឯវំ សេសេសុបិ. ឥមេសន្តិ កត្តុអត្ថេ សាមិវចនំ, ឥមេហីតិ អត្ថោ. ករិស្សន្តិ វាតិ ឯត្ថ វិភត្តិបរិណាមំ កត្វា ឥមេតិ យោជេតព្ពំ. ទិដ្ឋំ អត្ថិ សមូលកំ, អត្ថិ អមូលកន្តិ ឥទំ អជ្ឈាចារស្ស សព្ភាវាសព្ភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. អត្ថិ សញ្ញាសមូលកំ, អត្ថិ សញ្ញាអមូលកន្តិ ឥទំ បន ទិដ្ឋសញ្ញាយ សព្ភាវាសព្ភាវំ សន្ធាយ.

សមីបេ ឋត្វាតិ ទ្វាទសហត្ថព្ភន្តរេ សមីបេ ឋត្វាតិ វទន្តីតិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. បរតោ បន ‘‘ទូតំ វា បណ្ណំ វា សាសនំ បេសេត្វា ចោទេន្តស្ស សីសំ ន ឯតី’’តិ បរម្មុខាចោទនាយ ឯវ អនាបត្តិយា វុត្តត្តា ‘‘សមីបេ ឋត្វា’’តិ ឥទំ សម្មុខភាវមត្តទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ អម្ហាកំ ខន្តិ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. ទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា) អង្គំ ទស្សេន្តេន ‘‘ចាវនាធិប្បាយេន សម្មុខាចោទនា’’តិ វុត្តំ, ន ច សម្មុខភាវោ ទ្វាទសហត្ថព្ភន្តរេយេវាតិ និយមោ សក្កា វត្ថុំ. វិនយវិនិច្ឆយញ្ច បត្វា គរុកេយេវ ឋាតព្ពន្តិ វុត្តំ, តស្មា ឧបបរិក្ខិត្វា យុត្តតរំ គហេតព្ពំ. ចោទាបកស្សេវ វាចាយ វាចាយ សង្ឃាទិសេសោតិ អាណត្តស្ស វាចាយ វាចាយ ចោទាបកស្ស សង្ឃាទិសេសោ. មយាបិ ទិដ្ឋំ សុតំ អត្ថីតិ ឥទំ អាណត្តស្សបិ ចោទកភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ឯវំ បន អវត្វាបិ ‘‘បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោសី’’តិ ឥទមេវ វចនំ បរស្ស វចនំ វិយ អកត្វា អនុទ្ធំសនាធិប្បាយេន វទន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោយេវ. សតិបិ បន អនុទ្ធំសនាធិប្បាយេ ‘‘អសុកេន ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ ទស្សេត្វា វទន្តស្ស នត្ថិ សង្ឃាទិសេសោតិ វទន្តិ.

សម្ពហុលា សម្ពហុលេ សម្ពហុលេហិ វត្ថូហិ ចោទេន្តីតិ ឯត្ថ សម្ពហុលេតិ ពហុត្តនិទ្ទេសេ ការណំ ន ទិស្សតិ. វត្ថុចោទកានំយេវ ហិ ឯកានេកវសេន ឥទំ ចតុក្កមាគតំ, ន ចុទិតកស្សបិ ឯកានេកវសេន. តថា ហិ ឯកស្សេវ ចុទិតកស្ស វសេន ឯកវត្ថុឯកចោទកឯកវត្ថុនានាចោទកនានាវត្ថុឯកចោទកនានាវត្ថុនានាចោទកប្បភេទំ ឥទំ ចតុក្កមាគតំ, តេនេវ ចតុត្ថចោទនំ ទស្សេន្តេនបិ ‘‘ឥមិស្សា ចោទនាយ នានាវត្ថូនិ នានាចោទកា’’តិ វុត្តំ, ន បន ‘‘នានាចុទិតកា’’តិ, តស្មា ‘‘សម្ពហុលេ’’តិ ពហុត្តនិទ្ទេសេ ការណំ ន ទិស្សតិ. អថ វា បឋមំ តីសុបិ ចោទនាសុ ឯកត្តេន ចុទិតកំ និទ្ទិសិត្វាបិ ឥធ ពហុត្តេន និទ្ទេសោ ‘‘ន កេវលំ ឯកស្មិំយេវ ចុទិតកេ ចោទនា សម្ភវតិ, អថ ខោ សម្ពហុលេសុបី’’តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ កតោ.

ចោទេតុំ បន កោ លភតិ, កោ ន លភតីតិអាទិ អនុទ្ធំសនាធិប្បាយំ វិនាបិ ចោទនាលក្ខណំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. សីលសម្បន្នោតិ ឥទំ ទុស្សីលស្ស វចនំ អប្បមាណន្តិ អធិប្បាយេន វុត្តំ. ភិក្ខុនីនំ បន ភិក្ខុំ ចោទេតុំ អនិស្សរត្តា ‘‘ភិក្ខុនិមេវា’’តិ វុត្តំ. សតិបិ ភិក្ខុនីនំ ភិក្ខូសុ អនិស្សរភាវេ តាហិ កតចោទនាបិ ចោទនារុហត្តា ចោទនាយេវាតិ អធិប្បាយេន ‘‘បញ្ចបិ សហធម្មិកា លភន្តី’’តិ វុត្តំ. ភិក្ខុស្ស សុត្វា ចោទេតីតិអាទិនា ចោទកោ យេសំ សុត្វា ចោទេតិ, តេសម្បិ វចនំ បមាណមេវាតិ សម្បដិច្ឆិតត្តា តេសំ ចោទនាបិ រុហតេវាតិ ទស្សេតុំ ថេរោ សុត្តំ និទស្សេសិ.

ទូតំ វា បណ្ណំ វា សាសនំ វា បេសេត្វាតិ ‘‘ត្វំយេវ គន្ត្វា ចោទេហី’’តិ ទូតំ វា បេសេត្វា យោ តំ ចោទេតុំ សក្កោតិ, តស្ស មុខសាសនំ វា បណ្ណំ វា បេសេត្វា. សីសំ ន ឯតីតិ សង្ឃាទិសេសោ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. កិញ្ចាបិ បាឡិយំ ‘‘ចោទេតិ វា ចោទាបេតិ វា’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តត្តា ទូតសាសនាទីហិ ចោទាបេន្តស្សបិ អាបត្តិយេវាតិ បញ្ញាយតិ, ‘‘សីសំ ន ឯតី’’តិ ឥទំ បន អដ្ឋកថាចរិយប្បមាណេន គហេតព្ពំ. សមយេនាតិ បកតិយា សទ្ទំ សុត្វា អត្ថវិជាននសមយេន.

គរុកានំ ទ្វិន្នន្តិ បារាជិកសង្ឃាទិសេសានំ. អវសេសានំ វសេនាតិ បញ្ចលហុកាបត្តីនំ វសេន. ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិ ទសវត្ថុកា មិច្ឆាទិដ្ឋិ. ‘‘អន្តវា លោកោ, អនន្តវា លោកោ’’តិអាទិនយប្បវត្តា ទិដ្ឋិ សស្សតុច្ឆេទសង្ខាតំ អន្តំ គណ្ហាតីតិ អន្តគ្គាហិកា. អាជីវហេតុ បញ្ញត្តានំ ឆន្នំ សិក្ខាបទានំ វសេនាតិ អាជីវហេតុ អាជីវការណា បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ អសន្តំ អភូតំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ ឧល្លបតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស, អាជីវហេតុ អាជីវការណា សញ្ចរិត្តំ សមាបជ្ជតិ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្ស, អាជីវហេតុ អាជីវការណា យោ តេ វិហារេ វសតិ, សោ ភិក្ខុ អរហាតិ ភណតិ, បដិវិជានន្តស្ស អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស, អាជីវហេតុ អាជីវការណា ភិក្ខុ បណីតភោជនានិ អគិលានោ អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស, អាជីវហេតុ អាជីវការណា ភិក្ខុនី បណីតភោជនានិ អគិលានា អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ, អាបត្តិ បាដិទេសនីយស្ស, អាជីវហេតុ អាជីវការណា ភិក្ខុ សូបំ វា ឱទនំ វា អគិលានោ អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស, អាជីវវិបត្តិបច្ចយា ឥមា ឆ អាបត្តិយោ អាបជ្ជតីតិ ឯវំ បរិវារបាឡិយំ (បរិ. ២៨៧) ទស្សិតានំ ឆន្នំ សិក្ខាបទានំ វសេន. ទិដ្ឋិវិបត្តិអាជីវវិបត្តីហិ ចោទេន្តោបិ តម្មូលិកាយ អាបត្តិយា ឯវ ចោទេតិ.

‘‘កស្មា មំ ន វន្ទសី’’តិ បុច្ឆិតេ ‘‘អស្សមណោសិ អសក្យបុត្តិយោសី’’តិ អវន្ទនការណស្ស វុត្តត្តា អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នោ ន វន្ទិតព្ពោតិ វទន្តិ. ចោទេតុកាមតាយ ឯវ អវន្ទិត្វា អត្តនា វត្តព្ពស្ស វុត្តមត្ថំ ឋបេត្វា អវន្ទិយភាវេ តំ ការណំ ន ហោតីតិ ចូឡគណ្ឋិបទេ មជ្ឈិមគណ្ឋិបទេ ច វុត្តំ. អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នស្ស អវន្ទនីយេសុ អវុត្តត្តា តេន សទ្ធិំ សយន្តស្ស សហសេយ្យាបត្តិយា អភាវតោ តស្ស ច បដិគ្គហណស្ស រុហនតោ តទេវ យុត្តតរន្តិ វិញ្ញាយតិ. កិញ្ចាបិ យាវ សោ ភិក្ខុភាវំ បដិជានាតិ, តាវ វន្ទិតព្ពោ. យទា បន ‘‘អស្សមណោម្ហី’’តិ បដិជានាតិ, តទា ន វន្ទិតព្ពោតិ អយមេត្ថ វិសេសោ វេទិតព្ពោ. អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នស្ស ហិ ភិក្ខុភាវំ បដិជានន្តស្សេវ ភិក្ខុភាវោ, ន តតោ បរំ. ភិក្ខុភាវំ អប្បដិជានន្តោ ហិ អនុបសម្បន្នបក្ខំ ភជតិ. យស្មា អាមិសំ ទេន្តោ អត្តនោ ឥច្ឆិតដ្ឋានេយេវ ទេតិ, តស្មា បដិបាដិយា និសិន្នានំ យាគុភត្តាទីនិ ទេន្តេន ឯកស្ស ចោទេតុកាមតាយ អទិន្នេបិ ចោទនា នាម ន ហោតីតិ អាហ ‘‘ន តាវតា ចោទនា ហោតី’’តិ.

តិំសានីតិ តិំស ឯតេសមត្ថីតិ តិំសានិ, តិំសវន្តានីតិ អត្ថោ, តិំសាធិកានីតិ វុត្តំ ហោតិ. គុណវចនត្តា តទ្ធិតលោបំ កត្វា ‘‘តិំសានី’’តិ វុត្តំ. អថ វា តិំស ចោទនា អធិកា ឯតេសូតិ តិំសានិ. តស្មិំ អធិកមិតិ ឌការបច្ចយេ សតិ រូបមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. នវុតានីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

ឧព្ពាហិកាយ តំ អធិករណំ វិនិច្ឆិនិតព្ពន្តិ ឧព្ពាហិកាយ សម្មតេហិ តំ អធិករណំ វិនិច្ឆិនិតព្ពំ. អលជ្ជុស្សន្នាយ ហិ បរិសាយ ទសហង្គេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ឧព្ពាហិកាយ សម្មន្និតព្ពោ. ‘‘សីលវា ហោតិ បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ’’តិអាទិនា សមថក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ២៣១) វុត្តទសង្គសម្បត្តិយា សមន្នាគតា ទ្វេ តយោ ភិក្ខូ ឧច្ចិនិត្វា តត្ថេវ វុត្តាយ ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយ សម្មន្និតព្ពា. ឯវំ សម្មតេហិ បន តេហិ ភិក្ខូហិ វិសុំ វា និសីទិត្វា តស្សាយេវ វា បរិសាយ ‘‘អញ្ញេហិ ន កិញ្ចិ កថេតព្ព’’ន្តិ សាវេត្វា តំ អធិករណំ វិនិច្ឆិនិតព្ពំ. តុម្ហាកន្តិ ចុទិតកចោទកេ សន្ធាយ វុត្តំ.

កិម្ហីតិ កិស្មិំ វត្ថុស្មិំ. កិម្ហិ នម្បិ ន ជានាសីតិ កិម្ហិ នន្តិ វចនម្បិ ន ជានាសិ. នាស្ស អនុយោគោ ទាតព្ពោតិ នាស្ស បុច្ឆា បដិបុច្ឆា ទាតព្ពា. ‘‘ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយា’’តិអាទិវចនតោ ‘‘អលជ្ជីនិគ្គហត្ថាយ…បេ… បញ្ញត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ឯហិតីតិ អាគមិស្សតិ. ទិដ្ឋសន្តានេនាតិ ទិដ្ឋសម្ពន្ធេន, ទិដ្ឋនិយាមេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. វិវាទវត្ថុសង្ខាតេ អត្ថេ បច្ចត្ថិកា អត្ថប្បច្ចត្ថិកា. សញ្ញំ ទត្វាតិ តេសំ កថំ បច្ឆិន្ទិត្វា អត្តនោ វចនំ សាធេតុំ សញ្ញំ កត្វា. អសុទ្ធសញ្ញាយ ឧប្បន្នត្តា ‘‘អននុច្ឆវិកោ’’តិ អាហ. ឯកសម្ភោគបរិភោគាតិ ឥទំ អត្តនោ សន្តិកា តេសំ មោចនត្ថំ វុត្តំ, ន បន តេសំ អញ្ញមញ្ញសម្ភោគេ យោជនត្ថំ. វិនិច្ឆយោ ន កាតព្ពោតិ ‘‘អម្ហាកំ វចនេ អដ្ឋាតព្ពសភាវា ឯតេ អលជ្ជិនោ’’តិ ជានន្តេន វិនិច្ឆយោ ន កាតព្ពោ.

វិរទ្ធំ ហោតីតិ អត្តនា កតទោសប្បដិច្ឆាទនត្ថំ កញ្ចិ មុសាវាទំ កត្វា វិរទ្ធំ ហោតិ. បដិញ្ញំ ន ទេតីតិ សចេ មយា កតទោសំ វក្ខាមិ, មយ្ហំ អនុវត្តកា ភិជ្ជិស្សន្តីតិ ‘‘កតំ មយា’’តិ បដិញ្ញំ ន ទេតិ. សុទ្ធោ ហោតូតិ តេសំ វចនេន សុទ្ធោ នាម ហោតុ, តេសំ វចនេន ឯកទ្វេវារមស្ស វិនិច្ឆយោ ទាតព្ពោតិ អធិប្បាយោ. ឋានេ ន តិដ្ឋតីតិ លជ្ជិដ្ឋានេ ន តិដ្ឋតិ. វិនិច្ឆយោ ន ទាតព្ពោតិ អលជ្ជិភាវមាបន្នត្តា ន ទាតព្ពោ.

អមូលកម្បិ សមូលកម្បិ មូលំ គហេត្វា វទន្តីតិ អាហ ‘‘ទ្វេ មូលានី’’តិ. កាលេន វក្ខាមីតិអាទីសុ ឯកោ ឯកំ ឱកាសំ ការេត្វា ចោទេន្តោ កាលេន វទតិ នាម. សង្ឃមជ្ឈេ គណមជ្ឈេ សលាកគ្គយាគុអគ្គវិតក្កមាឡកភិក្ខាចារមគ្គអាសនសាលាទីសុ ឧបដ្ឋាកេហិ បរិវារិតក្ខណេ វា ចោទេន្តោ អកាលេន វទតិ នាម. តច្ឆេន វទន្តោ ភូតេន វទតិ នាម. ‘‘អម្ភោ មហល្លក-បរិសាវចរ-បំសុកូលិក-ធម្មកថិក-បតិរូបំ តវ ឥទ’’ន្តិ វទន្តោ ផរុសេន វទតិ នាម. ការណនិស្សិតំ បន កត្វា ‘‘ភន្តេ មហល្លកាត្ថ, បរិសាវចរា បំសុកូលិកា ធម្មកថិកាត្ថ, បតិរូបំ តុម្ហាកំ ឥទ’’ន្តិ វទន្តោ សណ្ហេន វទតិ នាម. ការណនិស្សិតំ កត្វា វទន្តោ អត្ថសញ្ហិតេន វទតិ នាម. មេត្តចិត្តោ វក្ខាមិ, នោ ទោសន្តរោតិ មេត្តចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេត្វា វក្ខាមិ, ន ទុដ្ឋចិត្តោ ហុត្វា. បន្នរសសុ ធម្មេសូតិ បរិសុទ្ធកាយសមាចារតា, បរិសុទ្ធវចីសមាចារតា, សព្រហ្មចារីសុ មេត្តចិត្តតា, ពហុស្សុតតា, ឧភិន្នំ បាតិមោក្ខានំ វិត្ថារេន ស្វាគតសុវិភត្តសុប្បវត្តសុវិនិច្ឆិតតា, ‘‘កាលេន វក្ខាមី’’តិអាទិនា វុត្តបញ្ចធម្មា, ការុញ្ញតា, ហិតេសិតា, អនុកម្បតា, អាបត្តិវុដ្ឋានតា, វិនយបុរេក្ខារតាតិ ឥមេសុ បន្នរសសុ ធម្មេសុ. តត្ថ ការុញ្ញតាតិ ការុណិកភាវោ. ឥមិនា ករុណា ច ករុណាបុព្ពភាគោ ច ទស្សិតោ. ហិតេសិតាតិ ហិតគវេសនតា. អនុកម្បតាតិ តេន ហិតេន សំយោជនា. ទ្វីហិបិ មេត្តា ច មេត្តាបុព្ពភាគោ ច ទស្សិតោ. អាបត្តិវុដ្ឋានតាតិ អាបត្តិតោ វុដ្ឋាបេត្វា សុទ្ធន្តេ បតិដ្ឋាបនា. វត្ថុំ ចោទេត្វា សារេត្វា បដិញ្ញំ អារោបេត្វា យថាបដិញ្ញាយ កម្មករណំ វិនយបុរេក្ខារតា នាម. សច្ចេ ច អកុប្បេ ចាតិ វចីសច្ចេ ច អកុប្បតាយ ច. ចុទិតកេន ហិ សច្ចញ្ច វត្តព្ពំ, កោបោ ច ន កាតព្ពោ, នេវ អត្តនា កុជ្ឈិតព្ពោ, ន បរោ ឃដ្ដេតព្ពោតិ អត្ថោ.

ភុម្មប្បត្តិយាតិ ភុម្មវចនេ សម្បត្តេ, ភុម្មត្ថេ ឥទំ ឧបយោគវចនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អធិករីយន្តិ ឯត្ថាតិ អធិករណានិ. កេ អធិករីយន្តិ? សមថា. កថំ អធិករីយន្តិ? សមនវសេន. អធិករណំ សមេន្តិ វូបសមេន្តីតិ ហិ សមថា. អថ វា សមនត្ថាយ បវត្តមានេហិ សមថេហិ អធិកាតព្ពានីតិ អធិករណានិ. យថា ហិ សមនវសេន សមថានំ វិវាទាទីសុ អធិកត្តុភាវោ, ឯវំ វិវាទាទីនំ តេហិ អធិកត្តព្ពតាបិ. តេនាហ ‘‘សមថេហិ អធិករណីយតា’’តិ. ឥមិនា អធិករណសទ្ទស្ស កម្មសាធនតា វុត្តា. គាហន្តិ ‘‘អសុកំ ចោទេស្សាមី’’តិ មនសា ចោទនាយ គហណំ. ចេតនន្តិ ‘‘ចោទេស្សាមី’’តិ ឧប្បន្នចេតនំ. អក្ខន្តិន្តិ ចុទិតកេ ឧប្បន្នំ អក្ខន្តិំ. វោហារន្តិ ចោទនាវសប្បត្តវចនំ. បណ្ណត្តិន្តិ ចោទនាវសប្បវត្តនាមបណ្ណត្តិំ. អត្តាទានំ គហេត្វាតិ ចោទនំ មនសា គហេត្វា. តំ អធិករណន្តិ តំ គាហលក្ខណំ អធិករណំ.

តស្មា បណ្ណត្តិ អធិករណន្តិ អដ្ឋកថាសុ កតសន្និដ្ឋានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តម្បិ ន យុត្តន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘តំ បនេត’’ន្តិអាទិមាហ. តេតិ អដ្ឋកថាចរិយា. បារាជិកធម្មោតិ បារាជិកាបត្តិ. អច្ចន្តអកុសលត្តាតិ លោកវជ្ជភាវតោ បារាជិកាបត្តិយា ឯកន្តអកុសលត្តា. យាយ បណ្ណត្តិយាតិ នាមបណ្ណត្តិំ សន្ធាយ វទតិ. អភិលាបេនាតិ តស្សេវ វេវចនំ. បញ្ញត្តោតិ វោហារវសេន កថិតោ. អធិករណេ បវត្តត្តា ច អធិករណន្តិ មញ្ចដ្ឋេសុ មញ្ចវោហារោ វិយ. យស្មា អមូលកេន ចោទេន្តោ ចុទិតកេ បុគ្គលេ តំ អធិករណំ នត្ថីតិ សល្លក្ខេតិ, តស្មា តស្ស វចនំ អភិធេយ្យសុញ្ញន្តិ អាហ ‘‘សភាវតោ នត្ថី’’តិ. តញ្ច ខោ ឥធេវាតិ តញ្ច យថាវុត្តបរិយាយេន បណ្ណត្តិយា អធិករណភាវោ ឥធេវ ឥមស្មិំយេវ សិក្ខាបទេ. ‘‘មាតាបិ បុត្តេន វិវទតី’’តិអាទិនយប្បវត្តស្ស វិវាទស្ស អធិករណភាវោ ន សម្ភវតិ សមថេហិ អនធិករណីយត្តាតិ អាហ ‘‘ឥធេកច្ចោ វិវាទោ’’តិ.

អដ្ឋារសភេទករវត្ថូនីតិ លក្ខណវចនមេតំ យថា ‘‘យទិ មេ ព្យាធិតា ទហេយ្យុំ, ទាតព្ពមិទមោសធ’’ន្តិ, តស្មា តេសុ អញ្ញតរញ្ញតរំ និស្សាយ ឧប្បន្នោ វិវាទោ ‘‘អដ្ឋារសភេទករវត្ថូនិ និស្សាយ ឧប្បន្នោ’’តិ វុច្ចតិ. អនុវាទោតិ ឧបវទនា ចេវ ចោទនា ច. តត្ថ ឧបវទនា នាម អក្កោសោ. បញ្ចបិ អាបត្តិក្ខន្ធាតិ មាតិកាយ អាគតា បញ្ច អាបត្តិក្ខន្ធា. សត្តាតិ តេយេវ បញ្ច, វិភង្គេ អាគតា ថុល្លច្ចយទុព្ភាសិតាបត្តិយោ ទ្វេតិ សត្ត. កិច្ចយតាតិ កត្តព្ពតា. ករណីយតាតិ តស្សេវ វេវចនំ. ឧភយេនបិ អបលោកនាទិសង្ឃកម្មំយេវ ទស្សេតិ, តេនាហ ‘‘អបលោកនកម្ម’’ន្តិអាទិ.

អាបត្តាធិករណំ ឋបេត្វា សេសាធិករណេហិ ចោទនាយេវ នត្ថីតិ អាហ ‘‘ឥមស្មិំ បនត្ថេ…បេ… អាបត្តាធិករណមេវ អធិប្បេត’’ន្តិ. សបទានុក្កមនិទ្ទេសស្សាតិ បទានំ អនុក្កមេន និទ្ទេសោ បទានុក្កមនិទ្ទេសោ, បទភាជនស្សេតំ អធិវចនំ. តេន សហ វត្តមានំ សបទានុក្កមនិទ្ទេសំ, សិក្ខាបទំ, តស្ស បទានុក្កមនិទ្ទេសសហិតស្ស សិក្ខាបទស្សាតិ អត្ថោ, បទភាជនសហិតស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ.

អស្សាតិ កត្តុអត្ថេ សាមិវចនំ, អនេនាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឯតេន ចោទកេនា’’តិអាទិ. ឥធាគតេសូតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ អាគតេសុ. អញ្ញត្រ អាគតេសូតិ ឥតោ អញ្ញត្រ ឱមសវាទាទិសិក្ខាបទបាឡិយំ អាគតេសុ. ទុស្សីលោតិ និស្សីលោ សីលវិរហិតោ. បាបធម្មោតិ ទុស្សីលត្តា ឯវ ហីនជ្ឈាសយតាយ លាមកសភាវោ. អសុចិសង្កស្សរសមាចារោតិ អបរិសុទ្ធកាយកម្មាទិតាយ អសុចិ ហុត្វា សង្កាយ សរិតព្ពសមាចារោ. ទុស្សីលោ ហិ កិញ្ចិទេវ អសារុប្បំ ទិស្វា ‘‘ឥទំ អសុកេន កតំ ភវិស្សតី’’តិ បរេសំ អាសង្កនីយោ ហោតិ, កេនចិទេវ វា ករណីយេន មន្តយន្តេ ភិក្ខូ ទិស្វា ‘‘កច្ចិ នុ ខោ ឥមេ មយា កតកម្មំ ជានិត្វា មន្តេន្តី’’តិ អត្តនោយេវ សង្កាយ សរិតព្ពសមាចារោ. បដិច្ឆន្នកម្មន្តោតិ លជ្ជិតព្ពតាយ បដិច្ឆាទេតព្ពកម្មន្តោ. អស្សមណោតិ ន សមណោ. សលាកគ្គហណាទីសុ ‘‘អហម្បិ សមណោ’’តិ មិច្ឆាបដិញ្ញាយ សមណបដិញ្ញោ. អសេដ្ឋចារិតាយ អព្រហ្មចារី. ឧបោសថាទីសុ ‘‘អហម្បិ ព្រហ្មចារី’’តិ មិច្ឆាបដិញ្ញាយ ព្រហ្មចារិបដិញ្ញោ. បូតិនា កម្មេន សីលវិបត្តិយា អន្តោ អនុបវិដ្ឋត្តា អន្តោបូតិ. ឆទ្វារេហិ រាគាទិកិលេសានុវស្សនេន តិន្តត្តា អវស្សុតោ. សញ្ជាតរាគាទិកចវរត្តា សីលវន្តេហិ ឆឌ្ឌេតព្ពត្តា ច កសម្ពុជាតោ.

ឥធ បាឡិយន្តិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ បាឡិយំ. ជេដ្ឋព្ពតិកោតិ កលិទេវីវតនិយុត្តោ. កលិទេវី កិរ សិរីទេវិយា ជេដ្ឋា, តស្មា តស្សា វតធរោ ‘‘ជេដ្ឋព្ពតិកោ’’តិ វុច្ចតិ. តំ បន វតំ សមាទិយិត្វា បូរេន្តោ សកលសរីរេ មសិំ មក្ខេត្វា កាកបត្តានិ មុដ្ឋិយំ កត្វា កលិទេវិំ ផលកេ លិខាបេត្វា តំ កាជកោដិយំ ពន្ធិត្វា ថោមេន្តោ វិចរតិ. យទគ្គេនាតិ យត្តកេន. តទគ្គេនាតិ តត្តកេន. នោ កប្បេតីតិអាទិ វេមតិកភាវទីបនត្ថមេវ វុត្តន្តិ មហាបទុមត្ថេរស្ស អធិប្បាយោ. ទុតិយត្ថេរោ បន ‘‘នោ កប្បេតិ, នស្សរតិ, បមុដ្ឋោ’’តិ ឯតេហិ វេមតិកភាវាវត្ថាយ អទីបនតោ អញ្ញោ វេមតិកភាវោ, អញ្ញានិ នោ កប្បនាទីនីតិ ចតុន្នម្បិ វិភាគេន អត្ថំ ទស្សេតិ, តស្មា តស្ស វាទោ យុត្តតរោតិ បច្ឆា វុត្តោ. ទស្សនេ វេមតិកោ ហោតីតិ បុគ្គលេ ញាតេបិ តស្ស កិរិយាយ សម្មា អទិដ្ឋភាវតោ ចិរកាលាតិក្កមតោ វា តំ កិរិយំ ករោន្តោ ‘‘ឯស មយា ទិដ្ឋោ វា, ន វា’’តិ ទស្សនេ វេមតិកោ ហោតិ. បុគ្គលេ វេមតិកោ ហោតីតិ តេន កតកម្មេ ញាតេបិ តំ កម្មំ ករោន្តស្ស សម្មា អទិដ្ឋភាវតោ កាលន្តរភាវតោ វា ‘‘តស្ស កម្មស្ស ការកោ អយំ វា, នោ’’តិ បុគ្គលេ វេមតិកោ ហោតិ.

៣៨៩. ‘‘តជ្ជនីយកម្មាទិសត្តវិធម្បិ កម្មំ ករិស្សាមា’’តិ អាបត្តិយា ចោទេន្តស្ស អធិប្បាយោ កម្មាធិប្បាយោ. ‘‘អាបត្តិតោ វុដ្ឋាបេស្សាមី’’តិ អធិប្បាយោ វុដ្ឋានាធិប្បាយោ. អនុទ្ធំសេន្តស្សាតិ ឥមិនា ចាវនាធិប្បាយំ ទស្សេតិ. អក្កោសាធិប្បាយេន វទន្តស្ស បាចិត្តិយន្តិ អក្កោសាធិប្បាយេន សត្តហិបិ អាបត្តិក្ខន្ធេហិ សម្មុខា វទន្តស្ស បាចិត្តិយំ. ទុក្កដន្តិ អក្កោសាធិប្បាយេន វទន្តស្ស ទុក្កដំ.

‘‘ឯវំ សំវទ្ធា ហិ តស្ស ភគវតោ បរិសា យទិទំ អញ្ញមញ្ញវចនេន អញ្ញមញ្ញវុដ្ឋាបនេនា’’តិ វចនតោ កុរុន្ទដ្ឋកថានយំ បតិដ្ឋបេន្តោ ‘‘កុរុន្ទិយំ បនា’’តិអាទិមាហ. សព្ពត្ថេវាតិ សព្ពអដ្ឋកថាសុ. យ្យ-ការេ សម្បត្តេ រេ-ការោ អតិក្កន្តោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘រេ-ការេ អនតិក្កន្តេ’’តិ. ឧបោសថស្ស ញត្តិកម្មភាវតោ ញត្តិយា សមត្តាយ ឧបោសថោ កតោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘យ្យ-ការេ សម្បត្តេ ន លព្ភតី’’តិ.

ឥទញ្ចិទញ្ចាតិ ‘‘បាណាតិបាតំ អទិន្នាទាន’’ន្តិអាទិំ. ‘‘អសុកោ ច អសុកោ ច អស្សមណោ អនុបាសកោ’’តិ អក្កោសាធិប្បាយេន បរម្មុខា វទន្តស្ស ទុក្កដំ, សម្មុខា វទន្តស្ស បន បាចិត្តិយមេវ. យថា ‘‘អសូរិយំ បស្សតិ កញ្ញា’’តិ ឯត្ថ ‘‘សូរិយំ ន បស្សតិ កញ្ញា’’តិ អយមត្ថោ លព្ភតិ, ឯវំ ‘‘អនោកាសំ ការាបេត្វា’’តិ ឯត្ថាបិ ‘‘ឱកាសំ អការាបេត្វា’’តិ អយមត្ថោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘យំ បនា’’តិអាទិ. យំ ចោទេតិ, តស្ស ឧបសម្បន្នោតិ សង្ខ្យូបគមនំ, តស្មិំ សុទ្ធសញ្ញិតា, យេន បារាជិកេន ចោទេតិ, តស្ស ទិដ្ឋាទិវសេន អមូលកតា, ចាវនាធិប្បាយេន សម្មុខា ចោទនា, តស្ស តង្ខណវិជាននន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

បឋមទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.