២. សង្ឃាទិសេសកណ្ឌំ

១. សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឥទានិ បារាជិកសំវណ្ណនាសមនន្តរា យា តេរសកាទិសំវណ្ណនា សមារទ្ធា, តស្សាបិ –

អនាកុលា អសន្ទេហា, បរិបុណ្ណវិនិច្ឆយា;

អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នា, ហោតិ សារត្ថទីបនី.

តេរសកស្សាតិ តេរស សិក្ខាបទានិ បរិមាណានិ អស្ស កណ្ឌស្សាតិ តេរសកំ, តស្ស តេរសកស្ស កណ្ឌស្សាតិ អត្ថោ.

២៣៤. អនភិរតោតិ អញ្ញត្ថ គិហិភាវំ បត្ថយមានោ វុច្ចតិ, ឥធ បន កាមរាគវសេន ឧក្កណ្ឋិតតាយ វិក្ខិត្តចិត្តតាយ សមន្នាគតោ អធិប្បេតោតិ អាហ វិក្ខិត្តចិត្តោតិអាទិ.

២៣៦-២៣៧. សញ្ចេតនិកាតិ ឯត្ថ សំ-សទ្ទោ វិជ្ជមានត្ថតាយ សាត្ថកោតិ ទស្សេន្តោ អាហ សំវិជ្ជតិ ចេតនា អស្សាតិ. តត្ថ ចេតនាតិ វីតិក្កមវសប្បវត្តា បុព្ពភាគចេតនា. អស្សាតិ សុក្កវិស្សដ្ឋិយា. ឥមស្មិំ វិកប្បេ ឥក-សទ្ទស្ស វិសុំ អត្ថោ នត្ថីតិ អាហ សញ្ចេតនាវ សញ្ចេតនិកាតិ. ឥទានិ សំ-សទ្ទស្ស អត្ថំ អនបេក្ខិត្វា ឥក-សទ្ទោវ អស្សត្ថិអត្ថំ បកាសេតីតិ ទស្សេន្តោ សញ្ចេតនា វា អស្សា អត្ថីតិ សញ្ចេតនិកាតិ ទុតិយវិកប្បមាហ. សំវិជ្ជតិ ចេតនា អស្សាតិ បទភាជនេ វត្តព្ពេ ព្យញ្ជនេ អាទរំ អកត្វា ជានន្តោតិអាទិ វុត្តំ. ឧបក្កមាមីតិ ជានន្តោតិ មោចនត្ថំ ឧបក្កមាមីតិ ជានន្តោ.

អាសយភេទតោតិ បិត្តាទិអាសយភេទតោ. ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធានម្បិ ហិ រញ្ញោបិ ចក្កវត្តិស្ស បិត្តសេម្ហបុព្ពលោហិតាសយេសុ ចតូសុ អញ្ញតរោ អាសយោ ហោតិយេវ, មន្ទបញ្ញានំ បន ចត្តារោបិ អាសយា ហោន្តិ. ធាតុនានត្តតោតិ បថវីធាតុអាទីនំ ចតុន្នំ ធាតូនំ, ចក្ខាទីនំ វា អដ្ឋារសន្នំ ធាតូនំ, រសសោណិតាទីនំ វា ធាតូនំ នានត្តតោ.

វត្ថិសីសន្តិ វត្ថិបុដស្ស អព្ភន្តរេ មត្ថកបស្សំ. ‘‘រាគ…បេ… អសក្កោន្តោ’’តិ រាគបរិយុដ្ឋានំ សន្ធាយ វុត្តំ. រាជា បន ‘‘សម្ភវស្ស សកលកាយោ ឋាន’’ន្តិ សុតបុព្ពត្តា វីមំសនត្ថំ ឯវមកាសីតិ វទន្តិ. ទកសោតន្តិ មុត្តមគ្គំ, អង្គជាតប្បទេសន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ទកសោតោរោហណតោ បដ្ឋាយ បន ឧបាទិន្នតោ វិនិមុត្តតាយ សម្ភវេ ឧតុសមុដ្ឋានមេវ រូបំ អវសិស្សតិ, សេសំ តិសមុដ្ឋានំ នត្ថីតិ វេទិតព្ពំ. អាបោធាតុយា សន្តានវសេន បវត្តមានាយ អវត្ថាវិសេសោ សម្ភវោ, សោ ចតុសមុដ្ឋានិកោ អដ្ឋកថាយំ ចតុសមុដ្ឋានិកេសុ សម្ភវស្ស វុត្តត្តា. សោ បន សោឡសវស្សកាលេ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស រាគវសេន ឋានាចាវនំ ហោតីតិ វទន្តិ, តស្មា យំ វុត្តំ កថាវត្ថុអដ្ឋកថាយំ ‘‘សុក្កវិស្សដ្ឋិ នាម រាគសមុដ្ឋានា ហោតី’’តិ, តំ សម្ភវស្ស ឋានាចាវនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ, ន បន សម្ភវោ ចិត្តសមុដ្ឋានោយេវាតិ ទីបេតុំ, តេនេវ តត្ថ វិស្សដ្ឋិគ្គហណំ កតំ. ‘‘ខីណាសវានំ បន ព្រហ្មានញ្ច សម្ភវោ នត្ថី’’តិ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វុត្តំ, តស្មា យំ វុត្តំ កថាវត្ថុអដ្ឋកថាយំ (កថា. អដ្ឋ. ៣០៧) ‘‘តាសំ ទេវតានំ សុក្កវិស្សដ្ឋិ នាម នត្ថី’’តិ, តម្បិ ឋានាចាវនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ, ន បន ទេវតានំ សព្ពសោ សម្ភវស្ស អភាវំ សន្ធាយ. ឆន្នម្បិ បន កាមាវចរទេវតានំ កាមា បាកតិកាយេវ. មនុស្សា វិយ ហិ តេ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិវសេនេវ មេថុនំ បដិសេវន្តិ, កេវលំ បន និស្សន្ទាភាវោ តេសំ វត្តព្ពោ. តង្ខណិកបរិឡាហវូបសមាវហំ សម្ផស្សសុខមេវ ហិ តេសំ កាមកិច្ចំ. កេចិ បន ‘‘ចាតុមហារាជិកតាវតិំសានំយេវ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិយា កាមកិច្ចំ ឥជ្ឈតិ, យាមានំ អញ្ញមញ្ញំ អាលិង្គនមត្តេន, តុសិតានំ ហត្ថាមសនមត្តេន, និម្មានរតីនំ ហសិតមត្តេន, បរនិម្មិតវសវត្តីនំ ឱលោកិតមត្តេន កាមកិច្ចំ ឥជ្ឈតី’’តិ វទន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយំ បដិក្ខិត្តំ តាទិសស្ស កាមេសុ វិរជ្ជនស្ស តេសុ អភាវតោ កាមានញ្ច ឧត្តរុត្តរិ បណីតតរបណីតតមភាវតោ.

តថេវាតិ ‘‘មោចនស្សាទេន និមិត្តេ ឧបក្កមតោ’’តិអាទិំ អតិទិសតិ. ‘‘វិស្សដ្ឋីតិ ឋានតោ ចាវនា វុច្ចតី’’តិ វុត្តត្តា ទកសោតំ ឱតិណ្ណមត្តេតិ កស្មា វុត្តន្តិ អាហ ទកសោតោរោហណញ្ចេត្ថាតិអាទិ. ឯត្ថាតិ តីសុបិ វាទេសុ. អធិវាសេត្វាតិ និមិត្តេ ឧបក្កមិត្វា បុន វិប្បដិសារេ ឧប្បន្នេ អធិវាសេត្វា. អន្តរា និវារេតុន្តិ ឋានតោ ចុតំ ទកសោតំ ឱតរិតុំ អទត្វា អន្តរា និវារេតុំ. តេនាហ – ឋានា ចុតញ្ហិ អវស្សំ ទកសោតំ ឱតរតីតិ. ឋានាចាវនមត្តេនេវាតិ ទកសោតំ អនោតិណ្ណេបីតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថ ច ‘‘សកលោ កាយោ ឋាន’’ន្តិ វាទេ ឋានាចាវនំ វទន្តេន សកលសរីរតោ ចុតស្សបិ ទកសោតោរោហណតោ បុព្ពេ អប្បមត្តកស្ស អន្តរាឡស្ស សម្ភវតោ វុត្តំ. សកលសរីរេ វា តស្មិំ តស្មិំ បទេសេ ឋិតស្ស ឋានា ចុតំ សន្ធាយ ‘‘ឋានាចាវនមត្តេនេវា’’តិ វុត្តំ. និមិត្តេ ឧបក្កមន្តស្សេវាតិ មោចនស្សាទេន ឧបក្កមន្តស្ស. ហត្ថបរិកម្មាទីសុ សតិបិ មោចនស្សាទេ និមិត្តេ ឧបក្កមាភាវតោ នត្ថិ អាបត្តីតិ អាហ ‘‘ហត្តបរិកម្ម…បេ… អនាបត្តី’’តិ. អយំ សព្ពាចរិយសាធារណវិនិច្ឆយោតិ ‘‘ទកសោតោរោហណញ្ចេត្ថា’’តិអាទិនា វុត្តោ តិណ្ណម្បិ អាចរិយានំ សាធារណោ វិនិច្ឆយោ.

ខោភករណបច្ចយោ នាម វិសភាគភេសជ្ជសេនាសនាហារាទិបច្ចយោ. អត្ថកាមតាយ វា អនត្ថកាមតាយ វាតិ បសន្នា អត្ថកាមតាយ, កុទ្ធា អនត្ថកាមតាយ. អត្ថាយ វា អនត្ថាយ វាតិ សភាវតោ ភវិតព្ពាយ អត្ថាយ វា អនត្ថាយ វា. ឧបសំហរន្តីតិ អត្តនោ ទេវានុភាវេន ឧបនេន្តិ. ពោធិសត្តមាតា វិយ បុត្តបដិលាភនិមិត្តន្តិ តទា កិរ បុរេ បុណ្ណមាយ សត្តមទិវសតោ បដ្ឋាយ វិគតសុរាបានំ មាលាគន្ធាទិវិភូតិសម្បន្នំ នក្ខត្តកីឡំ អនុភវមានា ពោធិសត្តមាតា សត្តមេ ទិវសេ បាតោវ ឧដ្ឋាយ គន្ធោទកេន ន្ហាយិត្វា សព្ពាលង្ការវិភូសិតា វរភោជនំ ភុញ្ជិត្វា ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ សិរិគព្ភំ បវិសិត្វា សិរិសយនេ និបន្នា និទ្ទំ ឱក្កមមានា ឥមំ សុបិនំ អទ្ទស – ចត្តារោ កិរ នំ មហារាជានោ សយនេនេវ សទ្ធិំ ឧក្ខិបិត្វា អនោតត្តទហំ នេត្វា ន្ហាបេត្វា ទិព្ពវត្ថំ និវាសេត្វា ទិព្ពគន្ធេហិ វិលិម្បេត្វា ទិព្ពបុប្ផានិ បិឡន្ធិត្វា តតោ អវិទូរេ រជតបព្ពតោ, តស្ស អន្តោ កនកវិមានំ អត្ថិ, តស្មិំ បាចីនតោ សីសំ កត្វា និបជ្ជាបេសុំ. អថ ពោធិសត្តោ សេតវរវារណោ ហុត្វា តតោ អវិទូរេ ឯកោ សុវណ្ណបព្ពតោ, តត្ថ ចរិត្វា តតោ ឱរុយ្ហ រជតបព្ពតំ អភិរុហិត្វា កនកវិមានំ បវិសិត្វា មាតរំ បទក្ខិណំ កត្វា ទក្ខិណបស្សំ ផាលេត្វា កុច្ឆិំ បវិដ្ឋសទិសោ អហោសិ. ឥមំ សុបិនំ សន្ធាយ ឯតំ វុត្តំ ‘‘ពោធិសត្តមាតា វិយ បុត្តបដិលាភនិមិត្ត’’ន្តិ.

បញ្ច មហាសុបិនេតិ (អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.១៩៦) មហន្តេហិ បុរិសេហិ បស្សិតព្ពតោ មហន្តានញ្ច អត្ថានំ និមិត្តភាវតោ មហាសុបិនេ. តេ បន បញ្ច មហាសុបិនេ នេវ លោកិយមហាជនោ បស្សតិ, ន មហារាជានោ, ន ចក្កវត្តិរាជានោ, ន អគ្គសាវកា, ន បច្ចេកពុទ្ធា, ន សម្មាសម្ពុទ្ធា, ឯកោ សព្ពញ្ញុពោធិសត្តោយេវ បស្សតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ពោធិសត្តោ វិយ បញ្ច មហាសុបិនេ’’តិ. អម្ហាកញ្ច បន ពោធិសត្តោ កទា តេ សុបិនេ បស្សីតិ? ‘‘ស្វេ ពុទ្ធោ ភវិស្សាមី’’តិ ចាតុទ្ទសិយំ បក្ខស្ស រត្តិវិភាយនកាលេ បស្សិ. កាលវសេន ហិ ទិវា ទិដ្ឋោ សុបិនោ ន សមេតិ, តថា បឋមយាមេ មជ្ឈិមយាមេ ច. បច្ឆិមយាមេ ពលវបច្ចូសេ បន អសិតបីតសាយិតេ សម្មាបរិណាមគតេ កាយស្មិំ ឱជាយ បតិដ្ឋិតាយ អរុណេ ឧគ្គច្ឆមានេ ទិដ្ឋសុបិនោ សមេតិ. ឥដ្ឋនិមិត្តំ សុបិនំ បស្សន្តោ ឥដ្ឋំ បដិលភតិ, អនិដ្ឋនិមិត្តំ បស្សន្តោ អនិដ្ឋំ, តស្មា ពោធិសត្តោបិ សុបិនំ បស្សន្តោ រត្តិវិភាយនកាលេ បស្សិ.

កេ បន តេ បញ្ច មហាសុបិនាតិ? តថាគតស្ស អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ បញ្ច មហាសុបិនា បាតុរហេសុំ (អ. និ. ៥.១៩៦) – អយំ មហាបថវី មហាសយនំ អហោសិ, ហិមវា បព្ពតរាជា ពិម្ពោហនំ អហោសិ, បុរត្ថិមេ សមុទ្ទេ វាមហត្ថោ ឱហិតោ អហោសិ, បច្ឆិមេ សមុទ្ទេ ទក្ខិណហត្ថោ ឱហិតោ អហោសិ, ទក្ខិណសមុទ្ទេ ឧភោ បាទា ឱហិតា អហេសុំ, អយំ បឋមោ មហាសុបិនោ បាតុរហោសិ.

បុន ចបរំ ទព្ពតិណសង្ខាតា តិរិយា នាម តិណជាតិ នង្គលមត្តេន រត្តទណ្ឌេន នាភិតោ ឧគ្គន្ត្វា តស្ស បស្សន្តស្សេវ វិទត្ថិមត្តំ រតនមត្តំ ព្យាមមត្តំ យដ្ឋិមត្តំ គាវុតមត្តំ អឌ្ឍយោជនមត្តំ យោជនមត្តន្តិ ឯវំ ឧគ្គន្ត្វា អនេកយោជនសហស្សំ នភំ អាហច្ច ឋិតា អហោសិ, អយំ ទុតិយោ មហាសុបិនោ បាតុរហោសិ.

បុន ចបរំ សេតា កិមី កណ្ហសីសា បាទេហិ ឧស្សក្កិត្វា យាវ ជាណុមណ្ឌលា បដិច្ឆាទេសុំ, អយំ តតិយោ មហាសុបិនោ បាតុរហោសិ.

បុន ចបរំ ចត្តារោ សកុណា នានាវណ្ណា ចតូហិ ទិសាហិ អាគន្ត្វា បាទមូលេ និបតិត្វា សព្ពសេតា សម្បជ្ជិំសុ, អយំ ចតុត្ថោ មហាសុបិនោ បាតុរហោសិ.

បុន ចបរំ ពោធិសត្តោ មហតោ មីឡ្ហបព្ពតស្ស ឧបរូបរិ ចង្កមតិ អលិប្បមានោ មីឡ្ហេន, អយំ បញ្ចមោ មហាសុបិនោ បាតុរហោសិ. ឥមេ បញ្ច មហាសុបិនា.

តត្ថ បឋមោ អនុត្តរាយ សម្មាសម្ពោធិយា បុព្ពនិមិត្តំ, ទុតិយោ អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស ទេវមនុស្សេសុ សុប្បកាសិតភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, តតិយោ ពហូនំ ឱទាតវសនានំ គិហីនំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា សរណគមនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ចតុត្ថោ ខត្តិយាទីនំ ចតុន្នំ វណ្ណានំ តថាគតប្បវេទិតេ ធម្មវិនយេ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិត្វា អនុត្តរវិមុត្តិសច្ឆិកិរិយាយ បុព្ពនិមិត្តំ, បញ្ចមោ ចតុន្នំ បច្ចយានំ លាភិតាយ តេសុ ច អនុបលិត្តភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ.

អបិច យំ សោ ចក្កវាឡមហាបថវិំ សិរិសយនភូតំ អទ្ទស, តំ ពុទ្ធភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. យំ ហិមវន្តំ បព្ពតរាជានំ ពិម្ពោហនំ អទ្ទស, តំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណពិម្ពោហនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. យំ ចត្តារោ ហត្ថបាទេ សមុទ្ទស្ស ឧបរូបរិភាគេន គន្ត្វា ចក្កវាឡមត្ថកេ ឋិតេ អទ្ទស, តំ ធម្មចក្កស្ស អប្បដិវត្តិយភាវេ បុព្ពនិមិត្តំ. យំ អត្តានំ ឧត្តានកំ និបន្នំ អទ្ទស, តំ តីសុ ភវេសុ អវកុជ្ជានំ សត្តានំ ឧត្តានមុខភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. យំ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា បស្សន្តោ វិយ អហោសិ, តំ ទិព្ពចក្ខុបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. យំ យាវ ភវគ្គា ឯកាលោកំ អហោសិ, តំ អនាវរណញាណស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. សេសំ វុត្តនយមេវ. ឥតិ តំតំវិសេសាធិគមនិមិត្តភូតេ បញ្ច មហាសុបិនេ បស្សិ. តេន វុត្តំ ‘‘ពោធិសត្តោ វិយ បញ្ច មហាសុបិនេ’’តិ.

កោសលរាជា វិយ សោឡស សុបិនេតិ –

‘‘ឧសភា រុក្ខា គាវិយោ គវា ច,

អស្សោ កំសោ សិង្គាលី ច កុម្ភោ;

បោក្ខរណី ច អបាកចន្ទនំ,

លាពូនិ សីទន្តិ សិលា ប្លវន្តិ.

‘‘មណ្ឌូកិយោ កណ្ហសប្បេ គិលន្តិ,

កាកំ សុវណ្ណា បរិវារយន្តិ;

តសា វកា ឯឡកានំ ភយា ហី’’តិ. (ជា. ១.១.៧៧) –

ឥមេ សោឡស សុបិនេ បស្សន្តោ កោសលរាជា វិយ.

១. ឯកទិវសំ កិរ កោសលរាជា រត្តិំ និទ្ទូបគតោ បច្ឆិមយាមេ សោឡស សុបិនេ បស្សិ (ជា. អដ្ឋ. ១.១.មហាសុបិនជាតកវណ្ណនា). តត្ថ ចត្តារោ អញ្ជនវណ្ណា កាឡឧសភា ‘‘យុជ្ឈិស្សាមា’’តិ ចតូហិ ទិសាហិ រាជង្គណំ អាគន្ត្វា ‘‘ឧសភយុទ្ធំ បស្សិស្សាមា’’តិ មហាជនេ សន្និបតិតេ យុជ្ឈនាការំ ទស្សេត្វា នទិត្វា គជ្ជិត្វា អយុជ្ឈិត្វាវ បដិក្កន្តា. ឥមំ បឋមំ សុបិនំ អទ្ទស.

២. ខុទ្ទកា រុក្ខា ចេវ គច្ឆា ច បថវិំ ភិន្ទិត្វា វិទត្ថិមត្តម្បិ រតនមត្តម្បិ អនុគ្គន្ត្វាវ បុប្ផន្តិ ចេវ ផលន្តិ ច. ឥមំ ទុតិយំ អទ្ទស.

៣. គាវិយោ តទហុជាតានំ វច្ឆានំ ខីរំ បិវន្តិយោ អទ្ទស. អយំ តតិយោ សុបិនោ.

៤. ធុរវាហេ អារោហបរិណាហសម្បន្នេ មហាគោណេ យុគបរម្បរាយ អយោជេត្វា តរុណេ គោទម្មេ ធុរេ យោជេន្តេ អទ្ទស, តេ ធុរំ វហិតុំ អសក្កោន្តា ឆឌ្ឌេត្វា អដ្ឋំសុ, សកដានិ នប្បវត្តិំសុ. អយំ ចតុត្ថោ សុបិនោ.

៥. ឯកំ ឧភតោមុខំ អស្សំ អទ្ទស, តស្ស ឧភោសុ បស្សេសុ យវសីសំ ទេន្តិ, សោ ទ្វីហិបិ មុខេហិ ខាទតិ. អយំ បញ្ចមោ សុបិនោ.

៦. មហាជនោ សតសហស្សគ្ឃនកំ សុវណ្ណបាតិំ សម្មជ្ជិត្វា ‘‘ឥធ បស្សាវំ ករោហី’’តិ ឯកស្ស ជរសិង្គាលស្ស ឧបនាមេសិ, តំ តត្ថ បស្សាវំ ករោន្តំ អទ្ទស. អយំ ឆដ្ឋោ សុបិនោ.

៧. ឯកោ បុរិសោ រជ្ជុំ វដ្ដេត្វា បាទមូលេ និក្ខិបតិ, តេន និសិន្នបីឋស្ស ហេដ្ឋា សយិតា ឆាតសិង្គាលី តស្ស អជានន្តស្សេវ តំ ខាទតិ. ឥមំ សត្តមំ សុបិនំ អទ្ទស.

៨. រាជទ្វារេ ពហូហិ តុច្ឆកុម្ភេហិ បរិវារេត្វា ឋបិតំ ឯកំ មហន្តំ បូរិតកុម្ភំ អទ្ទស, ចត្តារោបិ បន វណ្ណា ចតូហិ ទិសាហិ ចតូហិ អនុទិសាហិ ច ឃដេហិ ឧទកំ អាហរិត្វា បូរិតកុម្ភមេវ បូរេន្តិ, បូរិតបូរិតំ ឧទកំ ឧត្តរិត្វា បលាយតិ, តេបិ បុនប្បុនំ តត្ថេវ ឧទកំ អាសិញ្ចន្តិ, តុច្ឆកុម្ភេ ឱលោកេន្តាបិ នត្ថិ. អយំ អដ្ឋមោ សុបិនោ.

៩. ឯកំ បញ្ចបទុមសញ្ឆន្នំ គម្ភីរំ សព្ពតោតិត្ថំ បោក្ខរណិំ អទ្ទស, សមន្តតោ ទ្វិបទចតុប្បទា ឱតរិត្វា តត្ថ បានីយំ បិវន្តិ, តស្សា មជ្ឈេ គម្ភីរដ្ឋានេ ឧទកំ អាវិលំ, តីរប្បទេសេ ទ្វិបទចតុប្បទានំ អក្កមនដ្ឋានេ អច្ឆំ វិប្បសន្នំ អនាវិលំ. អយំ នវមោ សុបិនោ.

១០. ឯកិស្សាយេវ ច កុម្ភិយា បច្ចមានំ ឱទនំ អបាកំ អទ្ទស, ‘‘អបាក’’ន្តិ វិចារេត្វា វិភជិត្វា ឋបិតំ វិយ តីហាការេហិ បច្ចមានំ ឯកស្មិំ បស្សេ អតិកិលិន្នោ ហោតិ, ឯកស្មិំ ឧត្តណ្ឌុលោ, ឯកស្មិំ សុបក្កោតិ. អយំ ទសមោ សុបិនោ.

១១. សតសហស្សគ្ឃនកំ ចន្ទនសារំ បូតិតក្កេន វិក្កិណន្តេ អទ្ទស. អយំ ឯកាទសមោ សុបិនោ.

១២. តុច្ឆលាពូនិ ឧទកេ សីទន្តានិ អទ្ទស. អយំ ទ្វាទសមោ សុបិនោ.

១៣. មហន្តមហន្តា កូដាគារប្បមាណា ឃនសិលា នាវា វិយ ឧទកេ ប្លវមានា អទ្ទស. អយំ តេរសមោ សុបិនោ.

១៤. ខុទ្ទកមធុកបុប្ផប្បមាណា មណ្ឌូកិយោ មហន្តេ កណ្ហសប្បេ វេគេន អនុពន្ធិត្វា ឧប្បលនាឡេ វិយ ឆិន្ទិត្វា មំសំ ខាទិត្វា គិលន្តិយោ អទ្ទស. អយំ ចុទ្ទសមោ សុបិនោ.

១៥. ទសហិ អសទ្ធម្មេហិ សមន្នាគតំ គាមគោចរំ កាកំ កញ្ចនវណ្ណវណ្ណតាយ ‘‘សុវណ្ណា’’តិ លទ្ធនាមេ សុវណ្ណរាជហំសេ បរិវារេន្តេ អទ្ទស. អយំ បន្នរសមោ សុបិនោ.

១៦. បុព្ពេ ទីបិនោ ឯឡកេ ខាទន្តិ, តេ បន ឯឡកេ ទីបិនោ អនុពន្ធិត្វា មុរាមុរាតិ ខាទន្តេ អទ្ទស, អថញ្ញេ តសា វកា ឯឡកេ ទូរតោវ ទិស្វា តសិតា តាសប្បត្តា ហុត្វា ឯឡកានំ ភយា បលាយិត្វា គុម្ពគហនានិ បវិសិត្វា និលីយិំសុ. អយំ សោឡសមោ សុបិនោ.

១. តត្ថ អធម្មិកានំ រាជូនំ អធម្មិកានញ្ច មនុស្សានំ កាលេ លោកេ វិបរិវត្តមានេ កុសលេ ឱសន្នេ អកុសលេ ឧស្សន្នេ លោកស្ស បរិហីនកាលេ ទេវោ ន សម្មា វស្សិស្សតិ, មេឃបាទា ឆិជ្ជិស្សន្តិ, សស្សានិ មិលាយិស្សន្តិ, ទុព្ភិក្ខំ ភវិស្សតិ, វស្សិតុកាមា វិយ ចតូហិ ទិសាហិ មេឃា ឧដ្ឋហិត្វា ឥត្ថិកាហិ អាតបេ បត្ថដានំ វីហិអាទីនំ តេមនភយេន អន្តោ បវេសិតកាលេ បុរិសេសុ កុទាលបិដកេ អាទាយ អាឡិពន្ធនត្ថាយ និក្ខន្តេសុ វស្សនាការំ ទស្សេត្វា គជ្ជិត្វា វិជ្ជុលតា និច្ឆារេត្វា ឧសភា វិយ អយុជ្ឈិត្វា អវស្សិត្វាវ បលាយិស្សន្តិ. អយំ បឋមស្ស វិបាកោ.

២. លោកស្ស បរិហីនកាលេ មនុស្សានំ បរិត្តាយុកកាលេ សត្តា តិព្ពរាគា ភវិស្សន្តិ, អសម្បត្តវយាវ កុមារិយោ បុរិសន្តរំ គន្ត្វា ឧតុនិយោ ចេវ គព្ភិនិយោ ច ហុត្វា បុត្តធីតាហិ វឌ្ឍិស្សន្តិ. ខុទ្ទករុក្ខានំ បុប្ផំ វិយ ហិ តាសំ ឧតុនិភាវោ, ផលំ វិយ ច បុត្តធីតរោ ភវិស្សន្តិ. អយំ ទុតិយស្ស វិបាកោ.

៣. មនុស្សានំ ជេដ្ឋាបចាយិកកម្មស្ស នដ្ឋកាលេ សត្តា មាតាបិតូសុ វា សស្សុសសុរេសុ វា លជ្ជំ អនុបដ្ឋបេត្វា សយមេវ កុដុម្ពំ សំវិទហន្តាវ ឃាសច្ឆាទនមត្តម្បិ មហល្លកានំ ទាតុកាមា ទស្សន្តិ, អទាតុកាមា ន ទស្សន្តិ, មហល្លកា អនាថា ហុត្វា អសយំវសី ទារកេ អារាធេត្វា ជីវិស្សន្តិ តទហុជាតានំ វច្ឆានំ ខីរំ បិវន្តិយោ មហាគាវិយោ វិយ. អយំ តតិយស្ស វិបាកោ.

៤. អធម្មិករាជូនំ កាលេ អធម្មិករាជានោ បណ្ឌិតានំ បវេណិកុសលានំ កម្មនិត្ថរណសមត្ថានំ មហាមត្តានំ យសំ ន ទស្សន្តិ, ធម្មសភាយំ វិនិច្ឆយដ្ឋានេបិ បណ្ឌិតេ វោហារកុសលេ មហល្លកេ អមច្ចេ ន ឋបេស្សន្តិ. តព្ពិបរីតានំ បន តរុណតរុណានំ យសំ ទស្សន្តិ, តថារូបេ ឯវ ច វិនិច្ឆយដ្ឋានេ ឋបេស្សន្តិ, តេ រាជកម្មានិ ចេវ យុត្តាយុត្តញ្ច អជានន្តា នេវ តំ យសំ ឧក្ខិបិតុំ សក្ខិស្សន្តិ, ន រាជកម្មានិ និត្ថរិតុំ, តេ អសក្កោន្តា កម្មធុរំ ឆឌ្ឌេស្សន្តិ, មហល្លកាបិ បណ្ឌិតា អមច្ចា យសំ អលភន្តា កិច្ចានិ និត្ថរិតុំ សមត្ថាបិ ‘‘កិំ អម្ហាកំ ឯតេហិ, មយំ ពាហិរកា ជាតា, អព្ភន្តរិកា តរុណទារកា ជានិស្សន្តី’’តិ ឧប្បន្នានិ កម្មានិ ន ករិស្សន្តិ, ឯវំ សព្ពថាបិ តេសំ រាជូនំ ហានិយេវ ភវិស្សតិ, ធុរំ វហិតុំ អសមត្ថានំ វច្ឆទម្មានំ ធុរេ យោជិតកាលោ វិយ, ធុរវាហានញ្ច មហាគោណានំ យុគបរម្បរាយ អយោជិតកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. អយំ ចតុត្ថស្ស វិបាកោ.

៥. អធម្មិករាជកាលេយេវ អធម្មិកពាលរាជានោ អធម្មិកេ លោលមនុស្សេ វិនិច្ឆយេ ឋបេស្សន្តិ, តេ បាបបុញ្ញេសុ អនាទរា ពាលា សភាយំ និសីទិត្វា វិនិច្ឆយំ ទេន្តា ឧភិន្នម្បិ អត្ថបច្ចត្ថិកានំ ហត្ថតោ លញ្ជំ គហេត្វា ខាទិស្សន្តិ អស្សោ វិយ ទ្វីហិ មុខេហិ យវសីសំ. អយំ បញ្ចមស្ស វិបាកោ.

៦. អធម្មិកាយេវ វិជាតិរាជានោ ជាតិសម្បន្នានំ កុលបុត្តានំ អាសង្កាយ យសំ ន ទស្សន្តិ, អកុលីនេ វឌ្ឍេស្សន្តិ, ឯវំ មហាកុលានិ ទុគ្គតានិ ភវិស្សន្តិ, លាមកកុលានិ ឥស្សរានិ. តេ ច កុលីនា បុរិសា ជីវិតុំ អសក្កោន្តា ‘‘ឥមេ និស្សាយ ជីវិស្សាមា’’តិ អកុលីនានំ ធីតរោ ទស្សន្តិ, ឥតិ តាសំ កុលធីតានំ អកុលីនេហិ សទ្ធិំ សំវាសោ ជរសិង្គាលស្ស សុវណ្ណបាតិយំ បស្សាវករណសទិសោ ភវិស្សតិ. អយំ ឆដ្ឋស្ស វិបាកោ.

៧. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ ឥត្ថិយោ បុរិសលោលា សុរាលោលា អលង្ការលោលា វិសិខាលោលា អាមិសលោលា ភវិស្សន្តិ ទុស្សីលា ទុរាចារា. តា សាមិកេហិ កសិគោរក្ខាទីនិ កម្មានិ កត្វា កិច្ឆេន កសិរេន សម្ភតំ ធនំ ជារេហិ សទ្ធិំ សុរំ បិវន្តិយោ មាលាគន្ធវិលេបនំ ធារយមានា អន្តោគេហេ អច្ចាយិកម្បិ កិច្ចំ អនោលោកេត្វា គេហបរិក្ខេបស្ស ឧបរិភាគេនបិ ឆិទ្ទដ្ឋានេហិបិ ជារេ ឧបធារយមានា ស្វេ វបិតព្ពយុត្តកំ ពីជម្បិ កោដ្ដេត្វា យាគុភត្តខជ្ជកានិ សជ្ជេត្វា ខាទមានា វិលុម្បិស្សន្តិ ហេដ្ឋាបីឋកនិបន្នកឆាតកសិង្គាលី វិយ វដ្ដេត្វា វដ្ដេត្វា បាទមូលេ និក្ខិត្តរជ្ជុំ. អយំ សត្តមស្ស វិបាកោ.

៨. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ លោកោ បរិហាយិស្សតិ, រដ្ឋំ និរោជំ ភវិស្សតិ, រាជានោ ទុគ្គតា កបណា ភវិស្សន្តិ. យោ ឥស្សរោ ភវិស្សតិ, តស្ស ភណ្ឌាគារេ សតសហស្សមត្តា កហាបណា ភវិស្សន្តិ, តេ ឯវំ ទុគ្គតា សព្ពេ ជនបទេ អត្តនោ កម្មំ ការយិស្សន្តិ, ឧបទ្ទុតា មនុស្សា សកេ កម្មន្តេ ឆឌ្ឌេត្វា រាជូនំយេវ អត្ថាយ បុព្ពណ្ណាបរណ្ណានិ វបន្តា រក្ខន្តា លាយន្តា មទ្ទន្តា បវេសេន្តា ឧច្ឆុខេត្តានិ ករោន្តា យន្តានិ វាហេន្តា ផាណិតាទីនិ បចន្តា បុប្ផារាមេ ផលារាមេ ច ករោន្តា តត្ថ តត្ថ និប្ផន្នានិ បុប្ផផលាទីនិ អាហរិត្វា រញ្ញោ កោដ្ឋាគារមេវ បូរេស្សន្តិ, អត្តនោ គេហេសុ តុច្ឆកោដ្ឋេ ឱលោកេន្តាបិ ន ភវិស្សន្តិ, តុច្ឆតុច្ឆកុម្ភេ អនោលោកេត្វា បូរិតកុម្ភបូរណសទិសមេវ ភវិស្សតិ. អយំ អដ្ឋមស្ស វិបាកោ.

៩. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ រាជានោ អធម្មិកា ភវិស្សន្តិ, ឆន្ទាទិវសេន អគតិំ គច្ឆន្តា រជ្ជំ ការេស្សន្តិ, ធម្មេន វិនិច្ឆយំ នាម ន ទស្សន្តិ, លញ្ជវិត្តកា ភវិស្សន្តិ ធនលោលា, រដ្ឋវាសិកេសុ តេសំ ខន្តិមេត្តានុទ្ទយំ នាម ន ភវិស្សតិ, កក្ខឡា ផរុសា ឧច្ឆុយន្តេ ឧច្ឆុគណ្ឋិកា វិយ មនុស្សេ បីឡេន្តា នានប្បការំ ពលិំ ឧប្បាទេត្វា ធនំ គណ្ហិស្សន្តិ, មនុស្សា ពលិបីឡិតា កិញ្ចិ ទាតុំ អសក្កោន្តា គាមនិគមាទយោ ឆឌ្ឌេត្វា បច្ចន្តំ គន្ត្វា វាសំ កប្បេស្សន្តិ, មជ្ឈិមជនបទោ សុញ្ញោ ភវិស្សតិ, បច្ចន្តោ ឃនវាសោ សេយ្យថាបិ បោក្ខរណិយា មជ្ឈេ ឧទកំ អាវិលំ បរិយន្តេ វិប្បសន្នំ. អយំ នវមស្ស វិបាកោ.

១០. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ រាជានោ អធម្មិកា ភវិស្សន្តិ, តេសុ អធម្មិកេសុ រាជយុត្តាបិ ព្រាហ្មណគហបតិកាបិ នេគមជានបទាបីតិ សមណព្រាហ្មណេ ឧបាទាយ សព្ពេ មនុស្សា អធម្មិកា ភវិស្សន្តិ, តតោ តេសំ អារក្ខទេវតា ពលិបដិគ្គាហិកទេវតា រុក្ខទេវតា អាកាសដ្ឋកទេវតាតិ ឯវំ ទេវតាបិ អធម្មិកា ភវិស្សន្តិ, អធម្មិករាជូនំ រជ្ជេ វាតា វិសមា ខរា វាយិស្សន្តិ, តេ អាកាសដ្ឋកវិមានានិ កម្បេស្សន្តិ, តេសុ កម្បិតេសុ ទេវតា កុបិតា ទេវំ វស្សិតុំ ន ទស្សន្តិ, វស្សមានោបិ សកលរដ្ឋេ ឯកប្បហារេនេវ ន វស្សិស្សតិ, វស្សមានោបិ សព្ពត្ថ កសិកម្មស្ស វា វប្បកម្មស្ស វា ឧបការោ ហុត្វា ន វស្សិស្សតិ. យថា ច រដ្ឋេ, ឯវំ ជនបទេបិ គាមេបិ ឯកតឡាកស្សរេបិ ឯកប្បហារេនេវ ន វស្សិស្សតិ, តឡាកស្ស ឧបរិភាគេ វស្សន្តោ ហេដ្ឋាភាគេ ន វស្សិស្សតិ, ហេដ្ឋា វស្សន្តោ ឧបរិ ន វស្សិស្សតិ, ឯកស្មិំ ភាគេ សស្សំ អតិវស្សេន នស្សិស្សតិ, ឯកស្មិំ អវស្សន្តោ មិលាយិស្សតិ, ឯកស្មិំ សម្មា វស្សមានោ សម្បាទេស្សតិ, ឯវំ ឯកស្ស រញ្ញោ រជ្ជេ វុត្តា សស្សា តិប្បការា ភវិស្សន្តិ ឯកកុម្ភិយា ឱទនោ វិយ. អយំ ទសមស្ស វិបាកោ.

១១. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ សាសនេ បរិហាយន្តេ បច្ចយលោលា អលជ្ជិកា ពហូ ភិក្ខូ ភវិស្សន្តិ, តេ ភគវតា បច្ចយលោលុប្បំ និម្មថេត្វា កថិតធម្មទេសនំ ចីវរាទិចតុបច្ចយហេតុ បរេសំ ទេសេស្សន្តិ, បច្ចយេហិ មុច្ឆិត្វា និរត្ថកបក្ខេ ឋិតា និព្ពានាភិមុខំ កត្វា ទេសេតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ, កេវលំ ‘‘បទព្យញ្ជនសម្បត្តិញ្ចេវ មធុរសទ្ទញ្ច សុត្វា មហគ្ឃានិ ចីវរានិ ទស្សន្តិ’’ឥច្ចេវំ ទេសេស្សន្តិ. អបរេ អន្តរវីថិចតុក្ករាជទ្វារាទីសុ និសីទិត្វា កហាបណអឌ្ឍកហាបណបាទមាសករូបាទីនិបិ និស្សាយ ទេសេស្សន្តិ. ឥតិ ភគវតា និព្ពានគ្ឃនកំ កត្វា ទេសិតំ ធម្មំ ចតុបច្ចយត្ថាយ ចេវ កហាបណអឌ្ឍកហាបណាទិអត្ថាយ ច វិក្កិណិត្វា ទេសេន្តា សតសហស្សគ្ឃនកំ ចន្ទនសារំ បូតិតក្កេន វិក្កិណន្តា វិយ ភវិស្សន្តិ. អយំ ឯកាទសមស្ស វិបាកោ.

១២. អធម្មិករាជកាលេ លោកេ វិបរិវត្តន្តេយេវ រាជានោ ជាតិសម្បន្នានំ កុលបុត្តានំ យសំ ន ទស្សន្តិ, អកុលីនានញ្ញេវ ទស្សន្តិ, តេ ឥស្សរា ភវិស្សន្តិ, ឥតរេ ទលិទ្ទា. រាជសម្មុខេបិ រាជទ្វារេបិ អមច្ចសម្មុខេបិ វិនិច្ឆយដ្ឋានេបិ តុច្ឆលាពុសទិសានំ អកុលីនានំយេវ កថា ឱសីទិត្វា ឋិតា វិយ និច្ចលា សុប្បតិដ្ឋិតា ភវិស្សតិ, សង្ឃសន្និបាតេបិ សង្ឃកម្មគណកម្មដ្ឋានេសុ ចេវ បត្តចីវរបរិវេណាទិវិនិច្ឆយដ្ឋានេសុ ច ទុស្សីលានំ បាបបុគ្គលានំយេវ កថា និយ្យានិកា ភវិស្សតិ, ន លជ្ជិភិក្ខូនន្តិ ឯវំ សព្ពថាបិ តុច្ឆលាពូនំ សីទនកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. អយំ ទ្វាទសមស្ស វិបាកោ.

១៣. តាទិសេយេវ កាលេ អធម្មិករាជានោ អកុលីនានំ យសំ ទស្សន្តិ, តេ ឥស្សរា ភវិស្សន្តិ, កុលីនា ទុគ្គតា. តេសុ ន កេចិ គារវំ ករិស្សន្តិ, ឥតរេសុយេវ ករិស្សន្តិ, រាជសម្មុខេ វា អមច្ចសម្មុខេ វា វិនិច្ឆយដ្ឋានេ វា វិនិច្ឆយកុសលានំ ឃនសិលាសទិសានំ កុលបុត្តានំ កថា ន ឱគាហិត្វា បតិដ្ឋហិស្សតិ. តេសុ កថេន្តេសុ ‘‘កិំ ឥមេ កថេន្តី’’តិ ឥតរេ បរិហាសមេវ ករិស្សន្តិ, ភិក្ខុសន្និបាតេបិ វុត្តប្បការេសុ ឋានេសុ នេវ បេសលេ ភិក្ខូ គរុកាតព្ពេ មញ្ញិស្សន្តិ, នាបិ នេសំ កថា បរិយោគាហិត្វា បតិដ្ឋហិស្សតិ, សិលានំ ប្លវកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. អយំ តេរសមស្ស វិបាកោ.

១៤. លោកេ បរិហាយន្តេយេវ មនុស្សា តិព្ពរាគាទិជាតិកា កិលេសានុវត្តកា ហុត្វា តរុណតរុណានំ អត្តនោ ភរិយានំ វសេ វត្តិស្សន្តិ, គេហេ ទាសកម្មករាទយោបិ គោមហិំសាទយោបិ ហិរញ្ញសុវណ្ណម្បិ សព្ពំ តាសំយេវ អាយត្តំ ភវិស្សតិ, ‘‘អសុកហិរញ្ញសុវណ្ណំ វា បរិច្ឆេទាទិជាតំ វា កហ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘យត្ថ វា តត្ថ វា ហោតុ, កិំ តុយ្ហិមិនា ព្យាបារេន, ត្វំ មយ្ហំ ឃរេ សន្តំ វា អសន្តំ វា ជានិតុកាមោ ជាតោ’’តិ វត្វា នានប្បការេហិ អក្កោសិត្វា មុខសត្តីហិ កោដ្ដេត្វា ទាសចេដកំ វិយ វសេ កត្វា អត្តនោ ឥស្សរិយំ បវត្តេស្សន្តិ, ឯវំ មធុកបុប្ផប្បមាណមណ្ឌូកបោតិកានំ អាសីវិសេ កណ្ហសប្បេ គិលនកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. អយំ ចុទ្ទសមស្ស វិបាកោ.

១៥. ទុព្ពលរាជកាលេ រាជានោ ហត្ថិសិប្បាទីសុ អកុសលា យុទ្ធេសុ អវិសារទា ភវិស្សន្តិ, តេ អត្តនោ រាជាធិបច្ចំ អាសង្កមានា សមានជាតិកានំ កុលបុត្តានំ ឥស្សរិយំ អទត្វា អត្តនោ បាទមូលិកន្ហាបកកប្បកាទីនំ ទស្សន្តិ, ជាតិគោត្តសម្បន្នា កុលបុត្តា រាជកុលេ បតិដ្ឋំ អលភមានា ជីវិកំ កប្បេតុំ អសមត្ថា ហុត្វា ឥស្សរិយដ្ឋានេ ជាតិគោត្តហីនេ អកុលីនេ ឧបដ្ឋហន្តា វិចរិស្សន្តិ, សុវណ្ណរាជហំសេហិ កាកស្ស បរិវារិតកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. អយំ បន្នរសមស្ស វិបាកោ.

១៦. អធម្មិករាជកាលេយេវ ច អកុលីនាវ រាជវល្លភា ឥស្សរា ភវិស្សន្តិ, កុលីនា អប្បញ្ញាតា ទុគ្គតា. តេ រាជវល្លភា រាជានំ អត្តនោ កថំ គាហាបេត្វា វិនិច្ឆយដ្ឋានាទីសុ ពលវន្តោ ហុត្វា ទុព្ពលានំ បវេណិអាគតានិ ខេត្តវត្ថុអាទីនិ ‘‘អម្ហាកំ សន្តកានិ ឯតានី’’តិ អភិយុញ្ជិត្វា តេ ‘‘ន តុម្ហាកំ, អម្ហាក’’ន្តិ អាគន្ត្វា វិនិច្ឆយដ្ឋានាទីសុ វិវទន្តេ វេត្តលតាទីហិ បហារាបេត្វា គីវាយំ គហេត្វា អបកឌ្ឍាបេត្វា ‘‘អត្តនោ បមាណំ ន ជានាថ, អម្ហេហិ សទ្ធិំ វិវទថ, ឥទានិ វោ រញ្ញោ កថេត្វា ហត្ថបាទច្ឆេទាទីនិ ការេស្សាមា’’តិ សន្តជ្ជេស្សន្តិ, តេ តេសំ ភយេន អត្តនោ សន្តកានិ ខេត្តវត្ថូនិ ‘‘តុម្ហាកំយេវ តានិ, គណ្ហថា’’តិ និយ្យាតេត្វា អត្តនោ គេហានិ បវិសិត្វា ភីតា និបជ្ជិស្សន្តិ. បាបភិក្ខូបិ បេសលេ ភិក្ខូ យថារុចិ វិហេឋេស្សន្តិ, បេសលា ភិក្ខូ បដិសរណំ អលភមានា អរញ្ញំ បវិសិត្វា គហនដ្ឋានេសុ និលីយិស្សន្តិ, ឯវំ ហីនជច្ចេហិ ចេវ បាបភិក្ខូហិ ច ឧបទ្ទុតានំ ជាតិមន្តកុលបុត្តានញ្ចេវ បេសលភិក្ខូនញ្ច ឯឡកានំ ភយេន តសវកានំ បលាយនកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. អយំ សោឡសមស្ស វិបាកោ. ឯវំ តស្ស តស្ស អត្ថស្ស បុព្ពនិមិត្តភូតេ សោឡស សុបិនេ បស្សិ. តេន វុត្តំ – ‘‘កោសលរាជា វិយ សោឡស សុបិនេ’’តិ. ឯត្ថ ច បុព្ពនិមិត្តតោ អត្តនោ អត្ថានត្ថនិមិត្តំ សុបិនំ បស្សន្តោ អត្តនោ កម្មានុភាវេន បស្សតិ, កោសលរាជា វិយ លោកស្ស អត្ថានត្ថនិមិត្តំ សុបិនំ បស្សន្តោ បន សព្ពសត្តសាធារណកម្មានុភាវេន បស្សតីតិ វេទិតព្ពំ.

កុទ្ធា ហិ ទេវតាតិ នាគមហាវិហារេ មហាថេរស្ស កុទ្ធា ទេវតា វិយ. រោហណេ កិរ នាគមហាវិហារេ មហាថេរោ ភិក្ខុសង្ឃំ អនបលោកេត្វាវ ឯកំ នាគរុក្ខំ ឆិន្ទាបេសិ. រុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា ថេរស្ស កុទ្ធា បឋមមេវ នំ សច្ចសុបិនេន បលោភេត្វា បច្ឆា ‘‘ឥតោ តេ សត្តទិវសមត្ថកេ ឧបដ្ឋាកោ រាជា មរិស្សតី’’តិ សុបិនេ អារោចេសិ. ថេរោ តំ កថំ អាហរិត្វា រាជោរោធានំ អាចិក្ខិ. តា ឯកប្បហារេនេវ មហាវិរវំ វិរវិំសុ. រាជា ‘‘កិំ ឯត’’ន្តិ បុច្ឆិ. តា ‘ឯវំ ថេរេន វុត្ត’’ន្តិ អារោចយិំសុ. រាជា ទិវសេ គណាបេត្វា សត្តាហេ វីតិវត្តេ ថេរស្ស ហត្ថបាទេ ឆិន្ទាបេសិ. ឯកន្តសច្ចមេវ ហោតីតិ ផលស្ស សច្ចភាវតោ វុត្តំ, ទស្សនំ បន វិបល្លត្ថមេវ. តេនេវ បហីនវិបល្លាសា បុព្ពនិមិត្តភូតម្បិ សុបិនំ ន បស្សន្តិ, ទ្វីហិ តីហិ វា ការណេហិ កទាចិ សុបិនំ បស្សន្តីតិ អាហ ‘‘សំសគ្គភេទតោ’’តិ. ‘‘អសេក្ខា ន បស្សន្តិ បហីនវិបល្លាសត្តា’’តិ វចនតោ ចតុន្នម្បិ ការណានំ វិបល្លាសោ ឯវ មូលការណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

តន្តិ សុបិនកាលេ បវត្តំ ភវង្គចិត្តំ. រូបនិមិត្តាទិអារម្មណន្តិ កម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តតោ អញ្ញំ រូបនិមិត្តាទិអារម្មណំ ន ហោតិ. ឦទិសានីតិ បច្ចក្ខតោ អនុភូតបុព្ពបរិកប្បិតរូបាទិអារម្មណានិ ចេវ រាគាទិសម្បយុត្តានិ ច. សព្ពោហារិកចិត្តេនាតិ បកតិចិត្តេន. ទ្វីហិ អន្តេហិ មុត្តោតិ កុសលាកុសលសង្ខាតេហិ ទ្វីហិ អន្តេហិ មុត្តោ. អាវជ្ជនតទារម្មណក្ខណេតិ ឥទំ យាវ តទារម្មណុប្បត្តិ, តាវ បវត្តំ ចិត្តវារំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘សុបិនេនេវ ទិដ្ឋំ វិយ មេ, សុតំ វិយ មេតិ កថនកាលេ បន អព្យាកតោយេវ អាវជ្ជនមត្តស្សេវ ឧប្បជ្ជនតោ’’តិ វទន្តិ. ឯវំ វទន្តេហិ បញ្ចទ្វារេ ទុតិយមោឃវារេ វិយ មនោទ្វារេបិ អាវជ្ជនំ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជិត្វា ជវនដ្ឋានេ ឋត្វា ភវង្គំ ឱតរតីតិ អធិប្បេតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ ឯកចិត្តក្ខណិកស្ស អាវជ្ជនស្ស ឧប្បត្តិយំ ‘‘ទិដ្ឋំ វិយ មេ, សុតំ វិយ មេ’’តិ កប្បនាយ អសម្ភវតោ.

ឯត្ថ ច ‘‘សុបិនន្តេបិ តទារម្មណវចនតោ បច្ចុប្បន្នវសេន វា អតីតវសេន វា សភាវធម្មាបិ សុបិនន្តេ អារម្មណំ ហោន្តី’’តិ វទន្តិ. ‘‘យទិបិ សុបិនន្តេ វិភូតំ ហុត្វា ឧបដ្ឋិតេ រូបាទិវត្ថុម្ហិ តទារម្មណំ វុត្តំ, តថាបិ សុបិនន្តេ ឧបដ្ឋិតនិមិត្តស្ស បរិកប្បវសេន គហេតព្ពតាយ ទុព្ពលភាវតោ ទុព្ពលវត្ថុកត្តាតិ វុត្ត’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘ករជកាយស្ស និរុស្សាហសន្តភាវប្បត្តិតោ តន្និស្សិតំ ហទយវត្ថុ ន សុប្បសន្នំ ហោតិ, តតោ តន្និស្សិតាបិ ចិត្តុប្បត្តិ ន សុប្បសន្នា អសុប្បសន្នវដ្ដិនិស្សិតទីបប្បភា វិយ, តស្មា ទុព្ពលវត្ថុកត្តាតិ ឯត្ថ ទុព្ពលហទយវត្ថុកត្តា’’តិ អត្ថំ វទន្តិ, វីមំសិត្វា យុត្តតរំ គហេតព្ពំ.

សុបិនន្តចេតនាតិ មនោទ្វារិកជវនវសេន បវត្តា សុបិនន្តេ ចេតនា. សុបិនញ្ហិ បស្សន្តោ មនោទ្វារិកេនេវ ជវនេន បស្សតិ, ន បញ្ចទ្វារិកេន. បដិពុជ្ឈន្តោ ច មនោទ្វារិកេនេវ បដិពុជ្ឈតិ, ន បញ្ចទ្វារិកេន. និទ្ទាយន្តស្ស ហិ មហាវដ្ដិំ ជាលេត្វា ទីបេ ចក្ខុសមីបំ ឧបនីតេ បឋមំ ចក្ខុទ្វារិកំ អាវជ្ជនំ ភវង្គំ ន អាវដ្ដេតិ, មនោទ្វារិកមេវ អាវដ្ដេតិ, អថ ជវនំ ជវិត្វា ភវង្គំ ឱតរតិ. ទុតិយវារេ ចក្ខុទ្វារិកំ អាវជ្ជនំ ភវង្គំ អាវដ្ដេតិ, តតោ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ ជវនបរិយោសានានិ បវត្តន្តិ, តទនន្តរំ ភវង្គំ បវត្តតិ. តតិយវារេ មនោទ្វារិកអាវជ្ជនេន ភវង្គេ អាវដ្ដិតេ មនោទ្វារិកជវនំ ជវតិ, តេន ចិត្តេន ‘‘កិំ អយំ ឥមស្មិំ ឋានេ អាលោកោ’’តិ ជានាតិ. តថា និទ្ទាយន្តស្ស កណ្ណសមីបេ តូរិយេសុ បគ្គហិតេសុ ឃានសមីបេ សុគន្ធេសុ វា ទុគ្គន្ធេសុ វា បុប្ផេសុ ឧបនីតេសុ មុខេ សប្បិម្ហិ វា ផាណិតេ វា បក្ខិត្តេ បិដ្ឋិយំ បាណិនា បហារេ ទិន្នេ បឋមំ សោតទ្វារិកាទីនិ អាវជ្ជនានិ ភវង្គំ ន អាវដ្ដេន្តិ, មនោទ្វារិកមេវ អាវដ្ដេតិ, អថ ជវនំ ជវិត្វា ភវង្គំ ឱតរតិ. ទុតិយវារេ សោតទ្វារិកាទីនិ អាវជ្ជនានិ ភវង្គំ អាវដ្ដេន្តិ, តតោ សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណាទីនិ ជវនបរិយោសានានិ បវត្តន្តិ, តទនន្តរំ ភវង្គំ បវត្តតិ. តតិយវារេ មនោទ្វារិកអាវជ្ជនេន ភវង្គេ អាវដ្ដិតេ មនោទ្វារិកជវនំ ជវតិ, តេន ចិត្តេន ញត្វា ‘‘កិំ អយំ ឥមស្មិំ ឋានេ សទ្ទោ, សង្ខសទ្ទោ ភេរិសទ្ទោ’’តិ វា ‘‘កិំ អយំ ឥមស្មិំ ឋានេ គន្ធោ, មូលគន្ធោ សារគន្ធោ’’តិ វា ‘‘កិំ ឥទំ មយ្ហំ មុខេ បក្ខិត្តំ, សប្បិ ផាណិត’’ន្តិ វា ‘‘កេនម្ហិ បិដ្ឋិយំ បហដោ, អតិថទ្ធោ មេ បហារោ’’តិ វា វត្តា ហោតិ, ឯវំ មនោទ្វារិកជវនេនេវ បដិពុជ្ឈតិ, ន បញ្ចទ្វារិកេន. សុបិនម្បិ តេនេវ បស្សតិ, ន បញ្ចទ្វារិកេន.

អស្សាតិ អស្ស អាបត្តិនិកាយស្ស. ននុ ច អយុត្តោយំ និទ្ទេសោ ‘‘សង្ឃោ អាទិម្ហិ ចេវ សេសេ ច ឥច្ឆិតព្ពោ អស្សា’’តិ. ន ហិ អាបត្តិនិកាយស្ស អាទិម្ហិ ចេវ សេសេ ច សង្ឃោ ឥច្ឆិតោ, កិញ្ចរហិ វុដ្ឋានស្សាតិ ឥមំ ចោទនំ មនសិ សន្និធាយ យថា ន វិរុជ្ឈតិ, តថា អធិប្បាយំ វិវរន្តោ ‘‘កិំ វុត្តំ ហោតី’’តិអាទិមាហ. អាបត្តិតោ វុដ្ឋានស្ស អាទិម្ហិ ចេវ សេសេ ច ឥច្ឆិតោ សង្ឃោ អាបត្តិយាវ ឥច្ឆិតោ នាម ហោតីតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. អាបត្តិវុដ្ឋានន្តិ អាបត្តិតោ វុដ្ឋានំ, អនាបត្តិកភាវូបគមនន្តិ អត្ថោ. វចនការណន្តិ ‘‘សង្ឃាទិសេសោ’’តិ ឯវំ វចនេ ការណំ. សមុទាយេ និរុឡ្ហោ និកាយ-សទ្ទោ តទេកទេសេ បវត្តមានោបិ តាយ ឯវ រុឡ្ហិយា បវត្តតីតិ អាហ រុឡីសទ្ទេនាតិ. អថ វា កិញ្ចិ និមិត្តំ គហេត្វា សតិបិ អញ្ញស្មិំ តំនិមិត្តយុត្តេ កិស្មិញ្ចិទេវ វិសយេ សម្មុតិយា ចិរកាលតាវសេន និមិត្តវិរហេបិ បវត្តនិរុឡ្ហោ រុឡ្ហី នាម. យថា មហិយំ សេតីតិ មហិំសោ, គច្ឆតីតិ គោតិ, ឯវំ និកាយ-សទ្ទស្សបិ រុឡ្ហិភាវោ វេទិតព្ពោ. ឯកស្មិម្បិ វិសិដ្ឋេ សតិបិ សាមញ្ញា វិយ សមុទាយេ បវត្តវោហារោ អវយវេបិ បវត្តតីតិ អាហ អវយវេ សមូហវោហារេន វាតិ. នវមស្ស អធិប្បាយស្សាតិ វីមំសាធិប្បាយស្ស.

២៣៨-២៣៩. លោមា ឯតេសំ សន្តីតិ លោមសា, ពហុលោមាតិ វុត្តំ ហោតិ. អរោគោ ភវិស្សាមីតិ រាគបរិឡាហវូបសមតោ និរោគោ ភវិស្សាមិ. មោចនេនាតិ មោចនត្ថាយ ឧបក្កមករណេន. ឧបក្កមករណញ្ហេត្ថ មោចនន្តិ អធិប្បេតំ មោចេតិ ឯតេនាតិ កត្វា. ពីជំ ភវិស្សតីតិ ចោឡគ្គហណាទិកម្មំ សន្ធាយ វុត្តំ.

២៤០. ទ្វេ អាបត្តិសហស្សានីតិ ខណ្ឌចក្កាទិភេទំ អនាមសិត្វា វុត្តំ, ឥច្ឆន្តេន បន ខណ្ឌចក្កាទិភេទេនបិ អាបត្តិគណនា កាតព្ពា. មិស្សកចក្កន្តិ ឧភតោវឌ្ឍនកំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯត្ថ ច នីលញ្ច បីតកញ្ចាតិអាទិនា ឯកក្ខណេ អនេកវណ្ណានំ មោចនាធិប្បាយវចនំ យថាធិប្បាយេន មោចនំ ភវតុ វា មា វា, ឥមិនាបិ អធិប្បាយេន ឧបក្កមិត្វា មោចេន្តស្ស អាបត្តិ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ. ន ហិ ឯកស្មិំ ខណេ នីលាទីនំ សព្ពេសម្បិ មុត្តិ សម្ភវតិ. អញ្ញំ វទតីតិ អត្តនោ ទោសំ ឧជុំ វត្តុំ អសក្កោន្តោ បុន បុដ្ឋោ អញ្ញំ ភណតិ.

មោចនស្សាទោតិ មោចនស្ស បុព្ពភាគេ បវត្តអស្សាទោ. តេនេវ ‘‘មោចេតុំ អស្សាទោ មោចនស្សាទោ’’តិ វុត្តំ. គេហស្សិតបេមន្តិ ឯត្ថ គេហ-សទ្ទេន គេហេ ឋិតា មាតុភគិនីអាទយោ អជ្ឈត្តិកញាតកា គហិតា. តេសុ មាតុបេមាទិវសេន ឧប្បន្នោ សិនេហោ គេហស្សិតបេមំ, អញ្ញត្ថ បន គេហស្សិតបេមន្តិ បញ្ចកាមគុណិករាគោ វុច្ចតិ. សម្បយុត្តអស្សាទសីសេនាតិ រាគសម្បយុត្តសុខវេទនាមុខេន. ឯកេន បទេនាតិ គេហស្សិតបេម-បទេន.

តថេវាតិ មោចនស្សាទចេតនាយ ឯវ. បុព្ពភាគេ មោចនស្សាទវសេន កតប្បយោគំ អវិជហិត្វាវ សយិតត្តា ‘‘សចេ បន…បេ… សង្ឃាទិសេសោ’’តិ វុត្តំ. បុន សុទ្ធចិត្តេ ឧប្បន្នេ តស្ស បយោគស្ស បដិប្បស្សទ្ធត្តា ‘‘សុទ្ធចិត្តោ…បេ… អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ. ជគ្គនត្ថាយាតិ ធោវនត្ថាយ. អនោកាសន្តិ អង្គជាតប្បទេសំ.

២៦៣-២៦៤. គេហស្សិតកាមវិតក្កន្តិ បញ្ចកាមគុណសន្និស្សិតំ កាមវិតក្កំ. វត្ថិំ ទឡ្ហំ គហេត្វាតិ អង្គជាតស្ស អគ្គេ បស្សាវនិគ្គមនដ្ឋានេ ចម្មំ ទឡ្ហំ គហេត្វា. និមិត្តេ ឧបក្កមាភាវតោ ‘‘មោចនស្សាទាធិប្បាយស្សបិ មុត្តេ អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ.

២៦៥. ‘‘ឯហិ មេ ត្វំ, អាវុសោ, សាមណេរាតិ អាណត្តិយា អញ្ញេន កតោបិ បយោគោ អត្តនាវ កតោ នាម ហោតីតិ កត្វា អាបត្តិ វុត្តា. យទិ បន អនាណត្តោ សយមេវ ករោតិ, អង្គបារិបូរិយា អភាវតោ អនាបត្តី’’តិ វទន្តិ. សុត្តសាមណេរវត្ថុស្មិំ អសុចិម្ហិ មុត្តេបិ អង្គជាតស្ស គហណបច្ចយា ទុក្កដំ វុត្តំ, ន បន មុត្តបច្ចយា.

២៦៦. កាយត្ថម្ភនវត្ថុស្មិំ ចលនវសេន យថា អង្គជាតេបិ ឧបក្កមោ សម្ភវតិ, តថាបិ វិជម្ភិតត្តា អាបត្តិ វុត្តា. ‘‘បច្ឆតោ វា’’តិ វចនតោ ឧភោសុ បស្សេសុ កដិយំ ឩរុប្បទេសោបិ គហិតោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ, តស្មា ឧភោសុបិ បស្សេសុ ឋត្វា ឥមស្មិំ ឱកាសេ និមិត្តន្តិ ឧបនិជ្ឈាយន្តស្សបិ អាបត្តិយេវ. ‘‘អង្គជាត’’ន្តិ វចនតោ និមិត្តន្តិ បស្សាវមគ្គោវ វុត្តោ. ឧម្មីលននិមីលនវសេន បន ន ការេតព្ពោតិ ឧម្មីលននិមីលនប្បយោគវសឯន អាបត្តិភេទោ ន ការេតព្ពោតិ អត្ថោ. អនេកក្ខត្តុម្បិ ឧម្មីលេត្វា និមីលេត្វា ឧបនិជ្ឈាយន្តស្ស ឯកមេវ ទុក្កដន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អក្ខីនិ អវិប្ផន្ទេត្វា អភិមុខំ សម្បត្តស្ស មាតុគាមស្ស និមិត្តោលោកនេបិ អាបត្តិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ទារុធីតលិកលេបចិត្តានំ អង្គជាតុបនិជ្ឈានេបិ ទុក្កដ’’ន្តិ វទន្តិ.

២៦៧. បុប្ផាវលីតិ កីឡាវិសេសស្សាធិវចនំ. តំ កីឡន្តា នទីអាទីសុ ឆិន្នតដំ ឧទកេន ចិក្ខល្លំ កត្វា តត្ថ ឧភោ បាទេ បសារេត្វា និសិន្នា បបតន្តិ. ‘‘បុប្ផាវលិយ’’ន្តិបិ បាឋោ. បវេសេន្តស្សាតិ ទ្វិកម្មកត្តា វាលិកំ អង្គជាតន្តិ ឧភយត្ថាបិ ឧបយោគវចនំ កតំ. វាលិកន្តិ វាលិកាយាតិ អត្ថោ. ចេតនា, ឧបក្កមោ, មុច្ចនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ វេទិតព្ពានិ.

សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៦៩. ទុតិយេ យេសុ វិវដេសុ អន្ធការោ ហោតិ, តានិ វិវរន្តោតិ ព្រាហ្មណិយា សទ្ធិំ កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជិតុកាមោ ឯវមកាសិ. តេន កតស្សបិ វិប្បការស្ស អត្តនិ កតត្តា ‘‘អត្តនោ វិប្បការ’’ន្តិ វុត្តំ. ឧឡារត្តតាតិ ឧឡារចិត្តតា, បណីតាធិមុត្តតាតិ វុត្តំ ហោតិ.

២៧០. ឱតិណ្ណោតិ ឥទំ កម្មសាធនំ កត្តុសាធនំ វា ហោតីតិ តទុភយវសេន អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘យក្ខាទីហិ វិយ សត្តា’’តិអាទិមាហ. អសមបេក្ខិត្វាតិ យថាសភាវំ អនុបបរិក្ខិត្វា, យថា តេ រតិជនកា រូបាទយោ វិសយា អនិច្ចទុក្ខាសុភានត្តាការេន អវត្ថិតា, តថា អបស្សិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ.

២៧១. សញ្ញមវេលន្តិ សីលមរិយាទំ. អាចារោតិ អាចរណំ ហត្ថគហណាទិកិរិយា. អស្សាតិ ‘‘កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជេយ្យា’’តិ បទស្ស.

២៧៣. ឯតេសំ បទានំ វសេនាតិ អាមសនាទិបទានំ វសេន. ឥតោ ចិតោ ច…បេ… សញ្ចោបេតីតិ អត្តនោ ហត្ថំ វា កាយំ វា តិរិយំ ឥតោ ចិតោ ច សញ្ចារេតិ. ‘‘កាយតោ អមោចេត្វាវាតិ វចនតោ មត្ថកតោ បដ្ឋាយ ហត្ថំ ឱតារេន្តស្ស កាយតោ មោចេត្វា និវត្ថសាដកូបរិ ឱមសន្តស្ស ថុល្លច្ចយំ, សាដកតោ ឱតារេត្វា ជង្ឃតោ បដ្ឋាយ កាយំ ឱមសន្តស្ស បុន សង្ឃាទិសេសោ’’តិ វទន្តិ.

ទ្វាទសសុបិ អាមសនាទិប្បយោគេសុ ឯកេកស្មិំ បយោគេ កាយតោ អមោចិតេ ឯកេកាវ អាបត្តិ ហោតីតិ អាហ ‘‘មូលគ្គហណមេវ បមាណ’’ន្តិ. ឥទញ្ច ឯកេន ហត្ថេន កាយំ គហេត្វា ឥតរេន ហត្ថេន កាយបរាមសនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯកេន បន ហត្ថេន កាយបដិពទ្ធំ គហេត្វា ឥតរេន តត្ថ តត្ថ កាយំ បរាមសតោ បយោគគណនាយ អាបត្តិ. អយំ បន សង្ឃាទិសេសោ ន កេវលំ វត្ថុវសេនេវ, អបិច សញ្ញាវសេនបីតិ អាហ ‘‘ឥត្ថិយា ឥត្ថិសញ្ញិស្ស សង្ឃាទិសេសោ’’តិ. បាឡិយំ តិរច្ឆានគតោ ច ហោតីតិ ឯត្ថ តិរច្ឆានគតិត្ថិយា តិរច្ឆានគតបុរិសស្ស ច គហណំ វេទិតព្ពំ.

សមសារាគោតិ កាយសំសគ្គរាគេន ឯកសទិសរាគោ. បុរិមនយេនេវាតិ រជ្ជុវត្ថាទីហិ បរិក្ខិបិត្វា គហណេ វុត្តនយេន. បុន បុរិមនយេនេវាតិ សមសារាគោ វុត្តោ. អនន្តរនយេនេវាតិ កាយបដិពទ្ធអាមសននយេន. វេណិគ្គហណេន លោមានម្បិ សង្គហិតត្តា លោមានំ ផុសនេបិ សង្ឃាទិសេសោ វុត្តោ. ឥទានិ វុត្តមេវត្ថំ បកាសេតុកាមោ ‘‘ឧបាទិន្នកេន ហី’’តិអាទិមាហ.

យថានិទ្ទិដ្ឋនិទ្ទេសេតិ យថាវុត្តកាយសំសគ្គនិទ្ទេសេ. តេនាតិ តេន យថាវុត្តការណេន. សញ្ញាយ វិរាគិតម្ហីតិ សញ្ញាយ វិរទ្ធាយ. លិង្គព្យត្តយេន ‘‘វិរាគិតម្ហី’’តិ វុត្តំ. ឥមំ នាម វត្ថុន្តិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ អាគតំ សន្ធាយ វទតិ. អញ្ញម្បិ យំ កិញ្ចិ វត្ថុំ សន្ធាយ វទតីតិបិ កេចិ. សារត្តន្តិ កាយសំសគ្គរាគេន សារត្តំ. វិរត្តន្តិ កាយសំសគ្គរាគរហិតំ មាតុភគិនីអាទិំ សន្ធាយ វទតិ. ‘‘វិរត្តំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ វិរត្តំ គណ្ហិ, ទុក្កដន្តិ មាតុបេមាទិវសេន គហណេ ទុក្កដំ វុត្តំ.

ឥមាយ បាឡិយា សមេតីតិ សម្ពន្ធោ. កថំ សមេតីតិ ចេ? យទិ ហិ ‘‘ឥត្ថិយា កាយបដិពទ្ធំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ចិត្តេ ឧប្បន្នេ ឥត្ថិសញ្ញា វិរាគិតា ភវេយ្យ, កាយបដិពទ្ធគ្គហណេ ថុល្លច្ចយំ វទន្តេន ភគវតា ‘‘ឥត្ថី ច ហោតិ ឥត្ថិសញ្ញី ចា’’តិ ន វត្តព្ពំ សិយា, វុត្តញ្ច, តស្មា ‘‘ឥត្ថិយា កាយបដិពទ្ធំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ កាយំ គណ្ហន្តស្ស ឥត្ថិសញ្ញា វិរាគិតា នាម ន ហោតីតិ ‘‘កាយបដិពទ្ធំ គណ្ហិស្សាមីតិ កាយំ គណ្ហន្តោ យថាវត្ថុកមេវ អាបជ្ជតី’’តិ មហាសុមត្ថេរេន វុត្តវាទោ ឥមាយ បាឡិយា សមេតិ. យោ បនេត្ថ ‘‘សតិបិ ឥត្ថិសញ្ញាយ កាយបដិពទ្ធំ គណ្ហន្តស្ស គហណសមយេ ‘កាយបដិពទ្ធំ គណ្ហិស្សាមី’តិ សញ្ញំ ឋបេត្វា ‘ឥត្ថិំ គណ្ហាមី’តិ សញ្ញាយ អភាវតោ វត្ថុសញ្ញានំ ភិន្នត្តា អយុត្ត’’ន្តិ វទេយ្យ, សោ បុច្ឆិតព្ពោ ‘‘កិំ កាយបដិពទ្ធំ វត្ថាទិំ គណ្ហន្តោ ឥត្ថិយា រាគេន គណ្ហាតិ, ឧទាហុ វត្ថាទីសុ រាគេនា’’តិ. យទិ ‘‘វត្ថាទីសុ រាគេន គណ្ហាតី’’តិ វទេយ្យ, ឥត្ថិយា កាយបដិពទ្ធំ អហុត្វា អញ្ញត្ថ ឋិតំ វត្ថាទិំ គណ្ហន្តស្សបិ ថុល្លច្ចយំ សិយា, តស្មា ឥត្ថី ឥត្ថិសញ្ញា សារត្តភាវោ គហណញ្ចាតិ អង្គបារិបូរិសព្ភាវតោ មហាសុមត្ថេរវាទោវ យុត្តវាទោ. អដ្ឋកថាវិនិច្ឆយេហិ ច សមេតីតិ ឯត្ថាបិ អយមធិប្បាយោ – យទិ សញ្ញាវិរាគេន វិរាគិតំ នាម សិយា, ‘‘សម្ពហុលា ឥត្ថិយោ ពាហាហិ បរិក្ខិបិត្វា គណ្ហាមី’’តិ ឯវំសញ្ញិស្ស ‘‘មជ្ឈគតិត្ថិយោ កាយបដិពទ្ធេន គណ្ហាមី’’តិ ឯវរូបាយ សញ្ញាយ អភាវតោ មជ្ឈគតានំ វសេន ថុល្លច្ចយំ ន សិយា, ឯវំ សន្តេបិ អដ្ឋកថាយ ថុល្លច្ចយស្ស វុត្តត្តា សញ្ញាវិរាគេន វិរាគិតំ នាម ន ហោតីតិ អយមត្ថោ សិទ្ធោយេវាតិ. នីលេន ទុវិញ្ញេយ្យសភាវតោ កាឡិត្ថី វុត្តា.

២៧៩. សេវនាធិប្បាយោតិ ផស្សសុខសេវនាធិប្បាយោ. ឥត្ថិយា កាយេន ភិក្ខុស្ស កាយបដិពទ្ធាមសនវារេបិ ផស្សំ បដិវិជានាតីតិ ឥទំ អត្តនោ កាយបដិពទ្ធាមសនេបិ កាយសម្ពន្ធសភាវតោ វុត្តំ. ឯត្ថាតិ និស្សគ្គិយេន និស្សគ្គិយវារេ. មោក្ខាធិប្បាយោតិ ឯត្ថ បឋមំ កាយសំសគ្គរាគេ សតិបិ បច្ឆា មោក្ខាធិប្បាយស្ស អនាបត្តិ.

២៨១. បារិបន្ថិកាតិ វិលុម្បនិកា, អន្តរាយិកាតិ វុត្តំ ហោតិ. នទីសោតេន វុយ្ហមានំ មាតរន្តិ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្តំ, អញ្ញាសុបិ បន ឥត្ថីសុ ការុញ្ញាធិប្បាយេន មាតរិ វុត្តនយេន បដិបជ្ជន្តស្ស នេវត្ថិ ទោសោតិ វទន្តិ. ‘‘មាតរ’’ន្តិ វុត្តត្តា អញ្ញាសំ ន វដ្ដតីតិ វទន្តាបិ អត្ថិ. តិណណ្ឌុបកន្តិ ហិរីវេរាទិមូលេហិ កតចុម្ពដកំ. តាលបណ្ណមុទ្ទិកន្តិ តាលបណ្ណេហិ កតអង្គុលិមុទ្ទិកំ. បរិវត្តេត្វាតិ អត្តនោ និវាសនបារុបនភាវតោ អបនេត្វា, ចីវរត្ថាយ អបនាមេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ចីវរត្ថាយ បាទមូលេ ឋបេតិ, វដ្ដតីតិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ, បច្ចត្ថរណវិតានាទិអត្ថម្បិ វដ្ដតិយេវ, បូជាទិអត្ថំ តាវកាលិកម្បិ គហេតុំ វដ្ដតិ.

ឥត្ថិសណ្ឋានេន កតន្តិ ឯត្ថ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទតោ បារាជិកវត្ថុភូតតិរច្ឆានគតិត្ថីនម្បិ អនាមាសភាវតោ តាទិសំ ឥត្ថិសណ្ឋានេន កតំ តិរច្ឆានគតរូបម្បិ អនាមាសន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ភិក្ខុនីហិ បដិមារូបំ អាមសិតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ អាចរិយា. ឥត្ថិរូបានិ ទស្សេត្វា កតំ វត្ថញ្ច បច្ចត្ថរណញ្ច ភិត្តិញ្ច ឥត្ថិរូបំ អនាមសិត្វា គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ. ភិន្ទិត្វាតិ ឯត្ថ ហត្ថេន អគ្គហេត្វាវ កេនចិទេវ ទណ្ឌាទិនា ភិន្ទិតព្ពំ. ឯត្ថ ច ‘‘អនាមាសម្បិ ហត្ថេន អបរាមសិត្វា ទណ្ឌាទិនា កេនចិ ភិន្ទិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឥធ វុត្តត្តា ‘‘បំសុកូលំ គណ្ហន្តេន មាតុគាមសរីរេបិ សត្ថាទីហិ វណំ កត្វា គហេតព្ព’’ន្តិ វុត្តត្តា ច គហិតមណ្ឌូកសប្បិនិំ ទណ្ឌាទីហិ និប្បីឡេត្វា មណ្ឌូកំ វិស្សជ្ជាបេតុំ វដ្ដតិ.

មគ្គំ អធិដ្ឋាយាតិ មគ្គេ គច្ឆាមីតិ ឯវំ មគ្គសញ្ញី ហុត្វាតិ អត្ថោ. កីឡន្តេនាតិ ឥទំ គិហិសន្តកំ សន្ធាយ វុត្តំ, ភិក្ខុសន្តកំ បន យេន កេនចិ អធិប្បាយេន អនាមសិតព្ពមេវ ទុរុបចិណ្ណភាវតោ. តាលបនសាទីនីតិ ចេត្ថ អាទិ-សទ្ទេន នាឡិកេរលពុជតិបុសអលាពុកុម្ភណ្ឌបុស្សផលឯឡាលុកផលានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘យថាវុត្តផលានំយេវ ចេត្ថ កីឡាធិប្បាយេន អាមសនំ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តត្តា បាសាណសក្ខរាទីនិ កីឡាធិប្បាយេនបិ អាមសិតុំ វដ្ដតិ.

មុត្តាតិ ហត្ថិកុម្ភជាទិកា អដ្ឋវិធា មុត្តា. តថា ហិ ហត្ថិកុម្ភំ, វរាហទាឋំ, ភុជង្គសីសំ, វលាហកំ, វេឡុ, មច្ឆសិរោ, សង្ខោ, សិប្បីតិ អដ្ឋ មុត្តាយោនិយោ. តត្ថ ហត្ថិកុម្ភជា បីតវណ្ណា បភាវិហីនា. វរាហទាឋជា វរាហទាឋវណ្ណាវ. ភុជង្គសីសជា នីលាទិវណ្ណា សុវិសុទ្ធា វដ្ដលា. វលាហកជា អាភាសូរា ទុព្ពិភាគរូបា រត្តិភាគេ អន្ធការំ វិទ្ធមន្តិយោ តិដ្ឋន្តិ, ទេវូបភោគា ឯវ ច ហោន្តិ. វេឡុជា ករកផលសមានវណ្ណា ន អាភាសូរា, តេ ច វេឡូ អមនុស្សគោចរេ ឯវ បទេសេ ជាយន្តិ. មច្ឆសិរជា បាឋីនបិដ្ឋិសមអានវណ្ណា វដ្ដលា លឃវោ ច ហោន្តិ បភាវិហីនា ច, តេ ច មច្ឆា សមុទ្ទមជ្ឈេយេវ ជាយន្តិ. សង្ខជា សង្ខឧទរច្ឆវិវណ្ណា កោលផលប្បមាណាបិ ហោន្តិ បភាវិហីនាវ. សិប្បិជា បភាវិសេសយុត្តា ហោន្តិ នានាសណ្ឋានា. ឯវំ ជាតិតោ អដ្ឋវិធាសុ មុត្តាសុ យា មច្ឆសង្ខសិប្បិជា, តា សាមុទ្ទិកា. ភុជង្គជាបិ កាចិ សាមុទ្ទិកា ហោន្តិ, ឥតរា អសាមុទ្ទិកា. យស្មា ពហុលំ សាមុទ្ទិកាវ មុត្តា លោកេ ទិស្សន្តិ, តត្ថាបិ សប្បិជាវ, ឥតរា កទាចិ កាចិ, តស្មា សម្មោហវិនោទនិយំ ‘‘មុត្តាតិ សាមុទ្ទិកា មុត្តា’’តិ វុត្តំ.

មណីតិ ឋបេត្វា វេឡុរិយាទិកេ សេសោ ជោតិរសាទិភេទោ សព្ពោបិ មណិ. វេឡុរិយោតិ វំសវណ្ណមណិ. សង្ខោតិ សាមុទ្ទិកសង្ខោ. សិលាតិ កាឡសិលាបណ្ឌុសិលាសេតសិលាទិភេទា សព្ពាបិ សិលា. រជតន្តិ កហាបណាទិកំ វុត្តាវសេសំ រតនសម្មតំ. ជាតរូបន្តិ សុវណ្ណំ. លោហិតង្កោតិ រត្តមណិ. មសារគល្លន្តិ កពរមណិ. ភណ្ឌមូលត្ថាយាតិ បត្តចីវរាទិភណ្ឌមូលត្ថាយ. កុដ្ឋរោគស្សាតិ និទស្សនមត្តំ, តាយ វូបសមេតព្ពស្ស យស្ស កស្សចិ រោគស្សត្ថាយបិ វដ្ដតិយេវ. ‘‘ភេសជ្ជត្ថញ្ច អធិដ្ឋាយេវ មុត្តា វដ្ដតី’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. អាករមុត្តោតិ អាករតោ មុត្តមត្តោ. ‘‘ភណ្ឌមូលត្ថាយ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឥមិនា ច អាមសិតុម្បិ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. បចិត្វា កតោតិ កាចការេហិ បចិត្វា កតោ.

ធោតវិទ្ធោ ច រតនមិស្សោតិ អលង្ការត្ថំ កញ្ចនលតាទិំ ទស្សេត្វា កតោ រតនខចិតោ ធោតវិទ្ធោ អនាមាសោ. ធោតវិទ្ធោ ច រតនមិស្សោ ចាតិ វិសុំ វា បទំ សម្ពន្ធិតព្ពំ. បានីយសង្ខោតិ ឥមិនា ច សង្ខេន កតបានីយភាជនបិធានាទិសមណបរិក្ខារោបិ អាមសិតុំ វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. សេសន្តិ រតនមិស្សំ ឋបេត្វា អវសេសំ. មុគ្គវណ្ណំយេវ រតនសម្មិស្សំ ករោន្តិ, ន អញ្ញន្តិ អាហ ‘‘មុគ្គវណ្ណាវា’’តិ, មុគ្គវណ្ណា រតនមិស្សាវ ន វដ្ដតីតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសាតិ រតនសម្មិស្សំ ឋបេត្វា អវសេសា មុគ្គវណ្ណា នីលសិលា.

ពីជតោ បដ្ឋាយាតិ ធាតុបាសាណតោ បដ្ឋាយ. សុវណ្ណចេតិយន្តិ ធាតុករណ្ឌកំ. បដិក្ខិបីតិ ‘‘ធាតុដ្ឋបនត្ថាយ គណ្ហថា’’តិ អវត្វា ‘‘តុម្ហាកំ គណ្ហថា’’តិ បេសិតត្តា បដិក្ខិបិ. សុវណ្ណពុព្ពុឡកន្តិ សុវណ្ណតារកំ. ‘‘កេឡាបយិតុន្តិ ឥតោ ចិតោ ច សញ្ចារន្តេហិ អាមសិតុំ វដ្ដតី’’តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. កចវរមេវ ហរិតុំ វដ្ដតីតិ ចេតិយគោបកា វា ភិក្ខូ ហោន្តុ អញ្ញេ វា, ហត្ថេនបិ បុញ្ឆិត្វា កចវរំ អបនេតុំ វដ្ដតិ, មលម្បិ បមជ្ជិតុំ វដ្ដតិយេវ.

អារកូដលោហន្តិ កិត្តិមលោហំ. តីណិ ហិ កិត្តិមលោហានិ កំសលោហំ, វដ្ដលោហំ, អារកូដន្តិ. តត្ថ តិបុតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ កំសលោហំ, សីសតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ វដ្ដលោហំ, បកតិរសតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ អារកូដំ. តេនេវ តំករណេន និព្ពត្តត្តា ‘‘កិត្តិមលោហ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘ជាតរូបគតិកមេវាតិ វុត្តត្តា អារកូដំ សុវណ្ណសទិសមេវ អាមសិតុំ ន វដ្ដតិ, អញ្ញំ បន វដ្ដតី’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘អារកូដំ អនាមសិតព្ពតោ ជាតរូបគតិកមេវាតិ វុត្តំ, តស្មា ឧភយម្បិ ជាតរូបំ វិយ អាមសិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. បឋមំ វុត្តោយេវ ច អត្ថោ គណ្ឋិបទការេហិ អធិប្បេតោ. បដិជគ្គិតុំ វដ្ដតីតិ សេនាសនបដិពទ្ធត្តា វុត្តំ.

សាមិកានំ បេសេតព្ពន្តិ សាមិកានំ សាសនំ បេសេតព្ពំ. ភិន្ទិត្វាតិ ហត្ថេន អគ្គហេត្វា អញ្ញេន យេន កេនចិ ភិន្ទិត្វា. ភេរិសង្ឃាដោតិ សង្ឃដិតចម្មភេរី. វីណាសង្ឃាដោតិ សង្ឃដិតចម្មវីណា. ចម្មវិនទ្ធានំ ភេរិវីណានមេតំ អធិវចនំ. តុច្ឆបោក្ខរន្តិ អវិនទ្ធចម្មំ ភេរិបោក្ខរំ វីណាបោក្ខរញ្ច. អារោបិតចម្មន្តិ ភេរិអាទីនំ វិនទ្ធនត្ថាយ មុខវដ្ដិយំ អារោបិតចម្មំ តតោ ឧទ្ធរិត្វា វិសុំ ឋបិតចម្មញ្ច. ឱនហិតុំ វាតិ ភេរិបោក្ខរាទីនិ ចម្មំ អារោបេត្វា វិនន្ធិតុំ. ឱនហាបេតុំ វាតិ តថេវ អញ្ញេហិ វិនន្ធាបេតុំ. បារាជិកប្បហោនកកាលេតិ អកុថិតកាលេ.

២៨២. សង្កមាទិ ភូមិគតិកត្តា ន កាយបដិពទ្ធដ្ឋានិយន្តិ ទុក្កដំ វុត្តំ. ឯកបទិកសង្កមោតិ ខុទ្ទកសេតុ. សកដមគ្គសង្កមោតិ សកដមគ្គភូតោ មហាសេតុ. ឋានា ចាលេតុន្តិ រជ្ជុំ ឋានា ចាលេតុំ. បដិច្ឆាទេតព្ពាតិ អបនេតព្ពា. មនុស្សិត្ថី, ឥត្ថិសញ្ញិតា, កាយសំសគ្គរាគោ, តេន រាគេន វាយាមោ, ហត្ថគ្គាហាទិសមាបជ្ជនន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ទុដ្ឋុល្លវាចាសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៨៣. តតិយេ ឧត្តរបទលោបេន ឆិន្នឱត្តប្បា ‘‘ឆិន្និកា’’តិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘ឆិន្និកាតិ ឆិន្នឱតប្បា’’តិ.

២៨៥. យថា យុវា យុវតិន្តិ ឯតេន ឱភាសនេ និរាសង្កភាវំ ទស្សេតិ. មេថុនុបសញ្ហិតាហីតិ ឥទំ ទុដ្ឋុល្លវាចាយ សិខាប្បត្តលក្ខណទស្សនំ. ឥត្ថិលក្ខណេនាតិ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘សុភលក្ខណេនា’’តិ វុត្តំ. ន តាវ សីសំ ឯតីតិ ‘‘ឥត្ថិលក្ខណេន សមន្នាគតាសី’’តិអាទិនា វណ្ណភណនំ សង្ឃាទិសេសាបត្តិជនកំ ហុត្វា មត្ថកំ ន បាបុណាតិ. វណ្ណភណនញ្ហិ យេនាការេន ភណន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោ ហោតិ, តេនាការេន ភណន្តស្ស សិខាប្បត្តំ នាម ហោតិ. ‘‘ឥត្ថិលក្ខណេន សមន្នាគតាសីតិអាទិកំ បន ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទរាគវសេន ភណន្តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ.

ឯកាទសហិ បទេហិ អឃដិតេ សីសំ ន ឯតីតិ ‘‘អនិមិត្តាសី’’តិអាទីហិ ឯកាទសហិ បទេហិ អឃដិតេ អវណ្ណភណនំ សីសំ ន ឯតិ, អវណ្ណភណនំ នាម ន ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឃដិតេបីតិ ឯកាទសហិ បទេហិ អវណ្ណភណនេ ឃដិតេបិ. ឥមេហិ តីហិ ឃដិតេយេវ សង្ឃាទិសេសោតិ ‘‘សិខរណី’’តិអាទីហិ តីហិយេវ បទេហិ អវណ្ណភណនេ ឃដិតេយេវ សង្ឃាទិសេសោ បស្សាវមគ្គស្ស និយតវចនត្តា អច្ចោឡារិកត្តា ច. អនិមិត្តាសីតិអាទីហិ បន អដ្ឋហិ បទេហិ ឃដិតេ កេវលំ អវណ្ណភណនមេវ សម្បជ្ជតិ, ន សង្ឃាទិសេសោ, តស្មា តានិ ថុល្លច្ចយវត្ថូនីតិ កេចិ. អក្កោសនមត្តត្តា ទុក្កដវត្ថូនីតិ អបរេ. បរិព្ពាជិកាវត្ថុស្មិំ វិយ ថុល្លច្ចយមេវេត្ថ យុត្តតរំ ទិស្សតិ. កុញ្ចិកបណាលិមត្តន្តិ កុញ្ចិកាឆិទ្ទមត្តំ.

២៨៦-២៨៧. គរុកាបត្តិន្តិ ភិក្ខុនិយា កាយសំសគ្គេ បារាជិកាបត្តិំ សន្ធាយ វទតិ. ហសន្តោ ហសន្តោតិ សភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អហសន្តោបិ វាចស្សាទរាគេន បុនប្បុនំ វទតិ, អាបត្តិយេវ. កាយចិត្តតោតិ ហត្ថមុទ្ទាយ ឱភាសន្តស្ស កាយចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ.

២៨៨. តស្មា ទុក្កដន្តិ អប្បដិវិជាននហេតុ ទុក្កដំ, បដិវិជានន្តិយា បន អខេត្តបទត្តា ថុល្លច្ចយេន ភវិតព្ពំ. តេនេវ បរិព្ពាជិកាវត្ថុស្មិំ បដិវិជានន្តិយា ថុល្លច្ចយំ វក្ខតិ.

២៨៩. អសទ្ធម្មំ សន្ធាយាហាតិ ‘‘វាបិត’’ន្តិ ឥមស្ស ពីជនិក្ខេបវចនត្តា វុត្តំ. សំសីទតីតិ វហតិ បវត្តតិ. អថ វា សំសីទតីតិ សំសីទិស្សតិ. មនុស្សិត្ថី, ឥត្ថិសញ្ញិតា, ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទរាគោ, តេន រាគេន ឱភាសនំ, តង្ខណវិជាននន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

ទុដ្ឋុល្លវាចាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អត្តកាមបារិចរិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៩០. ចតុត្ថេ ចីវរន្តិ និវាសនាទិ យំ កិញ្ចិ ចីវរំ. បិណ្ឌបាតន្តិ យោ កោចិ អាហារោ. សោ ហិ បិណ្ឌោល្យេន ភិក្ខុនោ បត្តេ បតនតោ តត្ថ តត្ថ លទ្ធភិក្ខានំ បិណ្ឌានំ បាតោ សន្និបាតោតិ វា បិណ្ឌបាតោតិ វុច្ចតិ. សេនាសនន្តិ សយនញ្ច អាសនញ្ច. យត្ថ ហិ វិហារាទិកេ សេតិ និបជ្ជតិ អាសតិ និសីទតិ, តំ សេនាសនំ. បតិ ឯតិ ឯតស្មាតិ បច្ចយោតិ អាហ ‘‘បតិករណដ្ឋេន បច្ចយោ’’តិ. រោគស្ស បតិអយនដ្ឋេន វា បច្ចយោ, បច្ចនីកគមនដ្ឋេនាតិ អត្ថោ, វូបសមនត្ថេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ធាតុក្ខោភលក្ខណស្ស ហិ តំហេតុកទុក្ខវេទនាលក្ខណស្ស វា រោគស្ស បដិបក្ខភាវោ បតិអយនដ្ឋោ. យស្ស កស្សចីតិ សប្បិអាទីសុ យស្ស កស្សចិ. សប្បាយស្សាតិ ហិតស្ស វិការវូបសមេនាតិ អធិប្បាយោ. ភិសក្កស្ស កម្មំ តេន វិធាតព្ពតោ, តេនាហ ‘‘អនុញ្ញាតត្តា’’តិ. នគរបរិក្ខារេហីតិ នគរំ បរិវារេត្វា រក្ខណកេហិ. អាវាដបរិក្ខេបោ បរិខា ឧទ្ទាបោ បាការោ ឯសិកា បលិឃោ បាការមត្ថកមណ្ឌលន្តិ សត្ត នគរបរិក្ខារាតិ វទន្តិ. សេតបរិក្ខារោតិ សុវិសុទ្ធសីលាលង្ការោ. អរិយមគ្គោ ហិ ឥធ ‘‘រថោ’’តិ អធិប្បេតោ. តស្ស ច សម្មាវាចាទយោ អលង្ការដ្ឋេន ‘‘បរិក្ខារោ’’តិ វុត្តា. ចក្កវីរិយោតិ វីរិយចក្កោ. ជីវិតបរិក្ខារាតិ ជីវិតស្ស បវត្តិការណានិ. សមុទានេតព្ពាតិ សម្មា ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ អានេតព្ពា បរិយេសិតព្ពា. បរិវារោបិ ហោតិ អន្តរាយានំ បរិតោ វារណតោ, តេនាហ – ‘‘ជីវិត…បេ… រក្ខណតោ’’តិ. តត្ថ អន្តរន្តិ វិវរំ, ឱកាសោតិ អត្ថោ. រក្ខណតោតិ វេរិកានំ អន្តរំ អទត្វា អត្តនោ សាមីនំ បរិវារេត្វា ឋិតសេវកា វិយ រក្ខណតោ. អស្សាតិ ជីវិតស្ស. ការណភាវតោតិ ចិរប្បវត្តិយា ការណភាវតោ. រសាយនភូតញ្ហិ ភេសជ្ជំ សុចិរម្បិ កាលំ ជីវិតំ បវត្តេតិយេវ.

២៩១. ឧបចារេតិ យត្ថ ឋិតោ វិញ្ញាបេតុំ សក្កោតិ, តាទិសេ. កាមោ ចេវ ហេតុ ច បារិចរិយា ច អត្ថោ. សេសំ ព្យញ្ជនន្តិអាទីសុ បាឡិយំ ‘‘អត្តកាម’’ន្តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា អត្តនោ កាមំ, អត្តនោ ហេតុំ, អត្តនោ អធិប្បាយំ, អត្តនោ បារិចរិយន្តិ ចត្តារោ អត្ថា បទភាជនេ វុត្តា. តេសុ បឋមេ អត្ថវិកប្បេ កាមោ ច ហេតុ ច បារិចរិយា ច អត្ថោ, សេសំ អធិប្បាយបទមេកំ ព្យញ្ជនំ បឋមវិគ្គហេ តទត្ថស្ស អសម្ភវភាវតោ និរត្ថកត្តា. ទុតិយេ បន អត្ថវិកប្បេ អធិប្បាយោ ច បារិចរិយា ច អត្ថោ, កាមោ ច ហេតុ ចាតិ សេសំ បទទ្វយំ ព្យញ្ជនំ តេសំ តត្ថ អត្ថាភាវតោតិ ឯវំ ចត្តារិ បទានិ ទ្វិន្នំ វិគ្គហានំ វសេន យោជិតានីតិ កេចិ វទន្តិ. គណ្ឋិបទេ ច អយមេវត្ថោ វុត្តោ. ចូឡមជ្ឈិមមហាគណ្ឋិបទេសុ បន ‘‘បឋមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ កាមោ ច ហេតុ ច បារិចរិយា ច អធិប្បាយត្ថោ, សេសំ មេថុនធម្មសង្ខាតេន កាមេនាតិអាទិ វិគ្គហវាក្យំ អក្ខរវិវរណមត្តតោ ព្យញ្ជនមត្តំ. ទុតិយេ អត្ថវិកប្បេ អធិប្បាយោ ច បារិចរិយា ច អធិប្បាយត្ថោ, សេសំ អត្តនា កាមិតា ឥច្ឆិតាតិអាទិ វិគ្គហវាក្យំ អក្ខរវិវរណមត្តតោ ព្យញ្ជនមត្ត’’ន្តិ ឯវមត្ថោ វុត្តោ. ‘‘ព្យញ្ជនេ អាទរំ អកត្វា’’តិ វចនតោ អយមេវត្ថោ ឥធ យុត្តតរោតិ វិញ្ញាយតិ. ព្យញ្ជនេ អាទរំ អកត្វាតិ ឥមិនា ហិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តវិគ្គហវសេន ព្យញ្ជនេ អាទរំ អកត្វាតិ អយមត្ថោ ទីបិតោ.

ឥទានិ យថាវុត្តមេវត្ថំ បទភាជនេន សំសន្ទិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អត្តនោ កាមំ អត្តនោ ហេតុំ អត្តនោ បារិចរិយន្តិ ហិ វុត្តេ ជានិស្សន្តិ បណ្ឌិតា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘អត្តនោ ហេតុ’’ន្តិ វុត្តេ អត្តនោ អត្ថាយាតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ. ‘‘អត្តនោ កាមំ អត្តនោ បារិចរិយ’’ន្តិ ច វុត្តេ កាមេន បារិចរិយាតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ. តស្មា អត្តនោ កាមំ អត្តនោ ហេតុំ អត្តនោ បារិចរិយន្តិ ឥមេហិ តីហិ បទេហិ អត្តនោ អត្ថាយ កាមេន បារិចរិយា អត្តកាមបារិចរិយាតិ អយមត្ថវិកប្បោ វុត្តោតិ វិញ្ញូ ជានិស្សន្តិ. ‘‘អត្តនោ អធិប្បាយ’’ន្តិ វុត្តេ បន អធិប្បាយសទ្ទស្ស កាមិតសទ្ទេន សមានត្ថភាវតោ អត្តនោ បារិចរិយន្តិ ឥមស្ស ច ឧភយវិគ្គហសាមញ្ញតោ អត្តនោ ឥច្ឆិតកាមិតដ្ឋេន អត្តកាមបារិចរិយាតិ អយមត្ថវិកប្បោ ទ្វីហិ បទេហិ ទស្សិតោតិ វិញ្ញូ ជានិស្សន្តីតិ.

ឯតទគ្គន្តិ ឯសា អគ្គា. ទុដ្ឋុល្លវាចាសិក្ខាបទេ កិញ្ចាបិ មេថុនយាចនំ អាគតំ, តថាបិ តំ ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទរាគវសេន វុត្តំ, ឥធ បន អត្តនោ មេថុនស្សាទរាគវសេនាតិ អយំ វិសេសោ. វិនីតវត្ថូសុ ‘‘តេន ហិ ភគិនិ អគ្គទានំ ទេហី’’តិ ឥទំ អត្តនោ អត្ថាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. មនុស្សិត្ថី, ឥត្ថិសញ្ញិតា, អត្តកាមបារិចរិយាយ រាគោ, តេន រាគេន វណ្ណភណនំ, តង្ខណវិជាននន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

អត្តកាមបារិចរិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៩៦. បញ្ចមេ បណ្ឌិតស្ស ភាវោ បណ្ឌិច្ចំ, ញាណស្សេតំ អធិវចនំ. គតិមន្តាតិ ញាណគតិយា សមន្នាគតា. បណ្ឌិតាតិ ឥមិនា សភាវញាណេន សមន្នាគតតា វុត្តា, ព្យត្តាតិ ឥមិនា ឥត្ថិកត្តព្ពេសុ វិសារទបញ្ញាយ. តេនាហ ‘‘ឧបាយញ្ញូ វិសារទា’’តិ. មេធាវិនីតិ ឋានុប្បត្តិបញ្ញាសង្ខាតាយ តស្មិំ តស្មិំ អត្ថកិច្ចេ ឧបដ្ឋិតេ ឋានសោ តង្ខណេ ឯវ ឧប្បជ្ជនបញ្ញាយ សមន្នាគតា. តេនាហ ‘‘ទិដ្ឋំ ទិដ្ឋំ ករោតី’’តិ. ឆេកាតិ យាគុភត្តសម្បាទនាទីសុ និបុណា. ឧដ្ឋានវីរិយសម្បន្នាតិ កាយិកេន វីរិយេន សមន្នាគតា, យថា អញ្ញា កុសីតា និសិន្នដ្ឋានេ និសិន្នាវ ហោន្តិ, ឋិតដ្ឋានេ ឋិតាវ, ឯវំ អហុត្វា វិប្ផារិកេន ចិត្តេន សព្ពកិច្ចំ និប្ផាទេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. កុមារិកាយាតិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ, ហេតុម្ហិ វា ករណវចនំ. តេនាហ ‘‘កុមារិកាយ ការណា’’តិ. អាវហនំ អាវាហោ, បរិគ្គហភាវេន ទារិកាយ គណ្ហាបនំ, តថា ទាបនំ វិវាហោ. តេនាហ ‘‘ទារកស្សា’’តិអាទិ.

២៩៧-២៩៨. ភត្តបាចនំ សន្ធាយ រន្ធាបនំ វុត្តំ, យស្ស កស្សចិ បាចនំ សន្ធាយ បចាបនំ វុត្តំ. ទុដ្ឋុំ កុលំ គតា ទុគ្គតាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘យត្ថ វា គតា’’តិអាទិមាហ. អាហរណំ អាហារោ. ន ឧបាហដន្តិ ន ទិន្នំ. កយោ គហណំ, វិក្កយោ ទានំ. តទុភយំ សង្គណ្ហិត្វា ‘‘វោហារោ’’តិ វុត្តំ. មណ្ឌិតបសាធិតោតិ ឯត្ថ ពាហិរុបករណេន អលង្ករណំ មណ្ឌនំ, អជ្ឈត្តិកានំ កេសាទីនំយេវ សណ្ឋបនំ បសាធនំ.

៣០០. ‘‘អព្ភុតំ កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ ឥមិនា ទុក្កដំ ហោតីតិ ទីបេតិ. ‘‘បរាជិតេន ទាតព្ព’’ន្តិ វុត្តត្តា អទេន្តោ ធុរនិក្ខេបេន ការេតព្ពោ. អចិរកាលេ អធិការោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អចិរកាលាធិការិកំ, សញ្ចរិត្តំ. ‘‘អចិរកាលាចារិក’’ន្តិ វា បាឋោ, អចិរកាលេ អាចារោ អជ្ឈាចារោ ឯតស្សាតិ អចិរកាលាចារិកំ.

កិញ្ចាបិ ឯហិភិក្ខូបសម្បន្នា ចេវ សរណគមនូបសម្បន្នា ច សញ្ចរិត្តាទិបណ្ណត្តិវជ្ជំ អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តិ, តេសំ បន ន សព្ពកាលិកត្តា តេ វជ្ជេត្វា សព្ពកាលានុរូបំ តន្តិំ ឋបេន្តោ ភគវា ឥធាបិ ញត្តិចតុត្ថេនេវ កម្មេន ឧបសម្បន្នំ ភិក្ខុំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្រ យ្វាយំ ភិក្ខុ…បេ… អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូ’’តិ បទភាជនំ អាហ, ន បន នេសំ សញ្ចរិត្តាទិអាបជ្ជនេ អភព្ពភាវតោ. ខីណាសវាបិ ហិ អប្បស្សុតា កិញ្ចាបិ លោកវជ្ជំ នាបជ្ជន្តិ, បណ្ណត្តិយំ បន អកោវិទត្តា វិហារការំ កុដិការំ សហាគារំ សហសេយ្យន្តិ ឯវរូបា កាយទ្វារេ អាបត្តិយោ អាបជ្ជន្តិ, សញ្ចរិត្តំ បទសោធម្មំ ឧត្តរិឆប្បញ្ចវាចំ ភូតារោចនន្តិ ឯវរូបា វចីទ្វារេ អាបត្តិយោ អាបជ្ជន្តិ, ឧបនិក្ខិត្តសាទិយនវសេន មនោទ្វារេ រូបិយបដិគ្គហណាបត្តិំ អាបជ្ជន្តិ.

៣០១. សញ្ចរណំ សញ្ចរោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ សញ្ចរី, តស្ស ភាវោ សញ្ចរិត្តំ. តេនាហ ‘‘សញ្ចរណភាវ’’ន្តិ, ឥត្ថិបុរិសានំ អន្តរេ សញ្ចរណភាវន្តិ អត្ថោ. ជាយត្តនេ ជារត្តនេតិ ច និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ, ជាយភាវត្ថំ ជារភាវត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ជាយភាវេតិ ភរិយភាវាយ. ជារភាវេតិ សាមិកភាវាយ. កិញ្ចាបិ ឥមស្ស បទភាជនេ ‘‘ជារី ភវិស្សសី’’តិ ឥត្ថិលិង្គវសេន បទភាជនំ វុត្តំ, ជារត្តនេតិ បន និទ្ទេសស្ស ឧភយលិង្គសាធារណត្តា បុរិសលិង្គវសេនបិ យោជេត្វា អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥត្ថិយា មតិំ បុរិសស្ស អារោចេន្តោ ជារត្តនេ អារោចេតី’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថ ហិ ‘‘ជារោ ភវិស្សសី’’តិ ឥត្ថិយា មតិំ បុរិសស្ស អារោចេន្តោ ជារត្តនេ អារោចេតិ នាម. បាឡិយំ បន ឥត្ថិលិង្គវសេនេវ យោជនា កតា, តទនុសារេន បុរិសលិង្គវសេនបិ សក្កា យោជេតុន្តិ.

ឥទានិ បាឡិយំ វុត្តនយេនបិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. បតិ ភវិស្សសីតិ វុត្តមេវត្ថំ ‘‘សាមិកោ ភវិស្សសី’’តិ បរិយាយវចនេន វិសេសេត្វា ទស្សេតិ. ឥទញ្ច ជារត្តនេតិ និទ្ទេសស្ស ឧភយលិង្គសាធារណត្តា វុត្តំ. មុហុត្តិកា ភវិស្សសីតិ អសាមិកំ សន្ធាយ វុត្តំ, ជារី ភវិស្សសីតិ សសាមិកំ សន្ធាយ. អន្តមសោ តង្ខណិកាយបីតិ ឥទំ និទស្សនមត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯតេនេវុបាយេនា’’តិអាទិ.

៣០៣. សេរិវិហារន្តិ សច្ឆន្ទចារំ. អត្តនោ វសន្តិ អត្តនោ អាណំ. គោត្តន្តិ គោតមគោត្តាទិកំ គោត្តំ. ធម្មោតិ បណ្ឌរង្គបរិព្ពាជកាទីនំ, តេសំ តេសំ វា កុលានំ ធម្មោ. គោត្តវន្តេសុ គោត្តសទ្ទោ, ធម្មចារីសុ ច ធម្មសទ្ទោ វត្តតីតិ អាហ ‘‘សគោត្តេហី’’តិអាទិ. តត្ថ សគោត្តេហីតិ សមានគោត្តេហិ, ឯកវំសជាតេហីតិ អត្ថោ. សហធម្មិកេហីតិ ឯកស្ស សត្ថុសាសនេ សហចរិតព្ពធម្មេហិ, សមានកុលធម្មេហិ វា. តេនេវាហ ‘‘ឯកំ សត្ថារ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ‘‘ឯកំ សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតេហី’’តិ ឥមិនា បណ្ឌរង្គបរិព្ពាជកាទយោ វុត្តា, ឯកគណបរិយាបន្នេហីតិ មាលាការាទិឯកគណបរិយាបន្នេហិ.

សសាមិកា សារក្ខា. យស្សា គមនេ រញ្ញា ទណ្ឌោ ឋបិតោ, សា សបរិទណ្ឌា. បច្ឆិមានំ ទ្វិន្នន្តិ សារក្ខសបរិទណ្ឌានំ មិច្ឆាចារោ ហោតិ តាសំ សសាមិកភាវតោ. ន ឥតរាសន្តិ ឥតរាសំ មាតុរក្ខិតាទីនំ អដ្ឋន្នំ បុរិសន្តរគមនេ នត្ថិ មិច្ឆាចារោ តាសំ អសាមិកភាវតោ. យា ហិ សាមិកស្ស សន្តកំ ផស្សំ ថេនេត្វា បរេសំ អភិរតិំ ឧប្បាទេន្តិ, តាសំ មិច្ឆាចារោ, ន ច មាតាទយោ តាសំ ផស្សេ ឥស្សរា. មាតាទយោ ហិ ន អត្តនា ផស្សានុភវនត្ថំ តា រក្ខន្តិ, កេវលំ អនាចារំ និសេធេន្តា បុរិសន្តរគមនំ តាសំ វារេន្តិ. បុរិសស្ស បន ឯតាសុ អដ្ឋសុបិ ហោតិយេវ មិច្ឆាចារោ មាតាទីហិ យថា បុរិសេន សទ្ធិំ សំវាសំ ន កប្បេតិ, តថា រក្ខិតត្តា បរេសំ រក្ខិតគោបិតំ ផស្សំ ថេនេត្វា ផុដ្ឋភាវតោ.

ធនេន កីតាតិ ភរិយភាវត្ថំ ធនេន កីតា. តេនាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. ភោគេនាតិ ភោគហេតុ. ភោគត្ថញ្ហិ វសន្តី ‘‘ភោគវាសិនី’’តិ វុច្ចតិ. លភិត្វាតិ យោ នំ វាសេតិ, តស្ស ហត្ថតោ លភិត្វា. ឧទកបត្តំ អាមសិត្វា គហិតា ឱទបត្តកិនី. តេនាហ ‘‘ឧភិន្ន’’ន្តិអាទិ. ធជេន អាហដាតិ ឯត្ថ ធជយោគតោ សេនាវ ធជសទ្ទេន វុត្តា, ឧស្សិតទ្ធជាយ សេនាយ អាហដាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឧស្សិតទ្ធជាយា’’តិអាទិ.

៣០៥. ពហិទ្ធា វិមដ្ឋំ នាម ហោតីតិ អញ្ញត្ថ អារោចិតំ នាម ហោតិ. តំ កិរិយំ សម្បាទេស្សតីតិ តស្សា អារោចេត្វា តំ កិច្ចំ សម្បាទេតុ វា មា វា, តំកិរិយាសម្បាទនេ យោគ្យតំ សន្ធាយ វុត្តំ. ទារកំ ទារិកញ្ច អជានាបេត្វា តេសំ មាតាបិតុអាទីហិ មាតាបិតុអាទីនំយេវ សន្តិកំ សាសនេ បេសិតេបិ ហរណវីមំសនបច្ចាហរណសង្ខាតាយ តិវង្គសម្បត្តិយា សង្ឃាទិសេសោ ហោតិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យំ ឧទ្ទិស្ស សាសនំ បេសិតំ, តំយេវ សន្ធាយ តស្សា មាតុអាទីនំ អារោចិតេ វត្ថុនោ ឯកត្តា មាតុអាទយោបិ ខេត្តមេវាតិ ខេត្តមេវ ឱតិណ្ណភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមី’’តិអាទិ ឧទាហដំ. ឥមិនា សមេតីតិ ឯត្ថាយមធិប្បាយោ – យថា សយំ អនារោចេត្វា អញ្ញេន អន្តេវាសិអាទិនា អារោចាបេន្តស្ស វិសង្កេតោ នត្ថិ, ឯវំ តស្សា សយំ អនារោចេត្វា អារោចនត្ថំ មាតុអាទីនំ វទន្តស្សបិ នត្ថិ វិសង្កេតោតិ. ឃរំ នយតីតិ ឃរណី. មូលដ្ឋានញ្ច វសេនាតិ ឯត្ថ បុរិសស្ស មាតុអាទយោ សាសនបេសនេ មូលភូតត្តា ‘‘មូលដ្ឋា’’តិ វុច្ចន្តិ. មាតុរក្ខិតាយ មាតា ភិក្ខុំ បហិណតីតិ ឯត្ថ អត្តនោ វា ធីតុ សន្តិកំ ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ហោតូ’’តិ ភិក្ខុំ បហិណតិ, បុរិសស្ស វា សន្តិកំ ‘‘មម ធីតា ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ហោតូ’’តិ បហិណតីតិ គហេតព្ពំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. បុព្ពេ វុត្តនយត្តាតិ បឋមសង្ឃាទិសេសេ វុត្តនយត្តា.

៣៣៨. ឯត្តោវ បក្កមតីតិ បុន អាគន្ត្វា អាណាបកស្ស អនារោចេត្វា តតោយេវ បក្កមតិ. អញ្ញេន ករណីយេនាតិ គមនហេតុវិសុទ្ធិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តេនេវ បន ករណីយេន គន្ត្វាបិ កិញ្ចិ អនារោចេន្តោ ន វីមំសតិ នាម. អនភិនន្ទិត្វាតិ ឥទំ តថា បដិបជ្ជមានំ សន្ធាយ វុត្តំ, សតិបិ អភិនន្ទនេ សាសនំ អនារោចេន្តោ បន ន វីមំសតិ នាម. តតិយបទេ វុត្តនយេនាតិ ‘‘សោ តស្សា វចនំ អនភិនន្ទិត្វា’’តិអាទិនា វុត្តនយេន. វត្ថុគណនាយាតិ សម្ពហុលានំ ឥត្ថិបុរិសានំ សមភាវេ សតិ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ ឥត្ថិបុរិសវត្ថូនំ គណនាយ. សចេ បន ឯកតោ អធិកា ហោន្តិ, អធិកានំ គណនាយ អាបត្តិភេទោ វេទិតព្ពោ.

៣៣៩-៣៤០. បាឡិយំ ចតុត្ថវារេ អសតិបិ ‘‘គច្ឆន្តោ ន សម្បាទេតិ, អាគច្ឆន្តោ វិសំវាទេតិ, អនាបត្តី’’តិ ឥទំ អត្ថតោ អាបន្នមេវាតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ចតុត្ថេ អនាបត្តី’’តិ. ការុកានន្តិ វឌ្ឍកីអាទីនំ. តច្ឆកអយោការតន្តវាយរជកន្ហាបិតកា បញ្ច ការវោ ‘‘ការុកា’’តិ វុច្ចន្តិ. ឯវរូបេន…បេ… អនាបត្តីតិ តាទិសំ គិហិវេយ្យាវច្ចម្បិ ន ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ.

កាយតោ សមុដ្ឋាតីតិ បណ្ណត្តិំ វា អលំវចនីយភាវំ វា អជានន្តស្ស កាយតោ សមុដ្ឋាតិ. វាចតោ សមុដ្ឋាតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. កាយវាចតោ សមុដ្ឋាតីតិ បណ្ណត្តិំ ជានិត្វា អលំវចនីយភាវំ អជានន្តស្សបិ កាយវាចតោ សមុដ្ឋាតីតិ វេទិតព្ពំ. អលំវចនីយា ហោន្តីតិ ទេសចារិត្តវសេន បណ្ណទានាទិនា បរិច្ចត្តា ហោន្តិ. បណ្ណត្តិំ បន ជានិត្វាតិ ឯត្ថ អលំវចនីយភាវំ វាតិ ច ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘តទុភយំ បន ជានិត្វា ឯតេហេវ តីហិ នយេហិ សមាបជ្ជន្តស្ស តានេវ តីណិ តទុភយជាននចិត្តេន សចិត្តកានិ ហោន្តី’’តិ វុត្តំ. តស្មា បណ្ណត្តិជាននចិត្តេនាតិ ឯត្ថាបិ តទុភយជាននំ វត្តព្ពំ. ភិក្ខុំ អជានាបេត្វា អត្តនោ អធិប្បាយំ បណ្ណេ លិខិត្វា ទិន្នំ ហរន្តស្សបិ អាបត្តិ ហោតិ, ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស អចិត្តកត្តាតិ ន គហេតព្ពំ. បាឡិយំ បន ‘‘អារោចេតី’’តិ វុត្តត្តា អដ្ឋកថាយញ្ច តត្ថ តត្ថ អារោចនស្សេវ ទស្សិតត្តា កាយេន វា វាចាយ វា អារោចេន្តស្សេវ អាបត្តិ ហោតីតិ គហេតព្ពំ.

៣៤១. ទុដ្ឋុល្លាទីសុបីតិ អាទិ-សទ្ទេន សញ្ចរិត្តម្បិ សង្គណ្ហាតិ. ឯត្ថ បន កិញ្ចាបិ ឥត្ថី នាម មនុស្សិត្ថី, ន យក្ខី, ន បេតី, ន តិរច្ឆានគតា, បុរិសោ នាម មនុស្សបុរិសោ, ន យក្ខោតិអាទិ ន វុត្តំ, តថាបិ មនុស្សជាតិកាវ ឥត្ថិបុរិសា ឥធ អធិប្បេតា. តស្មា យេសុ សញ្ចរិត្តំ សមាបជ្ជតិ, តេសំ មនុស្សជាតិកតា, ន នាលំវចនីយតា, បដិគ្គណ្ហនវីមំសនបច្ចាហរណានីតិ ឥមានេត្ថ បញ្ចង្គានិ.

សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. កុដិការសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៤២. ឆដ្ឋេ ឯត្តកេនាតិ ឯត្តកេន ទារុអាទិនា. អបរិច្ឆិន្នប្បមាណាយោតិ អបរិច្ឆិន្នទារុអាទិប្បមាណាយោ. មូលច្ឆេជ្ជាយ បុរិសំ យាចិតុំ ន វដ្ដតីតិ បរសន្តកភាវតោ មោចេត្វា អត្តនោយេវ សន្តកំ កត្វា យាចិតុំ ន វដ្ដតិ. ឯវំ មូលច្ឆេជ្ជាយ អញ្ញាតកអប្បវារិតដ្ឋានតោ យាចន្តស្ស អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិយា ទុក្កដំ. ទាសំ អត្តនោ អត្ថាយ សាទិយន្តស្សបិ ទុក្កដមេវ ‘‘ទាសិទាសបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.១០, ១៩៤) វចនតោ. ញាតកបវារិតដ្ឋានតោ បន ទាសំ មូលច្ឆេជ្ជាយ យាចន្តស្ស សាទិយនវសេន ទុក្កដំ. សកកម្មំ ន យាចិតព្ពាតិ បាណាតិបាតសិក្ខាបទរក្ខណត្ថំ វុត្តំ. អនិយមេត្វាបិ ន យាចិតព្ពាតិ មនុស្សានំ អញ្ញថា គាហស្សបិ សម្ភវតោ វុត្តំ, សុទ្ធចិត្តេន បន ហត្ថកម្មំ យាចន្តស្ស អាបត្តិ នាម នត្ថិ.

សព្ពកប្បិយភាវទីបនត្ថន្តិ សព្ពសោ កប្បិយភាវទីបនត្ថំ. មូលំ ទេថាតិ វត្តុំ វដ្ដតីតិ យស្មា មូលំ ទស្សាមាតិ តេហិ បឋមំ វុត្តត្តា វិញ្ញត្តិ ន ហោតិ, យស្មា ច មូលន្តិ ភណិតំ សាមញ្ញវចនតោ អកប្បិយវចនំ ន ហោតិ, តស្មា មូលំ ទេថាតិ វត្តុំ វដ្ដតិ. អនជ្ឈាវុត្ថកន្តិ អបរិគ្គហិតំ. អកប្បិយកហាបណាទិ ន ទាតព្ពន្តិ កិញ្ចាបិ អកប្បិយកហាបណាទិំ អសាទិយន្តេន កប្បិយវោហារតោ ទាតុំ វដ្ដតិ, តថាបិ សារុប្បំ ន ហោតិ. មនុស្សា ច ឯតស្ស សន្តកំ កិញ្ចិ អត្ថីតិ វិហេឋេតព្ពំ មញ្ញន្តីតិ អកប្បិយកហាបណាទិទានំ បដិក្ខិត្តំ. តថេវ បាចេត្វាតិ ហត្ថកម្មវសេនេវ បាចេត្វា. ‘‘កិំ, ភន្តេ’’តិ ឯត្តកេបិ បុច្ឆិតេ យទត្ថាយ បវិដ្ឋោ, តំ កថេតុំ វដ្ដតិ បុច្ឆិតបញ្ហត្តា.

វត្តន្តិ ចារិត្តំ, អាបត្តិ បន ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. កប្បិយំ ការាបេត្វា បដិគ្គហេតព្ពានីតិ សាខាយ លគ្គរជស្មិំ បត្តេ បតិតេបិ សាខំ ឆិន្ទិត្វា ខាទិតុកាមតាយបិ សតិ សុខបរិភោគត្ថំ វុត្តំ. ‘‘នទិំ វា…បេ… អាហរា’’តិ វត្ថុំ វដ្ដតីតិ អបរិគ្គហិតត្តា វុត្តំ. គេហតោ…បេ… បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ បរិគ្គហិតឧទកត្តា វិញ្ញត្តិយា ទុក្កដំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. អលជ្ជីហិ…បេ… ន ការេតព្ពន្តិ ឥទំ ឧត្តរិភង្គាធិការត្តា អជ្ឈោហរណីយំ សន្ធាយ វុត្តំ. ពាហិរបរិភោគេសុ បន អលជ្ជីហិបិ ហត្ថកម្មំ ការេតុំ វដ្ដតីតិ.

គោណំ បន…បេ… អាហរាបេតុំ ន វដ្ដតីតិ អត្តនោ អត្ថាយ មូលច្ឆេជ្ជវសេន អាហរាបេតុំ ន វដ្ដតិ. អាហរាបេន្តស្ស ទុក្កដន្តិ អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិយា ទុក្កដំ. អត្តនោ អត្ថាយ សាទិយនេបិ ទុក្កដមេវ ‘‘ហត្ថិគវាស្សវឡវបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.១០, ១៩៤) វុត្តត្តា. តេនេវាហ ‘‘ញាតកបវារិតដ្ឋានតោបិ មូលច្ឆេជ្ជាយ យាចិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ. រក្ខិត្វាតិ យថា ចោរា ន ហរន្តិ, ឯវំ រក្ខិត្វា. ជគ្គិត្វាតិ តិណទានាទីហិ ជគ្គិត្វា. ន សម្បដិច្ឆិតព្ពន្តិ អត្តនោ អត្ថាយ គោណេ សាទិយនស្ស បដិក្ខិត្តត្តា វុត្តំ.

សកដំ ទេថាតិ…បេ… វដ្ដតីតិ មូលច្ឆេជ្ជវសេន សកដំ ទេថាតិ វត្តុំ ន វដ្ដតិ. តាវកាលិកំ វដ្ដតីតិ តាវកាលិកំ កត្វា សព្ពត្ថ យាចិតុំ វដ្ដតិ. វល្លិអាទីសុ ច បរបរិគ្គហិតេសុ ឯសេវ នយោតិ យោជេតព្ពំ. គរុភណ្ឌប្បហោនកេសុយេវ ច វល្លិអាទីសូតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន វេឡុមុញ្ជបព្ពជតិណមត្តិកានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. យំ បន វត្ថុវសេន អប្បំ ហុត្វា អគ្ឃវសេន មហន្តំ ហរិតាលហិង្គុលកាទិ, តំ គរុភណ្ឌំ អប្បហោន្តម្បិ យាចិតុំ ន វដ្ដតីតិ វទន្តិ.

សាតិ វិញ្ញត្តិំ បរាមសតិ. សា ច ឥធ បរិកថាទិនា យេន កេនចិ អធិប្បាយវិញ្ញាបនំ វិញ្ញត្តីតិ គហេតព្ពា. តេនាហ ‘‘សព្ពេន សព្ព’’ន្តិ, សព្ពប្បការេនាតិ អត្ថោ. តេន ‘‘បរិកថាទិវសេនបិ វិញ្ញាបនំ ន វដ្ដតី’’តិ ទីបេតិ. បរិកថោភាសនិមិត្តកម្មម្បិ ហិ ចីវរបិណ្ឌបាតេសុ ទ្វីសុ បច្ចយេសុ ន វដ្ដតិ. ឥទានិ សេនាសនបច្ចយេ អធិប្បេតំ វិញ្ញត្តិំ បរិកថាទីហិ វិសេសេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អាហរ ទេហីតិ វិញ្ញត្តិមត្តមេវ ន វដ្ដតី’’តិ អាហ. បរិកថោភាសនិមិត្តកម្មានិ វដ្ដន្តីតិ ឯត្ថ បរិកថា នាម បរិយាយេន កថនំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស សេនាសនំ សម្ពាធន្តិអាទិវចនំ. ឱភាសោ នាម ឧជុកមេវ អកថេត្វា យថា អធិប្បាយោ វិភូតោ ហោតិ, ឯវំ ឱភាសនំ, ឧបាសកា, តុម្ហេ កុហិំ វសថាតិ? បាសាទេ, ភន្តេតិ. ភិក្ខូនំ បន, ឧបាសកា, បាសាទោ ន វដ្ដតីតិអាទិវចនំ. និមិត្តកម្មំ នាម បច្ចយេ ឧទ្ទិស្ស យថា អធិប្បាយោ វិញ្ញាយតិ, ឯវំ និមិត្តកម្មំ, សេនាសនត្ថំ ភូមិបរិកម្មាទីនិ ករោន្តស្ស ‘‘កិំ, ភន្តេ, ករោសិ, កោ ការាបេតី’’តិ វុត្តេ ‘‘ន កោចី’’តិអាទិវចនំ.

ឥទានិ គិលានបច្ចយេ វិញ្ញត្តិអាទិកំ សព្ពម្បិ វដ្ដតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘គិលានបច្ចយេ បនា’’តិអាទិ. តថា ឧប្បន្នំ បន ភេសជ្ជំ រោគេ វូបសន្តេ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, ន វដ្ដតីតិ? តត្ថ វិនយធរា ‘‘ភគវតា រោគសីសេន បរិភោគស្ស ទ្វារំ ទិន្នំ, តស្មា អរោគកាលេបិ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, អាបត្តិ ន ហោតី’’តិ វទន្តិ. សុត្តន្តិកា បន ‘‘កិញ្ចាបិ អាបត្តិ ន ហោតិ, អាជីវំ បន កោបេតិ, តស្មា សល្លេខប្បដិបត្តិយំ ឋិតស្ស ន វដ្ដតិ, សល្លេខំ កោបេតី’’តិ វទន្តិ. ឧក្កមន្តីតិ អបគច្ឆន្តិ.

៣៤៤. មណិ កណ្ឋេ អស្សាតិ មណិកណ្ឋោ, មណិនា ឧបលក្ខិតោ វា កណ្ឋោ អស្សាតិ មណិកណ្ឋោតិ មជ្ឈបទលោបីសមាសោ ទដ្ឋព្ពោ. ទេវវណ្ណន្តិ ទេវត្តភាវំ. បសន្នាការន្តិ បសន្នេហិ កាតព្ពកិច្ចំ, កាយវេយ្យាវច្ចសង្ខាតំ ឧបដ្ឋានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. មណិយាចនាយ តស្ស អនាគមនេន អត្តនោ វឌ្ឍិ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘មណិនា មេ អត្ថោ’’តិ, មន្តបទនីហារេន វា តថា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៣៤៥. វត្តមានសមីបេតិ វត្តមានស្ស សមីបេ អតីតេ. ឯវំ វត្តុំ លព្ភតីតិ ‘‘អាគតោសី’’តិ វត្តព្ពេ វត្តមានសមីបត្តា ‘‘អាគច្ឆសី’’តិ ឯវំ វត្តមានវោហារេន វត្តុំ លព្ភតិ. លក្ខណំ បនេត្ថ សទ្ទសត្ថានុសារតោ វេទិតព្ពំ. សោ ឯវ នយោតិ ‘‘អាគតោម្ហី’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘អាគច្ឆាមី’’តិ អយម្បិ វត្តមានសមីបេ វត្តមានវោហារោតិ ទស្សេតិ.

៣៤៨-៣៤៩. យស្មា បន ន សក្កា កេវលំ យាចនាយ កិញ្ចិ កាតុំ, តស្មា ‘‘សយំ យាចិតកេហិ ឧបករណេហី’’តិ អធិប្បាយត្ថោ វុត្តោ. ឧទ្ធំមុខំ លិត្តា ឧល្លិត្តា, អធោមុខំ លិត្តា អវលិត្តា. យស្មា បន ឧទ្ធំមុខំ លិម្បន្តា យេភុយ្យេន អន្តោ លិម្បន្តិ, អធោមុខំ លិម្បន្តា ច ពហិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឧល្លិត្តាតិ អន្តោលិត្តា, អវលិត្តាតិ ពហិលិត្តា’’តិ. តត្ថ ឧល្លិត្តា នាម ឋបេត្វា តុលាបិដ្ឋសង្ឃាតវាតបានធូមឆិទ្ទាទិភេទំ អលេបោកាសំ អវសេសេ លេបោកាសេ កុដ្ដេហិ សទ្ធិំ ឃដេត្វា ឆទនស្ស អន្តោ សុធាយ វា មត្តិកាយ វា លិត្តា. អវលិត្តា នាម វុត្តនយេនេវ ឆទនស្ស ពហិ លិត្តា. ឧល្លិត្តាវលិត្តា នាម តថេវ ឆទនស្ស អន្តោ ច ពហិ ច លិត្តា.

ព្យញ្ជនំ សមេតីតិ ‘‘ការយមានេនា’’តិ ហេតុកត្តុវសេន ឧទ្ទិដ្ឋបទស្ស ‘‘ការាបេន្តេនា’’តិ ហេតុកត្តុវសេនេវ និទ្ទេសស្ស កតត្តា ព្យញ្ជនំ សមេតិ. យទិ ឯវំ ‘‘ករោន្តោ វា ការាបេន្តោ វា’’តិ កស្មា តស្ស បទភាជនំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. ‘‘អត្តនា វិប្បកតំ បរេហិ បរិយោសាបេតី’’តិអាទិវចនតោ ‘‘ករោន្តេនបិ ឥធ វុត្តនយេនេវ បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ឥធ វុត្តនយេនេវាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ. ឧភោបេតេតិ ការកការាបកា. ការយមានេនាតិ ឥមិនាវ បទេន សង្គហិតាតិ កថំ សង្គហិតា. ន ហិ ការយមានោ ករោន្តោ នាម ហោតិ, ឯវំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ – យស្មា ករោន្តេនបិ ការយមានេនបិ ឥធ វុត្តនយេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពំ, តស្មា ការយមានេន ឯវំ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ វុត្តេ បគេវ ករោន្តេនាតិ ឥទំ អត្ថតោ អាគតមេវាតិ ‘‘ការយមានេនា’’តិ ភគវតា វុត្តំ. តតោ ‘‘ការយមានេនា’’តិ វុត្តេ សាមត្ថិយតោ លព្ភមានោបិ អត្ថោ តេនេវ សង្គហិតោ នាម ហោតីតិ. ព្យញ្ជនំ វិលោមិតំ ភវេយ្យាតិ យស្មា ‘‘ការយមានេនា’’តិ ឥមស្ស ‘‘ករោន្តេនា’’តិ ឥទំ បរិយាយវចនំ ន ហោតិ, តស្មា ករោន្តេន វា ការាបេន្តេន វាតិ បទត្ថវសេន និទ្ទេសេ កតេ ព្យញ្ជនំ វិរុទ្ធំ ភវេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. អត្ថមត្តមេវាតិ បទត្ថតោ សាមត្ថិយតោ ច លព្ភមានំ អត្ថមត្តមេវ.

ឧទ្ទេសោតិ ឧទ្ទិសិតព្ពោ. អព្ពោហារិកន្តិ អប្បមាណំ. ‘‘អាយាមតោ ច វិត្ថារតោ ចា’’តិ អវត្វា វិកប្បត្ថស្ស វា-សទ្ទស្ស វុត្តត្តា ឯកតោភាគេន វឌ្ឍិតេបិ អាបត្តិយេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យោ បនា’’តិអាទិមាហ. តិហត្ថាតិ វឌ្ឍកីហត្ថេន តិហត្ថា. បមាណយុត្តោ មញ្ចោតិ បកតិវិទត្ថិយា នវវិទត្ថិប្បមាណោ មញ្ចោ. បមាណិកា ការេតព្ពាតិ ឧក្កដ្ឋប្បមាណំ សន្ធាយ វុត្តត្តា ឧក្កដ្ឋប្បមាណយុត្តាវ កុដិ អទេសិតវត្ថុកា ន វដ្ដតិ, បមាណតោ បន ឩនតរា អទេសិតវត្ថុកាបិ វដ្ដតីតិ កស្សចិ សន្ទេហោ សិយាតិ តំនិវត្តនត្ថំ ‘‘បមាណតោ ឩនតរម្បី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បមាណតោ ឩនតរន្តិ បាឡិយំ វុត្តប្បមាណតោ ឩនតរំ. បច្ឆិមេន បមាណេន ចតុហត្ថតោ ឩនតរា កុដិ នាម ន ហោតីតិ ចតុហត្ថតោ បដ្ឋាយ កុដិលក្ខណប្បត្តំ កុដិំ ទស្សេតុំ ‘‘ចតុហត្ថំ បញ្ចហត្ថម្បី’’តិ វុត្តំ. កលលលេបោតិ កេនចិ សិលេសេន កតលេបោ, តម្ពមត្តិកាទិកលលលេបោ វា. អលេបោ ឯវាតិ អព្ពោហារិកាយេវាតិ អធិប្បាយោ. បិដ្ឋសង្ឃាដោ ទ្វារពាហា. ឱលោកេត្វាបីតិ អបលោកេត្វាបិ, អបលោកនកម្មវសេនបិ កាតុំ វដ្ដតីតិ អធិប្បាយោ.

៣៥៣. យថា សីហាទីនំ គោចរាយ បក្កមន្តានំ និពទ្ធគមនមគ្គោ ន វដ្ដតិ, ឯវំ ហត្ថីនម្បិ និពទ្ធគមនមគ្គោ ន វដ្ដតិ. ឯតេសន្តិ សីហាទីនំ. ចារិភូមីតិ គោចរភូមិ. ន គហិតាតិ ន វារិតាតិ អធិប្បាយោ. អារោគ្យត្ថាយាតិ និរុបទ្ទវត្ថាយ. សេសានីតិ បុព្ពណ្ណនិស្សិតាទីនិ. បុព្ពណ្ណនិស្សិតន្តិ ឯត្ថ បុព្ពណ្ណវិរុហនដ្ឋានំ បុព្ពណ្ណ-សទ្ទេន គហិតំ. តេនាហ – ‘‘សត្តន្នំ ធញ្ញានំ…បេ… ឋិត’’ន្តិ. អភិហនន្តិ ឯត្ថាតិ អព្ភាឃាតំ. ‘‘វេរិឃរ’’ន្តិ វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘ចោរានំ មារណត្ថាយ កត’’ន្តិ វុត្តំ. ធម្មគន្ធិកាតិ ហត្ថបាទាទិឆិន្ទនគន្ធិកា.

អាវិជ្ជិតុំ ន សក្កា ហោតីតិ ឆិន្ទតដាទិសម្ភវតោ ន សក្កា ហោតិ អាវិជ្ជិតុំ. បាចិនន្តិ កុដិវត្ថុសាមន្តា ចិនិតព្ពអធិដ្ឋានំ. កិញ្ចាបិ ឥធ បុព្ពបយោគសហបយោគានំ អទិន្នាទានេ វិយ វិសេសោ នត្ថិ, តថាបិ តេសំ វិភាគេន ទស្សនំ ឆិន្ទិត្វា បុន កាតព្ពាតិ ឯត្ថ កុដិយា ភេទនបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ កតំ. តទត្ថាយាតិ តច្ឆនត្ថាយ. ឯវំ កតន្តិ អទេសិតវត្ថុំ បមាណាតិក្កន្តំ វា កតំ. ទារុនា កតំ កុដ្ដំ ឯត្ថាតិ ទារុកុដ្ដិកា, កុដិ. សិលាកុដ្ដិកន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. បណ្ណសាលន្តិ ពហិ បណ្ណេហិ ឆាទេតព្ពំ ឧល្លិត្តាវលិត្តំ កុដិមេវ វទតិ. តេនេវាហ ‘‘សភិត្តិច្ឆទនំ លិម្បិស្សាមី’’តិ.

អន្តោលេបេនេវ និដ្ឋាបេតុកាមំ សន្ធាយ ‘‘អន្តោលេបេ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ពហិលេបេ វាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តស្មិំ ទ្វារពទ្ធេ វា វាតបានេ វា ឋបិតេតិ យោជេតព្ពំ. តស្សោកាសន្តិ តស្ស ទ្វារពទ្ធស្ស វា វាតបានស្ស វា ឱកាសំ. បុន វឌ្ឍេត្វា វាតិ បុព្ពេវ ឋបិតោកាសំ ខុទ្ទកំ ចេ, ភេទនេន បុន វឌ្ឍេត្វា. លេបោ ន ឃដិយតីតិ បុព្ពេ ទិន្នលេបោ ទ្វារពទ្ធេន វា វាតបានេន វា សទ្ធិំ ន ឃដិយតិ, ឯកាពទ្ធំ ហុត្វា ន តិដ្ឋតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តន្តិ ទ្វារពទ្ធំ វា វាតបានំ វា. បឋមមេវ សង្ឃាទិសេសោតិ លេបកិច្ចស្ស និដ្ឋិតត្តា ទ្វារពទ្ធំ វា វាតបានំ វា ឋបនតោ បុព្ពេយេវ សង្ឃាទិសេសោ. អដ្ឋង្គុលមត្តេន អប្បត្តច្ឆទនំ កត្វាតិ ឯត្ថ ឯវំ មេ អាបត្តិ ន សិយាតិ ភិត្តិយំ វា ឆទនេ វា ឯកង្គុលមត្តម្បិ ឱកាសំ លេបេន អឃដេត្វា ឋបេតិ, វដ្ដតីតិ វទន្តិ. មត្តិកាកុដ្ដមេវ មត្តិកាលេបសង្ខ្យំ គច្ឆតីតិ អាហ – ‘‘សចេ មត្តិកាយ កុដ្ដំ ករោតិ, ឆទនលេបេន សទ្ធិំ ឃដនេ អាបត្តី’’តិ. ឧភិន្នំ អនាបត្តីតិ បុរិមស្ស លេបស្ស អឃដិតត្តា ទុតិយស្ស អត្តុទ្ទេសិកតាសម្ភវតោ ឧភិន្នំ អនាបត្តិ, តស្មា វិនាបិ វត្តសីសេន តេន អនាណត្តោ តស្ស ករោមីតិ ករោតិ, ឧភិន្នំ អនាបត្តិយេវ. សចេ តេន អាណត្តោ ករោតិ, មូលដ្ឋស្សេវ អាបត្តិ.

៣៥៤. ឆត្តិំស ចតុក្កានិ នាម ‘‘ភិក្ខុ កុដិំ ករោតី’’តិអាទិម្ហិ បឋមវារេ អទេសិតវត្ថុកចតុក្កំ ទេសិតវត្ថុកចតុក្កំ បមាណាតិក្កន្តចតុក្កំ បមាណិកចតុក្កំ អទេសិតវត្ថុកប្បមាណាតិក្កន្តចតុក្កំ ទេសិតវត្ថុកប្បមាណិកចតុក្កន្តិ ឆ ចតុក្កានិ, ឯវំ សមាទិសតិវារាទីសុបិ បញ្ចសូតិ ឆត្តិំស. អាបត្តិភេទទស្សនត្ថំ វុត្តានីតិ ‘‘សារម្ភេ ចេ ភិក្ខុ វត្ថុស្មិំ អបរិក្កមនេ’’តិ អវិសេសេន មាតិកាយ វុត្តត្តា សារម្ភអបរិក្កមនេសុបិ សង្ឃាទិសេសោវ សិយាតិ មិច្ឆាគាហនិវត្តនត្ថំ សារម្ភេ អបរិក្កមនេ ច ទុក្កដំ, អទេសិតវត្ថុកតាយ បមាណាតិក្កន្តតាយ ច សង្ឃាទិសេសោតិ ឯវំ អាបត្តិភេទទស្សនត្ថំ វុត្តានិ.

៣៥៥-៣៦១. ‘‘ទ្វីហិ សង្ឃាទិសេសេហី’’តិ វត្តព្ពេ វិភត្តិព្យត្តយេន ច វចនព្យត្តយេន ច ទ្វិន្នំ សង្ឃាទិសេសេនាតិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ទ្វីហិ សង្ឃាទិសេសេហិ…បេ… អត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ. ‘‘អញ្ញស្ស វា ទាតព្ពា’’តិ វុត្តត្តា វិប្បកតំ កុដិំ លភិត្វា អត្តនោ អត្ថាយ ករោន្តស្សបិ អាទិតោ បដ្ឋាយ អកតត្តា អនាបត្តិយេវាតិ វទន្តិ. អបចិនិតព្ពាតិ វិទ្ធំសេតព្ពា. ភូមិសមំ កត្វាតិ កុដិវត្ថុសមំ កត្វា.

៣៦៤. ន ហេត្ថ លេបោ ឃដិយតីតិ ឆទនលេបស្ស អភាវតោ វុត្តំ, វិសុំយេវ អនុញ្ញាតត្តា បន សចេបិ លេណស្ស អន្តោ ឧបរិភាគេ ចិត្តកម្មាទិករណត្ថំ លេបំ ទេន្តិ, វដ្ដតិយេវ. លេបទានវសេន អកតា ឥដ្ឋកាទិគុហា គុហា នាមាតិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. តិណេហិ វា បណ្ណេហិ វា ឆាទិតកុដិកាវ វុត្តាតិ ‘‘កុក្កុដច្ឆិកគេហំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា ‘‘ឆទនំ ទណ្ឌកេហី’’តិអាទិនា បុន តំ ទស្សេន្តេហិ តិណបណ្ណច្ឆទនា កុដិកាវ វុត្តា. ឆទនំ ទណ្ឌកេហិ ជាលពន្ធំ កត្វាតិ ឆទនំ ទីឃតោ តិរិយតោ ច ឋបិតទណ្ឌកេហិ ជាលំ វិយ ពន្ធិត្វា. ឱគុម្ផេត្វាតិ តិណាទិំ វិទ្ធំសេត្វា. ភិត្តិលេបេន សទ្ធិំ លេបេ ឃដិតេតិ ឯត្ថ ឧល្លិត្តាវលិត្តភាវស្ស ឆទនំ សន្ធាយ វុត្តត្តា សចេបិ ភិត្តិលេបេន អនត្ថិកោ ហោតិ, ឆទនលេបេ សមន្តតោ ភិត្តិយា អប្បមត្តកេនបិ ឃដិតេ ភិត្តិលេបេន វិនាបិ អាបត្តិយេវាតិ វទន្តិ. ឧបចិកាមោចនត្ថមេវ ហេដ្ឋា បាសាណកុដ្ដំ កត្វា តំ អលិម្បិត្វា ឧបរិ លិម្បតិ, លេបោ ន ឃដិយតិ នាម, អនាបត្តិយេវាតិ ឥមិនា អដ្ឋកថាវចនេន តំ ន សមេតិ. តត្ថ កេចិ វទន្តិ ‘‘ភិត្តិំ អលិម្បិតុកាមតាយ អភាវតោ ឆទនលេបេ បាសាណកុដ្ដេន សទ្ធិំ ឃដិតេបិ តត្ថ អនាបត្តិ វុត្តា’’តិ, តម្បិ ន យុត្តំ. ‘‘ឧបចិកាមោចនត្ថមេវា’’តិ ហិ វុត្តត្តា បាសាណកុដ្ដេ បុន លិម្បិតុកាមតាយ អភាវោយេវ វិញ្ញាយតិ, តេនេវ ‘‘តំ អលិម្បិត្វា’’តិ វុត្តំ. តស្មា ‘‘ឧល្លិត្តាទិភាវោ…បេ… ឆទនមេវ សន្ធាយ វុត្តោ’’តិ ឥទំ សតិបិ ភិត្តិលេបេ ឆទនលេបេន វិនា អាបត្តិ ន ហោតីតិ ឆទនលេបស្ស បធានភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន បន ភិត្តិលេបេន វិនាបិ អាបត្តិ ហោតីតិ ទស្សនត្ថន្តិ វទន្តិ, ឥទមេវ ចេត្ថ យុត្តតរន្តិ អម្ហាកំ ខន្តិ. ឯត្ថាតិ តិណកុដិកាយ.

ឯត្ថ ច តិណកុដិកាយ ឯវ សព្ពថា អនាបត្តិភាវស្ស ទស្សនំ បរិវារបាឡិំ អានេត្វា តិណកុដិកាយ សារម្ភាទិបច្ចយាបិ អនាបត្តិភាវោ សុខេន សក្កា សាធេតុន្តិ កតំ. តិណកុដិកាយ ច សព្ពថា អនាបត្តិភាវេ សាធិតេ តេនេវ នយេន លេណគុហាទីសុបិ សារម្ភាទិបច្ចយាបិ អនាបត្តិភាវោ សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ. តេនេវ ‘‘យំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តថា ហិ តិណកុដិកាយ សារម្ភាទិបច្ចយាបិ អនាបត្តិភាវេ សាធិតេ តេនេវ នយេន អញ្ញស្សត្ថាយ ករោន្តស្សបិ សារម្ភាទិបច្ចយាបិ អនាបត្តិភាវោ អត្ថតោ ទស្សិតោយេវ ហោតិ. ឯវញ្ច សតិ ភិក្ខុ សមាទិសិត្វា បក្កមតិ ‘‘កុដិំ មេ ករោថា’’តិ, សមាទិសតិ ច ទេសិតវត្ថុកា ច ហោតុ អនារម្ភា ច សបរិក្កមនា ចាតិ, តស្ស កុដិំ ករោន្តិ អទេសិតវត្ថុកំ សារម្ភំ អបរិក្កមនំ. ‘‘អាបត្តិ ការុកានំ តិណ្ណំ ទុក្កដាន’’ន្តិ បាឡិយំ អញ្ញស្សត្ថាយ ករោន្តស្សបិ សារម្ភាទិបច្ចយាបិ ទុក្កដំ កស្មា វុត្តន្តិ ឥមំ ចោទនំ មនសិ និធាយ ‘‘យំ បន…បេ… អករណបច្ចយា វុត្ត’’ន្តិ ឥទំ វុត្តំ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – អញ្ញស្សត្ថាយ ករោន្តស្សបិ សារម្ភាទិបច្ចយាបិ អនាបត្តិយេវ. ‘‘អាបត្តិ ការុកានំ តិណ្ណំ ទុក្កដាន’’ន្តិ ឥទំ បន អញ្ញស្សត្ថាយ ករោន្តស្ស ន សារម្ភាទិបច្ចយា អាបត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តំ, កិញ្ចរហិ យថាសមាទិដ្ឋាយ អករណបច្ចយា អាបត្តិទស្សនត្ថន្តិ. យស្មា ពហូសុ បោត្ថកេសុ សតសោធិតសម្មតេ ច បុរាណបោត្ថកេ អយមេវ បាឋក្កមោ ទិស្សតិ, តស្មា យថាទិដ្ឋបាឋានុក្កមេនេវេត្ថ អត្ថោ បកាសិតោ. កត្ថចិ បោត្ថកេ បន ‘‘កុដិលក្ខណប្បត្តម្បិ កុដិំ…បេ… អនាបត្តី’’តិ ឥមស្សានន្តរំ ‘‘យំ បនា’’តិអាទិបាឋំ លិខន្តិ, ឯវញ្ច សតិ តត្ថ អធិប្បាយោ បាកដោយេវ. អនាបត្តីតិ វត្វាតិ ឧបោសថាគារញ្ច ភវិស្សតិ, អហញ្ច វសិស្សាមីតិអាទីសុ វាសាគារត្ថាយ ឯវ អនិយមិតត្តា អនាបត្តីតិ វត្វា.

បមាណាតិក្កន្តកុដិករណលក្ខណា កិរិយាយេវ, អទេសិតវត្ថុមូលិកាយបិ អាបត្តិយា អង្គំ ហោតិ បមាណាតិក្កន្តមូលិកាយបិ, តទុភយំ ឯកតោ កត្វា ‘‘កិរិយាកិរិយតោ’’តិ វុត្តំ. វត្ថុំ អទេសាបេត្វា បមាណយុត្តំ កុដិំ ករោន្តស្សបិ វត្ថុំ ទេសាបេត្វា អកិរិយាយ កុដិករណកិរិយាយ ច សមុដ្ឋានតោ កិរិយាកិរិយតោវ សមុដ្ឋាតីតិ វេទិតព្ពំ. អចិត្តកន្តិ បណ្ណត្តិអជាននចិត្តេន អចិត្តកំ. ឧល្លិត្តាទីនំ អញ្ញតរតា, ហេដ្ឋិមប្បមាណសម្ភវោ, អទេសិតវត្ថុតា, បមាណាតិក្កន្តតា, អត្តុទ្ទេសិកតា, វាសាគារតា, លេបឃដ្ដនាតិ ឥមានេត្ថ ឆ វា សត្ត វា អង្គានិ.

កុដិការសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. វិហារការសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៦៥. សត្តមេ ឯវំនាមកេ នគរេតិ កោសម្ពីនាមកេ. តស្ស កិរ នគរស្ស អារាមបោក្ខរណីអាទីសុ តេសុ តេសុ ឋានេសុ កោសម្ពរុក្ខាវ ឧស្សន្នា អហេសុំ, តស្មា កោសម្ពីតិ សង្ខ្យំ អគមាសិ. កុសុម្ពស្ស នាម ឥសិនោ អស្សមតោ អវិទូរេ មាបិតត្តាតិ ឯកេ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កុសុម្ពស្ស ឥសិនោ និវាសភូមិ កោសម្ពី, តស្ស ច អវិទូរេ ភវត្តា នគរំ កោសម្ពីតិ សង្ខ្យំ គតន្តិ. ឃោសិតនាមកេន កិរ សេដ្ឋិនា សោ ការិតោតិ ឯត្ថ កោ ឃោសិតសេដ្ឋិ, កថញ្ចានេន សោ អារាមោ ការិតោតិ? បុព្ពេ កិរ អទ្ទិលរដ្ឋំ នាម អហោសិ. តតោ កោតូហលកោ នាម ទលិទ្ទោ ឆាតកភយេន សបុត្តទារោ សុភិក្ខំ រដ្ឋំ គច្ឆន្តោ បុត្តំ វហិតុំ អសក្កោន្តោ ឆឌ្ឌេត្វា អគមាសិ. មាតា និវត្តិត្វា តំ គហេត្វា គតា. តេ ឯកំ គោបាលកគាមំ បវិសិំសុ. គោបាលកានញ្ច តទា ពហុបាយាសោ បដិយត្តោ ហោតិ, តតោ បាយាសំ លភិត្វា ភុញ្ជិំសុ. អថ សោ បុរិសោ ពហុតរំ បាយាសំ ភុត្តោ ជីរាបេតុំ អសក្កោន្តោ រត្តិភាគេ កាលំ កត្វា តត្ថេវ សុនខិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គហេត្វា កុក្កុរោ ជាតោ, សោ គោបាលកស្ស បិយោ អហោសិ. គោបាលកោ ច បច្ចេកពុទ្ធំ ឧបដ្ឋាតិ. បច្ចេកពុទ្ធោបិ ភត្តកិច្ចកាលេ កុក្កុរស្ស ឯកំ បិណ្ឌំ ទេតិ. សោ បច្ចេកពុទ្ធេ សិនេហំ ឧប្បាទេត្វា គោបាលកេន សទ្ធិំ បណ្ណសាលម្បិ គច្ឆតិ, គោបាលកេ អសន្និហិតេ ភត្តវេលាយំ សយមេវ គន្ត្វា កាលារោចនត្ថំ បណ្ណសាលទ្វារេ ភុស្សតិ, អន្តរាមគ្គេបិ ចណ្ឌមិគេ ទិស្វា ភុស្សិត្វា បលាបេតិ. សោ បច្ចេកពុទ្ធេ មុទុកេន ចិត្តេន កាលំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិ. តត្រាស្ស ‘‘ឃោសកទេវបុត្តោ’’ត្វេវ នាមំ អហោសិ.