៧. វិហារការសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៦៥. សត្តមេ ឯវំនាមកេ នគរេតិ កោសម្ពីនាមកេ. តស្ស កិរ នគរស្ស អារាមបោក្ខរណីអាទីសុ តេសុ តេសុ ឋានេសុ កោសម្ពរុក្ខាវ ឧស្សន្នា អហេសុំ, តស្មា កោសម្ពីតិ សង្ខ្យំ អគមាសិ. កុសុម្ពស្ស នាម ឥសិនោ អស្សមតោ អវិទូរេ មាបិតត្តាតិ ឯកេ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កុសុម្ពស្ស ឥសិនោ និវាសភូមិ កោសម្ពី, តស្ស ច អវិទូរេ ភវត្តា នគរំ កោសម្ពីតិ សង្ខ្យំ គតន្តិ. ឃោសិតនាមកេន កិរ សេដ្ឋិនា សោ ការិតោតិ ឯត្ថ កោ ឃោសិតសេដ្ឋិ, កថញ្ចានេន សោ អារាមោ ការិតោតិ? បុព្ពេ កិរ អទ្ទិលរដ្ឋំ នាម អហោសិ. តតោ កោតូហលកោ នាម ទលិទ្ទោ ឆាតកភយេន សបុត្តទារោ សុភិក្ខំ រដ្ឋំ គច្ឆន្តោ បុត្តំ វហិតុំ អសក្កោន្តោ ឆឌ្ឌេត្វា អគមាសិ. មាតា និវត្តិត្វា តំ គហេត្វា គតា. តេ ឯកំ គោបាលកគាមំ បវិសិំសុ. គោបាលកានញ្ច តទា ពហុបាយាសោ បដិយត្តោ ហោតិ, តតោ បាយាសំ លភិត្វា ភុញ្ជិំសុ. អថ សោ បុរិសោ ពហុតរំ បាយាសំ ភុត្តោ ជីរាបេតុំ អសក្កោន្តោ រត្តិភាគេ កាលំ កត្វា តត្ថេវ សុនខិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គហេត្វា កុក្កុរោ ជាតោ, សោ គោបាលកស្ស បិយោ អហោសិ. គោបាលកោ ច បច្ចេកពុទ្ធំ ឧបដ្ឋាតិ. បច្ចេកពុទ្ធោបិ ភត្តកិច្ចកាលេ កុក្កុរស្ស ឯកំ បិណ្ឌំ ទេតិ. សោ បច្ចេកពុទ្ធេ សិនេហំ ឧប្បាទេត្វា គោបាលកេន សទ្ធិំ បណ្ណសាលម្បិ គច្ឆតិ, គោបាលកេ អសន្និហិតេ ភត្តវេលាយំ សយមេវ គន្ត្វា កាលារោចនត្ថំ បណ្ណសាលទ្វារេ ភុស្សតិ, អន្តរាមគ្គេបិ ចណ្ឌមិគេ ទិស្វា ភុស្សិត្វា បលាបេតិ. សោ បច្ចេកពុទ្ធេ មុទុកេន ចិត្តេន កាលំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិ. តត្រាស្ស ‘‘ឃោសកទេវបុត្តោ’’ត្វេវ នាមំ អហោសិ.

សោ ទេវលោកតោ ចវិត្វា កោសម្ពិយំ ឯកស្មិំ កុលឃរេ និព្ពត្តិ. តំ អបុត្តកោ កិរ សេដ្ឋិ តស្ស មាតាបិតូនំ ធនំ ទត្វា បុត្តំ កត្វា អគ្គហេសិ. អថ អត្តនោ បុត្តេ ជាតេ សត្តក្ខត្តុំ ឃាតាបេតុំ ឧបក្កមិ. សោ បុញ្ញវន្តតាយ សត្តសុបិ ឋានេសុ មរណំ អប្បត្វា អវសានេ ឯកាយ សេដ្ឋិធីតាយ វេយ្យត្តិយេន លទ្ធជីវិកោ អបរភាគេ បិតុ អច្ចយេន សេដ្ឋិដ្ឋានំ បត្វា ឃោសិតសេដ្ឋិ នាម ជាតោ. អញ្ញេបិ កោសម្ពិយំ កុក្កុដសេដ្ឋិ, បាវារិយសេដ្ឋីតិ ទ្វេ សេដ្ឋិនោ អត្ថិ, ឥមិនា សទ្ធិំ តយោ អហេសុំ.

តេន ច សមយេន តេសំ សហាយកានំ សេដ្ឋីនំ កុលូបកា បញ្ចសតា ឥសយោ បព្ពតបាទេ វសិំសុ. តេ កាលេន កាលំ លោណម្ពិលសេវនត្ថំ មនុស្សបថំ អាគច្ឆន្តិ. អថេកស្មិំ វារេ គិម្ហសមយេ មនុស្សបថំ អាគច្ឆន្តា និរុទកំ មហាកន្តារំ អតិក្កមិត្វា កន្តារបរិយោសានេ មហន្តំ និគ្រោធរុក្ខំ ទិស្វា ចិន្តេសុំ ‘‘យាទិសោ អយំ រុក្ខោ, អទ្ធា ឯត្ថ មហេសក្ខាយ ទេវតាយ ភវិតព្ពំ, សាធុ វតស្ស, សចេ នោ បានីយំ វា បរិភោជនីយំ វា ទទេយ្យា’’តិ. ទេវតា ឥសីនំ អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា ‘‘ឥមេសំ សង្គហំ ករិស្សាមី’’តិ អត្តនោ អានុភាវេន វិដបន្តរតោ នង្គលសីសមត្តំ ឧទកធារំ បវត្តេសិ. ឥសិគណោ រជតក្ខន្ធសទិសំ ឧទកវដ្ដិំ ទិស្វា អត្តនោ ភាជនេហិ ឧទកំ គហេត្វា បរិភោគំ កត្វា ចិន្តេសិ ‘‘ទេវតាយ អម្ហាកំ បរិភោគុទកំ ទិន្នំ, ឥទំ បន អគាមកំ មហារញ្ញំ, សាធុ វតស្ស, សចេ នោ អាហារម្បិ ទទេយ្យា’’តិ. ទេវតា ឥសីនំ ឧបកប្បនវសេន ទិព្ពានិ យាគុខជ្ជកាទីនិ ទត្វា សន្តប្បេសិ.

ឥសយោ ចិន្តយិំសុ ‘‘ទេវតាយ អម្ហាកំ បរិភោគុទកម្បិ ភោជនម្បិ សព្ពំ ទិន្នំ, សាធុ វតស្ស, សចេ នោ អត្តានំ ទស្សេយ្យា’’តិ. ទេវតា តេសំ អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា ឧបឌ្ឍកាយំ ទស្សេសិ. ទេវតេ មហតី តេ សម្បត្តិ, កិំ កម្មំ កត្វា ឥមំ សម្បត្តិំ អធិគតាសីតិ. នាតិមហន្តំ បរិត្តកំ កម្មំ កត្វាតិ. ឧបឌ្ឍុបោសថកម្មំ និស្សាយ ហិ ទេវតាយ សម្បត្តិ លទ្ធា. អនាថបិណ្ឌិកស្ស កិរ គេហេ អយំ ទេវបុត្តោ កម្មការោ អហោសិ. សេដ្ឋិស្ស ហិ គេហេ ឧបោសថទិវសេសុ អន្តមសោ ទាសកម្មការេ ឧបាទាយ សព្ពោ ជនោ ឧបោសថិកោ ហោតិ. ឯកទិវសំ អយំ កម្មការោ ឯកកោវ បាតោ ឧដ្ឋាយ កម្មន្តំ គតោ. មហាសេដ្ឋិ និវាបំ លភមានមនុស្សេ សល្លក្ខេន្តោ ឯតស្សេវេកស្ស អរញ្ញំ គតភាវំ ញត្វា អស្ស សាយមាសត្ថាយ និវាបំ អទាសិ. ភត្តការទាសី ឯកស្សេវ ភត្តំ បចិត្វា អរញ្ញតោ អាគតស្ស ភត្តំ វឌ្ឍេត្វា អទាសិ. កម្មការោ ចិន្តយិ ‘‘អញ្ញេសុ ទិវសេសុ ឥមស្មិំ កាលេ គេហំ ឯកសទ្ទំ អហោសិ, អជ្ជ អតិវិយ សន្និសិន្នំ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ. តស្ស សា អាចិក្ខិ ‘‘អជ្ជ ឥមស្មិំ គេហេ សព្ពេ មនុស្សា ឧបោសថិកា, មហាសេដ្ឋិ តុយ្ហេវេកស្ស និវាបំ អទាសី’’តិ. ឯវំ អម្មាតិ. អាម សាមីតិ. ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ ឧបោសថំ សមាទិន្នស្ស ឧបោសថកម្មំ ហោតិ, ន ហោតី’’តិ មហាសេដ្ឋិំ បុច្ឆ អម្មាតិ. តាយ គន្ត្វា បុច្ឆិតោ មហាសេដ្ឋិ អាហ – ‘‘សកលឧបោសថកម្មំ ន ហោតិ, ឧបឌ្ឍកម្មំ បន ហោតិ, ឧបោសថិកោ ហោតី’’តិ. កម្មការោ ភត្តំ អភុញ្ជិត្វា មុខំ វិក្ខាលេត្វា ឧបោសថិកោ ហុត្វា វសនដ្ឋានំ គហេត្វា និបជ្ជិ. តស្ស អាហារបរិក្ខីណកាយស្ស រត្តិំ វាតោ កុប្បិ. សោ បច្ចូសសមយេ កាលំ កត្វា ឧបឌ្ឍុបោសថកម្មនិស្សន្ទេន មហាវត្តនិអដវិទ្វារេ និគ្រោធរុក្ខទេវបុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ.

សោ តំ បវត្តិំ ឥសីនំ អារោចេសិ. ឥសយោ បុច្ឆិំសុ ‘‘តុម្ហេហិ មយំ ‘ពុទ្ធោ ធម្មោ សង្ឃោ’តិ អស្សុតបុព្ពំ សាវិតា, ឧប្បន្នោ នុ ខោ លោកេ ពុទ្ធោ’’តិ. អាម, ភន្តេ, ឧប្បន្នោតិ. ឥទានិ កុហិំ វសតីតិ. សាវត្ថិយំ និស្សាយ ជេតវនេ, ភន្តេតិ. ឥសយោ ‘‘តិដ្ឋថ តុម្ហេ, មយំ សត្ថារំ បស្សិស្សាមា’’តិ ហដ្ឋតុដ្ឋា និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន កោសម្ពីនគរំ សម្បាបុណិំសុ. មហាសេដ្ឋិនោ ‘‘ឥសយោ អាគតា’’តិ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា ‘‘ស្វេ អម្ហាកំ ភិក្ខំ គណ្ហថ, ភន្តេ’’តិ និមន្តេត្វា បុនទិវសេ ឥសិគណស្ស មហាទានំ អទំសុ. ឥសយោ ‘‘ភុត្វាវ គច្ឆាមា’’តិ អាបុច្ឆិំសុ. ភន្តេ, តុម្ហេ អញ្ញស្មិំ កាលេ ឯកម្បិ មាសំ ទ្វេបិ តយោបិ ចត្តារោបិ មាសេ វសិត្វា គច្ឆថ, ឥមស្មិំ បន វារេ ហិយ្យោ អាគន្ត្វា ‘‘អជ្ជេវ គច្ឆាមា’’តិ វទថ, កិំ ឥទន្តិ. អាម គហបតយោ ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ, ន ខោ បន សក្កា ជីវិតន្តរាយោ ជានិតុំ, តេន មយំ តុរិតា គច្ឆាមាតិ. តេន ហិ, ភន្តេ, មយម្បិ អាគច្ឆាម, អម្ហេហិ សទ្ធិំយេវ គច្ឆថាតិ. ‘‘តុម្ហេ អគារិយា នាម មហាជដា, តិដ្ឋថ តុម្ហេ, មយំ បុរេតរំ គមិស្សាមា’’តិ និក្ខមិត្វា ឯកដ្ឋានេ ទ្វេ ទិវសានិ អវសិត្វា តុរិតគមនេន សាវត្ថិំ បត្វា ជេតវនវិហារេ សត្ថុ សន្តិកមេវ អគមំសុ. តត្ថ មធុរធម្មកថំ សុត្វា សព្ពេវ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិំសុ.

តេបិ តយោ សេដ្ឋិនោ បញ្ចហិ បញ្ចហិ សកដសតេហិ សប្បិមធុផាណិតាទីនិ ចេវ បដ្ដុណ្ណទុកូលាទីនិ ច អាទាយ កោសម្ពិតោ និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ បត្វា ជេតវនសាមន្តេ ខន្ធាវារំ ពន្ធិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. សត្ថា តិណ្ណម្បិ សហាយានំ មធុរធម្មកថំ កថេសិ. តេ ពលវសោមនស្សជាតា សត្ថារំ និមន្តេត្វា បុនទិវសេ មហាទានំ អទំសុ, បុន និមន្តេត្វា បុនទិវសេតិ ឯវំ អឌ្ឍមាសំ ទានំ ទត្វា ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកំ ជនបទំ អាគមនាយ បដិញ្ញំ ទេថា’’តិ បាទមូលេ និបជ្ជិំសុ. ភគវា ‘‘សុញ្ញាគារេ ខោ គហបតយោ តថាគតា អភិរមន្តី’’តិ អាហ. ‘‘ឯត្តាវតា បដិញ្ញា ទិន្នា នាម ហោតី’’តិ គហបតយោ សល្លក្ខេត្វា ‘‘ទិន្នា នោ ភគវតា បដិញ្ញា’’តិ បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា ទសពលំ វន្ទិត្វា និក្ខមិត្វា អន្តរាមគ្គេ យោជនេ យោជនេ វិហារំ ការេត្វា អនុបុព្ពេន កោសម្ពិំ បត្វា ‘‘លោកេ ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ’’តិ កថយិំសុ. តយោ ជនា អត្តនោ អត្តនោ អារាមេ មហន្តំ ធនបរិច្ចាគំ កត្វា ភគវតោ វិហារេ ការាបេសុំ. តត្ថ កុក្កុដសេដ្ឋិនា ការិតោ កុក្កុដារាមោ នាម អហោសិ. បាវារិកសេដ្ឋិនា អម្ពវនេ ការិតោ បាវារិកម្ពវនំ នាម. ឃោសិតេន ការិតោ ឃោសិតារាមោ នាម អហោសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឃោសិតនាមកេន កិរ សេដ្ឋិនា សោ ការិតោ’’តិ.

យោ អភិនិក្ខមនកាលេ សទ្ធិំ និក្ខន្តោ, យស្ស ច សត្ថារា បរិនិព្ពានកាលេ ព្រហ្មទណ្ឌោ អាណត្តោ, តំ សន្ធាយាហ ‘‘ពោធិសត្តកាលេ ឧបដ្ឋាកឆន្នស្សា’’តិ. ឥមិនា ច យោ មជ្ឈិមនិកាយេ ឆន្នោវាទសុត្តេ (ម. និ. ៣.៣៨៩ អាទយោ) គិលានោ ហុត្វា ធម្មសេនាបតិនា ឱវទិយមានោបិ មារណន្តិកវេទនំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ តិណ្ហេន សត្ថេន កណ្ឋនាឡិំ ឆិន្ទិត្វា មរណភយេ ឧប្បន្នេ គតិនិមិត្តេ ច ឧបដ្ឋិតេ អត្តនោ បុថុជ្ជនភាវំ ញត្វា សំវិគ្គោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា សង្ខារេ បរិគ្គណ្ហន្តោ អរហត្តំ បត្វា សមសីសី ហុត្វា បរិនិព្ពាយិ, អយំ សោ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ. បូជាវចនប្បយោគេ កត្តរិ សាមិវចនស្សបិ ឥច្ឆិតត្តា អាហ ‘‘គាមស្ស វា បូជិត’’ន្តិ. លក្ខណំ បនេត្ថ សទ្ទសត្ថានុសារតោ វេទិតព្ពំ. ឯកេកោ កោដ្ឋាសោតិ ឯកេកោ ភាគោ.

៣៦៦. កិរិយតោ សមុដ្ឋានភាវោតិ កេវលំ កិរិយាមត្តតោ សមុដ្ឋានភាវំ បដិក្ខិបតិ, វត្ថុនោ បន អទេសនាយ កុដិករណកិរិយាយ ច សមុដ្ឋានតោ កិរិយាកិរិយតោ សមុដ្ឋាតីតិ វេទិតព្ពំ. ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ ភិក្ខូ វា អនភិនេយ្យាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ ‘‘អយំ វា សោ មហានាគោ’’តិអាទីសុ វិយ អវធារណត្ថោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

វិហារការសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.