នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

វិនយបិដកេ

សារត្ថទីបនី-ដីកា (បឋមោ ភាគោ)

គន្ថារម្ភកថា

មហាការុណិកំ ពុទ្ធំ, ធម្មញ្ច វិមលំ វរំ;

វន្ទេ អរិយសង្ឃញ្ច, ទក្ខិណេយ្យំ និរង្គណំ.

ឧឡារបុញ្ញតេជេន, កត្វា សត្តុវិមទ្ទនំ;

បត្តរជ្ជាភិសេកេន, សាសនុជ្ជោតនត្ថិនា.

និស្សាយ សីហឡិន្ទេន, យំ បរក្កមពាហុនា;

កត្វា និកាយសាមគ្គិំ, សាសនំ សុវិសោធិតំ.

កស្សបំ តំ មហាថេរំ, សង្ឃស្ស បរិណាយកំ;

ទីបស្មិំ តម្ពបណ្ណិម្ហិ, សាសនោទយការកំ.

បដិបត្តិបរាធីនំ, សទារញ្ញនិវាសិនំ;

បាកដំ គគនេ ចន្ទ-មណ្ឌលំ វិយ សាសនេ.

សង្ឃស្ស បិតរំ វន្ទេ, វិនយេ សុវិសារទំ;

យំ និស្សាយ វសន្តោហំ, វុទ្ធិប្បត្តោស្មិ សាសនេ.

អនុថេរំ មហាបុញ្ញំ, សុមេធំ សុតិវិស្សុតំ;

អវិខណ្ឌិតសីលាទិ-បរិសុទ្ធគុណោទយំ.

ពហុស្សុតំ សតិមន្តំ, ទន្តំ សន្តំ សមាហិតំ;

នមាមិ សិរសា ធីរំ, គរុំ មេ គណវាចកំ.

អាគតាគមតក្កេសុ, សទ្ទសត្ថនយញ្ញុសុ;

យស្សន្តេវាសិភិក្ខូសុ, សាសនំ សុប្បតិដ្ឋិតំ.

វិនយដ្ឋកថាយាហំ, លីនសារត្ថទីបនិំ;

ករិស្សាមិ សុវិញ្ញេយ្យំ, បរិបុណ្ណមនាកុលំ.

បោរាណេហិ កតំ យំ តុ, លីនត្ថស្ស បកាសនំ;

ន តំ សព្ពត្ថ ភិក្ខូនំ, អត្ថំ សាធេតិ សព្ពសោ.

ទុវិញ្ញេយ្យសភាវាយ, សីហឡាយ និរុត្តិយា;

គណ្ឋិបទេស្វនេកេសុ, លិខិតំ កិញ្ចិ កត្ថចិ.

មាគធិកាយ ភាសាយ, អារភិត្វាបិ កេនចិ;

ភាសន្តរេហិ សម្មិស្សំ, លិខិតំ កិញ្ចិទេវ ច.

អសារគន្ថភារោបិ, តត្ថេវ ពហុ ទិស្សតិ;

អាកុលញ្ច កតំ យត្ថ, សុវិញ្ញេយ្យម្បិ អត្ថតោ.

តតោ អបរិបុណ្ណេន, តាទិសេនេត្ថ សព្ពសោ;

កថមត្ថំ វិជានន្តិ, នានាទេសនិវាសិនោ.

ភាសន្តរំ តតោ ហិត្វា, សារមាទាយ សព្ពសោ;

អនាកុលំ ករិស្សាមិ, បរិបុណ្ណវិនិច្ឆយន្តិ.

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា

វិនយសំវណ្ណនារម្ភេ រតនត្តយំ នមស្សិតុកាមោ តស្ស វិសិដ្ឋគុណយោគសន្ទស្សនត្ថំ ‘‘យោ កប្បកោដីហិបី’’តិអាទិមាហ. វិសិដ្ឋគុណយោគេន ហិ វន្ទនារហភាវោ, វន្ទនារហេ ច កតា វន្ទនា យថាធិប្បេតមត្ថំ សាធេតិ. ឯត្ថ ច សំវណ្ណនារម្ភេ រតនត្តយបណាមករណប្បយោជនំ តត្ថ តត្ថ ពហុធា បបញ្ចេន្តិ អាចរិយា. តថា ហិ វណ្ណយន្តិ –

‘‘សំវណ្ណនារម្ភេ រតនត្តយវន្ទនា សំវណ្ណេតព្ពស្ស ធម្មស្ស បភវនិស្សយវិសុទ្ធិបដិវេទនត្ថំ, តំ បន ធម្មសំវណ្ណនាសុ វិញ្ញូនំ ពហុមានុប្បាទនត្ថំ, តំ សម្មទេវ តេសំ ឧគ្គហណធារណាទិក្កមលទ្ធព្ពាយ សម្មាបដិបត្តិយា សព្ពហិតសុខនិប្ផាទនត្ថំ. អថ វា មង្គលភាវតោ, សព្ពកិរិយាសុ បុព្ពកិច្ចភាវតោ, បណ្ឌិតេហិ សមាចរិតភាវតោ, អាយតិំ បរេសំ ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនតោ ច សំវណ្ណនាយំ រតនត្តយបណាមកិរិយា’’តិ.

មយំ បន ឥធាធិប្បេតមេវ បយោជនំ ទស្សយិស្សាម. តស្មា សំវណ្ណនារម្ភេ រតនត្តយបណាមករណំ យថាបដិញ្ញាតសំវណ្ណនាយ អនន្តរាយេន បរិសមាបនត្ថន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥទមេវ ហិ បយោជនំ អាចរិយេន ឥធាធិប្បេតំ. តថា ហិ វក្ខតិ –

‘‘ឥច្ចេវមច្ចន្តនមស្សនេយ្យំ,

នមស្សមានោ រតនត្តយំ យំ;

បុញ្ញាភិសន្ទំ វិបុលំ អលត្ថំ,

តស្សានុភាវេន ហតន្តរាយោ’’តិ.

រតនត្តយបណាមករណេន ចេត្ថ យថាបដិញ្ញាតសំវណ្ណនាយ អនន្តរាយេន បរិសមាបនំ រតនត្តយបូជាយ បញ្ញាបាដវភាវតោ, តាយ បញ្ញាបាដវញ្ច រាគាទិមលវិធមនតោ. វុត្តញ្ហេតំ –

តស្មា រតនត្តយបូជនេន វិក្ខាលិតមលាយ បញ្ញាយ បាដវសិទ្ធិ.

អថ វា រតនត្តយបូជនស្ស បញ្ញាបទដ្ឋានសមាធិហេតុត្តា បញ្ញាបាដវំ. វុត្តញ្ហិ តស្ស សមាធិហេតុត្តំ –

‘‘ឯវំ ឧជុគតចិត្តោ ខោ, មហានាម, អរិយសាវកោ លភតិ អត្ថវេទំ, លភតិ ធម្មវេទំ, លភតិ ធម្មូបសំហិតំ បាមោជ្ជំ, បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ, បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ, បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទិយតិ, សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតី’’តិ (អ. និ. ១១.១១.).

សមាធិស្ស ច បញ្ញាយ បទដ្ឋានភាវោ វុត្តោយេវ ‘‘សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតី’’តិ (សំ. និ. ៤.៩៩; មិ. ប. ២.១.១៤). តតោ ឯវំ បដុភូតាយ បញ្ញាយ បដិញ្ញាមហត្តកតំ ខេទមភិភុយ្យ អនន្តរាយេន សំវណ្ណនំ សមាបយិស្សតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អនន្តរាយេន បរិសមាបនត្ថ’’ន្តិ.

អថ វា រតនត្តយបូជាយ អាយុវណ្ណសុខពលវឌ្ឍនតោ អនន្តរាយេន បរិសមាបនំ វេទិតព្ពំ. រតនត្តយបណាមេន ហិ អាយុវណ្ណសុខពលានិ វឌ្ឍន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អភិវាទនសីលិស្ស, និច្ចំ វុឌ្ឍាបចាយិនោ;

ចត្តារោ ធម្មា វឌ្ឍន្តិ, អាយុ វណ្ណោ សុខំ ពល’’ន្តិ. (ធ. ប. ១០៩);

តតោ អាយុវណ្ណសុខពលវុឌ្ឍិយា ហោតេវ ការិយនិដ្ឋានមិតិ វុត្តំ ‘‘អនន្តរាយេន បរិសមាបនត្ថ’’ន្តិ.

អថ វា រតនត្តយគារវស្ស បដិភានាបរិហានាវហត្តា. អបរិហានាវហញ្ហិ តីសុបិ រតនេសុ គារវំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សត្តិមេ, ភិក្ខវេ, អបរិហានិយា ធម្មា. កតមេ សត្ត? សត្ថុគារវតា ធម្មគារវតា សង្ឃគារវតា សិក្ខាគារវតា សមាធិគារវតា កល្យាណមិត្តតា សោវចស្សតា’’តិ (អ. និ. ៧.៣៤).

ហោតេវ ច តតោ បដិភានាបរិហានេន យថាបដិញ្ញាតបរិសមាបនំ.

អថ វា បសាទវត្ថូសុ បូជាយ បុញ្ញាតិសយភាវតោ. វុត្តញ្ហិ តស្ស បុញ្ញាតិសយត្តំ –

‘‘បូជារហេ បូជយតោ, ពុទ្ធេ យទិវ សាវកេ;

បបញ្ចសមតិក្កន្តេ, តិណ្ណសោកបរិទ្ទវេ.

‘‘តេ តាទិសេ បូជយតោ, និព្ពុតេ អកុតោភយេ;

ន សក្កា បុញ្ញំ សង្ខាតុំ, ឥមេត្តមបិ កេនចី’’តិ. (ធ. ប. ១៩៥-១៩៦; អប. ថេរ ១.១០.១-២);

បុញ្ញាតិសយោ ច យថាធិប្បេតបរិសមាបនុបាយោ. យថាហ –

‘‘ឯស ទេវមនុស្សានំ, សព្ពកាមទទោ និធិ;

យំ យទេវាភិបត្ថេន្តិ, សព្ពមេតេន លព្ភតី’’តិ. (ខុ. បា. ៨.១០);

ឧបាយេសុ ច បដិបន្នស្ស ហោតេវ ការិយនិដ្ឋានំ. រតនត្តយបូជា ហិ និរតិសយបុញ្ញក្ខេត្តសំពុទ្ធិយា អបរិមេយ្យប្បភវោ បុញ្ញាតិសយោតិ ពហុវិធន្តរាយេបិ លោកសន្និវាសេ អន្តរាយនិពន្ធនសកលសំកិលេសវិទ្ធំសនាយ បហោតិ, ភយាទិឧបទ្ទវញ្ច និវារេតិ. តស្មា សុវុត្តំ ‘‘សំវណ្ណនារម្ភេ រតនត្តយបណាមករណំ យថាបដិញ្ញាតសំវណ្ណនាយ អនន្តរាយេន បរិសមាបនត្ថន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ.

ឯវំ បន សប្បយោជនំ រតនត្តយវន្ទនំ កត្តុកាមោ បឋមំ តាវ ភគវតោ វន្ទនំ កាតុំ តម្មូលកត្តា សេសរតនានំ ‘‘យោ កប្ប…បេ… មហាការុណិកស្ស តស្សា’’តិ អាហ. ឯត្ថ បន យស្សា ទេសនាយ សំវណ្ណនំ កត្តុកាមោ, សា យស្មា ករុណាប្បធានា, ន សុត្តន្តទេសនា វិយ ករុណាបញ្ញាប្បធានា, នាបិ អភិធម្មទេសនា វិយ បញ្ញាប្បធានា, តស្មា ករុណាប្បធានមេវ ភគវតោ ថោមនំ អារទ្ធំ. ឯសា ហិ អាចរិយស្ស បកតិ, យទិទំ អារម្ភានុរូបថោមនា. តេនេវ សុត្តន្តទេសនាយ សំវណ្ណនារម្ភេ ‘‘ករុណាសីតលហទយំ, បញ្ញាបជ្ជោតវិហតមោហតម’’ន្តិ ករុណាបញ្ញាប្បធានំ, អភិធម្មទេសនាយ សំវណ្ណនារម្ភេ ‘‘ករុណា វិយ សត្តេសុ, បញ្ញា យស្ស មហេសិនោ’’តិ បញ្ញាប្បធានញ្ច ថោមនំ អារទ្ធំ. ករុណាបញ្ញាប្បធានា ហិ សុត្តន្តទេសនា តេសំ តេសំ សត្តានំ អាសយានុសយាធិមុត្តិចរិយាទិភេទបរិច្ឆិន្ទនសមត្ថាយ បញ្ញាយ សត្តេសុ ច មហាករុណាយ តត្ថ សាតិសយប្បវត្តិតោ. សុត្តន្តទេសនាយ ហិ មហាករុណាសមាបត្តិពហុលោ វេនេយ្យសន្តានេសុ តទជ្ឈាសយានុលោមេន គម្ភីរមត្ថបទំ បតិដ្ឋាបេសិ. អភិធម្មទេសនា ច កេវលំ បញ្ញាប្បធានា បរមត្ថធម្មានំ យថាសភាវបដិវេធសមត្ថាយ បញ្ញាយ តត្ថ សាតិសយប្បវត្តិតោ.

វិនយទេសនា បន អាសយាទិនិរបេក្ខំ កេវលំ ករុណាយ បាកតិកសត្តេនបិ អសោតព្ពារហំ សុណន្តោ អបុច្ឆិតព្ពារហំ បុច្ឆន្តោ អវត្តព្ពារហញ្ច វទន្តោ ភគវា សិក្ខាបទំ បញ្ញបេសីតិ ករុណាប្បធានា. តថា ហិ ឧក្កំសបរិយន្តគតហិរោត្តប្បោបិ ភគវា លោកិយសាធុជនេហិបិ បរិហរិតព្ពានិ ‘‘សិខរណីសី’’តិអាទីនិ វចនានិ យថាបរាធញ្ច គរហវចនានិ វិនយបិដកទេសនាយ មហាករុណាសញ្ចោទិតមានសោ មហាបរិសមជ្ឈេ អភាសិ, តំតំសិក្ខាបទបញ្ញត្តិការណាបេក្ខាយ វេរញ្ជាទីសុ សារីរិកញ្ច ខេទមនុភោសិ. តស្មា កិញ្ចាបិ ភូមន្តរបច្ចយាការសមយន្តរកថានំ វិយ វិនយបញ្ញត្តិយាបិ សមុដ្ឋាបិកា បញ្ញា អនញ្ញសាធារណតាយ អតិសយកិច្ចវតី, ករុណាយ កិច្ចំ បន តតោបិ អធិកន្តិ ករុណាប្បធានា វិនយទេសនា. ករុណាព្យាបារាធិកតាយ ហិ ទេសនាយ ករុណាប្បធានតា. តស្មា អារម្ភានុរូបំ ករុណាប្បធានមេវ ឯត្ថ ថោមនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ.

ករុណាគ្គហណេន ច អបរិមេយ្យប្បភាវា សព្ពេបិ ពុទ្ធគុណា សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា តំមូលកត្តា សេសពុទ្ធគុណានំ. មហាករុណាយ វា ឆសុ អសាធារណញាណេសុ អញ្ញតរត្តា តំសហចរិតសេសាសាធារណញាណានម្បិ គហណសព្ភាវតោ សព្ពេបិ ពុទ្ធគុណា នយតោ ទស្សិតាវ ហោន្តិ. ឯសោយេវ ហិ និរវសេសតោ ពុទ្ធគុណានំ ទស្សនុបាយោ យទិទំ នយគ្គាហោ. អញ្ញថា កោ នាម សមត្ថោ ភគវតោ គុណេ អនុបទំ និរវសេសតោ ទស្សេតុំ. តេនេវាហ –

‘‘ពុទ្ធោបិ ពុទ្ធស្ស ភណេយ្យ វណ្ណំ,

កប្បម្បិ ចេ អញ្ញមភាសមានោ;

ខីយេថ កប្បោ ចិរទីឃមន្តរេ,

វណ្ណោ ន ខីយេថ តថាគតស្សា’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣០៤; ៣.១៤១; ម. និ. អដ្ឋ. ២.៤២៥);

តេនេវ ច អាយស្មតា សារិបុត្តត្ថេរេនបិ ពុទ្ធគុណបរិច្ឆេទនំ បតិអនុយុត្តេន ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’តិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘អបិច មេ, ភន្តេ, ធម្មន្វយោ វិទិតោ’’តិ (ទី. និ. ២.១៤៦) វុត្តំ. តស្មា ‘‘យោ កប្បកោដីហិបី’’តិអាទិនា ករុណាមុខេន សង្ខេបតោ សកលសព្ពញ្ញុគុណេហិ ភគវន្តំ អភិត្ថវីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អយមេត្ថ សមុទាយត្ថោ.

អយំ បន អវយវត្ថោ – យោតិ អនិយមវចនំ. តស្ស ‘‘នាថោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. ‘‘កប្បកោដីហិបី’’តិអាទិនា បន យាយ ករុណាយ សោ ‘‘មហាការុណិកោ’’តិ វុច្ចតិ, តស្សា វសេន កប្បកោដិគណនាយបិ អប្បមេយ្យំ កាលំ លោកហិតត្ថាយ អតិទុក្ករំ ករោន្តស្ស ភគវតោ ទុក្ខានុភវនំ ទស្សេតិ. ករុណាយ ពលេនេវ ហិ សោ ភគវា ហត្ថគតម្បិ និព្ពានំ បហាយ សំសារបង្កេ និមុគ្គំ សត្តនិកាយំ តតោ សមុទ្ធរណត្ថំ ចិន្តេតុម្បិ អសក្កុណេយ្យំ នយនជីវិតបុត្តភរិយទានាទិកំ អតិទុក្ករមកាសិ. កប្បកោដីហិបិ អប្បមេយ្យំ កាលន្តិ កប្បកោដិគណនាយបិ ‘‘ឯត្តកា កប្បកោដិយោ’’តិ បមេតុំ អសក្កុណេយ្យំ កាលំ, កប្បកោដិគណនវសេនបិ បរិច្ឆិន្ទិតុមសក្កុណេយ្យត្តា អបរិច្ឆិន្នានិ កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានីតិ វុត្តំ ហោតិ. កប្បកោដិវសេនេវ ហិ សោ កាលោ អប្បមេយ្យោ, អសង្ខ្យេយ្យវសេន បន បរិច្ឆិន្នោយេវ. ‘‘កប្បកោដីហិបី’’តិ អបិសទ្ទោ កប្បកោដិវសេនបិ តាវ បមេតុំ ន សក្កា, បគេវ វស្សគណនាយាតិ ទស្សេតិ. ‘‘អប្បមេយ្យំ កាល’’ន្តិ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ ‘‘មាសមធីតេ, ទិវសំ ចរតី’’តិអាទីសុ វិយ. ករោន្តោ អតិទុក្ករានីតិ បញ្ចមហាបរិច្ចាគាទីនិ អតិទុក្ករានិ ករោន្តោ. ឯវមតិទុក្ករានិ ករោន្តោ កិំ វិន្ទីតិ ចេ? ខេទំ គតោ, កាយិកំ ខេទមុបគតោ, បរិស្សមំ បត្តោតិ អត្ថោ, ទុក្ខមនុភវីតិ វុត្តំ ហោតិ. ទុក្ខញ្ហិ ខិជ្ជតិ សហិតុមសក្កុណេយ្យន្តិ ‘‘ខេទោ’’តិ វុច្ចតិ. លោកហិតាយាតិ ‘‘អនមតគ្គេ សំសារេ វដ្ដទុក្ខេន អច្ចន្តបីឡិតំ សត្តលោកំ តម្ហា ទុក្ខតោ មោចេត្វា និព្ពានសុខភាគិយំ ករិស្សាមី’’តិ ឯវំ សត្តលោកស្ស ហិតករណត្ថាយាតិ អត្ថោ. អស្ស ច ‘‘អតិទុក្ករានិ ករោន្តោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. លោកហិតាយ ខេទំ គតោតិ យោជនាយបិ នត្ថិ ទោសោ. មហាគណ្ឋិបទេបិ ហិ ‘‘អតិទុក្ករានិ ករោន្តោ ខេទំ គតោ, កិមត្ថន្តិ ចេ? លោកហិតាយា’’តិ វុត្តំ.

យំ បន ឯវំ យោជនំ អសម្ភាវេន្តេន កេនចិ វុត្តំ ‘‘ន ហិ ភគវា លោកហិតាយ សំសារទុក្ខមនុភវតិ. ន ហិ កស្សចិ ទុក្ខានុភវនំ លោកស្ស ឧបការំ អាវហតី’’តិ, តំ តស្ស មតិមត្តំ. ឯវំ យោជនាយបិ អតិទុក្ករានិ ករោន្តស្ស ភគវតោ ទុក្ខានុភវនំ លោកហិតករណត្ថាយាតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ, ន តុ ទុក្ខានុភវនេនេវ លោកហិតសិទ្ធីតិ. បឋមំ វុត្តយោជនាយបិ ហិ ន ទុក្ករករណមត្តេន លោកហិតសិទ្ធិ. ន ហិ ទុក្ករំ ករោន្តោ កញ្ចិ សត្តំ មគ្គផលាទីសុ បតិដ្ឋាបេតិ, អថ ខោ តាទិសំ អតិទុក្ករំ កត្វា សព្ពញ្ញុភាវំ សច្ឆិកត្វា និយ្យានិកធម្មទេសនាយ មគ្គផលាទីសុ សត្តេ បតិដ្ឋាបេន្តោ លោកស្ស ហិតំ សាធេតិ.

កាមញ្ចេត្ថ សត្តសង្ខារភាជនវសេន តិវិធោ លោកោ, ហិតករណស្ស បន អធិប្បេតត្តា តំវិសយស្សេវ សត្តលោកស្ស វសេន អត្ថោ គហេតព្ពោ. សោ ហិ លោកីយន្តិ ឯត្ថ បុញ្ញបាបានិ តំវិបាកោ ចាតិ ‘‘លោកោ’’តិ វុច្ចតិ. កត្ថចិ បន ‘‘សនរាមរលោកគរុ’’ន្តិអាទីសុ សមូហត្ថោបិ លោកសទ្ទោ សមុទាយវសេន លោកីយតិ បញ្ញាបីយតីតិ. យំ បនេត្ថ កេនចិ វុត្តំ ‘‘ឥមិនា សត្តលោកញ្ច ជាតិលោកញ្ច សង្គណ្ហាតិ, តស្មា តស្ស សត្តលោកស្ស ឥធលោកបរលោកហិតំ, អតិក្កន្តបរលោកានំ វា ឧច្ឆិន្នលោកសមុទយានំ ឥធ ជាតិលោកេ ឱកាសលោកេ វា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសង្ខាតញ្ច ហិតំ សម្បិណ្ឌេត្វា លោកស្ស, លោកានំ, លោកេ វា ហិតន្តិ សរូបេកសេសំ កត្វា លោកហិតមិច្ចេវាហា’’តិ, ន តំ សារតោ បច្ចេតព្ពំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសង្ខអាតហិតស្សបិ សត្តលោកវិសយត្តា, សត្តលោកគ្គហណេនេវ ឧច្ឆិន្នមូលានំ ខីណាសវានម្បិ សង្គហិតត្តា.

សព្ពត្ថ ‘‘កេនចី’’តិ វុត្តេ ‘‘វជិរពុទ្ធិដីកាការេនា’’តិ គហេតព្ពំ. ‘‘មហាគណ្ឋិបទេ’’តិ វា ‘‘មជ្ឈិមគណ្ឋិបទេ’’តិ វា ‘‘ចូឡគណ្ឋិបទេ’’តិ វា វុត្តេ ‘‘សីហឡគណ្ឋិបទេសូ’’តិ គហេតព្ពំ. កេវលំ ‘‘គណ្ឋិបទេ’’តិ វុត្តេ ‘‘មាគធភាសាយ លិខិតេ គណ្ឋិបទេ’’តិ គហេតព្ពំ.

នាថោតិ លោកបដិសរណោ, លោកសាមី លោកនាយកោតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា ហិ សព្ពានត្ថបអហារបុព្ពង្គមាយ និរវសេសហិតសុខវិធានតប្បរាយ និរតិសយាយ បយោគសម្បត្តិយា សទេវមនុស្សាយ បជាយ អច្ចន្តុបការិតាយ អបរិមិតនិរុបមប្បភាវគុណវិសេសសមង្គិតាយ ច សព្ពសត្តុត្តមោ ភគវា អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ អបរិមាណានំ សត្តានំ ឯកបដិសរណោ បតិដ្ឋា. អថ វា នាថតីតិ នាថោ, វេនេយ្យានំ ហិតសុខំ មេត្តាយនវសេន អាសីសតិ បត្ថេតីតិ អត្ថោ. អថ វា នាថតិ វេនេយ្យគតេ កិលេសេ ឧបតាបេតីតិ អត្ថោ, នាថតីតិ វា យាចតីតិ អត្ថោ. ភគវា ហិ ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាលេន កាលំ អត្តសម្បត្តិំ បច្ចវេក្ខេយ្យា’’តិអាទិនា (អ. និ. ៨.៧) សត្តានំ តំ តំ ហិតបដិបត្តិំ យាចិត្វាបិ ករុណាយ សមុស្សាហិតោ តេ តត្ថ និយោជេតិ. បរមេន វា ចិត្តិស្សរិយេន សមន្នាគតោ សព្ពសត្តេ ឦសតិ អភិភវតីតិ បរមិស្សរោ ភគវា ‘‘នាថោ’’តិ វុច្ចតិ. សព្ពោបិ ចាយមត្ថោ សទ្ទសត្ថានុសារតោ វេទិតព្ពោ.

មហាការុណិកស្សាតិ យោ ករុណាយ កម្បិតហទយត្តា លោកហិតត្ថំ អតិទុក្ករកិរិយាយ អនេកប្បការំ តាទិសំ សំសារទុក្ខមនុភវិត្វា អាគតោ, តស្ស មហាការុណិកស្សាតិ អត្ថោ. តត្ថ កិរតីតិ ករុណា, បរទុក្ខំ វិក្ខិបតិ អបនេតីតិ អត្ថោ. ទុក្ខិតេសុ វា កិរីយតិ បសារីយតីតិ ករុណា. អថ វា កិណាតីតិ ករុណា, បរទុក្ខេ សតិ ការុណិកំ ហិំសតិ វិពាធេតិ, វិនាសេតិ វា បរស្ស ទុក្ខន្តិ អត្ថោ. បរទុក្ខេ សតិ សាធូនំ កម្បនំ ហទយខេទំ ករោតីតិ វា ករុណា. អថ វា កមិតិ សុខំ, តំ រុន្ធតីតិ ករុណា. ឯសា ហិ បរទុក្ខាបនយនកាមតាលក្ខណា អត្តសុខនិរបេក្ខតាយ ការុណិកានំ សុខំ រុន្ធតិ វិពាធេតីតិ. ករុណាយ និយុត្តោតិ ការុណិកោ យថា ‘‘ទោវារិកោ’’តិ. យថា ហិ ទ្វារដ្ឋានតោ អញ្ញត្ថ វត្តមានោបិ ទ្វារបដិពទ្ធជីវិកោ បុរិសោ ទ្វារានតិវត្តវុត្តិតាយ ទ្វារេ និយុត្តោតិ ‘‘ទោវារិកោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ ភគវា មេត្តាទិវសេន ករុណាវិហារតោ អញ្ញត្ថ វត្តមានោបិ ករុណានតិវត្តវុត្តិតាយ ករុណាយ និយុត្តោតិ ‘‘ការុណិកោ’’តិ វុច្ចតិ. មហាភិនីហារតោ បដ្ឋាយ ហិ យាវ មហាបរិនិព្ពានា លោកហិតត្ថមេវ លោកនាថា តិដ្ឋន្តិ. មហន្តោ ការុណិកោតិ មហាការុណិកោ. សតិបិ ភគវតោ តទញ្ញគុណានម្បិ វសេន មហន្តភាវេ ការុណិកសទ្ទសន្និធានេន វុត្តត្តា ករុណាវសេនេត្ថ មហន្តភាវោ វេទិតព្ពោ យថា ‘‘មហាវេយ្យាករណោ’’តិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘មហាការុណិកស្សា’’តិ ឥមិនា បទេន បុគ្គលាធិដ្ឋានេន សត្ថុ មហាករុណា វុត្តា ហោតិ.

អថ វា ករុណា ករុណាយនំ សីលំ បកតិ ឯតស្សាតិ ការុណិកោ, បថវីផស្សាទយោ វិយ កក្ខឡផុសនាទិសភាវា ករុណាយនសភាវោ សភាវភូតករុណោតិ អត្ថោ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ. អថ វា មហាវិសយតាយ មហានុភាវតាយ មហាពលតាយ ច មហតី ករុណាតិ មហាករុណា. ភគវតោ ហិ ករុណា និរវសេសេសុ សត្តេសុ បវត្តតិ, បវត្តមានា ច អនញ្ញសាធារណា បវត្តតិ, ទិដ្ឋធម្មិកាទិភេទញ្ច មហន្តមេវ សត្តានំ ហិតសុខំ ឯកន្តតោ និប្ផាទេតិ, មហាករុណាយ និយុត្តោតិ មហាការុណិកោតិ សព្ពំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អថ វា មហតី បសត្ថា ករុណា អស្ស អត្ថីតិ មហាការុណិកោ. បូជាវចនោ ហេត្ថ មហន្តសទ្ទោ ‘‘មហាបុរិសោ’’តិអាទីសុ វិយ. បសត្ថា ច ភគវតោ ករុណា មហាករុណាសមាបត្តិវសេនបិ បវត្តិតោ អនញ្ញសាធារណត្តាតិ.

ឯវំ ករុណាមុខេន សង្ខេបតោ សកលសព្ពញ្ញុគុណេហិ ភគវន្តំ ថោមេត្វា ឥទានិ សទ្ធម្មំ ថោមេតុំ ‘‘អសម្ពុធ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អសម្ពុធន្តិ បុព្ពកាលកិរិយានិទ្ទេសោ, តស្ស អសម្ពុជ្ឈន្តោ អប្បដិវិជ្ឈន្តោតិ អត្ថោ, យថាសភាវំ អប្បដិវិជ្ឈនតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ហេតុអត្ថោ ហេត្ថ អន្តសទ្ទោ ‘‘បឋន្តោ និសីទតី’’តិអាទីសុ វិយ. យន្តិ បុព្ពកាលកិរិយាយ អនិយមតោ កម្មនិទ្ទេសោ. ពុទ្ធនិសេវិតន្តិ តស្ស វិសេសនំ. តត្ថ ពុទ្ធសទ្ទស្ស តាវ ‘‘ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ ពុទ្ធោ, ពោធេតា បជាយាតិ ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា (មហានិ. ១៩២) និទ្ទេសនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អថ វា សវាសនាយ អញ្ញាណនិទ្ទាយ អច្ចន្តវិគមតោ, ពុទ្ធិយា វា វិកសិតភាវតោ ពុទ្ធវាតិ ពុទ្ធោ ជាគរណវិកសនត្ថវសេន. អថ វា កស្សចិបិ ញេយ្យធម្មស្ស អនវពុទ្ធស្ស អភាវេន ញេយ្យវិសេសស្ស កម្មភាវេន អគ្គហណតោ កម្មវចនិច្ឆាយ អភាវេន អវគមនត្ថវសេនេវ កត្តុនិទ្ទេសោ លព្ភតីតិ ពុទ្ធវាតិ ពុទ្ធោ. អត្ថតោ បន បារមិតាបរិភាវិតោ សយម្ភូញាណេន សហ វាសនាយ វិហតវិទ្ធំសិតនិរវសេសកិលេសោ មហាករុណាសព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិអបរិមេយ្យគុណគណាធារោ ខន្ធសន្តានោ ពុទ្ធោ. យថាហ ‘‘ពុទ្ធោតិ យោ សោ ភគវា សយម្ភូ អនាចរិយកោ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ សាមំ សច្ចានិ អភិសម្ពុជ្ឈិ, តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ ពលេសុ ច វសីភាវ’’ន្តិ (មហានិ. ១៩២; ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថានិទ្ទេស ៩៧; បដិ. ម. ១.១៦១). តេន ឯវំ និរុបមប្បភាវេន ពុទ្ធេន និសេវិតំ គោចរាសេវនាភាវនាសេវនាហិ យថារហំ និសេវិតំ អនុភូតន្តិ អត្ថោ.

តត្ថ និព្ពានំ គោចរាសេវនាវសេនេវ និសេវិតំ, មគ្គោ បន អត្តនា ភាវិតោ ច ភាវនាសេវនាវសេន សេវិតោ, បរេហិ ឧប្បាទិតានិ បន មគ្គផលានិ ចេតោបរិយញាណាទិនា យទា បរិជានាតិ, អត្តនា ឧប្បាទិតានិ វា បច្ចវេក្ខណញាណេន បរិច្ឆិន្ទតិ, តទា គោចរាសេវនាវសេនបិ សេវិតានិ ហោន្តិយេវ. ឯត្ថ ច បរិយត្តិធម្មស្សបិ បរិយាយតោ ធម្មគ្គហណេន គហណេ សតិ សោបិ ទេសនាសម្មសនញាណគោចរតាយ គោចរាសេវនាយ សេវិតោតិ សក្កា គហេតុំ. ‘‘អភិធម្មនយសមុទ្ទំ អធិគច្ឆតិ, តីណិ បិដកានិ សម្មសី’’តិ ច អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា បរិយត្តិធម្មស្សបិ សច្ឆិកិរិយាយ សម្មសនបរិយាយោ លព្ភតីតិ យំ អសម្ពុធំ អសម្ពុជ្ឈន្តោ អសច្ឆិករោន្តោតិ អត្ថសម្ភវតោ សោបិ ឥធ វុត្តោ ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តម្បិ ច អប្បដិវិជ្ឈន្តោ ភវាភវំ គច្ឆតិ, បរិញ្ញាតធម្មវិនយោ បន តទត្ថបដិបត្តិយា សម្មាបដិបន្នោ ន ចិរស្សេវ ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ, អប្បមត្តោ វិហស្សតិ;

បហាយ ជាតិសំសារំ, ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សតី’’តិ. (ទី. និ. ២.១៨៥; សំ. និ. ១.១៨៥);

ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ មគ្គផលនិព្ពានានិ បច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធសាវកេហិបិ គោចរាសេវនាទិនា សេវិតានិ ហោន្តិ, តថាបិ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេន ‘‘ពុទ្ធនិសេវិត’’ន្តិ វុត្តំ. កេនចិ បន ពុទ្ធសទ្ទស្ស សាមញ្ញតោ ពុទ្ធានុពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធានម្បិ ឯត្ថេវ សង្គហោ វុត្តោ.

ភវាភវន្តិ អបរកាលកិរិយាយ កម្មនិទ្ទេសោ, ភវតោ ភវន្តិ អត្ថោ. អថ វា ភវាភវន្តិ សុគតិទុគ្គតិវសេន ហីនបណីតវសេន ច ខុទ្ទកំ មហន្តញ្ច ភវន្តិ អត្ថោ. វុទ្ធត្ថោបិ ហិ អ-ការោ ទិស្សតិ ‘‘អសេក្ខា ធម្មា’’តិអាទីសុ វិយ. តស្មា អភវោតិ មហាភវោ វុច្ចតិ. អថ វា ភវោតិ វុទ្ធិ, អភវោតិ ហានិ. ភវោតិ វា សស្សតទិដ្ឋិ, អភវោតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ. វុត្តប្បការោ ភវោ ច អភវោ ច ភវាភវោ. តំ ភវាភវំ. គច្ឆតីតិ អបរកាលកិរិយានិទ្ទេសោ. ជីវលោកោតិ សត្តលោកោ. ជីវគ្គហណេន ហិ សង្ខារភាជនលោកំ និវត្តេតិ តស្ស ភវាភវគមនាសម្ភវតោ. នមោ អត្ថូតិ បាឋសេសោ ទដ្ឋព្ពោ.

អវិជ្ជាទិកិលេសជាលវិទ្ធំសិនោតិ ធម្មវិសេសនំ. តត្ថ អវិន្ទិយំ វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា. បូរេតុំ អយុត្តដ្ឋេន កាយទុច្ចរិតាទិ អវិន្ទិយំ នាម, អលទ្ធព្ពន្តិ អត្ថោ. តព្ពិបរីតតោ កាយសុចរិតាទិ វិន្ទិយំ នាម, តំ វិន្ទិយំ ន វិន្ទតីតិ វា អវិជ្ជា, ខន្ធានំ រាសដ្ឋំ, អាយតនានំ អាយតនដ្ឋំ, ធាតូនំ សុញ្ញតដ្ឋំ, ឥន្ទ្រិយានំ អធិបតិយដ្ឋំ, សច្ចានំ តថដ្ឋំ អវិទិតំ ករោតីតិ វា អវិជ្ជា, ទុក្ខាទីនំ បីឡនាទិវសេន វុត្តំ ចតុព្ពិធំ អត្ថំ អវិទិតំ ករោតីតិបិ អវិជ្ជា, អន្តវិរហិតេ សំសារេ សព្ពយោនិគតិភវវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសេសុ សត្តេ ជវាបេតីតិ វា អវិជ្ជា, បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានេសុបិ ឥត្ថិបុរិសាទីសុ ជវតិ, វិជ្ជមានេសុបិ ខន្ធាទីសុ ន ជវតីតិ វា អវិជ្ជា. សា អាទិ យេសំ តណ្ហាទីនំ តេ អវិជ្ជាទយោ, តេយេវ កិលិស្សន្តិ ឯតេហិ សត្តាតិ កិលេសា, តេយេវ ច សត្តានំ ពន្ធនដ្ឋេន ជាលសទិសាតិ ជាលំ, តំ វិទ្ធំសេតិ សព្ពសោ វិនាសេតិ សីលេនាតិ អវិជ្ជាទិកិលេសជាលវិទ្ធំសី. ននុ ចេត្ថ សបរិយត្តិកោ នវលោកុត្តរធម្មោ អធិប្បេតោ, តត្ថ ច មគ្គោយេវ កិលេសេ វិទ្ធំសេតិ, នេតរេតិ ចេ? វុច្ចតេ. មគ្គស្សបិ និព្ពានមាគម្ម កិលេសវិទ្ធំសនតោ និព្ពានម្បិ កិលេសេ វិទ្ធំសេតិ នាម, មគ្គស្ស កិលេសវិទ្ធំសនកិច្ចំ ផលេន និប្ផន្នន្តិ ផលម្បិ ‘‘កិលេសវិទ្ធំសី’’តិ វុច្ចតិ. បរិយត្តិធម្មោបិ កិលេសវិទ្ធំសនស្ស បច្ចយត្តា ‘‘កិលេសវិទ្ធំសី’’តិ វត្តុមរហតីតិ ន កោចិ ទោសោ.

ធម្មវរស្ស តស្សាតិ បុព្ពេ អនិយមិតស្ស និយមវចនំ. តត្ថ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ ចតូសុ អបាយេសុ អបតមានេ ធារេតីតិ ធម្មោ.

‘‘យេ កេចិ ធម្មំ សរណំ គតាសេ, ន តេ គមិស្សន្តិ អបាយភូមិំ;

បហាយ មានុសំ ទេហំ, ទេវកាយំ បរិបូរេស្សន្តី’’តិ. (ទី. និ. ២.៣៣២; សំ. និ. ១.៣៧) –

ហិ វុត្តំ. សំសារទុក្ខេ វា អបតមានេ កត្វា ធារេតីតិ ធម្មោ មគ្គផលុប្បត្តិយា សត្តក្ខត្តុបរមតាទិវសេន សំសារស្ស បរិច្ឆិន្នត្តា. អបាយាទិនិព្ពត្តកកិលេសវិទ្ធំសនញ្ចេត្ថ ធារណំ. ឯវញ្ច កត្វា អរិយមគ្គោ តស្ស តទត្ថសិទ្ធិហេតុតាយ និព្ពានញ្ចាតិ ឧភយមេវ និប្បរិយាយតោ ធារេតិ, អរិយផលំ បន តំសមុច្ឆិន្នកិលេសបដិប្បស្សម្ភនេន តទនុគុណតាយ, បរិយត្តិធម្មោ តទធិគមហេតុតាយាតិ ឧភយំ បរិយាយតោ ធារេតីតិ វេទិតព្ពំ. វុត្តប្បការោ ធម្មោយេវ អត្តនោ ឧត្តរិតរាភាវេន វរោ បវរោ អនុត្តរោតិ ធម្មវរោ, តស្ស ធម្មវរស្ស នមោ អត្ថូតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្តាវតា ចេត្ថ អម្ហេហិ សារត្ថោ បកាសិតោ. យំ បនេត្ថ កេនចិ បបញ្ចិតំ, អម្ហេហិ ច ឥធ ន ទស្សិតំ, ន តំ សារតោ បច្ចេតព្ពំ. ឥតោ បរេសុបិ ឯវមេវ ទដ្ឋព្ពំ. តស្មា ឥតោ បដ្ឋាយ ឯត្តកម្បិ អវត្វា សារត្ថមេវ ទស្សយិស្សាម. យត្ថ បន កេនចិ អច្ចន្តវិរុទ្ធំ លិខិតំ, តម្បិ កត្ថចិ ទស្សយិស្សាម. ឯត្ថ ច ‘‘អវិជ្ជាទិកិលេសជាលវិទ្ធំសិនោ’’តិ ឯតេន ស្វាក្ខាតតាទីហិ ធម្មំ ថោមេតិ, ‘‘ធម្មវរស្សា’’តិ ឯតេន អញ្ញស្ស វិសិដ្ឋស្ស អភាវទីបនតោ បរិបុណ្ណតាយ. បឋមេន វា បហានសម្បទំ ធម្មស្ស ទស្សេតិ, ទុតិយេន បភាវសម្បទំ.

ឯវំ សង្ខេបេនេវ សព្ពធម្មគុណេហិ សទ្ធម្មំ ថោមេត្វា ឥទានិ អរិយសង្ឃំ ថោមេតុំ ‘‘គុណេហី’’តិអាទិមាហ. ‘‘គុណេហី’’តិ បទស្ស ‘‘យុត្តោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. ឥទានិ យេហិ គុណេហិ យុត្តោ, តេ ទស្សេន្តោ ‘‘សីលសមាធី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចតុបារិសុទ្ធិសីលាទិ ‘‘សីល’’ន្តិ វុច្ចតិ. សមាធីតិ បឋមជ្ឈានាទិ. សមាធិសីសេន ហិ បឋមជ្ឈានាទយោ វុត្តា. បញ្ញាតិ មគ្គបញ្ញា. វិមុត្តិ ច វិមុត្តិញាណញ្ច វិមុត្តិវិមុត្តិញាណន្តិ វត្តព្ពេ ឯកទេសសរូបេកសេសនយេន ‘‘វិមុត្តិញាណ’’ន្តិ វុត្តំ. អាទិសទ្ទបរិយាយេន បភុតិសទ្ទេន វា វិមុត្តិគ្គហណំ វេទិតព្ពំ. តត្ថ វិមុត្តីតិ ផលំ. វិមុត្តិញាណន្តិ បច្ចវេក្ខណញាណំ. បភុតិ-សទ្ទេន ឆឡភិញ្ញាចតុបដិសម្ភិទាទយោ គុណា សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ច សីលាទយោ គុណា លោកិយា លោកុត្តរា ច យថាសម្ភវំ និទ្ទិដ្ឋាតិ វេទិតព្ពា. យំ បនេត្ថ កេនចិ វុត្តំ ‘‘សីលាទយោ កិញ្ចាបិ លោកិយលោកុត្តរា យថាសម្ភវំ លព្ភន្តិ, តថាបិ អន្តេ ‘អរិយសង្ឃ’ន្តិ វចនតោ សីលាទយោ ចត្តារោ ធម្មក្ខន្ធា លោកុត្តរាវា’’តិ, តំ តស្ស មតិមត្តំ. ន ហិ អរិយសង្ឃស្ស លោកិយគុណេហិបិ ថោមនាយ កោចិ ទោសោ ទិស្សតិ, សព្ពញ្ញុពុទ្ធស្សបិ តាវ លោកិយលោកុត្តរគុណេហិ ថោមនា ហោតិ, កិមង្គំ បន អរិយសង្ឃស្សាតិ.

កុសលត្ថិកានំ ជនានំ បុញ្ញស្ស វុទ្ធិយា ខេត្តសទិសត្តា ខេត្តន្តិ អាហ ‘‘ខេត្តំ ជនានំ កុសលត្ថិកាន’’ន្តិ. ខិត្តំ ពីជំ មហប្ផលភាវករណេន តាយតីតិ ហិ ខេត្តំ, បុព្ពណ្ណាបរណ្ណវិរុហនភូមិ, តំសទិសត្តា អរិយសង្ឃោបិ ‘‘ខេត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឥមិនា អរិយសង្ឃស្ស អនុត្តរបុញ្ញក្ខេត្តភាវំ ទីបេតិ. ‘‘អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សា’’តិ ហិ វុត្តំ. តន្តិ បុព្ពេ ‘‘យោ’’តិ អនិយមេន វុត្តស្ស និយមវចនំ. អរិយសង្ឃន្តិ ឯត្ថ អារកត្តា កិលេសេហិ, អនយេ ន ឥរិយនតោ, អយេ ច ឥរិយនតោ អរិយា និរុត្តិនយេន. អថ វា សទេវកេន លោកេន សរណន្តិ អរណីយតោ ឧបគន្តព្ពតោ ឧបគតានញ្ច តទត្ថសិទ្ធិតោ អរិយា. អរិយានំ សង្ឃោ សមូហោតិ អរិយសង្ឃោ. អថ វា អរិយោ ច សោ យថាវុត្តនយេន សង្ឃោ ច ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតភាវតោតិ អរិយសង្ឃោ, អដ្ឋ អរិយបុគ្គលា. តំ អរិយសង្ឃំ. ភគវតោ អបរភាគេ ពុទ្ធធម្មរតនានម្បិ សមធិគមោ សង្ឃរតនាធីនោតិ អរិយសង្ឃស្ស ពហូបការតំ ទស្សេតុំ ឥធេវ ‘‘សិរសា នមាមី’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវំ គាថាត្តយេន សង្ខេបតោ សកលគុណសំកិត្តនមុខេន រតនត្តយស្ស បណាមំ កត្វា ឥទានិ តំ និបច្ចការំ យថាធិប្បេតេ បយោជនេ បរិណាមេន្តោ អាហ ‘‘ឥច្ចេវ’’មិច្ចាទិ. ឥច្ចេវំ យថាវុត្តនយេន អច្ចន្តំ ឯកន្តេន នមស្សនេយ្យំ នមស្សិតព្ពំ រតនត្តយំ នមស្សមានោ កាយវាចាចិត្តេហិ វន្ទមានោ អហំ វិបុលំ យំ បុញ្ញាភិសន្ទំ អលត្ថន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ពុទ្ធាទយោ រតិជននដ្ឋេន រតនំ. តេសញ្ហិ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនា យថាភូតគុណេ អាវជ្ជេន្តស្ស អមតាធិគមហេតុភូតំ អនប្បកំ បីតិបាមោជ្ជំ ឧប្បជ្ជតិ. យថាហ –

‘‘យស្មិំ, មហានាម, សមយេ អរិយសាវកោ តថាគតំ អនុស្សរតិ, នេវស្ស តស្មិំ សមយេ រាគបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតិ, ន ទោសបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតិ, ន មោហបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតិ, ឧជុគតមេវស្ស តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ ហោតិ, ឧជុគតចិត្តោ ខោ បន, មហានាម, អរិយសាវកោ លភតិ អត្ថវេទំ, លភតិ ធម្មវេទំ, លភតិ ធម្មូបសំហិតំ បាមោជ្ជំ, បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតី’’តិអាទិ (អ. និ. ១១.១១).

ចិត្តីកតាទិភាវោ វា រតនដ្ឋោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;

អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនំ តេន វុច្ចតី’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៣);

ចិត្តីកតភាវាទយោ ច អនញ្ញសាធារណា ពុទ្ធាទីសុយេវ លព្ភន្តីតិ.

‘‘បុញ្ញាភិសន្ទន្តិ បុញ្ញរាសិំ បុញ្ញប្បវត្តំ វា’’តិ មហាគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. មជ្ឈិមគណ្ឋិបទេ បន ចូឡគណ្ឋិបទេ ច ‘‘បុញ្ញាភិសន្ទន្តិ បុញ្ញាភិនិសំស’’ន្តិបិ អត្ថោ វុត្តោ. បុញ្ញាភិសន្ទន្តិ បុញ្ញនទិំ, បុញ្ញប្បវាហន្តិ ឯវំ បនេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អវិច្ឆេទេន បវត្តិយមានញ្ហិ បុញ្ញំ អភិសន្ទនដ្ឋេន ‘‘បុញ្ញាភិសន្ទោ’’តិ វុច្ចតិ. តេនេវ សារត្ថបកាសិនិយា សំយុត្តនិកាយដ្ឋកថាយ (សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.១០២៧) –

‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, បុញ្ញាភិសន្ទា កុសលាភិសន្ទា សុខស្សាហារា. កតមេ ចត្តារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតិ ‘ឥតិបិ សោ ភគវា…បេ… ពុទ្ធោ ភគវា’តិ, អយំ បឋមោ បុញ្ញាភិសន្ទោ កុសលាភិសន្ទោ សុខស្សាហារោ’’តិ (សំ. និ. ៥.១០២៧) –

ឯវមាទិកាយ បាឡិយា អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘បុញ្ញាភិសន្ទា កុសលាភិសន្ទាតិ បុញ្ញនទិយោ កុសលនទិយោ’’តិ វុត្តំ. យំ បន គណ្ឋិបទេ វុត្តំ ‘‘បុញ្ញាភិសន្ទន្តិ បុញ្ញផល’’ន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ. ន ហិ រតនត្តយំ នមស្សមានោ តស្មិំ ខណេ បុញ្ញផលំ អលត្ថ, កិន្តុ អនប្បកំ បុញ្ញរាសិំ តទា អលភិ, តស្ស ច ផលំ បរលោកភាគី, ទិដ្ឋធម្មេ តុ អន្តរាយវិឃាតោ តស្ស ច បុញ្ញស្ស អានិសំសមត្តកំ, ‘‘តស្សានុភាវេន ហតន្តរាយោ’’តិ ច វុត្តំ, ន ច បុញ្ញផលេ អនុប្បន្នេ តស្សានុភាវេន ហតន្តរាយភាវោ ន សិជ្ឈតិ, ន ចេតំ តស្មិំយេវ ខណេ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ អហោសិ. តស្មា តស្ស មហតោ បុញ្ញប្បវាហស្ស អានុភាវេន ហតន្តរាយោតិ អយមេវ អត្ថោ យុជ្ជតិ. អថាបិ បណាមកិរិយាយ ជនិតត្តា បុញ្ញមេវ បុញ្ញផលន្តិ តស្សាធិប្បាយោ សិយា, ឯវំ សតិ យុជ្ជេយ្យ. សោ ច បុញ្ញប្បវាហោ ន អប្បមត្តកោ, អថ ខោ មហន្តោយេវាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិបុល’’ន្តិ, មហន្តំ អនប្បកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អលត្ថន្តិ អលភិំ, បាបុណិន្តិ អត្ថោ.

តស្សានុភាវេនាតិ តស្ស យថាវុត្តស្ស បុញ្ញប្បវាហស្ស អានុភាវេន ពលេន. ហតន្តរាយោតិ តំតំសម្បត្តិយា វិពន្ធនវសេន សត្តសន្តានស្ស អន្តរេ វេមជ្ឈេ ឯតិ អាគច្ឆតីតិ អន្តរាយោ, ទិដ្ឋធម្មិកាទិអនត្ថោ. បណាមបយោជនេ វុត្តវិធិនា ហតោ វិទ្ធស្តោ អន្តរាយោ ឧបទ្ទវោ អស្សាតិ ហតន្តរាយោ. អស្ស ‘‘វណ្ណយិស្សំ វិនយ’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ, ហតន្តរាយោ ហុត្វា វិនយំ វណ្ណយិស្សន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតេន តស្ស បុញ្ញប្បវាហស្ស អត្តនោ បសាទសម្បត្តិយា រតនត្តយស្ស ច ខេត្តភាវសម្បត្តិយា អត្ថសំវណ្ណនាយ ឧបឃាតកឧបទ្ទវានំ ហននេ សមត្ថតំ ទីបេតិ.

ឯវំ រតនត្តយស្ស និបច្ចការករណេ បយោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យស្ស វិនយបិដកស្ស អត្ថំ សំវណ្ណេតុកាមោ, តស្ស តាវ ភគវតោ សាសនស្ស មូលបតិដ្ឋានភាវំ ទស្សេត្វា តម្បិ ថោមេន្តោ អាហ ‘‘យស្មិំ ឋិតេ’’តិអាទិ. អដ្ឋិតស្ស សុសណ្ឋិតស្ស ភគវតោ សាសនំ យស្មិំ ឋិតេ បតិដ្ឋិតំ ហោតីតិ យោជេតព្ពំ. តត្ថ យស្មិន្តិ យស្មិំ វិនយបិដកេ. ឋិតេតិ បាឡិតោ ច អត្ថតោ ច អនូនំ ហុត្វា លជ្ជីបុគ្គលេសុ បវត្តនដ្ឋេន ឋិតេតិ អត្ថោ. សាសនន្តិ អធិសីលអធិចិត្តអធិបញ្ញាសង្ខាតសិក្ខត្តយសង្គហិតំ សាសនំ. អដ្ឋិតស្សាតិ កាមសុខល្លិកត្តកិលមថានុយោគសង្ខាតេ អន្តទ្វយេ អដ្ឋិតស្សាតិ អត្ថោ. ‘‘អប្បតិដ្ឋំ ខ្វាហំ, អាវុសោ, អនាយូហំ ឱឃមតរិ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.១) ហិ វុត្តំ. អយញ្ចត្ថោ តីសុបិ សីហឡគណ្ឋិបទេសុ វុត្តោយេវ. គណ្ឋិបទេ បន ‘‘អដ្ឋិតស្សាតិ បរិនិព្ពុតស្សបិ ភគវតោ’’តិ វុត្តំ.

បតិដ្ឋិតំ ហោតីតិ តេសុយេវ លជ្ជីបុគ្គលេសុ បវត្តនដ្ឋេន បតិដ្ឋិតំ ហោតិ. សុសណ្ឋិតស្សាតិ ឯត្ថ តាវ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ ឥទំ វុត្តំ ‘‘ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណអសីតិអនុព្យញ្ជនេហិ សមន្នាគមនវសេន សុសណ្ឋានស្សាតិ អត្ថោ. អនេន អស្ស រូបកាយសម្បត្តិំ និទស្សេតី’’តិ. គណ្ឋិបទេ បន ‘‘យថាឋានេ បតិដ្ឋិតេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតត្តា រូបកាយេន សុសណ្ឋិតោ, កាយវង្កាទិរហិតត្តា តាទិលក្ខណសមន្នាគតត្តា ច នាមកាយេនបី’’តិ វុត្តំ. កេនចិ បន ‘‘ចតុព្រហ្មវិហារវសេន សត្តេសុ សុដ្ឋុ សម្មា ច ឋិតស្សាតិ អត្ថវសេន វា សុសណ្ឋិតស្ស. សុសណ្ឋិតត្តា ហេស កេវលំ សត្តានំ ទុក្ខំ អបនេតុកាមោ ហិតំ ឧបសំហរិតុកាមោ សម្បត្តិយា ច បមុទិតោ អបក្ខបតិតោ ច ហុត្វា វិនយំ ទេសេតិ. តស្មា ឥមស្មិំ វិនយសំវណ្ណនាធិការេ សារុប្បាយ ថុតិយា ថោមេន្តោ អាហ ‘សុសណ្ឋិតស្សា’’’តិ វត្វា ‘‘គណ្ឋិបទេសុ វុត្តត្ថោ អធិប្បេតាធិការានុរូបោ ន ហោតី’’តិ វុត្តំ. អយំ បនេត្ថ អម្ហាកំ ខន្តិ – យថាវុត្តកាមសុខល្លិកាទិអន្តទ្វយេ អដ្ឋិតត្តាយេវ មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ សម្មា ឋិតត្តា សុសណ្ឋិតស្សាតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោតិ. ឯវញ្ហិ សតិ អារម្ភានុរូបថោមនា កតា ហោតិ យថាវុត្តអន្តទ្វយំ វិវជ្ជេត្វា មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ វិនយបញ្ញត្តិយាយេវ យេភុយ្យេន បកាសនតោ.

តន្តិ បុព្ពេ ‘‘យស្មិ’’ន្តិ អនិយមេត្វា វុត្តស្ស និយមវចនំ, តស្ស ‘‘វិនយ’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. អសម្មិស្សន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, និកាយន្តរលទ្ធីហិ អសម្មិស្សំ កត្វា អនាកុលំ កត្វា វណ្ណយិស្សន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា អនុរូបស្ស កាលមត្តស្សបិ ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរសទិសេនបិ ទុវិញ្ញេយ្យភាវតោ កេវលំ ពុទ្ធវិសយំ វិនយបិដកំ អត្តនោ ពលេន វណ្ណយិស្សាមីតិ វចនមត្តម្បិ អញ្ញេហិ វត្តុមសក្កុណេយ្យត្តា ‘‘និស្សាយ បុព្ពាចរិយានុភាវ’’ន្តិ អាហ. បុព្ពាចរិយានុភាវោ នាម អត្ថតោ បុព្ពាចរិយេហិ សំវណ្ណិតា អដ្ឋកថា, តតោយេវ ច ‘‘បុព្ពាចរិយានុភាវោ អដ្ឋកថា’’តិ សព្ពត្ថ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. តស្មា បុព្ពាចរិយេហិ សំវណ្ណិតំ អដ្ឋកថំ និស្សាយ វណ្ណយិស្សំ, ន អត្តនោយេវ ពលំ និស្សាយាតិ វុត្តំ ហោតិ.

អថ ‘‘បោរាណដ្ឋកថាសុ វិជ្ជមានាសុ បុន វិនយសំវណ្ណនាយ កិំ បយោជន’’ន្តិ យោ វទេយ្យ, តស្ស បោរាណដ្ឋកថាយ អនូនភាវំ អត្តនោ ច សំវណ្ណនាយ បយោជនំ ទស្សេន្តោ ‘‘កាមញ្ចា’’តិអាទិមាហ. កាមន្តិ ឯកន្តេន, យថិច្ឆកំ វា, សព្ពសោតិ វុត្តំ ហោតិ, តស្ស ‘‘សំវណ្ណិតោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. កាមំ សំវណ្ណិតោយេវ, នោ ន សំវណ្ណិតោតិ អត្ថោ. កេហិ បន សោ វិនយោ សំវណ្ណិតោតិ អាហ ‘‘បុព្ពាចរិយាសភេហី’’តិ. មហាកស្សបត្ថេរាទយោ បុព្ពាចរិយា ឯវ អកម្បិយដ្ឋេន ឧត្តមដ្ឋេន ច អាសភា, តេហិ បុព្ពាចរិយាសភេហីតិ វុត្តំ ហោតិ. កីទិសា បនេតេ បុព្ពាចរិយាតិ អាហ ‘‘ញាណម្ពូ’’តិអាទិ. អគ្គមគ្គញាណសង្ខាតេន អម្ពុនា សលិលេន និទ្ធោតានិ និស្សេសតោ អាយតិំ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនេន ធោតានិ វិក្ខាលិតានិ វិសោធិតានិ រាគាទីនិ តីណិ មលានិ កាមាសវាទយោ ច ចត្តារោ អាសវា យេហិ តេ ញាណម្ពុនិទ្ធាតមលាសវា, តេហីតិ អត្ថោ. ឥមិនា ច ន កេវលំ ឯតេសុ អាចរិយភាវោយេវ, អថ ខោ រាគាទិមលរហិតា ខីណាសវា វិសុទ្ធសត្តា ឯតេតិ ទស្សេតិ.

ខីណាសវភាវេបិ ន ឯតេ សុក្ខវិបស្សកា, អថ ខោ ឯវរូបេហិបិ អានុភាវេហិ សមន្នាគតាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិសុទ្ធវិជ្ជាបដិសម្ភិទេហី’’តិ. វិសុទ្ធា អច្ចន្តបរិសុទ្ធា វិជ្ជា ចតស្សោ ច បដិសម្ភិទា យេសំ តេ វិសុទ្ធវិជ្ជាបដិសម្ភិទា, តេហិ. ឯកទេសេន បដិសម្ភិទំ អប្បត្តានំ អរិយានមេវ អភាវតោ ឯតេហិ អធិគតបដិសម្ភិទា បដុតរលទ្ធប្បភេទាតិ ទស្សេតុំ វិសុទ្ធគ្គហណំ កតំ. វិជ្ជាតិ តិស្សោ វិជ្ជា, អដ្ឋ វិជ្ជា វា. តត្ថ ទិព្ពចក្ខុញាណំ បុព្ពេនិវាសញាណំ អាសវក្ខយញាណញ្ចាតិ ឥមា តិស្សោ វិជ្ជា. អដ្ឋ វិជ្ជា បន –

‘‘វិបស្សនាញាណមនោមយិទ្ធិ,

ឥទ្ធិប្បភេទោបិ ច ទិព្ពសោតំ;

បរស្ស ចេតោបរិយាយញាណំ,

បុព្ពេនិវាសានុគតញ្ច ញាណំ;

ទិព្ពញ្ច ចក្ខាសវសង្ខយោ ច,

ឯតានិ ញាណានិ ឥធដ្ឋ វិជ្ជា’’តិ. –

ឯវំ វិបស្សនាញាណមនោមយិទ្ធីហិ សទ្ធិំ បរិគ្គហិតា ឆ អភិញ្ញាយេវ. អត្ថបដិសម្ភិទា ធម្មបដិសម្ភិទា និរុត្តិបដិសម្ភិទា បដិភានបដិសម្ភិទាតិ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា. តត្ថ សង្ខេបតោ ហេតុផលេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា, ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា, ហេតុហេតុផលានុរូបំ វោហារេសុ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា, ឥទំ ញាណំ ឥមមត្ថំ ជោតយតីតិ ឥមិនា អាការេន ហេដ្ឋា វុត្តេសុ តីសុ ញាណេសុ បវត្តញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទា. ឯតាសំ បន វិត្ថារកថា អតិបបញ្ចភាវតោ ឥធ ន វុច្ចតិ. បដិសម្ភិទាប្បត្តានំ សទ្ធម្មេសុ ឆេកភាវតោ អាហ ‘‘សទ្ធម្មសំវណ្ណនកោវិទេហី’’តិ. ‘‘បដិសម្ភិទាប្បត្តានម្បិ ធម្មេសុ អភិយោគវសេន វិសេសោ ហោតីតិ លទ្ធបដិសម្ភិទាសុ សាតិសយតំ ទស្សេតុំ អាហា’’តិបិ វទន្តិ. សទ្ធម្មសំវណ្ណនកោវិទេហីតិ បិដកត្តយសង្ខាតស្ស សទ្ធម្មស្ស សំវណ្ណនេ សព្ពសោ អត្ថប្បកាសនេ កោវិទេហិ ឆេកេហិ, កុសលេហីតិ អត្ថោ.

កិលេសជាលំ បរិក្ខារពាហុល្លំ វា សំលិខតិ តនុំ ករោតីតិ សល្លេខោ. ឥធ បន ខីណាសវាធិការត្តា បរិក្ខារពាហុល្លស្ស សល្លិខនវសេនេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ, តតោយេវ ច គណ្ឋិបទេ ‘‘សល្លេខិយេ បរិមិតបរិក្ខារវុត្តិយា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. សល្លេខស្ស ភាវោ សល្លេខិយំ, តស្មិំ សល្លេខិយេ, សល្លេខបដិបត្តិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. នោសុលភូបមេហីតិ អសុលភូបមេហិ សល្លេខបដិបត្តិយា អសុកសទិសាតិ តេសំ ឧបមាយ អនុច្ឆវិកបុគ្គលានំ ទុល្លភត្តា នត្ថិ សុលភា ឧបមា ឯតេសន្តិ នោសុលភូបមា. មហាវិហារស្សាតិ ចិត្តលបព្ពតអភយគិរិសេសនិកាយទ្វយំ បដិក្ខិបតិ. ធជូបមេហីតិ រថស្ស សញ្ជាននហេតុកំ រថេ ពទ្ធធជំ វិយ អជានន្តានំ ‘‘អសុកេហិ ច អសុកេហិ ច ថេរេហិ និវាសិតោ មហាវិហារោ នាមា’’តិ ឯវំ មហាវិហារស្ស សញ្ជាននហេតុត្តា មហាវិហារស្ស ធជូបមេហិ. សំវណ្ណិតោតិ សម្មា អនូនំ កត្វា វណ្ណិតោ. សំវណ្ណិតោ អយំ វិនយោតិ បទច្ឆេទោ កាតព្ពោ. ចិត្តេហិ នយេហីតិ អនេកប្បភេទនយត្តា វិចិត្តេហិ នយេហិ. សម្ពុទ្ធវរន្វយេហីតិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធវរំ អនុគតេហិ, ភគវតោ អធិប្បាយានុគតេហិ នយេហីតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា ពុទ្ធវរំ អនុគតេហិ បុព្ពាចរិយាសភេហីតិ សម្ពន្ធោ កាតព្ពោ.

ឯវំ បោរាណដ្ឋកថាយ អនូនភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្តនោ សំវណ្ណនាយ បយោជនវិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘សំវណ្ណនា’’តិអាទិមាហ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កិញ្ចាបិ បុព្ពាចរិយាសភេហិ យថាវុត្តគុណវិសិដ្ឋេហិ អយំ វិនយោ សព្ពសោ វណ្ណិតោ, តថាបិ តេសំ ឯសា សំវណ្ណនា សីហឡទីបវាសីនំ ភាសាយ សង្ខតត្តា រចិតត្តា ទីបន្តរេ ភិក្ខុជនស្ស សីហឡទីបតោ អញ្ញទីបវាសិនោ ភិក្ខុគណស្ស កិញ្ចិ អត្ថំ បយោជនំ យស្មា នាភិសម្ភុណាតិ ន សម្បាទេតិ ន សាធេតិ, តស្មា ឥមំ សំវណ្ណនំ បាឡិនយានុរូបំ កត្វា ពុទ្ធសិរិត្ថេរេន អជ្ឈិដ្ឋោ ឥទានិ សមារភិស្សន្តិ. តត្ថ សំវណ្ណិយតិ អត្ថោ ឯតាយាតិ សំវណ្ណនា, អដ្ឋកថា. សា បន ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ បឋមំ តីណិ បិដកានិ សង្គាយិត្វា តស្ស អត្ថវណ្ណនានុរូបេនេវ វាចនាមគ្គំ អារោបិតត្តា តិស្សោ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហោយេវ ពុទ្ធវចនស្ស អត្ថសំវណ្ណនាភូតោ កថាមគ្គោ. សោយេវ ច មហាមហិន្ទត្ថេរេន តម្ពបណ្ណិទីបំ អាភតោ, បច្ឆា តម្ពបណ្ណិយេហិ មហាថេរេហិ និកាយន្តរលទ្ធីហិ សង្ករបរិហរណត្ថំ សីហឡភាសាយ ឋបិតោ. តេនាហ ‘‘សីហឡទីបកេនា’’តិអាទិ. សីហស្ស លានតោ គហណតោ សីហឡោ, សីហកុមារោ. តំវំសជាតតាយ តម្ពបណ្ណិទីបេ ខត្តិយានំ តេសំ និវាសតាយ តម្ពបណ្ណិទីបស្សបិ សីហឡភាវោ វេទិតព្ពោ, តស្មិំ សីហឡទីបេ ភូតត្តា សីហឡទីបកេន វាក្យេន វចនេន, សីហឡភាសាយាតិ វុត្តំ ហោតិ.

បាឡិនយានុរូបន្តិ បាឡិនយស្ស អនុរូបំ កត្វា, មាគធភាសាយ បរិវត្តិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. អជ្ឈេសនន្តិ គរុដ្ឋានិយំ បយិរុបាសិត្វា គរុតរំ បយោជនំ ឧទ្ទិស្ស អភិបត្ថនា អជ្ឈេសនា, តំ អជ្ឈេសនំ, អាយាចនន្តិ អត្ថោ. តស្ស ‘‘សមនុស្សរន្តោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. កស្ស អជ្ឈេសនន្តិ អាហ ‘‘ពុទ្ធសិរិវ្ហយស្ស ថេរស្សា’’តិ. ពុទ្ធសិរីតិ អវ្ហយោ នាមំ យស្ស សោយំ ពុទ្ធសិរិវ្ហយោ, តស្ស, ឥត្ថន្នាមស្ស ថេរស្ស អជ្ឈេសនំ សម្មា អាទរេន សមនុស្សរន្តោ ហទយេ ឋបេន្តោតិ អត្ថោ.

ឥទានិ អត្តនោ សំវណ្ណនាយ ករណប្បការំ ទស្សេន្តោ ‘‘សំវណ្ណនំ តញ្ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តញ្ច ឥទានិ វុច្ចមានំ សំវណ្ណនំ សមារភន្តោ សកលាយបិ មហាអដ្ឋកថាយ ឥធ គហេតព្ពតោ មហាអដ្ឋកថំ តស្សា ឥទានិ វុច្ចមានាយ សំវណ្ណនាយ សរីរំ កត្វា មហាបច្ចរិយំ យោ វិនិច្ឆយោ វុត្តោ, តថេវ កុរុន្ទីនាមាទីសុ វិស្សុតាសុ អដ្ឋកថាសុ យោ វិនិច្ឆយោ វុត្តោ, តតោបិ វិនិច្ឆយតោ យុត្តមត្ថំ អបរិច្ចជន្តោ អន្តោគធត្ថេរវាទំ កត្វា សំវណ្ណនំ សមារភិស្សន្តិ បទត្ថសម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ច អត្ថោ កថិយតិ ឯតាយាតិ អត្ថកថា, សាយេវ អដ្ឋកថា ត្ថការស្ស ដ្ឋការំ កត្វា ‘‘ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.១៧; ២.៨) វិយ. មហាបច្ចរិយន្តិ ឯត្ថ បច្ចរីតិ ឧឡុម្បំ វុច្ចតិ, តស្មិំ និសីទិត្វា កតត្តា តមេវ នាមំ ជាតំ. កុរុន្ទិវល្លិវិហារោ នាម អត្ថិ, តត្ថ កតត្តា កុរុន្ទីតិ នាមំ ជាតន្តិ វទន្តិ. អាទិសទ្ទេន អន្ធកដ្ឋកថំ សង្ខេបដ្ឋកថញ្ច សង្គណ្ហាតិ. វិស្សុតាសូតិ សព្ពត្ថ បត្ថដាសុ, បាកដាសូតិ វុត្តំ ហោតិ.

យុត្តមត្ថន្តិ ឯត្ថ តាវ មជ្ឈិមគណ្ឋិបទេ ចូឡគណ្ឋិបទេ ច ឥទំ វុត្តំ ‘‘យុត្តមត្ថន្តិ សំវណ្ណេតព្ពដ្ឋានស្ស យុត្តមត្ថំ, ន បន តត្ថ អយុត្តម្បិ អត្ថីតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. មហាគណ្ឋិបទេ បនេត្ថ ន កិញ្ចិ វុត្តំ. កេនចិ បន ‘‘មហាអដ្ឋកថានយេន វិនយយុត្តិយា វា យុត្តមត្ថ’’ន្តិ វុត្តំ, តំ យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ មហាបច្ចរិអាទីសុបិ កត្ថចិ អយុត្តស្សាបិ អត្ថស្ស ឧបរិ វិភាវនតោ. ‘‘អដ្ឋកថំយេវ គហេត្វា សំវណ្ណនំ ករិស្សាមី’’តិ វុត្តេ អដ្ឋកថាសុ វុត្តត្ថេរវាទានំ ពាហិរភាវោ សិយាតិ តេបិ អន្តោកត្តុកាមោ ‘‘អន្តោគធថេរវាទ’’ន្តិ អាហ, ថេរវាទេបិ អន្តោកត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. សំវណ្ណនន្តិ អបរកាលកិរិយាយ កម្មនិទ្ទេសោ. បុព្ពេ វុត្តំ តុ ‘‘សំវណ្ណន’’ន្តិ វចនំ តត្ថេវ ‘‘សមារភន្តោ’’តិ បុព្ពកាលកិរិយាយ កម្មភាវេន យោជេតព្ពំ. សម្មាតិ វត្តព្ពេ គាថាពន្ធវសេន រស្សភាវោ កតោតិ វេទិតព្ពោ.

ឯវំ ករណប្បការំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សោតូហិ បដិបជ្ជិតព្ពវិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘តំ មេ’’តិអាទិមាហ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥទានិ វុច្ចមានំ តំ មម សំវណ្ណនំ ធម្មបទីបស្ស តថាគតស្ស ធម្មំ សាសនធម្មំ បាឡិធម្មំ វា សក្កច្ចំ បដិមានយន្តា បូជេន្តា ថិរេហិ សីលក្ខន្ធាទីហិ សមន្នាគតត្តា ថេរា, អចិរបព្ពជិតត្តា នវា, តេសំ មជ្ឈេ ភវត្តា មជ្ឈិមា ច ភិក្ខូ បសន្នចិត្តា យថាវុត្តនយេន សប្បយោជនត្តា ឧបរិ វក្ខមានវិធិនា បមាណត្តា ច សទ្ទហិត្វា បីតិសោមនស្សយុត្តចិត្តា ឥស្សាបកតា អហុត្វា និសាមេន្តុ សុណន្តូតិ. តត្ថ ធម្មប្បទីបស្សាតិ ធម្មោយេវ សត្តសន្តានេសុ មោហន្ធការវិធមនតោ បទីបសទិសត្តា បទីបោ អស្សាតិ ធម្មបទីបោ, ភគវា. តស្ស ធម្មបទីបស្ស.

ឥទានិ អត្តនោ សំវណ្ណនាយ អាគមវិសុទ្ធិំ ទស្សេត្វា បមាណភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ពុទ្ធេនា’’តិអាទិមាហ. យថេវ ពុទ្ធេន យោ ធម្មោ ច វិនយោ ច វុត្តោ, សោ តស្ស ពុទ្ធស្ស យេហិ បុត្តេហិ ធម្មសេនាបតិអាទីហិ តថេវ ញាតោ, តេសំ ពុទ្ធបុត្តានំ មតិមច្ចជន្តា សីហឡដ្ឋកថាចរិយា យស្មា បុរេ អដ្ឋកថា អកំសូតិ អយមេត្ថ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ធម្មោតិ សុត្តាភិធម្មេ សង្គណ្ហាតិ, វិនយោតិ សកលំ វិនយបិដកំ. ឯត្តាវតា ច សព្ពម្បិ ពុទ្ធវចនំ និទ្ទិដ្ឋំ ហោតិ. សកលញ្ហិ ពុទ្ធវចនំ ធម្មវិនយវសេន ទុវិធំ ហោតិ. វុត្តោតិ បាឡិតោ ច អត្ថតោ ច ពុទ្ធេន ភគវតា វុត្តោ. ន ហិ ភគវតា អព្យាកតំ នាម តន្តិបទំ អត្ថិ, សព្ពេសំយេវ អត្ថោ កថិតោ, តស្មា សម្មាសម្ពុទ្ធេនេវ តិណ្ណំ បិដកានំ អត្ថវណ្ណនាក្កមោបិ ភាសិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ តត្ថ ភគវតា បវត្តិតា បកិណ្ណកទេសនាយេវ ហិ អដ្ឋកថា. តថេវ ញាតោតិ យថេវ ពុទ្ធេន វុត្តោ, តថេវ ឯកបទម្បិ ឯកក្ខរម្បិ អវិនាសេត្វា អធិប្បាយញ្ច អវិកោបេត្វា ញាតោ វិទិតោតិ អត្ថោ. តេសំ មតិមច្ចជន្តាតិ តេសំ ពុទ្ធបុត្តានំ អធិប្បាយំ អបរិច្ចជន្តា. អដ្ឋកថា អកំសូតិ អដ្ឋកថាយោ អកំសុ. កត្ថចិ ‘‘អដ្ឋកថាមកំសូ’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ, តត្ថាបិ សោយេវត្ថោ, ម-ការោ បន បទសន្ធិវសេន អាគតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘អដ្ឋកថា’’តិ ពហុវចននិទ្ទេសេន មហាបច្ចរិយាទិកំ សង្គណ្ហាតិ.

តស្មាតិ យស្មា តេសំ ពុទ្ធបុត្តានំ អធិប្បាយំ អវិកោបេត្វា បុរេ អដ្ឋកថា អកំសុ, តស្មាតិ អត្ថោ. ហីតិ និបាតមត្តំ ហេតុអត្ថស្ស ‘‘តស្មា’’តិ ឥមិនាយេវ បកាសិតត្តា. យទិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ សព្ពម្បិ បមាណំ, ឯវំ សតិ តត្ថ បមាទលេខាបិ បមាណំ សិយាតិ អាហ ‘‘វជ្ជយិត្វាន បមាទលេខ’’ន្តិ. តត្ថ បមាទលេខន្តិ អបរភាគេ បោត្ថការុឡ្ហកាលេ បមជ្ជិត្វា លិខនវសេន បវត្តំ បមាទបាឋំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – បមាទេន សតិំ អបច្ចុបដ្ឋបេត្វា អទិន្នាទានស្ស បុព្ពបយោគេ ‘‘សច្ចេបិ អលិកេបិ ទុក្កដ’’ន្តិ វុត្តវចនសទិសំ យំ លិខិតំ, តំ វជ្ជយិត្វា អបនេត្វា សព្ពំ បមាណន្តិ. វក្ខតិ ហិ តត្ថ –

‘‘មហាអដ្ឋកថាយំ បន សច្ចេបិ អលិកេបិ ទុក្កដមេវ វុត្តំ, តំ បមាទលិខិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ន ហិ អទិន្នាទានស្ស បុព្ពបយោគេ បាចិត្តិយដ្ឋានេ ទុក្កដំ នាម អត្ថី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៩៤).

កេសំ បមាណន្តិ អាហ ‘‘សិក្ខាសុ សគារវានំ ឥធ បណ្ឌិតាន’’ន្តិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. បុន ‘‘យស្មា’’តិ វចនស្ស កោ សម្ពន្ធោតិ ចេ? ឯត្ថ តាវ មហាគណ្ឋិបទេ គណ្ឋិបទេ ច ន កិញ្ចិ វុត្តំ, មជ្ឈិមគណ្ឋិបទេ បន ចូឡគណ្ឋិបទេ ច ឥទំ វុត្តំ ‘‘យស្មា បមាណំ, តស្មា និសាមេន្តុ បសន្នចិត្តា’’តិ. ឯវមស្ស សម្ពន្ធោ ទដ្ឋព្ពោ. យស្មា អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ បមាណំ, តស្មា ឥធ វុត្តម្បិ បមាណមេវាតិ បាឋសេសំ កត្វា វជិរពុទ្ធិត្ថេរោ វទតិ. តត្ថ ឥធាតិ ឥមិស្សា សមន្តបាសាទិកាយាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ.

តត្ថ ‘‘យស្មា’’តិ វចនស្ស បឋមំ វុត្តសម្ពន្ធវសេន អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ សព្ពម្បិ បមាណន្តិ សាធិតត្តា ឥទានិ វុច្ចមានាបិ សំវណ្ណនា កេវលំ វចនមត្តេនេវ ភិន្នា, អត្ថតោ បន អដ្ឋកថាយេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តតោ ច ភាសន្តរមេវា’’តិអាទិមាហ. បច្ឆា វុត្តសម្ពន្ធវសេន បន ឥធ វុត្តម្បិ កស្មា បមាណន្តិ ចេ? យស្មា វចនមត្តំ ឋបេត្វា ឯសាបិ អដ្ឋកថាយេវ, តស្មា បមាណន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘តតោ ច ភាសន្តរមេវា’’តិអាទិមាហ. ឯវមាកុលំ ទុព្ពិញ្ញេយ្យសភាវញ្ច កត្វា គណ្ឋិបទេសុ សម្ពន្ធោ ទស្សិតោ, អនាកុលវចនោ ច ភទន្តពុទ្ធឃោសាចរិយោ. ន ហិ សោ ឯវមាកុលំ កត្វា វត្តុមរហតិ, តស្មា យថាធិប្បេតមត្ថមនាកុលំ សុវិញ្ញេយ្យញ្ច កត្វា យថាឋិតស្ស សម្ពន្ធវសេនេវ ទស្សយិស្សាម. កថំ? យស្មា អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ បមាណំ, តស្មា សក្កច្ចំ អនុសិក្ខិតព្ពាតិ ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ ទដ្ឋព្ពោ. យទិ នាម អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ បមាណំ, អយំ បន ឥទានិ វុច្ចមានា កស្មា សក្កច្ចំ អនុសិក្ខិតព្ពាតិ អាហ ‘‘តតោ ច ភាសន្តរមេវ ហិត្វា’’តិអាទិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្មា អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ បមាណំ, យស្មា ច អយំ សំវណ្ណនាបិ ភាសន្តរបរិច្ចាគាទិមត្តវិសិដ្ឋា, អត្ថតោ បន អភិន្នាវ, តតោយេវ ច បមាណភូតា ហេស្សតិ, តស្មា សក្កច្ចំ អាទរំ កត្វា អនុសិក្ខិតព្ពាតិ. តថា ហិ បោរាណដ្ឋកថានំ បមាណភាវោ, ឥមិស្សា ច សំវណ្ណនាយ ភាសន្តរបរិច្ចាគាទិមត្តវិសិដ្ឋាយ អត្ថតោ តតោ អភិន្នភាវោតិ ឧភយម្បេតំ សក្កច្ចំ អនុសិក្ខិតព្ពភាវហេតូតិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ កេវលំ បោរាណដ្ឋកថានំ សតិបិ បមាណភាវេ អយំ សំវណ្ណនា តតោ ភិន្នា អត្ថតោ អញ្ញាយេវ ច សក្កច្ចំ អនុសិក្ខិតព្ពាតិ វត្តុមរហតិ, នាបិ ឥមិស្សា សំវណ្ណនាយ តតោអភិន្នភាវេបិ បោរាណដ្ឋកថានំ អសតិ បមាណភាវេ អយំ សំវណ្ណនា សក្កច្ចំ អនុសិក្ខិតព្ពាតិ វត្តុំ យុត្តរូបា ហោតិ, តស្មា យថាវុត្តនយេន ឧភយម្បេតំ សក្កច្ចំ អនុសិក្ខិតព្ពភាវហេតូតិ ទដ្ឋព្ពំ.

តតោតិ អដ្ឋកថាតោ. ភាសន្តរមេវ ហិត្វាតិ កញ្ចុកសទិសំ សីហឡភាសំ អបនេត្វា. វិត្ថារមគ្គញ្ច សមាសយិត្វាតិ បោរាណដ្ឋកថាសុ ឧបរិ វុច្ចមានម្បិ អានេត្វា តត្ថ តត្ថ បបញ្ចិតំ ‘‘ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន អកុប្បេន ឋានារហេន ឧបសម្បន្នោតិ ភិក្ខូ’’តិ (បារា. ៤៥) ឯត្ថ អបលោកនាទីនំ ចតុន្នម្បិ កម្មានំ វិត្ថារកថា វិយ តាទិសំ វិត្ថារមគ្គំ សង្ខិបិត្វា វណ្ណយិស្សាមាតិ អធិប្បាយោ. តថា ហិ វក្ខតិ –

‘‘ឯត្ថ ច ញត្តិចតុត្ថកម្មំ ឯកមេវ អាគតំ, ឥមស្មិំ បន ឋានេ ឋត្វា ចត្តារិ សង្ឃកម្មានិ នីហរិត្វា វិត្ថារតោ កថេតព្ពានីតិ សព្ពអដ្ឋកថាសុ វុត្តំ, តានិ ច ‘អបលោកនកម្មំ ញត្តិកម្មំ ញត្តិទុតិយកម្មំ ញត្តិចតុត្ថកម្ម’ន្តិ បដិបាដិយា ឋបេត្វា វិត្ថារេន ខន្ធកតោ បរិវារាវសានេ កម្មវិភង្គតោ ច បាឡិំ អាហរិត្វា កថិតានិ. តានិ មយំ បរិវារាវសានេ កម្មវិភង្គេយេវ វណ្ណយិស្សាម. ឯវញ្ហិ សតិ បឋមបារាជិកវណ្ណនា ច ន ភារិយា ភវិស្សតិ, យថាឋិតាយ ច បាឡិយា វណ្ណនា សុវិញ្ញេយ្យា ភវិស្សតិ, តានិ ច ឋានានិ អសុញ្ញានិ ភវិស្សន្តិ, តស្មា អនុបទវណ្ណនមេវ ករោមា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៤៥ ភិក្ខុបទភាជនីយវណ្ណនា).

វិនិច្ឆយំ សព្ពមសេសយិត្វាតិ តំតំអដ្ឋកថាសុ វុត្តំ សព្ពម្បិ វិនិច្ឆយំ អសេសយិត្វា សេសំ អកត្វា, កិញ្ចិមត្តម្បិ អបរិច្ចជិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. វណ្ណិតុំ យុត្តរូបំ ហុត្វា អនុក្កមេន អាគតំ បាឡិំ អបរិច្ចជិត្វា សំវណ្ណនតោ សីហឡដ្ឋកថាសុ អយុត្តដ្ឋានេ វណ្ណិតំ យថាឋានេយេវ សំវណ្ណនតោ ច វុត្តំ ‘‘តន្តិក្កមំ កិញ្ចិ អវោក្កមិត្វា’’តិ, កិញ្ចិ បាឡិក្កមំ អនតិក្កមិត្វា អនុក្កមេនេវ វណ្ណយិស្សាមាតិ អធិប្បាយោ.

សុត្តន្តិកានំ វចនានមត្ថន្តិ សុត្តន្តបាឡិយំ អាគតានម្បិ វចនានមត្ថំ. សីហឡដ្ឋកថាសុ ‘‘សុត្តន្តិកានំ ភារោ’’តិ វត្វា អវុត្តានម្បិ វេរញ្ជកណ្ឌាទីសុ ឈានកថាអានាបានស្សតិសមអាធិអាទីនំ សុត្តន្តវចនានមត្ថំ តំតំសុត្តានុរូបំ សព្ពសោ បរិទីបយិស្សាមីតិ អធិប្បាយោ. ហេស្សតីតិ ភវិស្សតិ, ករិយិស្សតីតិ វា អត្ថោ. ឯត្ថ ច បឋមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ ភាសន្តរបរិច្ចាគាទិកំ ចតុព្ពិធំ កិច្ចំ និប្ផាទេត្វា សុត្តន្តិកានំ វចនានមត្ថំ បរិទីបយន្តី អយំ វណ្ណនា ភវិស្សតីតិ វណ្ណនាយ វសេន សមានកត្តុកតា វេទិតព្ពា. បច្ឆិមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ បន ហេដ្ឋាវុត្តភាសន្តរបរិច្ចាគាទិំ កត្វា សុត្តន្តិកានំ វចនានមត្ថំ បរិទីបយន្តី អយំ វណ្ណនា អម្ហេហិ ករិយិស្សតីតិ ឯវំ អាចរិយវសេន សមានកត្តុកតា វេទិតព្ពា. វណ្ណនាបីតិ ឯត្ថ អបិសទ្ទំ គហេត្វា ‘‘តស្មាបិ សក្កច្ចំ អនុសិក្ខិតព្ពាតិ យោជេតព្ព’’ន្តិ ចូឡគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. តត្ថ បុព្ពេ វុត្តប្បយោជនវិសេសំ បមាណភាវញ្ច សម្បិណ្ឌេតីតិ អធិប្បាយោ. មជ្ឈិមគណ្ឋិបទេ បន ‘‘តស្មា សក្កច្ចំ អនុសិក្ខិតព្ពាបី’’តិ សម្ពន្ធោ វុត្តោ. ឯត្ថ បន ន កេវលំ អយំ វណ្ណនា ហេស្សតិ, អថ ខោ អនុសិក្ខិតព្ពាបីតិ ឥមមត្ថំ សម្បិណ្ឌេតីតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថាបិ យថាឋិតវសេនេវ អបិសទ្ទស្ស អត្ថោ គហេតព្ពោតិ អម្ហាកំ ខន្តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្មា អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ បមាណំ, យស្មា ច អយំ វណ្ណនាបិ តតោ អភិន្នត្តា បមាណភូតាយេវ ហេស្សតិ, តស្មា សក្កច្ចំ អនុសិក្ខិតព្ពាតិ.

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ពាហិរនិទានកថា

ឥទានិ ‘‘តំ វណ្ណយិស្សំ វិនយ’’ន្តិ បដិញ្ញាតត្តា យថាបដិញ្ញាតវិនយសំវណ្ណនំ កត្តុកាមោ សំវរវិនយបហានវិនយាទិវសេន វិនយស្ស ពហុវិធត្តា ឥធ សំវណ្ណេតព្ពភាវេន អធិប្បេតោ តាវ វិនយោ វវត្ថបេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ តត្ថាតិ តាសុ គាថាសុ. តាវ-សទ្ទោ បឋមន្តិ ឥមស្មិំ អត្ថេ ទដ្ឋព្ពោ. តេន បឋមំ វិនយំ វវត្ថបេត្វា បច្ឆា តស្ស វណ្ណនំ ករិស្សាមីតិ ទីបេតិ. វវត្ថបេតព្ពោតិ និយមេតព្ពោ. តេនេតំ វុច្ចតីតិ យស្មា វវត្ថបេតព្ពោ, តេន ហេតុនា ឯតំ ‘‘វិនយោ នាមា’’តិអាទិកំ និយាមកវចនំ វុច្ចតីតិ អត្ថោ. អស្សាតិ វិនយស្ស. មាតិកាតិ ឧទ្ទេសោ. សោ ហិ និទ្ទេសបទានំ ជននីឋានេ ឋិតត្តា មាតា វិយាតិ មាតិកាតិ វុច្ចតិ.

ឥទានិ វណ្ណេតព្ពមត្ថំ មាតិកំ ឋបេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វុត្តំ យេនា’’តិអាទិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឯតំ ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា វេរញ្ជាយំ វិហរតី’’តិអាទិនិទានវចនបដិមណ្ឌិតំ វិនយបិដកំ យេន បុគ្គលេន វុត្តំ, យស្មិំ កាលេ វុត្តំ, យស្មា ការណា វុត្តំ, យេន ធារិតំ, យេន ច អាភតំ, យេសុ បតិដ្ឋិតំ, ឯតំ យថាវុត្តវិធានំ វត្វា តតោ ‘‘តេន សមយេនា’’តិអាទិបាឋស្ស អត្ថំ អនេកប្បការតោ ទស្សយន្តោ វិនយស្ស អត្ថវណ្ណនំ ករិស្សាមីតិ. ឯត្ថ ច ‘‘វុត្តំ យេន យទា យស្មា’’តិ ឥទំ វចនំ ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា’’តិអាទិនិទានវចនមត្តំ អបេក្ខិត្វា វត្តុកាមោបិ វិសុំ អវត្វា ‘‘និទានេន អាទិកល្យាណំ, ‘ឥទមវោចា’តិ និគមនេន បរិយោសានកល្យាណ’’ន្តិ ច វចនតោ និទាននិគមនានិបិ សត្ថុទេសនាយ អនុវិធានត្តា តទន្តោគធានេវាតិ និទានស្សបិ វិនយបាឡិយំយេវ អន្តោគធត្តា ‘‘វុត្តំ យេន យទា យស្មា’’តិ ឥទម្បិ វិនយបិដកសម្ពន្ធំយេវ កត្វា មាតិកំ ឋបេសិ. មាតិកាយ ហិ ‘‘ឯត’’ន្តិ វុត្តំ វិនយបិដកំយេវ សាមញ្ញតោ សព្ពត្ថ សម្ពន្ធមុបគច្ឆតិ.

ឥទានិ បន តំ វិសុំ នីហរិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ វុត្តំ យេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ មាតិកាបទេសុ. អថ កស្មា ឥទមេវ វចនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឥទញ្ហី’’តិអាទិ. ឥទន្តិ ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា’’តិអាទិវចនំ. ហិ-សទ្ទោ យស្មាតិ អត្ថេ ទដ្ឋព្ពោ, យស្មា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អត្តបច្ចក្ខវចនំ ន ហោតិ, តស្មាតិ វុត្តំ ហោតិ. អត្តបច្ចក្ខវចនំ ន ហោតីតិ អត្តនោ បច្ចក្ខំ កត្វា វុត្តវចនំ ន ហោតិ, ភគវតា វុត្តវចនំ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អត្តបច្ចក្ខវចនំ ន ហោតីតិ អាហច្ច ភាសិតំ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ’’តិ កេនចិ វុត្តំ. គណ្ឋិបទេ បន ‘‘អត្តបច្ចក្ខវចនំ ន ហោតីតិ អត្តនោ ធរមានកាលេ វុត្តវចនំ ន ហោតី’’តិ លិខិតំ. តទុភយម្បិ អត្ថតោ សមានមេវ. ឥទានិ បញ្ហករណំ វត្វា អនុក្កមេន យថាវុត្តបញ្ហវិស្សជ្ជនំ ករោន្តោ ‘‘អាយស្មតា’’តិអាទិមាហ. ឥមិនា បុគ្គលំ និយមេតិ, ‘‘តញ្ចា’’តិអាទិនា កាលំ និយមេតិ. តញ្ច ឧបាលិត្ថេរេន វុត្តវចនំ កាលតោ បឋមមហាសង្គីតិកាលេ វុត្តន្តិ អត្ថោ.

បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា

ឥទានិ តំ បឋមមហាសង្គីតិំ ទស្សេតុកាមោ តស្សា តន្តិអារុឡ្ហាយ ឥធ វចនេ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘បឋមមហាសង្គីតិ នាម ចេសា…បេ… វេទិតព្ពា’’តិ អាហ. បឋមមហាសង្គីតិ នាម ចេសាតិ ច-សទ្ទោ ឦទិសេសុ ឋានេសុ វត្តព្ពសម្បិណ្ឌនត្ថោ, តញ្ច បឋមមហាសង្គីតិកាលេ វុត្តំ, ឯសា ច បឋមមហាសង្គីតិ ឯវំ វេទិតព្ពាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបញ្ញាសត្ថោ វា ច-សទ្ទោ. ឧបញ្ញាសោតិ ច វាក្យារម្ភោ វុច្ចតិ. ឯសា ហិ គន្ថការានំ បកតិ, យទិទំ កិញ្ចិ វត្វា បុន បរំ វត្តុមារភន្តានំ ចសទ្ទប្បយោគោ. យំ បន កេនចិ វុត្តំ ‘‘បឋមមហាសង្គីតិ នាម ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ អតិរេកត្ថោ, តេន អញ្ញាបិ អត្ថីតិ ទីបេតី’’តិ. តទេវ តស្ស គន្ថក្កមេ អកោវិទតំ ទស្សេតិ. ន ហេត្ថ ចសទ្ទេន អតិរេកត្ថោ វិញ្ញាយតិ. យទិ ចេត្ថ ឯតទត្ថោយេវ ច-ការោ អធិប្បេតោ សិយា, ឯវំ សតិ ន កត្តព្ពោយេវ បឋមសទ្ទេនេវ អញ្ញាសំ ទុតិយាទិសង្គីតីនម្បិ អត្ថិភាវស្ស ទីបិតត្តា. ទុតិយាទិំ ឧបាទាយ ហិ បឋមសទ្ទប្បយោគោ ទីឃាទិំ ឧបាទាយ រស្សាទិសទ្ទប្បយោគោ វិយ. យថាបច្ចយំ តត្ថ តត្ថ ទេសិតត្តា បញ្ញត្តត្តា ច វិប្បកិណ្ណានំ ធម្មវិនយានំ សង្គហេត្វា គាយនំ កថនំ សង្គីតិ. ឯតេន តំតំសិក្ខាបទានំ សុត្តានញ្ច អាទិបរិយោសានេសុ អន្តរន្តរា ច សម្ពន្ធវសេន ឋបិតំ សង្គីតិការវចនំ សង្គហិតំ ហោតិ. មហាវិសយត្តា បូជនីយត្តា ច មហតី សង្គីតិ មហាសង្គីតិ, បឋមា មហាសង្គីតិ បឋមមហាសង្គីតិ. និទានកោសល្លត្ថន្តិ និទទាតិ ទេសនំ ទេសកាលាទិវសេន អវិទិតំ វិទិតំ កត្វា និទស្សេតីតិ និទានំ, តត្ថ កោសល្លំ និទានកោសល្លំ, តទត្ថន្តិ អត្ថោ.

សត្តានំ ទស្សនានុត្តរិយសរណាទិបដិលាភហេតុភូតាសុ វិជ្ជមានាសុបិ អញ្ញាសុ ភគវតោ កិរិយាសុ ‘‘ពុទ្ធោ ពោធេយ្យ’’ន្តិ បដិញ្ញាយ អនុលោមនតោ វេនេយ្យានំ មគ្គផលុប្បត្តិហេតុភូតា កិរិយា និប្បរិយាយេន ពុទ្ធកិច្ចន្តិ អាហ ‘‘ធម្មចក្កប្បវត្តនញ្ហិ អាទិំ កត្វា’’តិ. តត្ថ សទ្ធិន្ទ្រិយាទិធម្មោយេវ បវត្តនដ្ឋេន ចក្កន្តិ ធម្មចក្កំ. អថ វា ចក្កន្តិ អាណា, ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មញ្ច តំ ចក្កញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ, ធម្មេន ញាយេន ចក្កន្តិបិ ធម្មចក្កំ. យថាហ –

‘‘ធម្មញ្ច បវត្តេតិ ចក្កញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ, ចក្កញ្ច បវត្តេតិ ធម្មញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ, ធម្មេន បវត្តេតីតិ ធម្មចក្កំ, ធម្មចរិយាយ បវត្តេតីតិ ធម្មចក្ក’’ន្តិអាទិ (បដិ. ម. ២.៤០).

កតពុទ្ធកិច្ចេតិ កតំ បរិនិដ្ឋាបិតំ ពុទ្ធកិច្ចំ យេន, តស្មិំ កតពុទ្ធកិច្ចេ ភគវតិ លោកនាថេតិ សម្ពន្ធោ. ឯតេន ពុទ្ធកត្តព្ពស្ស កស្សចិបិ អសេសិតភាវំ ទស្សេតិ. តតោយេវ ហិ សោ ភគវា បរិនិព្ពុតោតិ. ននុ ច សាវកេហិ វិនីតាបិ វិនេយ្យា ភគវតាយេវ វិនីតា ហោន្តិ, តថា ហិ សាវកភាសិតំ សុត្តំ ពុទ្ធវចនន្តិ វុច្ចតិ, សាវកវិនេយ្យា ច ន តាវ វិនីតាតិ? នាយំ ទោសោ តេសំ វិនយនូបាយស្ស សាវកេសុ ឋបិតត្តា. តេនេវាហ –

‘‘ន តាវាហំ បាបិម បរិនិព្ពាយិស្សាមិ, យាវ ន ភិក្ខូ វិយត្តា វិនីតា វិសារទា ពហុស្សុតា អាគតាគមា ធម្មធរា វិនយធរា មាតិកាធរា ឧប្បន្នំ បរប្បវាទំ សហធម្មេន សុនិគ្គហិតំ និគ្គហេត្វា សប្បាដិហារិយំ ធម្មំ ទេសេស្សន្តី’’តិអាទិ (ទី. និ. ២.១៦៨).

‘‘កុសិនារាយ’’ន្តិអាទិនា ភគវតោ បរិនិព្ពុតទេសកាលវិសេសទស្សនំ, ‘‘អបរិនិព្ពុតោ ភគវា’’តិ គាហស្ស មិច្ឆាភាវទស្សនត្ថំ លោកេ ជាតសំវឌ្ឍភាវទស្សនត្ថញ្ច. តថា ហិ មនុស្សភាវស្ស សុបាកដករណត្ថំ មហាពោធិសត្តា ចរិមភវេ ទារបរិគ្គហាទីនិបិ ករោន្តីតិ. កុសិនារាយន្តិ ឯវំនាមកេ នគរេ. សមីបត្ថេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. ឧបវត្តនេ មល្លានំ សាលវនេតិ តស្ស នគរស្ស ឧបវត្តនភូតំ មល្លរាជូនំ សាលវនុយ្យានំ ទស្សេតិ. តត្ថ នគរំ បវិសិតុកាមា ឧយ្យានតោ ឧបេច្ច វត្តន្តិ គច្ឆន្តិ ឯតេនាតិ ឧបវត្តនន្តិ សាលវនំ វុច្ចតិ. យថា ហិ អនុរាធបុរស្ស ថូបារាមោ ទក្ខិណបច្ឆិមទិសាយំ, ឯវំ តំ ឧយ្យានំ កុសិនារាយ ទក្ខិណបច្ឆិមទិសាយ ហោតិ. យថា ច ថូបារាមតោ ទក្ខិណទ្វារេន នគរំ បវិសនមគ្គោ បាចីនមុខោ គន្ត្វា ឧត្តរេន និវត្តតិ, ឯវំ ឧយ្យានតោ សាលបន្តិ បាចីនមុខា គន្ត្វា ឧត្តរេន និវត្តា, តស្មា តំ ‘‘ឧបវត្តន’’ន្តិ វុច្ចតិ. យមកសាលានមន្តរេតិ យមកសាលានំ វេមជ្ឈេ. តត្ថ កិរ ភគវតោ បញ្ញត្តស្ស បរិនិព្ពានមញ្ចស្ស ឯកា សាលបន្តិ សីសភាគេ ហោតិ, ឯកា បាទភាគេ, តត្រាបិ ឯកោ តរុណសាលោ សីសភាគស្ស អាសន្នោ ហោតិ, ឯកោ បាទភាគស្ស, តស្មា ‘‘យមកសាលានមន្តរេ’’តិ វុត្តំ. អបិ ច ‘‘យមកសាលា នាម មូលក្ខន្ធវិដបបត្តេហិ អញ្ញមញ្ញំ សំសិព្ពេត្វា ឋិតសាលា’’តិបិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ.

អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយាតិ ឧបាទីយតេ កម្មកិលេសេហីតិ ឧបាទិ, វិបាកក្ខន្ធា កដត្តា ច រូបំ. សោ បន ឧបាទិ កិលេសាភិសង្ខារមារនិម្មថនេន និព្ពានប្បត្តិយំ អនោស្សដ្ឋោ, ឥធ ខន្ធមច្ចុមារនិម្មថនេន ឱស្សដ្ឋោ និសេសិតោតិ អយំ អនុបាទិសេសា និព្ពានធាតុ នត្ថិ ឯតិស្សា ឧបាទិសេសោតិ កត្វា. និព្ពានធាតូតិ ចេត្ថ និព្ពុតិមត្តំ អធិប្បេតំ, ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ចាយំ ករណនិទ្ទេសោ. បរិនិព្ពានេតិ បរិនិព្ពានដ្ឋានេ, និមិត្តត្ថេ វា ភុម្មវចនំ, បរិនិព្ពានហេតុ សន្និបតិតានន្តិ អត្ថោ. សង្ឃស្ស ថេរោ សង្ឃត្ថេរោ. សោ បន សង្ឃោ កិំបរិមាណោតិ អាហ ‘‘សត្តន្នំ ភិក្ខុសតសហស្សាន’’ន្តិ. និច្ចសាបេក្ខត្តា ហិ ឦទិសេសុ សមាសោ ហោតិយេវ យថា ‘‘ទេវទត្តស្ស គរុកុល’’ន្តិ. សត្តន្នំ ភិក្ខុសតសហស្សានន្តិ ច សង្ឃត្ថេរានំយេវ សត្តន្នំ ភិក្ខុសតសហស្សានំ. តទា ហិ ‘‘សន្និបតិតា ភិក្ខូ ឯត្តកា’’តិ បមាណរហិតា. តថា ហិ វេឡុវគាមេ វេទនាវិក្ខម្ភនតោ បដ្ឋាយ ‘‘ន ចិរេន ភគវា បរិនិព្ពាយិស្សតី’’តិ សុត្វា តតោ តតោ អាគតេសុ ភិក្ខូសុ ឯកភិក្ខុបិ បក្កន្តោ នាម នត្ថិ, តស្មា គណនំ វីតិវត្តោ សង្ឃោ អហោសិ. អាយស្មា មហាកស្សបោ ធម្មវិនយសង្គាយនត្ថំ ភិក្ខូនំ ឧស្សាហំ ជនេសីតិ សម្ពន្ធោ.

តត្ថ មហាកស្សបោតិ មហន្តេហិ សីលក្ខន្ធាទីហិ សមន្នាគតត្តា មហន្តោ កស្សបោតិ មហាកស្សបោ, អបិច កុមារកស្សបត្ថេរំ ឧបាទាយ អយំ មហាថេរោ ‘‘មហាកស្សបោ’’តិ វុច្ចតិ. អថ កិមត្ថំ អាយស្មា មហាកស្សបោ ធម្មវិនយសង្គាយនត្ថំ ឧស្សាហំ ជនេសីតិ អាហ ‘‘សត្តាហបរិនិព្ពុតេ’’តិអាទិ. សត្ត អហានិ សមាហដានិ សត្តាហំ, សត្តាហំ បរិនិព្ពុតស្ស អស្សាតិ សត្តាហបរិនិព្ពុតោ, ភគវា, តស្មិំ សត្តាហបរិនិព្ពុតេ ភគវតិ, ភគវតោ បរិនិព្ពានទិវសតោ បដ្ឋាយ សត្តាហេ វីតិវត្តេតិ វុត្តំ ហោតិ. សុភទ្ទេន វុឌ្ឍបព្ពជិតេន វុត្តវចនំ សមនុស្សរន្តោតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ សុភទ្ទោតិ តស្ស នាមំ, វុឌ្ឍកាលេ បន បព្ពជិតត្តា វុឌ្ឍបព្ពជិតោតិ វុច្ចតិ. ‘‘អលំ អាវុសោ’’តិអាទិនា តេន វុត្តវចនំ និទស្សេតិ. សោ ហិ សត្តាហបរិនិព្ពុតេ ភគវតិ អាយស្មតា មហាកស្សបត្ថេរេន សទ្ធិំ បាវាយ កុសិនារំ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នេសុ បញ្ចមត្តេសុ ភិក្ខុសតេសុ អវីតរាគេ ភិក្ខូ អន្តរាមគ្គេ ទិដ្ឋអាជីវកស្ស សន្តិកា ភគវតោ បរិនិព្ពានំ សុត្វា បត្តចីវរានិ ឆឌ្ឌេត្វា ពាហា បគ្គយ្ហ នានប្បការំ បរិទេវន្តេ ទិស្វា ឯវមាហ.

កស្មា បន សោ ឯវមាហ? ភគវតិ អាឃាតេន. អយំ កិរ សោ ខន្ធកេ (មហាវ. ៣០៣) អាគតេ អាតុមាវត្ថុស្មិំ នហាបិតបុព្ពកោ វុឌ្ឍបព្ពជិតោ ភគវតិ កុសិនារតោ និក្ខមិត្វា អឌ្ឍតេឡសេហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ អាតុមំ គច្ឆន្តេ ‘‘ភគវា អាគច្ឆតី’’តិ សុត្វា អាគតកាលេ ‘‘យាគុទានំ ករិស្សាមី’’តិ សាមណេរភូមិយំ ឋិតេ ទ្វេ បុត្តេ ឯតទវោច ‘‘ភគវា កិរ តាតា អាតុមំ អាគច្ឆតិ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ អឌ្ឍតេឡសេហិ ភិក្ខុសតេហិ, គច្ឆថ តុម្ហេ តាតា ខុរភណ្ឌំ អាទាយ នាឡិយាវាបកេន អនុឃរកំ អនុឃរកំ អាហិណ្ឌថ, លោណម្បិ តេលម្បិ តណ្ឌុលម្បិ ខាទនីយម្បិ សំហរថ, ភគវតោ អាគតស្ស យាគុទានំ ករិស្សាមី’’តិ. តេ តថា អកំសុ. អថ ភគវតិ អាតុមំ អាគន្ត្វា ភុសាគារកំ បវិដ្ឋេ សុភទ្ទោ សាយន្ហសមយំ គាមទ្វារំ គន្ត្វា មនុស្សេ អាមន្តេត្វា ‘‘ហត្ថកម្មមត្តំ មេ ទេថា’’តិ ហត្ថកម្មំ យាចិត្វា ‘‘កិំ ភន្តេ ករោមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច គណ្ហថា’’តិ សព្ពូបករណានិ គាហាបេត្វា វិហារេ ឧទ្ធនានិ ការេត្វា ឯកំ កាឡកំ កាសាវំ និវាសេត្វា តាទិសមេវ បារុបិត្វា ‘‘ឥទំ ករោថ, ឥទំ ករោថា’’តិ សព្ពរត្តិំ វិចារេន្តោ សតសហស្សំ វិស្សជ្ជេត្វា ភោជ្ជយាគុញ្ច មធុគោឡកញ្ច បដិយាទាបេសិ. ភោជ្ជយាគុ នាម ភុញ្ជិត្វា បាតព្ពយាគុ, តត្ថ សប្បិមធុផាណិតមច្ឆមំសបុប្ផផលរសាទិ យំ កិញ្ចិ ខាទនីយំ នាម អត្ថិ, តំ សព្ពំ បវិសតិ, កីឡិតុកាមានំ សីសមក្ខនយោគ្គា ហោតិ សុគន្ធគន្ធា.

អថ ភគវា កាលស្សេវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ បិណ្ឌាយ ចរិតុំ អាតុមាភិមុខោ បាយាសិ. មនុស្សា តស្ស អារោចេសុំ ‘‘ភគវា បិណ្ឌាយ គាមំ បវិសតិ, តយា កស្ស យាគុ បដិយាទិតា’’តិ. សោ យថានិវត្ថបារុតេហេវ តេហិ កាឡកកាសាវេហិ ឯកេន ហត្ថេន ទព្ពិញ្ច កដច្ឆុញ្ច គហេត្វា ព្រហ្មា វិយ ទក្ខិណជាណុមណ្ឌលំ ភូមិយំ បតិដ្ឋាបេត្វា វន្ទិត្វា ‘‘បដិគ្គណ្ហតុ មេ ភន្តេ ភគវា យាគុ’’ន្តិ អាហ. តតោ ‘‘ជានន្តាបិ តថាគតា បុច្ឆន្តី’’តិ ខន្ធកេ (មហាវ. ៣០៣) អាគតនយេន ភគវា បុច្ឆិត្វា ច សុត្វា ច តំ វុឌ្ឍបព្ពជិតំ វិគរហិត្វា តស្មិំ វត្ថុស្មិំ អកប្បិយសមាទាបនសិក្ខាបទំ ខុរភណ្ឌបរិហរណសិក្ខាបទញ្ចាតិ ទ្វេ សិក្ខាបទានិ បញ្ញបេត្វា ‘‘ភិក្ខវេ អនេកកប្បកោដិយោ ភោជនំ បរិយេសន្តេហេវ វីតិនាមិតា, ឥទំ បន តុម្ហាកំ អកប្បិយំ, អធម្មេន ឧប្បន្នភោជនំ ឥមំ បរិភុញ្ជិត្វា អនេកានិ អត្តភាវសហស្សានិ អបាយេស្វេវ និព្ពត្តិស្សន្តិ, អបេថ មា គណ្ហថា’’តិ ភិក្ខាចារាភិមុខោ អគមាសិ, ឯកភិក្ខុនាបិ ន កិញ្ចិ គហិតំ.

សុភទ្ទោ អនត្តមនោ ហុត្វា ‘‘អយំ ‘សព្ពំ ជានាមី’តិ អាហិណ្ឌតិ, សចេ ន គហេតុកាមោ បេសេត្វា អារោចេតព្ពំ អស្ស, បក្កាហារោ នាម សព្ពចិរំ តិដ្ឋន្តោ សត្តាហមត្តំ តិដ្ឋេយ្យ, ឥទញ្ច មម យាវជីវំ បរិយត្តំ អស្ស, សព្ពំ តេន នាសិតំ, អហិតកាមោ អយំ មយ្ហ’’ន្តិ ភគវតិ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា ទសពលេ ធរមានេ កិញ្ចិ វត្តុំ នាសក្ខិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ‘‘អយំ ឧច្ចកុលា បព្ពជិតោ មហាបុរិសោ, សចេ កិញ្ចិ វក្ខាមិ, មមំយេវ សន្តជ្ជេស្សតី’’តិ. ស្វាយំ អជ្ជ មហាកស្សបត្ថេរេន សទ្ធិំ អាគច្ឆន្តោ ‘‘បរិនិព្ពុតោ ភគវា’’តិ សុត្វា លទ្ធស្សាសោ វិយ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ឯវមាហ. ថេរោ បន តំ សុត្វា ហទយេ បហារំ វិយ មត្ថកេ បតិតសុក្កាសនិំ វិយ មញ្ញិ, ធម្មសំវេគោ ចស្ស ឧប្បជ្ជិ ‘‘សត្តាហមត្តបរិនិព្ពុតោ ភគវា, អជ្ជាបិស្ស សុវណ្ណវណ្ណំ សរីរំ ធរតិយេវ, ទុក្ខេន ភគវតា អារាធិតសាសនេ នាម ឯវំ លហុំ មហន្តំ បាបកសដំ កណ្ដកោ ឧប្បន្នោ, អលំ ខោ បនេស បាបោ វឌ្ឍមានោ អញ្ញេបិ ឯវរូបេ សហាយេ លភិត្វា សាសនំ ឱសក្កាបេតុ’’ន្តិ.

តតោ ថេរោ ចិន្តេសិ ‘‘សចេ ខោ បនាហំ ឥមំ មហល្លកំ ឥធេវ បិលោតិកំ និវាសេត្វា ឆារិកាយ ឱកិរាបេត្វា នីហរាបេស្សាមិ, មនុស្សា ‘សមណស្ស គោតមស្ស សរីរេ ធរមានេយេវ សាវកា វិវទន្តី’តិ អម្ហាកំ ទោសំ ទស្សេស្សន្តិ, អធិវាសេមិ តាវ. ភគវតា ហិ ទេសិតធម្មោ អសង្គហិតបុប្ផរាសិសទិសោ, តត្ថ យថា វាតេន បហដបុប្ផានិ យតោ វា តតោ វា គច្ឆន្តិ, ឯវមេវ ឯវរូបានំ វសេន គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ វិនយេ ឯកំ ទ្វេ សិក្ខាបទានិ នស្សិស្សន្តិ វិនស្សិស្សន្តិ, សុត្តេ ឯកោ ទ្វេ បញ្ហវារា នស្សិស្សន្តិ, អភិធម្មេ ឯកំ ទ្វេ ភូមន្តរានិ នស្សិស្សន្តិ, ឯវំ អនុក្កមេន មូលេ នដ្ឋេ បិសាចសទិសា ភវិស្សាម, តស្មា ធម្មវិនយសង្គហំ ករិស្សាមិ, ឯវំ សតិ ទឡ្ហសុត្តេន សង្គហិតបុប្ផានិ វិយ អយំ ធម្មវិនយោ និច្ចលោ ភវិស្សតិ. ឯតទត្ថញ្ហិ ភគវា មយ្ហំ តីណិ គាវុតានិ បច្ចុគ្គមនំ អកាសិ, តីហិ ឱវាទេហិ ឧបសម្បទំ អកាសិ, កាយតោ ចីវរបរិវត្តនំ អកាសិ, អាកាសេ បាណិំ ចាលេត្វា ចន្ទោបមបដិបទំ កថេន្តោ មញ្ញេវ សក្ខិំ កត្វា កថេសិ, តិក្ខត្តុំ សកលសាសនរតនំ បដិច្ឆាបេសិ, មាទិសេ ភិក្ខុម្ហិ តិដ្ឋមានេ អយំ បាបោ សាសនេ វឌ្ឍិំ មា អលត្ថុ, យាវ អធម្មោ ន ទិប្បតិ, ធម្មោ ន បដិពាហីយតិ, អវិនយោ ន ទិប្បតិ, វិនយោ ន បដិពាហីយតិ, អធម្មវាទិនោ ន ពលវន្តោ ហោន្តិ, ធម្មវាទិនោ ន ទុព្ពលា ហោន្តិ, អវិនយវាទិនោ ន ពលវន្តោ ហោន្តិ, វិនយវាទិនោ ន ទុព្ពលា ហោន្តិ, តាវ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយិស្សាមិ, តតោ ភិក្ខូ អត្តនោ អត្តនោ បហោនកំ គហេត្វា កប្បិយាកប្បិយេ កថេស្សន្តិ, អថាយំ បាបោ សយមេវ និគ្គហំ បាបុណិស្សតិ, បុន សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន សក្ខិស្សតិ, សាសនំ ឥទ្ធញ្ចេវ ផីតញ្ច ភវិស្សតី’’តិ. ចិន្តេត្វា សោ ‘‘ឯវំ នាម មយ្ហំ ចិត្តំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ កស្សចិ អនារោចេត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ សមស្សាសេត្វា អថ បច្ឆា ធាតុភាជនទិវសេ ធម្មវិនយសង្គាយនត្ថំ ភិក្ខូនំ ឧស្សាហំ ជនេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘អាយស្មា មហាកស្សបោ សត្តាហបរិនិព្ពុតេ…បេ… ធម្មវិនយសង្គាយនត្ថំ ភិក្ខូនំ ឧស្សាហំ ជនេសី’’តិ.

តត្ថ អលន្តិ បដិក្ខេបវចនំ. អាវុសោតិ បរិទេវន្តេ ភិក្ខូ អាលបតិ. មា សោចិត្ថាតិ ចិត្តេ ឧប្បន្នពលវសោកេន មា សោចិត្ថ. មា បរិទេវិត្ថាតិ វាចាយ មា បរិទេវិត្ថ ‘‘បរិទេវនំ វិលាបោ’’តិ វចនតោ. ឥទានិ អសោចនាទីសុ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘សុមុត្តា មយ’’ន្តិអាទិមាហ. តេន មហាសមណេនាតិ និស្សក្កេ ករណវចនំ, តតោ មហាសមណតោ សុដ្ឋុ មុត្តា មយន្តិ អត្ថោ, ឧបទ្ទុតា ច ហោម តទាតិ អធិប្បាយោ. ហោមាតិ វា អតីតត្ថេ វត្តមានវចនំ, អហុម្ហាតិ អត្ថោ, អនុស្សរន្តោ ធម្មសំវេគវសេនាតិ អធិប្បាយោ. ធម្មសភាវចិន្តាវសេន បវត្តំ សហោត្តប្បញាណំ ធម្មសំវេគោ. វុត្តញ្ហេតំ –