៣. អនិយតកណ្ឌំ

១. បឋមអនិយតសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៤៣. បុត្តសទ្ទេន សាមញ្ញនិទ្ទេសតោ ឯកសេសនយេន វា បុត្តីបិ គហិតាតិ អាហ ‘‘ពហូ ធីតរោ ចា’’តិ. ទានប្បទានេសូតិ ខុទ្ទកេសុ ចេវ មហន្តេសុ ច ទានេសុ. ឆណំ នាម អត្តនោ គេហេ កត្តព្ពមង្គលន្តិ អាហ ‘‘អាវាហវិវាហមង្គលាទីសូ’’តិ. ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ផគ្គុណមាសាទីសុ ឧត្តរផគ្គុណាទិអភិលក្ខិតទិវសេសុ សបរិជនានំ មនុស្សានំ មង្គលករណម្បិ សង្គណ្ហាតិ. អន្តរុស្សវេសូតិ មហុស្សវស្ស អន្តរន្តរា បវត្តិតឧស្សវេសុ. អាសាឡ្ហីបវារណនក្ខត្តាទីសូតិ ឯត្ថ នក្ខត្តសទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. តត្ថ អាសាឡ្ហីនក្ខត្តន្តិ វស្សូបគមនបូជាទិវសំ សន្ធាយ វុត្តំ, បវារណនក្ខត្តន្តិ បវារណបូជាទិវសំ សន្ធាយ. អាទិ-សទ្ទេន យស្មិំ នក្ខត្តេ គាមនិគមវាសិនោ តយោ សត្ត វា ទិវសេ នក្ខត្តឃោសនំ កត្វា យថាវិភវំ អលង្កតបដិយត្តា ភោគេ បរិភុញ្ជន្តា នក្ខត្តកីឡំ កីឡន្តិ, តម្បិ សង្គណ្ហាតិ. ឥមេបិ ទារកាតិ អត្តនោ ទារកេ សន្ធាយ វទន្តិ. តទនន្តរន្តិ ភិក្ខូនំ ភោជនានន្តរំ.

៤៤៤-៤៤៥. តំ កម្មន្តិ តំ អជ្ឈាចារកម្មំ. ភិក្ខុ និសិន្នេតិ ឯត្ថ ភិក្ខូតិ ភុម្មត្ថេ បច្ចត្តវចនំ, ភុម្មវចនស្ស វា លោបំ កត្វា និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ភិក្ខុម្ហិ និសិន្នេ’’តិ. បាឡិយំ ‘‘សោតស្ស រហោ’’តិ ឥទំ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តំ, ‘‘បដិច្ឆន្នេ អាសនេ’’តិ បន វចនតោ ‘‘សក្កា ហោតិ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិតុ’’ន្តិ ច វុត្តត្តា ចក្ខុស្ស រហោ ឥធាធិប្បេតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោតិ រហោ និសជ្ជាបត្តិយា បរិច្ឆេទោ វវត្ថានំ វេទិតព្ពំ. ឥទានិ ចក្ខុស្ស រហេនេវ អាបត្តិំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘សចេបិ ហី’’តិអាទិមាហ. បិហិតកវាដស្សាតិ ឥមិនា បដិច្ឆន្នភាវតោ ចក្ខុស្ស រហោសព្ភាវំ ទស្សេតិ. អបិហិតកវាដស្សាតិ ឥមិនា អប្បដិច្ឆន្នភាវំ ទស្សេតិ. អប្បដិច្ឆន្នេ ច ទុតិយសិក្ខាបទេ អាគតនយេន សោតស្ស រហវសេនបិ បរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘អន្តោទ្វាទសហត្ថេបិ ឱកាសេ’’តិ. ‘‘អន្តោទ្វាទសហត្ថេ’’តិ ហិ ឥទំ សោតស្ស រហាភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. យទិ ហិ ចក្ខុស្សេវ រហាភាវំ សន្ធាយ វទេយ្យ, ‘‘អន្តោទ្វាទសហត្ថេ’’តិ ន វទេយ្យ អប្បដិច្ឆន្នេ តតោ ទូរតរេ និសិន្នេបិ ចក្ខុស្ស រហាសម្ភវតោ. យស្មា និសីទិត្វា និទ្ទាយន្តោ កបិមិទ្ធបរេតោ កញ្ចិ កាលំ ចក្ខូនិ ឧម្មីលេតិ, កញ្ចិ កាលំ និមីលេតិ, ន ច មហានិទ្ទំ ឱក្កមតិ, តស្មា ‘‘និទ្ទាយន្តោបិ អនាបត្តិំ ករោតី’’តិ វុត្តំ. និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយន្តោ បន តាទិសោ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយន្តោ ន ករោតី’’តិ, អនាបត្តិំ ន ករោតីតិ អត្ថោ.

បដិលទ្ធសោតាបត្តិផលាតិ អន្តិមបរិច្ឆេទតោ អរិយសាវិកំ ទស្សេតិ. បដិវិទ្ធចតុសច្ចាតិ សោតាបត្តិមគ្គេន បដិវិទ្ធចតុសច្ចា. តិណ្ណំ ធម្មានំ អញ្ញតរេន ការេតព្ពោតិ និសជ្ជំ បដិជានមានស្ស តិណ្ណំ ធម្មានំ អញ្ញតរសមាយោគោ ហោតិយេវាតិ វុត្តំ. បារាជិកេន បន សង្ឃាទិសេសេន ច បាចិត្តិយេន ច តេនាការេន និសជ្ជំ បដិជានមានោវ ការេតព្ពោ. ន អប្បដិជានមានោតិ អលជ្ជីបិ អប្បដិជានមានោ អាបត្តិយា ន ការេតព្ពោតិ អវិសេសេន វុត្តំ. សោ ហិ យាវ ន បដិជានាតិ, តាវ នេវ សុទ្ធោ, ន អសុទ្ធោតិ វា វត្តព្ពោ, វត្តានុសន្ធិនា បន ការេតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បដិញ្ញា លជ្ជីសុ កតា, អលជ្ជីសុ ឯវំ ន វិជ្ជតិ;

ពហុម្បិ អលជ្ជី ភាសេយ្យ, វត្តានុសន្ធិតេន ការយេ’’តិ. (បរិ. ៣៥៩);

យេន វា សា សទ្ធេយ្យវចសា ឧបាសិកា វទេយ្យ, តេន សោ ភិក្ខុ ការេតព្ពោតិ ឯត្ថ ‘‘បដិជានមានោ’’តិ អវុត្តេបិ អធិការត្តា ‘‘បដិជានមានោវ តេន សោ ភិក្ខុ ការេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. តថារូបាយ ឧបាសិកាយ វចនេន អញ្ញថត្តាភាវតោ ទិដ្ឋំ នាម តថាបិ ហោតិ, អញ្ញថាបិ ហោតីតិ ទស្សនេន អញ្ញថត្តសម្ភវំ ទស្សេតិ. ឯវំ មហិទ្ធិកា នាម…បេ… វទាបេថាតិ ឥទំ ‘‘ឯវំ មហិទ្ធិកាបិ តុម្ហេ ឯវរូបេ អាសង្កនីយេ ឋានេ កស្មា អនុបបរិក្ខិត្វា និសិន្នត្ថ, តុម្ហាទិសេហិ នាម អន្តរឃរេ និសីទន្តេហិ ឧបបរិក្ខិត្វា បតិរូបេ ឋានេ និសីទិតព្ព’’ន្តិ ថេរំ ឱវទន្តោ អាហ, ន បន អសទ្ទហន្តោ. ថេរោ អត្តនោ អនុបបរិក្ខិត្វា អនិសិន្នភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘អន្តរឃរស្សេវេសោ អាវុសោ ទោសោ’’តិ អាហ. ឯវមកាសិន្តិ អត្តនោ និគូហិតព្ពម្បិ គុណំ បកាសេន្តោ ឯវំ វិយ ឥទ្ធិបាដិហារិយំ អកាសិំ. រក្ខេយ្យាសិ មន្តិ ‘‘មា មំ អញ្ញេបិ ឯវំ ជានន្តូ’’តិ អត្តនោ គុណំ អជានាបេតុកាមោ វទតិ.

៤៤៦-៤៥១. មាតុគាមស្ស មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តោតិ ឯត្ថ ‘‘មគ្គេ’’តិ បាឋសេសោ ទដ្ឋព្ពោតិ អាហ ‘‘មាតុគាមស្ស មគ្គេ’’តិ. រហោ និសជ្ជស្សាទស្ស អសតិបិ មេថុនរាគភាវេ តប្បដិពទ្ធកិលេសត្តា វុត្តំ ‘‘មេថុនធម្មសន្និស្សិតកិលេសោ វុច្ចតី’’តិ, តេនេវ សន្និស្សិតគ្គហណំ កតំ. តំ សន្ធាយ អគតេបិ អសុទ្ធចិត្តេន គតត្តា ‘‘អស្សាទេ ឧប្បន្នេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ វុត្តំ. រហស្សាទោ ឧប្បជ្ជតិ អនាបត្តីតិ សុទ្ធចិត្តេន គន្ត្វា និសិន្នត្តា ចិត្តុប្បាទមត្តេនេត្ថ អាបត្តិ ន ហោតីតិ វុត្តំ. អយំ ធម្មោ អនិយតោតិ ឯត្ថ តិណ្ណំ អាបត្តីនំ យំ អាបត្តិំ វា វត្ថុំ វា បដិជានាតិ, តស្ស វសេន ការេតព្ពតាយ អនិយតោតិ អយមត្ថោ បាកដោយេវាតិ ន វុត្តោ. យំ អាបត្តិំ បដិជានាតិ, តស្សា វសេនេត្ថ អង្គភេទោ វេទិតព្ពោ.

បឋមអនិយតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយអនិយតសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៥២. ‘‘ឯកោ’’តិ វុត្តត្តា ‘‘និសជ្ជំ កប្បេតុំ បដិក្ខិត្ត’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ ន ឃដតីតិ អាហ ‘‘យំ ឯកោ…បេ… សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ’’តិ. ឯតំ បច្ចត្តវចនន្តិ ‘‘ឯកោ’’តិ ឥទំ បច្ចត្តវចនំ.

៤៥៣. ពហិ បរិក្ខិត្តន្តិ ពហិ បាការាទិនា បរិក្ខិត្តំ. បរិវេណង្គណន្តិ បរិវេណមាឡកំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឥត្ថីបិ បុរិសោបីតិ ឯត្ថ បឋមេ កស្មា ឥត្ថិសតម្បិ អនាបត្តិំ ន ករោតិ, ឥធ ឯកាបិ កស្មា អនាបត្តិំ ករោតីតិ? វុច្ចតេ – បឋមសិក្ខាបទំ ‘‘សក្កា ហោតិ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិតុ’’ន្តិ វុត្តត្តា មេថុនធម្មវសេន អាគតំ, ន ច មេថុនស្ស មាតុគាមោ ទុតិយោ ហោតិ. ឥត្ថិយោ ហិ អញ្ញមញ្ញិស្សា វជ្ជំ បដិច្ឆាទេន្តិ, តេនេវ វេសាលិយំ មហាវនេ ទ្វារំ វិវរិត្វា និបន្នេ ភិក្ខុម្ហិ សម្ពហុលា ឥត្ថិយោ យាវទត្ថំ កត្វា បក្កមិំសុ, តស្មា តត្ថ ‘‘ឥត្ថិសតម្បិ អនាបត្តិំ ន ករោតី’’តិ វុត្តំ. ឥទំ បន សិក្ខាបទំ ទុដ្ឋុល្លវាចាវសេន អាគតំ ‘‘អលញ្ច ខោ ហោតិ មាតុគាមំ ទុដ្ឋុល្លាហិ វាចាហិ ឱភាសិតុ’’ន្តិ វុត្តត្តា. ទុដ្ឋុល្លវាចញ្ច សុត្វា មាតុគាមោបិ ន បដិច្ឆាទេតិ. តេនេវ ទុដ្ឋុល្លវាចាសិក្ខាបទេ យា តា ឥត្ថិយោ ហិរិមនា, តា និក្ខមិត្វា ភិក្ខូ ឧជ្ឈាបេសុំ, តស្មា ឥធ ‘‘ឥត្ថីបិ អនាបត្តិំ ករោតី’’តិ វុត្តំ. ឥធ អប្បដិច្ឆន្នត្តា ឥត្ថីបិ អនាបត្តិំ ករោតិ, តត្ថ បដិច្ឆន្នត្តា ឥត្ថិសតម្បិ អនាបត្តិំ ន ករោតីតិ ច វទន្តិ.

កាយសំសគ្គវសេន អនន្ធោ វុត្តោ, ទុដ្ឋុល្លវាចាវសេន អពធិរោ. អន្តោទ្វាទសហត្ថេ ឱកាសេតិ សោតស្ស រហាភាវោ វុត្តោ, ឯតេន ‘‘សោតស្ស រហោ ទ្វាទសហត្ថេន បរិច្ឆិន្ទិតព្ពោ’’តិ ទស្សេតិ. តស្មា ទ្វាទសហត្ថតោ ពហិ និសិន្នោ អនាបត្តិំ ន ករោតិ សតិបិ ចក្ខុស្ស រហាភាវេ សោតស្ស រហសព្ភាវតោ. ឥមស្មិញ្ហិ សិក្ខាបទេ អប្បដិច្ឆន្នត្តា សោតស្ស រហោយេវ អធិប្បេតោ. បាឡិយំ បន ‘‘ចក្ខុស្ស រហោ’’តិ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តំ. កេនចិ បន ‘‘ទ្វេបិ រហា ឥធ អធិប្បេតា’’តិ វុត្តំ, តំ ន គហេតព្ពំ. ន ហិ អប្បដិច្ឆន្នេ ឱកាសេ ចក្ខុស្ស រហោ សម្ភវតិ ទ្វាទសហត្ថតោ ពហិ ទស្សនវិសយេ ទូរតរេ និសិន្នស្សបិ ទដ្ឋុំ សក្កុណេយ្យភាវតោ. និទ្ទាយន្តោបីតិ ឥមិនា ‘‘និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយន្តោបិ គហិតោយេវា’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. ‘‘និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយន្តេបិ សតិបិ ចក្ខុស្ស រហេ អពធិរត្តា សោតស្ស រហោ នត្ថី’’តិ គណ្ឋិបទការានំ អធិប្បាយោ. យថា បន និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយន្តោ អន្ធោ វិយ កិញ្ចិ ន បស្សតីតិ ចក្ខុស្ស រហោ សម្ភវតិ, តថា ពធិរោ វិយ កិញ្ចិ សទ្ទំ ន សុណាតីតិ សោតស្ស រហោបិ សម្ភវតីតិ សក្កា វត្តុំ. អដ្ឋកថាយញ្ច ឋិតោ វា និសិន្នោ វាតិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, បឋមសិក្ខាបទេ វិយ ‘‘និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយន្តោបិ អនាបត្តិំ ន ករោតី’’តិ ឥទំ បន ន វុត្តំ, តស្មា វីមំសិត្វា យថា ន វិរុជ្ឈតិ, តថា គហេតព្ពំ.

សោតស្ស រហស្សេវ ឥធាធិប្បេតត្តា ‘‘ពធិរោ បន ចក្ខុមាបី’’តិ វុត្តំ. អន្ធស្ស អប្បដិច្ឆន្នម្បិ បដិច្ឆន្នបក្ខំ ភជតីតិ បឋមសិក្ខាបទស្ស វិសយត្តា វុត្តំ ‘‘អន្ធោ វា អពធិរោបិ ន ករោតី’’តិ. យថេវ ហិ តត្ថ អបិហិតកវាដស្ស គព្ភស្ស អន្តោ សមីបេបិ ឋិតោ អន្ធោ អនាបត្តិំ ន ករោតិ, ឯវមយម្បីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧភយត្ថាបីតិ ទ្វីសុបិ អនិយតេសុ. យស្មា ទ្វីហិ សិក្ខាបទេហិ ឧទាយិត្ថេរំ អារព្ភ វិសុំ បញ្ញត្តា កាចិ អាបត្តិ នាម នត្ថិ, តស្មា តស្ស តស្ស សិក្ខាបទស្ស អាទិកម្មិកេ សន្ធាយ អាទិកម្មិកានំ អនាបត្តិ វុត្តា. ឧបនន្ទត្ថេរាទយោ ហិ រហោ និសជ្ជាទីនំ អាទិកម្មិកា. ភគវតា បន បឋមំ បញ្ញត្តសិក្ខាបទានិយេវ គហេត្វា ឧបនន្ទវត្ថុស្មិំ អនិយតក្កមោ ទស្សិតោ. យទិ ឥមេហិ សិក្ខាបទេហិ វិសុំ បញ្ញត្តា អាបត្តិ នាម នត្ថិ, អថ កស្មា ភគវតា អនិយតទ្វយំ បញ្ញត្តន្តិ? ឯវរូបាយបិ ឧបាសិកាយ វុច្ចមានោ បដិជានមានោយេវ អាបត្តិយា ការេតព្ពោ, ន អប្បដិជានមានោតិ ទស្សេន្តេន ភគវតា យាយ កាយចិ អាបត្តិយា យេន កេនចិ ចោទិតេ បដិញ្ញាតករណំយេវ ទឡ្ហំ កត្វា វិនយវិនិច្ឆយលក្ខណំ ឋបិតំ. អថ ភិក្ខុនីនំ អនិយតំ កស្មា ន វុត្តន្តិ? ឥទមេវ លក្ខណំ សព្ពត្ថ អនុគតន្តិ ន វុត្តំ.

ទុតិយអនិយតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ សារត្ថទីបនិយំ

អនិយតវណ្ណនា និដ្ឋិតា.