៥. សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៩៦. បញ្ចមេ បណ្ឌិតស្ស ភាវោ បណ្ឌិច្ចំ, ញាណស្សេតំ អធិវចនំ. គតិមន្តាតិ ញាណគតិយា សមន្នាគតា. បណ្ឌិតាតិ ឥមិនា សភាវញាណេន សមន្នាគតតា វុត្តា, ព្យត្តាតិ ឥមិនា ឥត្ថិកត្តព្ពេសុ វិសារទបញ្ញាយ. តេនាហ ‘‘ឧបាយញ្ញូ វិសារទា’’តិ. មេធាវិនីតិ ឋានុប្បត្តិបញ្ញាសង្ខាតាយ តស្មិំ តស្មិំ អត្ថកិច្ចេ ឧបដ្ឋិតេ ឋានសោ តង្ខណេ ឯវ ឧប្បជ្ជនបញ្ញាយ សមន្នាគតា. តេនាហ ‘‘ទិដ្ឋំ ទិដ្ឋំ ករោតី’’តិ. ឆេកាតិ យាគុភត្តសម្បាទនាទីសុ និបុណា. ឧដ្ឋានវីរិយសម្បន្នាតិ កាយិកេន វីរិយេន សមន្នាគតា, យថា អញ្ញា កុសីតា និសិន្នដ្ឋានេ និសិន្នាវ ហោន្តិ, ឋិតដ្ឋានេ ឋិតាវ, ឯវំ អហុត្វា វិប្ផារិកេន ចិត្តេន សព្ពកិច្ចំ និប្ផាទេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. កុមារិកាយាតិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ, ហេតុម្ហិ វា ករណវចនំ. តេនាហ ‘‘កុមារិកាយ ការណា’’តិ. អាវហនំ អាវាហោ, បរិគ្គហភាវេន ទារិកាយ គណ្ហាបនំ, តថា ទាបនំ វិវាហោ. តេនាហ ‘‘ទារកស្សា’’តិអាទិ.

២៩៧-២៩៨. ភត្តបាចនំ សន្ធាយ រន្ធាបនំ វុត្តំ, យស្ស កស្សចិ បាចនំ សន្ធាយ បចាបនំ វុត្តំ. ទុដ្ឋុំ កុលំ គតា ទុគ្គតាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘យត្ថ វា គតា’’តិអាទិមាហ. អាហរណំ អាហារោ. ន ឧបាហដន្តិ ន ទិន្នំ. កយោ គហណំ, វិក្កយោ ទានំ. តទុភយំ សង្គណ្ហិត្វា ‘‘វោហារោ’’តិ វុត្តំ. មណ្ឌិតបសាធិតោតិ ឯត្ថ ពាហិរុបករណេន អលង្ករណំ មណ្ឌនំ, អជ្ឈត្តិកានំ កេសាទីនំយេវ សណ្ឋបនំ បសាធនំ.

៣០០. ‘‘អព្ភុតំ កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ ឥមិនា ទុក្កដំ ហោតីតិ ទីបេតិ. ‘‘បរាជិតេន ទាតព្ព’’ន្តិ វុត្តត្តា អទេន្តោ ធុរនិក្ខេបេន ការេតព្ពោ. អចិរកាលេ អធិការោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អចិរកាលាធិការិកំ, សញ្ចរិត្តំ. ‘‘អចិរកាលាចារិក’’ន្តិ វា បាឋោ, អចិរកាលេ អាចារោ អជ្ឈាចារោ ឯតស្សាតិ អចិរកាលាចារិកំ.

កិញ្ចាបិ ឯហិភិក្ខូបសម្បន្នា ចេវ សរណគមនូបសម្បន្នា ច សញ្ចរិត្តាទិបណ្ណត្តិវជ្ជំ អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តិ, តេសំ បន ន សព្ពកាលិកត្តា តេ វជ្ជេត្វា សព្ពកាលានុរូបំ តន្តិំ ឋបេន្តោ ភគវា ឥធាបិ ញត្តិចតុត្ថេនេវ កម្មេន ឧបសម្បន្នំ ភិក្ខុំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្រ យ្វាយំ ភិក្ខុ…បេ… អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូ’’តិ បទភាជនំ អាហ, ន បន នេសំ សញ្ចរិត្តាទិអាបជ្ជនេ អភព្ពភាវតោ. ខីណាសវាបិ ហិ អប្បស្សុតា កិញ្ចាបិ លោកវជ្ជំ នាបជ្ជន្តិ, បណ្ណត្តិយំ បន អកោវិទត្តា វិហារការំ កុដិការំ សហាគារំ សហសេយ្យន្តិ ឯវរូបា កាយទ្វារេ អាបត្តិយោ អាបជ្ជន្តិ, សញ្ចរិត្តំ បទសោធម្មំ ឧត្តរិឆប្បញ្ចវាចំ ភូតារោចនន្តិ ឯវរូបា វចីទ្វារេ អាបត្តិយោ អាបជ្ជន្តិ, ឧបនិក្ខិត្តសាទិយនវសេន មនោទ្វារេ រូបិយបដិគ្គហណាបត្តិំ អាបជ្ជន្តិ.

៣០១. សញ្ចរណំ សញ្ចរោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ សញ្ចរី, តស្ស ភាវោ សញ្ចរិត្តំ. តេនាហ ‘‘សញ្ចរណភាវ’’ន្តិ, ឥត្ថិបុរិសានំ អន្តរេ សញ្ចរណភាវន្តិ អត្ថោ. ជាយត្តនេ ជារត្តនេតិ ច និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ, ជាយភាវត្ថំ ជារភាវត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ជាយភាវេតិ ភរិយភាវាយ. ជារភាវេតិ សាមិកភាវាយ. កិញ្ចាបិ ឥមស្ស បទភាជនេ ‘‘ជារី ភវិស្សសី’’តិ ឥត្ថិលិង្គវសេន បទភាជនំ វុត្តំ, ជារត្តនេតិ បន និទ្ទេសស្ស ឧភយលិង្គសាធារណត្តា បុរិសលិង្គវសេនបិ យោជេត្វា អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥត្ថិយា មតិំ បុរិសស្ស អារោចេន្តោ ជារត្តនេ អារោចេតី’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថ ហិ ‘‘ជារោ ភវិស្សសី’’តិ ឥត្ថិយា មតិំ បុរិសស្ស អារោចេន្តោ ជារត្តនេ អារោចេតិ នាម. បាឡិយំ បន ឥត្ថិលិង្គវសេនេវ យោជនា កតា, តទនុសារេន បុរិសលិង្គវសេនបិ សក្កា យោជេតុន្តិ.

ឥទានិ បាឡិយំ វុត្តនយេនបិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. បតិ ភវិស្សសីតិ វុត្តមេវត្ថំ ‘‘សាមិកោ ភវិស្សសី’’តិ បរិយាយវចនេន វិសេសេត្វា ទស្សេតិ. ឥទញ្ច ជារត្តនេតិ និទ្ទេសស្ស ឧភយលិង្គសាធារណត្តា វុត្តំ. មុហុត្តិកា ភវិស្សសីតិ អសាមិកំ សន្ធាយ វុត្តំ, ជារី ភវិស្សសីតិ សសាមិកំ សន្ធាយ. អន្តមសោ តង្ខណិកាយបីតិ ឥទំ និទស្សនមត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯតេនេវុបាយេនា’’តិអាទិ.

៣០៣. សេរិវិហារន្តិ សច្ឆន្ទចារំ. អត្តនោ វសន្តិ អត្តនោ អាណំ. គោត្តន្តិ គោតមគោត្តាទិកំ គោត្តំ. ធម្មោតិ បណ្ឌរង្គបរិព្ពាជកាទីនំ, តេសំ តេសំ វា កុលានំ ធម្មោ. គោត្តវន្តេសុ គោត្តសទ្ទោ, ធម្មចារីសុ ច ធម្មសទ្ទោ វត្តតីតិ អាហ ‘‘សគោត្តេហី’’តិអាទិ. តត្ថ សគោត្តេហីតិ សមានគោត្តេហិ, ឯកវំសជាតេហីតិ អត្ថោ. សហធម្មិកេហីតិ ឯកស្ស សត្ថុសាសនេ សហចរិតព្ពធម្មេហិ, សមានកុលធម្មេហិ វា. តេនេវាហ ‘‘ឯកំ សត្ថារ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ‘‘ឯកំ សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតេហី’’តិ ឥមិនា បណ្ឌរង្គបរិព្ពាជកាទយោ វុត្តា, ឯកគណបរិយាបន្នេហីតិ មាលាការាទិឯកគណបរិយាបន្នេហិ.

សសាមិកា សារក្ខា. យស្សា គមនេ រញ្ញា ទណ្ឌោ ឋបិតោ, សា សបរិទណ្ឌា. បច្ឆិមានំ ទ្វិន្នន្តិ សារក្ខសបរិទណ្ឌានំ មិច្ឆាចារោ ហោតិ តាសំ សសាមិកភាវតោ. ន ឥតរាសន្តិ ឥតរាសំ មាតុរក្ខិតាទីនំ អដ្ឋន្នំ បុរិសន្តរគមនេ នត្ថិ មិច្ឆាចារោ តាសំ អសាមិកភាវតោ. យា ហិ សាមិកស្ស សន្តកំ ផស្សំ ថេនេត្វា បរេសំ អភិរតិំ ឧប្បាទេន្តិ, តាសំ មិច្ឆាចារោ, ន ច មាតាទយោ តាសំ ផស្សេ ឥស្សរា. មាតាទយោ ហិ ន អត្តនា ផស្សានុភវនត្ថំ តា រក្ខន្តិ, កេវលំ អនាចារំ និសេធេន្តា បុរិសន្តរគមនំ តាសំ វារេន្តិ. បុរិសស្ស បន ឯតាសុ អដ្ឋសុបិ ហោតិយេវ មិច្ឆាចារោ មាតាទីហិ យថា បុរិសេន សទ្ធិំ សំវាសំ ន កប្បេតិ, តថា រក្ខិតត្តា បរេសំ រក្ខិតគោបិតំ ផស្សំ ថេនេត្វា ផុដ្ឋភាវតោ.

ធនេន កីតាតិ ភរិយភាវត្ថំ ធនេន កីតា. តេនាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. ភោគេនាតិ ភោគហេតុ. ភោគត្ថញ្ហិ វសន្តី ‘‘ភោគវាសិនី’’តិ វុច្ចតិ. លភិត្វាតិ យោ នំ វាសេតិ, តស្ស ហត្ថតោ លភិត្វា. ឧទកបត្តំ អាមសិត្វា គហិតា ឱទបត្តកិនី. តេនាហ ‘‘ឧភិន្ន’’ន្តិអាទិ. ធជេន អាហដាតិ ឯត្ថ ធជយោគតោ សេនាវ ធជសទ្ទេន វុត្តា, ឧស្សិតទ្ធជាយ សេនាយ អាហដាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឧស្សិតទ្ធជាយា’’តិអាទិ.

៣០៥. ពហិទ្ធា វិមដ្ឋំ នាម ហោតីតិ អញ្ញត្ថ អារោចិតំ នាម ហោតិ. តំ កិរិយំ សម្បាទេស្សតីតិ តស្សា អារោចេត្វា តំ កិច្ចំ សម្បាទេតុ វា មា វា, តំកិរិយាសម្បាទនេ យោគ្យតំ សន្ធាយ វុត្តំ. ទារកំ ទារិកញ្ច អជានាបេត្វា តេសំ មាតាបិតុអាទីហិ មាតាបិតុអាទីនំយេវ សន្តិកំ សាសនេ បេសិតេបិ ហរណវីមំសនបច្ចាហរណសង្ខាតាយ តិវង្គសម្បត្តិយា សង្ឃាទិសេសោ ហោតិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យំ ឧទ្ទិស្ស សាសនំ បេសិតំ, តំយេវ សន្ធាយ តស្សា មាតុអាទីនំ អារោចិតេ វត្ថុនោ ឯកត្តា មាតុអាទយោបិ ខេត្តមេវាតិ ខេត្តមេវ ឱតិណ្ណភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមី’’តិអាទិ ឧទាហដំ. ឥមិនា សមេតីតិ ឯត្ថាយមធិប្បាយោ – យថា សយំ អនារោចេត្វា អញ្ញេន អន្តេវាសិអាទិនា អារោចាបេន្តស្ស វិសង្កេតោ នត្ថិ, ឯវំ តស្សា សយំ អនារោចេត្វា អារោចនត្ថំ មាតុអាទីនំ វទន្តស្សបិ នត្ថិ វិសង្កេតោតិ. ឃរំ នយតីតិ ឃរណី. មូលដ្ឋានញ្ច វសេនាតិ ឯត្ថ បុរិសស្ស មាតុអាទយោ សាសនបេសនេ មូលភូតត្តា ‘‘មូលដ្ឋា’’តិ វុច្ចន្តិ. មាតុរក្ខិតាយ មាតា ភិក្ខុំ បហិណតីតិ ឯត្ថ អត្តនោ វា ធីតុ សន្តិកំ ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ហោតូ’’តិ ភិក្ខុំ បហិណតិ, បុរិសស្ស វា សន្តិកំ ‘‘មម ធីតា ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ហោតូ’’តិ បហិណតីតិ គហេតព្ពំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. បុព្ពេ វុត្តនយត្តាតិ បឋមសង្ឃាទិសេសេ វុត្តនយត្តា.

៣៣៨. ឯត្តោវ បក្កមតីតិ បុន អាគន្ត្វា អាណាបកស្ស អនារោចេត្វា តតោយេវ បក្កមតិ. អញ្ញេន ករណីយេនាតិ គមនហេតុវិសុទ្ធិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តេនេវ បន ករណីយេន គន្ត្វាបិ កិញ្ចិ អនារោចេន្តោ ន វីមំសតិ នាម. អនភិនន្ទិត្វាតិ ឥទំ តថា បដិបជ្ជមានំ សន្ធាយ វុត្តំ, សតិបិ អភិនន្ទនេ សាសនំ អនារោចេន្តោ បន ន វីមំសតិ នាម. តតិយបទេ វុត្តនយេនាតិ ‘‘សោ តស្សា វចនំ អនភិនន្ទិត្វា’’តិអាទិនា វុត្តនយេន. វត្ថុគណនាយាតិ សម្ពហុលានំ ឥត្ថិបុរិសានំ សមភាវេ សតិ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ ឥត្ថិបុរិសវត្ថូនំ គណនាយ. សចេ បន ឯកតោ អធិកា ហោន្តិ, អធិកានំ គណនាយ អាបត្តិភេទោ វេទិតព្ពោ.

៣៣៩-៣៤០. បាឡិយំ ចតុត្ថវារេ អសតិបិ ‘‘គច្ឆន្តោ ន សម្បាទេតិ, អាគច្ឆន្តោ វិសំវាទេតិ, អនាបត្តី’’តិ ឥទំ អត្ថតោ អាបន្នមេវាតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ចតុត្ថេ អនាបត្តី’’តិ. ការុកានន្តិ វឌ្ឍកីអាទីនំ. តច្ឆកអយោការតន្តវាយរជកន្ហាបិតកា បញ្ច ការវោ ‘‘ការុកា’’តិ វុច្ចន្តិ. ឯវរូបេន…បេ… អនាបត្តីតិ តាទិសំ គិហិវេយ្យាវច្ចម្បិ ន ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ.

កាយតោ សមុដ្ឋាតីតិ បណ្ណត្តិំ វា អលំវចនីយភាវំ វា អជានន្តស្ស កាយតោ សមុដ្ឋាតិ. វាចតោ សមុដ្ឋាតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. កាយវាចតោ សមុដ្ឋាតីតិ បណ្ណត្តិំ ជានិត្វា អលំវចនីយភាវំ អជានន្តស្សបិ កាយវាចតោ សមុដ្ឋាតីតិ វេទិតព្ពំ. អលំវចនីយា ហោន្តីតិ ទេសចារិត្តវសេន បណ្ណទានាទិនា បរិច្ចត្តា ហោន្តិ. បណ្ណត្តិំ បន ជានិត្វាតិ ឯត្ថ អលំវចនីយភាវំ វាតិ ច ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘តទុភយំ បន ជានិត្វា ឯតេហេវ តីហិ នយេហិ សមាបជ្ជន្តស្ស តានេវ តីណិ តទុភយជាននចិត្តេន សចិត្តកានិ ហោន្តី’’តិ វុត្តំ. តស្មា បណ្ណត្តិជាននចិត្តេនាតិ ឯត្ថាបិ តទុភយជាននំ វត្តព្ពំ. ភិក្ខុំ អជានាបេត្វា អត្តនោ អធិប្បាយំ បណ្ណេ លិខិត្វា ទិន្នំ ហរន្តស្សបិ អាបត្តិ ហោតិ, ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស អចិត្តកត្តាតិ ន គហេតព្ពំ. បាឡិយំ បន ‘‘អារោចេតី’’តិ វុត្តត្តា អដ្ឋកថាយញ្ច តត្ថ តត្ថ អារោចនស្សេវ ទស្សិតត្តា កាយេន វា វាចាយ វា អារោចេន្តស្សេវ អាបត្តិ ហោតីតិ គហេតព្ពំ.

៣៤១. ទុដ្ឋុល្លាទីសុបីតិ អាទិ-សទ្ទេន សញ្ចរិត្តម្បិ សង្គណ្ហាតិ. ឯត្ថ បន កិញ្ចាបិ ឥត្ថី នាម មនុស្សិត្ថី, ន យក្ខី, ន បេតី, ន តិរច្ឆានគតា, បុរិសោ នាម មនុស្សបុរិសោ, ន យក្ខោតិអាទិ ន វុត្តំ, តថាបិ មនុស្សជាតិកាវ ឥត្ថិបុរិសា ឥធ អធិប្បេតា. តស្មា យេសុ សញ្ចរិត្តំ សមាបជ្ជតិ, តេសំ មនុស្សជាតិកតា, ន នាលំវចនីយតា, បដិគ្គណ្ហនវីមំសនបច្ចាហរណានីតិ ឥមានេត្ថ បញ្ចង្គានិ.

សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.