១៣. កុលទូសកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៣១. តេរសមេ កីដាគិរីតិ តស្ស និគមស្ស នាមំ. តញ្ហិ សន្ធាយ បរតោ ‘‘ន អស្សជិបុនព្ពសុកេហិ ភិក្ខូហិ កីដាគិរិស្មិំ វត្ថព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. តេន បន យោគតោ សោ ជនបទោបិ ‘‘កីដាគិរិ’’ឥច្ចេវ សង្ខ្យំ គតោតិ អាហ ‘‘ឯវំនាមកេ ជនបទេ’’តិ. អាវាសេ និយុត្តា អាវាសិកា, និពទ្ធវាសិនោ. តេ អកតំ សេនាសនំ ករោន្តិ, ជិណ្ណំ បដិសង្ខរោន្តិ, កតេ ឥស្សរា ហោន្តិ. តេនាហ ‘‘សោ យេសំ អាយត្តោ…បេ… តេ អាវាសិកា’’តិ. និវាសោ និវាសមត្តំ ឯតេសំ អត្ថីតិ នេវាសិកាតិ អាហ ‘‘យេ បន កេវល’’ន្តិអាទិ. តេតិ អស្សជិបុនព្ពសុកា. ឆ ជនាតិ បណ្ឌុកោ លោហិតកោ មេត្តិយោ ភូមជកោ អស្សជិ បុនព្ពសុកោតិ ឥមេ ឆ ជនា. សម្មាតិ អាលបនវចនមេតំ. អាយមុខភូតាតិ អាយស្ស មុខភូតា. ធុរដ្ឋានេតិ សាវត្ថិយា អវិទូរេ ឋានេ. វស្សានេ ហេមន្តេ ចាតិ ទ្វីសុ ឧតូសុ វស្សនតោ ‘‘ទ្វីហិ មេឃេហី’’តិ វុត្តំ. ទិយឌ្ឍភិក្ខុសហស្សតោ គណាចរិយានំ ឆន្នំ ជនានំ អធិកត្តា ‘‘សមធិក’’ន្តិ វុត្តំ, សាធិកន្តិ អត្ថោ. ម-ការោ បទសន្ធិវសេន អាគតោ. អកតវត្ថុន្តិ អកតបុព្ពំ អភិនវវត្ថុំ.

កណិការាទយោ បុប្ផរុក្ខា, ជាតិសុមនាទយោ បុប្ផគច្ឆា. កោដ្ដនន្តិ សយំ ឆិន្ទនំ. កោដ្ដាបនន្តិ ‘‘ឥមំ ឆិន្ទ ភិន្ទា’’តិ អញ្ញេហិ ឆេទាបនំ. អាឡិយា ពន្ធនន្តិ យថា គច្ឆមូលេ ឧទកំ សន្តិដ្ឋតិ, តថា សមន្តតោ ពន្ធនំ. ឧទកស្សាតិ អកប្បិយឧទកស្ស. កប្បិយឧទកសិញ្ចនន្តិ ឥមិនាវ សិញ្ចាបនម្បិ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ននុ ‘‘ឧទកស្ស សេចនំ សេចាបន’’ន្តិ ឥមិនាវ សាមញ្ញតោ កប្បិយាកប្បិយឧទកសិញ្ចនាទិំ សក្កា សង្គហេតុំ, តស្មា កប្បិយឧទកសិញ្ចនាទិ កស្មា វិសុំ វុត្តន្តិ? ‘‘អារាមាទិអត្ថំ រោបិតេ អកប្បិយវោហារេសុបិ កប្បិយឧទកសិញ្ចនាទិ វដ្ដតី’’តិ វក្ខមានត្តា ឥធាបិ វិភាគំ កត្វា កប្បិយឧទកសិញ្ចនាទិ វិសុំ ទស្សិតំ. ហត្ថមុខបាទធោវនន្ហានោទកសិញ្ចនន្តិ ឥមិនាបិ បការន្តរេន កប្បិយឧទកសិញ្ចនមេវ ទស្សេតិ. ‘‘អកប្បិយវោហារោ’’តិ កោដ្ដនខណនាទិវសេន សយំ ករណស្សបិ កថំ សង្គហោតិ? អកប្បិយន្តិ វោហរីយតីតិ អកប្បិយវោហារោតិ អកប្បិយភូតំ ករណការាបនាទិ សព្ពមេវ សង្គហិតំ, ន បន អកប្បិយវចនមត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កប្បិយវោហារេបិ ឯសេវ នយោ. សុក្ខមាតិកាយ ឧជុករណន្តិ ឥមិនា បុរាណបណ្ណាទិហរណម្បិ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កុទាលាទីនិ ភូមិយំ ឋបេត្វា ឋានតោ ហត្ថេន គហេត្វា ឋានមេវ បាកដតរន្តិ ‘‘ឱភាសោ’’តិ វុត្តំ.

មហាបច្ចរិវាទម្ហិ បតិដ្ឋបេតុកាមោ បច្ឆា វទតិ. វនត្ថាយាតិ ឥទំ កេចិ ‘‘វតត្ថាយា’’តិ បឋន្តិ, តេសំ វតិអត្ថាយាតិ អត្ថោ. អកប្បិយវោហារេបិ ឯកច្ចំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ន កេវលញ្ច សេស’’ន្តិអាទិមាហ. យំ កិញ្ចិ មាតិកន្តិ សុក្ខមាតិកំ វា អសុក្ខមាតិកំ វា. ‘‘កប្បិយឧទកំ សិញ្ចិតុ’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘កប្បិយឧទកំ សិញ្ចថាតិ វត្តុម្បិ វដ្ដតី’’តិ ទស្សេតិ. សយំ រោបេតុម្បិ វដ្ដតីតិ ឥមិនា ‘‘រោបេហីតិ វត្តុំ វដ្ដតី’’តិបិ សិទ្ធំ. អញ្ញត្ថាយ វា ករោន្តស្សាតិ វត្ថុបូជាទិអត្ថំ ករោន្តស្ស. កស្មា ន អនាបត្តីតិ វត្ថុបូជនត្ថាយ គន្ថនាទីសុ កស្មា ន អនាបត្តិ. អនាបត្តិយេវាតិ បដិវចនំ ទត្វា ឥទានិ តមេវ អនាបត្តិភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘យថាហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ អារាមាទិអត្ថាយ រុក្ខរោបនេ. តថា វត្ថុបូជនត្ថាយបិ អនាបត្តិយេវាតិ រតនត្តយបូជនត្ថាយបិ កប្បិយវោហារេន បរិយាយាទីហិ ច គន្ថាបនេ អនាបត្តិយេវាតិ អត្ថោ.

‘‘តថា វត្ថុបូជនត្ថាយា’’តិ ហិ សាមញ្ញតោ វុត្តេបិ ‘‘យថា ហិ តត្ថ កប្បិយវោហារេន បរិយាយាទីហិ ចា’’តិ វុត្តត្តា កប្បិយវោហារាទីហិ គន្ថាបនេ ឯវ អនាបត្តិ វិញ្ញាយតិ, ន សយំ គន្ថនេ, តេនេវ បរោ សយំ គន្ថនម្បិ កស្មា ន វដ្ដតីតិ ចោទេន្តោ ‘‘ននុ ចា’’តិអាទិមាហ. យថា អារាមាទិអត្ថំ កប្បិយបថវិយំ សយំ រោបេតុម្បិ វដ្ដតិ, តថា វត្ថុបូជនត្ថាយ សយំ គន្ថនេបិ កស្មា ន វដ្ដតីតិ ចោទកស្ស អធិប្បាយោ. វុត្តន្តិអាទិ អាចរិយស្ស បរិហារោ. អថ ‘‘ន បន មហាអដ្ឋកថាយ’’ន្តិ កស្មា វទតិ. មហាបច្ចរិអាទីសុ វុត្តម្បិ ហិ បមាណមេវាតិ នាយំ វិរោធោ, មហាអដ្ឋកថាយំ អវុត្តម្បិ តត្ថេវ វុត្តេន សំសន្ទិត្វា បមាណមេវាតិ បតិដ្ឋាបេតុំ វុត្តត្តា. តំ កថន្តិ មញ្ញេយ្យាសីតិ សម្ពន្ធោ. មហាអដ្ឋកថាយញ្ច កប្បិយឧទកសេចនំ វុត្តំ, តំ កថន្តិ ឯត្ថាយមធិប្បាយោ. កិញ្ចាបិ មហាអដ្ឋកថាយំ អារាមាទិអត្ថាយ កប្បិយបថវិយំ សយំ រោបនំ ន វុត្តំ, កប្បិយឧទកស្ស បន សយំ សិញ្ចនំ វុត្តមេវ, តស្មា យថា អារាមាទិអត្ថាយ កប្បិយឧទកំ សយំ សិញ្ចិតុម្បិ វដ្ដតិ, តថា វត្ថុបូជនត្ថាយ សយំ គន្ថនម្បិ កស្មា ន វដ្ដតីតិ. តម្បិ ន វិរុជ្ឈតីតិ យទេតំ អារាមាទិអត្ថាយ សយំ រោបនំ កប្បិយឧទកសិញ្ចនញ្ច វុត្តំ, តម្បិ ន វិរុជ្ឈតិ. កថំ តំ ន វិរុជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘តត្រហី’’តិអាទិ. ឯតំ វុត្តន្តិ មាលាវច្ឆំ រោបេន្តិបិ រោបាបេន្តិបិ សិញ្ចន្តិបិ សិញ្ចាបេន្តិបីតិ ឯតំ វុត្តំ. អញ្ញត្រ បន បរិយាយោ អត្ថីតិ ‘‘មាលាវច្ឆំ រោបេន្តិបិ រោបាបេន្តិបិ សិញ្ចន្តិបិ សិញ្ចាបេន្តិបី’’តិ កុលសង្គហត្ថាយ រោបនសិញ្ចនំ សន្ធាយ វុត្តត្តា តតោ អញ្ញត្រ អារាមាទិអត្ថាយ មាលាវច្ឆរោបនេ បរិយាយោ អត្ថិ. តត្ថ បរិយាយំ ឥធ ច បរិយាយាភាវំ ញត្វាតិ តត្ថ ‘‘មាលាវច្ឆំ រោបេន្តី’’តិអាទីសុ ‘‘មាលាវច្ឆ’’ន្តិ វិសេសវចនសព្ភាវតោ បរិយាយំ, ឥធ ‘‘គន្ថេន្តី’’តិអាទីសុ តថាវិធវិសេសវចនាភាវតោ បរិយាយាភាវញ្ច ញត្វា.

ននុ ច យថា ‘‘គន្ថេន្តី’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តត្តា បរិយាយោ ន លព្ភតីតិ យស្ស កស្សចិ អត្ថាយ សយំ គន្ថនំ ន វដ្ដតិ, ឯវំ ‘‘គន្ថាបេន្តី’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តត្តា បរិយាយេន គន្ថាបនម្បិ ន វដ្ដតីតិ អាបជ្ជតិ. ឯវញ្ច សតិ បរតោ ‘‘ឯវំ ជាន, ឯវំ កតេ សោភេយ្យ, យថា ឯតានិ បុប្ផានិ ន វិកិរិយន្តិ, តថា ករោហីតិអាទិនា កប្បិយវចនេន ការេតុំ វដ្ដតី’’តិ ឥទំ វិរុជ្ឈតីតិ? ន វិរុជ្ឈតិ, បរិយាយេន ហិ ការាបនំ គន្ថាបនមេវ ន ហោតិ, តស្មា យថាវុត្តនយេន បរិយាយតោ ការាបនំ វដ្ដតិ. សព្ពំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ ហេដ្ឋា វុត្តំ វិនិច្ឆយមេវ សង្ខេបតោ និគមេតិ. ហរណាទីសុ កស្មា អនាបត្តីតិ វត្ថុបូជនត្ថាយ ហរណាទីសុ កស្មា អនាបត្តិ. កុលិត្ថិអាទីនំ អត្ថាយ ហរណតោតិ កុលិត្ថិអាទីនំ ហរណស្ស តត្ថ វុត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ. តេនេវាហ ‘‘ហរណាធិការេ ហី’’តិអាទិ. មាលន្តិ បុប្ផទាមំ. មញ្ជរី វិយាតិ កុសុមមញ្ជរី វិយ. ហារសទិសន្តិ មុត្តាហារសទិសំ.

បាចិត្តិយញ្ចេវ ទុក្កដញ្ចាតិ បថវីខណនបច្ចយា បាចិត្តិយំ, កុលសង្គហបច្ចយា ទុក្កដំ. អកប្បិយវោហារេនាតិ ‘‘ឥទំ ខណ, ឥទំ រោបេហី’’តិអាទិអកប្បិយវោហារេន. ទុក្កដមេវាតិ កុលសង្គហបច្ចយា ទុក្កដំ. ឧភយត្ថាតិ កប្បិយាកប្បិយបថវិយំ. សព្ពត្ថាតិ កុលសង្គហបរិភោគអារាមាទិអត្ថាយ រោបិតេ. ទុក្កដម្បីតិ ន កេវលំ បាចិត្តិយមេវ. កប្បិយេនាតិ កប្បិយេន ឧទកេន. តេសំយេវ ទ្វិន្នន្តិ កុលទូសនបរិភោគានំ. ទុក្កដន្តិ កុលសង្គហត្ថាយ សយំ សិញ្ចនេ កប្បិយវោហារេន អកប្បិយវោហារេន វា សិញ្ចាបនេ ច ទុក្កដំ, បរិភោគត្ថាយ បន សយំ សិញ្ចនេ អកប្បិយវោហារេន សិញ្ចាបនេ ច ទុក្កដំ. អាបត្តិពហុលតា វេទិតព្ពាតិ ឯត្ថ សយំ សិញ្ចនេ ធារាបច្ឆេទគណនាយ អាបត្តិគណនា វេទិតព្ពា. សិញ្ចាបនេ បន បុនប្បុនំ អាណាបេន្តស្ស វាចាយ វាចាយ អាបត្តិ, សកិំ អាណត្តស្ស ពហូនំ សិញ្ចនេបិ ឯកាវ.

ទុក្កដបាចិត្តិយានីតិ កុលសង្គហបច្ចយា ទុក្កដំ, ភូតគាមបាតព្យតាយ បាចិត្តិយំ. អញ្ញត្ថាតិ វត្ថុបូជាទិអត្ថាយ ឱចិននេ. សកិំ អាណត្តោតិ អកប្បិយវោហារេន អាណត្តោ. បាចិត្តិយមេវាតិ អកប្បិយវចនេន អាណត្តត្តា បាចិត្តិយំ. កប្បិយវចនេន បន វត្ថុបូជាទិអត្ថាយ ឱចិនាបេន្តស្ស អនាបត្តិយេវ.

គន្ថនេន និព្ពត្តំ គន្តិមំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ន វដ្ដតីតិ កុលសង្គហត្ថាយ វត្ថុបូជាទិអត្ថាយ វា វុត្តនយេន ករោន្តស្ស ច ការាបេន្តស្ស ច ទុក្កដន្តិ អត្ថោ. បុរិមនយេនេវាតិ ‘‘ភិក្ខុស្ស វា’’តិអាទិនា វុត្តនយេន. ធម្មាសនវិតានេ ពទ្ធកណ្ដកេសុ បុប្ផានិ វិជ្ឈិត្វា ឋបេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ឧបរូបរិ វិជ្ឈិត្វា ឆត្តសទិសំ កត្វា អាវុណនតោ ‘‘ឆត្តាតិឆត្តំ វិយា’’តិ វុត្តំ. ‘‘កទលិក្ខន្ធម្ហី’’តិអាទិនា វុត្តំ សព្ពមេវ សន្ធាយ ‘‘តំ អតិឱឡារិកមេវា’’តិ វុត្តំ, សយំ ករោន្តស្ស អកប្បិយវចនេនេវ ការាបេន្តស្ស ច ទុក្កដមេវាតិ អត្ថោ. បុប្ផវិជ្ឈនត្ថន្តិ វុត្តត្តា បុប្ផានិ វិជ្ឈិតុំយេវ កណ្ដកំ ពន្ធិតុំ ន វដ្ដតិ, បុប្ផទាមាទិពន្ធនត្ថំ បន វដ្ដតិ. កណ្ដកម្បិ ពន្ធិតុំ ន វដ្ដតីតិ ច ឥទំ អដ្ឋកថាចរិយប្បមាណេន គហេតព្ពំ. បវេសេតុំ ន វដ្ដតីតិ វុត្តត្តា បុប្ផច្ឆិទ្ទេ អបវេសេត្វា ឧបរូបរិ ឋបេតុំ វដ្ដតិ. ជាលមយំ វិតានំ ជាលវិតានំ. នាគទន្តកម្បិ សច្ឆិទ្ទកំយេវ គហេតព្ពំ. បុប្ផបដិច្ឆកំ ទណ្ឌាទីហិ កតបុប្ផាធារណំ, តម្បិ សច្ឆិទ្ទមេវ ឥធ វុត្តំ. អសោកបិណ្ឌិយាតិ អសោកបុប្ផមញ្ជរិកាយ. ‘‘ធម្មរជ្ជុ នាម ចេតិយំ វា ពោធិំ វា បុប្ផបវេសនត្ថំ អាវិជ្ឈិត្វា ពទ្ធរជ្ជូ’’តិ មហាគណ្ឋិបទេ មជ្ឈិមគណ្ឋិបទេ ច វុត្តំ, តស្មា តថាពទ្ធាយ រជ្ជុយា ចេតិយស្ស ច អន្តរេ បុប្ផានិ បវេសេតុំ វដ្ដតីតិ វិញ្ញាយតិ. គណ្ឋិបទេ បន ‘‘ធម្មរជ្ជុន្តិ សិថិលំ វដ្ដិកំ រជ្ជុំ កត្វា ពោធិំ វា ចេតិយំ វា បរិក្ខិបិត្វា ធម្មាសនេ វា លម្ពិត្វា តត្ថ បុប្ផានិ បវេសេន្តី’’តិ វុត្តំ, តស្មា សិថិលវដ្ដិកាយ រជ្ជុយា អន្តរេបិ បុប្ផានិ បវេសេតុំ វដ្ដតីតិ វិញ្ញាយតិ, វីមំសិត្វា យុត្តតរំ គហេតព្ពំ. ឧភយត្ថាបិ បនេត្ថ នេវត្ថិ វិរោធោតិ អម្ហាកំ ខន្តិ.

មត្ថកទាមន្តិ ធម្មាសនាទិមត្ថកេ លម្ពកទាមំ. បុប្ផេហិ វេឋេន្តីតិ បុប្ផទាមេន វេឋេន្តិ. តេសំយេវាតិ ឧប្បលាទីនំយេវ. វាកេន វា ទណ្ឌកេន វាតិ វិសុំ អច្ឆិន្នេន បុប្ផសហិតេនេវ វាកេន វា ទណ្ឌកេន វា. ខន្ធេ ឋបិតកាសាវស្សាតិ ខន្ធេ ឋបិតសង្ឃាដិំ សន្ធាយ វុត្តំ. តញ្ហិ តថា ពន្ធិតុំ សក្កា ភវេយ្យ. ឥមិនាវ អញ្ញម្បិ តាទិសំ កាសាវំ វា វត្ថំ វា វុត្តនយេន ពន្ធិត្វា តត្ថ បុប្ផានិ បក្ខិបិតុំ វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. អំសភណ្ឌិកំ បសិព្ពកេ បក្ខិត្តសទិសត្តា វេឋិមំ នាម ន ជាតំ, តស្មា សិថិលពន្ធស្ស អន្តរន្តរា បក្ខិបិតុំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ.

បុប្ផបដេ ច ទដ្ឋព្ពន្តិ បុប្ផបដំ ករោន្តស្ស ទីឃតោ បុប្ផទាមស្ស ហរណបច្ចាហរណវសេន បូរណំ សន្ធាយ វុត្តំ. តិរិយតោ ហរណំ បន វាយិមំ នាម ហោតិ, ន បូរិមំ. បុរិមដ្ឋានំ អតិក្កាមេតីតិ ឯត្ថ ‘‘អផុសាបេត្វាបិ អតិក្កាមេន្តស្ស អាបត្តិយេវា’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. ‘‘បុរិមដ្ឋានំ អតិក្កាមេតី’’តិ អវិសេសេន វុត្តត្តា តំ យុត្តំ. កេចិ បន ‘‘អញ្ញមញ្ញំ អផុសាបេត្វា អនេកក្ខត្តុំ បរិក្ខិបិតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តីតិ វុត្តំ, តត្ថ ការណំ ន ទិស្សតិ. ពន្ធិតុំ វដ្ដតីតិ បុប្ផរហិតាយ សុត្តកោដិយា វាកកោដិយា វា ពន្ធិតុំ វដ្ដតិ. ឯកវារំ ហរិត្វា វា បរិក្ខិបិត្វា វាតិ ឥទំ បុព្ពេ វុត្តចេតិយាទិបរិក្ខេបំ បុប្ផបដករណញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ, តស្មា ចេតិយំ វា ពោធិំ វា បរិក្ខិបន្តេន ឯកវារំ បរិក្ខិបិត្វា បុរិមដ្ឋានំ សម្បត្តេ អញ្ញស្ស ទាតព្ពំ, តេនបិ ឯកវារំ បរិក្ខិបិត្វា តថេវ កាតព្ពំ. បុប្ផបដំ ករោន្តេន ច ឯកវារំ ហរិត្វា អញ្ញស្ស ទាតព្ពំ, តេនបិ តថេវ កាតព្ពំ. សចេបិ ទ្វេយេវ ភិក្ខូ ឧភោសុ បស្សេសុ ឋត្វា បរិយាយេន ហរន្តិ, វដ្ដតិយេវាតិ វទន្តិ.

បូរិតន្តិ ទីឃតោ បសារណវសេន បូរិតំ. វាយិតុំ ន លភតីតិ ទីឃតោ បសារិតេ តិរិយតោ ហរណំ វាយនំ នាម ហោតីតិ ឯកវារម្បិ បុប្ផគុណំ តិរិយតោ ហរិតុំ ន វដ្ដតិ. បុប្ផានិ ឋបេន្តេនាតិ អគន្ថិតានិ បាកតិកបុប្ផានិ ឋបេន្តេន. បុប្ផទាមំ បន បូជនត្ថាយ ភូមិយំ ឋបេន្តេន ផុសាបេត្វា វា អផុសាបេត្វា វា ទិគុណំ កត្វា ឋបេតុំ ន វដ្ដតីតិ វទន្តិ. ឃដិកទាមឱលម្ពកោតិ អន្តេ ឃដិកាការយុត្តោ យមកទាមឱលម្ពកោ. ឯកេកំ បន ទាមំ និក្ខន្តសុត្តកោដិយាវ ពន្ធិត្វា ឱលម្ពិតុំ វដ្ដតិ, បុប្ផទាមទ្វយំ សង្ឃដិតុកាមេនបិ និក្ខន្តសុត្តកោដិយាវ សុត្តកោដិំ សង្ឃដិតុំ វដ្ដតិ. អឌ្ឍចន្ទាការេន មាលាគុណបរិក្ខេបោតិ អឌ្ឍចន្ទាការេន មាលាគុណស្ស បុនប្បុនំ ហរណបច្ចាហរណវសេន បូរេត្វា បរិក្ខិបនំ. តេនេវ តំ បូរិមេ បវិដ្ឋំ, តស្មា ឯតម្បិ អឌ្ឍចន្ទាការំ បុនប្បុនំ ហរណបច្ចាហរណវសេន បូរិតំ ន វដ្ដតិ. ឯកវារំ បន អឌ្ឍចន្ទាការេន មាលាគុណំ ហរិតុំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ. បុប្ផទាមករណន្តិ ឯត្ថ សុត្តកោដិយំ គហេត្វាបិ ឯកតោ កាតុំ ន វដ្ដតីតិ វទន្តិ. គេណ្ឌុកខរបត្តទាមានំ បដិក្ខិត្តត្តា ចេលាទីហិ កតទាមម្បិ ន វដ្ដតិ អកប្បិយានុលោមត្តាតិ វទន្តិ.

‘‘លាសិយនាដកំ នាដេន្តី’’តិ វត្វា តមេវ បរិយាយន្តរេន ទស្សេតុំ ‘‘រេចកំ ទេន្តី’’តិ វុត្តំ, អភិនយំ ទស្សេន្តីតិ អត្ថោ, អត្តនោ អធិប្បាយំ បកាសេត្វា ‘‘ឯវំ នច្ចិតព្ព’’ន្តិ បឋមំ ឧដ្ឋហិត្វា នច្ចនាការំ ទស្សេន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. កេចិ បន ‘‘មុខេ អង្គុលិយោ បក្ខិបិត្វា សទ្ទំ ករោន្តា ចក្កមិវ អត្តានំ ភមយមានា រេចកំ ទេន្តិ នាមា’’តិ វទន្តិ. ឯកេកាយ បន្តិយា អដ្ឋ អដ្ឋ បទានិ អស្សាតិ អដ្ឋបទំ. ‘‘អដ្ឋាបទ’’ន្តិបិ បឋន្តិ. ទសបទេបិ ឯសេវ នយោ. បទានីតិ ច សារិអាទីនំ បតិដ្ឋានដ្ឋានានិ. ទសបទំ នាម ទ្វីហិ បន្តីហិ វីសតិយា បទេហិ កីឡនជូតំ. អាកាសេយេវ កីឡន្តីតិ ‘‘អយំ សារី អសុកបទំ មយា នីតា, អយំ អសុកបទ’’ន្តិ កេវលំ មុខេនេវ វទន្តា អាកាសេយេវ ជូតំ កីឡន្តិ. ជូតផលកេតិ ជូតមណ្ឌលេ. បាសកកីឡាយ កីឡន្តីតិ បាសកំ វុច្ចតិ ឆសុ បស្សេសុ ឯកេកំ យាវ ឆក្កំ ទស្សេត្វា កតកីឡនំ, តំ វឌ្ឍេត្វា យថាលទ្ធឯកកាទិវសេន សារិយោ អបនេន្តា ឧបនេន្តា ច កីឡន្តិ. ឃដេន កីឡា ឃដិកាតិ ឯកេ.

មញ្ជដ្ឋិយា វាតិ មញ្ជដ្ឋិរុក្ខសារំ គហេត្វា បក្កកសាវំ សន្ធាយ វទតិ. សលាកហត្ថន្តិ តាលហីរាទីនំ កលាបស្សេតំ អធិវចនំ. ពហូសុ សលាកាសុ វិសេសរហិតំ ឯកំ សលាកំ គហេត្វា តាសុ បក្ខិបិត្វា បុន តំយេវ ឧទ្ធរន្តា សលាកហត្ថេន កីឡន្តីតិ កេចិ. បណ្ណេន វំសាការេន កតា នាឡិកា បណ្ណនាឡិកា. តេនេវាហ ‘‘តំ ធមន្តា’’តិ. បុច្ឆន្តស្ស មុខាគតំ អក្ខរំ គហេត្វា នដ្ឋមុដ្ឋិលាភាលាភាទិជាននកីឡា អក្ខរិកាតិបិ វទន្តិ. ហត្ថិស្មិន្តិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ, ហត្ថិនិមិត្តសិប្បេតិ អត្ថោ. អស្សស្មិន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘ឧស្សេឡេន្តិ អប្ផោដេន្តី’’តិ ទ្វិន្នំ បទានំ អត្ថោ បាកដោយេវាតិ ន វុត្តោ. តត្ថ ឧស្សេឡេន្តីតិ មុខេន ឧស្សេឡនសទ្ទំ បមុញ្ចន្តិ, មហន្តំ កត្វា អព្យត្តសទ្ទំ បវត្តេន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘អជានំ សញ្ញំ ទេន្តា អជបាលកា វិយ មុខេន វាតំ និច្ឆារេន្តា សុខុមំ អព្យត្តនាទំ បវត្តេន្តី’’តិបិ វទន្តិ. អប្ផោដេន្តីតិ ភុជហត្ថសង្ឃដ្ដនសទ្ទំ បវត្តេន្តិ, វាមហត្ថំ ឧរេ ឋបេត្វា ទក្ខិណេន បាណិនា តត្ថ តាឡនេន សទ្ទំ ករោន្តីតិ អត្ថោ. មុខឌិណ្ឌិមន្តិ មុខភេរិយា ឯតំ អធិវចនំ.

៤៣២. បសាទាវហេនាតិ បសាទជននកេន. អភិក្កមនំ អភិក្កន្តន្តិ អាហ ‘‘គមនេនា’’តិ. បដិក្កមនំ បដិក្កន្តំ. និវត្តនេនាតិ និវត្តិមត្តំ ទស្សេតិ. និវត្តេត្វា បន គមនំ គមនមេវ. អភិមុខំ លោកិតំ អាលោកិតន្តិ អាហ ‘‘បុរតោ ទស្សនេនា’’តិ. ឥតោ ចិតោ ច ទស្សនេនាតិ អនុទិសាបេក្ខនំ ទស្សេតិ. យំទិសាភិមុខោ គច្ឆតិ តិដ្ឋតិ និសីទតិ, តទភិមុខំ បេក្ខនំ អាលោកិតំ, តទនុគតទិសាលោកនំ ‘‘វិលោកិត’’ន្តិ ហិ វុច្ចតិ. អញ្ញានិបិ ហេដ្ឋា ឧបរិ បច្ឆតោ បេក្ខនវសេន ឱលោកិតឧល្លោកិតាបលោកិតានិ នាម ហោន្តិ. តានិ បន ន សមណសារុប្បានិ អប្បសាទាវហានិ, តេនេវេត្ថ អាលោកិតវិលោកិតានេវ គហិតានិ. តេសន្តិ សមាសេ គុណីភូតានិបិ បព្ពានិ បរាមសតិ. ‘‘បព្ពសង្កោចនេនា’’តិ ហិ វុត្តត្តា បព្ពានិ តត្ថ គុណីភូតានិ សង្កោចនស្ស បធានត្តា. សតិសម្បជញ្ញេហីតិ សាត្ថកតាទិបរិគ្គាហិកាយ សតិយា តថាបវត្តសម្បជញ្ញេន ច សមន្តតោ បការេហិ, បកដ្ឋំ វា សវិសេសំ ជានាតីតិ សម្បជានោ, តស្ស ភាវោ សម្បជញ្ញំ. តថាបវត្តញាណស្សេតំ អធិវចនំ. អភិសង្ខតត្តាតិ សម្មា បវត្តិតត្តា. ហេដ្ឋាខិត្តចក្ខូតិ ខន្ធំ អនាមេត្វាវ អធោខិត្តចក្ខុ. ខន្ធំ នាមេត្វា ហិ ហេដ្ឋាវលោកនំ ន សមណសារុប្បំ. ‘‘ឱក្ខិត្តចក្ខូ’’តិ ច ឥមិនា យុគមត្តទស្សិតា វុត្តា.

ពោន្ទោតិ លោលោ មន្ទធាតុកោតិ អត្ថោ. ភកុដិំ កត្វាតិ ភមុកភេទំ កត្វា. សាខល្យេន យុត្តាតិ ‘‘តត្ថ កតមំ សាខល្យំ? យា សា វាចា នេលា កណ្ណសុខា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១៣៥០) នយេន វុត្តសាខល្យេន សមន្នាគតា, មុទុវចនាតិ អត្ថោ. នេលាតិ ឯលំ វុច្ចតិ ទោសោ, នាស្សា ឯលន្តិ នេលា, និទ្ទោសាតិ អត្ថោ. កណ្ណសុខាតិ ព្យញ្ជនមធុរតាយ កណ្ណានំ សុខា, សូចិនា វិជ្ឈនំ វិយ កណ្ណសូលំ ន ជនេតិ. ទាននិពទ្ធានីតិ និពទ្ធទានានិ.

‘‘សារិបុត្តមោគ្គល្លានេ អាមន្តេសី’’តិ វត្វា ‘‘គច្ឆថ តុម្ហេ សារិបុត្តា’’តិ វចនតោ ‘‘សារិបុត្តា’’តិ ឥទំ ឯកសេសនយេន វុត្តន្តិ អយមត្ថោ បាកដោយេវាតិ ន វុត្តោ. ‘‘សារិបុត្តា’’តិ ហិ ឥទំ ឯកសេសនយេន វុត្តំ វិរូបេកសេសស្សបិ ឥច្ឆិតត្តា, តេនេវេត្ថ ពហុវចននិទ្ទេសោ កតោតិ. សទ្ធស្ស បសន្នស្សាតិ រតនត្តយស្ស សទ្ធាយ សមន្នាគតស្ស តតោយេវ ច បសន្នស្ស, កម្មផលសទ្ធាយ វា សមន្នាគតត្តា សទ្ធស្ស រតនត្តយប្បសាទពហុលតាយ បសន្នស្ស.

៤៣៣. អាបត្តិំ រោបេតព្ពាតិ កុលទូសកកម្មេន អាបន្នាបត្តិំ រោបេតព្ពា. តស្មិំ វិហារេតិ ពហិគាមេ វិហារំ សន្ធាយ វុត្តំ. អន្តោគាមេ វិហារោ បន ‘‘តស្មិំ គាមេ ន វសិតព្ព’’ន្តិ ឥមិនាវ សង្គហិតោ គាមគ្គហណេនេវ គហិតត្តា. ‘‘តស្មិំ វិហារេ’’តិ វចនតោ តស្ស គាមស្ស សាមន្តា អញ្ញស្មិំ វិហារេ វសិតុំ វដ្ដតិ. សាមន្តគាមេ បិណ្ឌាយ ន ចរិតព្ពន្តិ តស្មិំ វិហារេ វាសស្ស បដិក្ខិត្តត្តា យទិ តត្ថ វសតិ, តេន សាមន្តគាមេបិ បិណ្ឌាយ ន ចរិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. តស្មិំ គាមេ បិណ្ឌាយ ន ចរិតព្ពន្តិ យស្មិំ គាមេ កុលទូសកកម្មំ កតំ, តស្មិំ គាមេ ន ចរិតព្ពំ. យស្មិញ្ហិ គាមេ វា និគមេ វា កុលទូសកកម្មំ កតំ, យស្មិញ្ច វិហារេ វសតិ, នេវ តស្មិំ គាមេ វា និគមេ វា ចរិតុំ លព្ភតិ, ន វិហារេ វសិតុំ. សាមន្តវិហារេ វសន្តេន បន សាមន្តគាមេ ចរិតុំ វដ្ដតិ តត្ថ វាសស្ស អប្បដិក្ខិត្តត្តា.

៤៣៥. អដ្ឋារស វត្តានីតិ ‘‘ន ឧបសម្បាទេតព្ពំ, ន និស្សយោ ទាតព្ពោ, ន សាមណេរោ ឧបដ្ឋាបេតព្ពោ, ន ភិក្ខុនោវាទកសម្មុតិ សាទិតព្ពា, សម្មតេន ភិក្ខុនិយោ ន ឱវទិតព្ពា, យាយ អាបត្តិយា សង្ឃេន បព្ពាជនីយកម្មំ កតំ ហោតិ, ន សា អាបត្តិ អាបជ្ជិតព្ពា អញ្ញា វា តាទិសិកា តតោ វា បាបិដ្ឋតរា, កម្មំ ន គរហិតព្ពំ, កម្មិកា ន គរហិតព្ពា, ន បកតត្តស្ស ភិក្ខុនោ ឧបោសថោ ឋបេតព្ពោ, ន បវារណា ឋបេតព្ពា, ន សវចនីយំ កាតព្ពំ, ន អនុវាទោ ឋបេតព្ពោ, ន ឱកាសោ ការេតព្ពោ, ន ចោទេតព្ពោ, ន សារេតព្ពោ, ន ភិក្ខូហិ សម្បយោជេតព្ព’’ន្តិ ឯវមាគតានិ អដ្ឋារស វត្តានិ.

អស្សជិបុនព្ពសុកប្បធានា អស្សជិបុនព្ពសុកាតិ វុត្តា សហចរណញាយេន. អនុលោមបដិបទំ អប្បដិបជ្ជនតាយាតិ យថាបញ្ញត្តសម្មាវត្តសង្ខាតំ អនុលោមបដិបទំ អប្បដិបជ្ជនតាយ, យេន វត្តេន ចិណ្ណេន សង្ឃោ អនុលោមិកោ ហោតិ, តស្មិំ អវត្តនតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ន បន្នលោមា ហោន្តីតិ បតិតលោមា ន ហោន្តិ, អនុកូលវុត្តិនោ ន ហោន្តីតិ អត្ថោ. និត្ថរណមគ្គំ ន បដិបជ្ជន្តីតិ អនុលោមវត្តសង្ខាតំ និត្ថរណូបាយំ ន បដិបជ្ជន្តិ, យេន វត្តេន ចិណ្ណេន សាបត្តិកភាវតោ និត្តិណ្ណា ហោន្តិ, តស្មិំ និត្ថរណកវត្តស្មិំ ន វត្តន្តិ, អាបត្តិវុដ្ឋានត្ថំ តុរិតតុរិតា ឆន្ទជាតា ន ហោន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ទសហិ អក្កោសវត្ថូហីតិ ជាតិនាមគោត្តកម្មសិប្បអាពាធលិង្គកិលេសអាបត្តិហីនសង្ខាតេហិទសហិ អក្កោសការណេហិ. ឆន្ទគាមិតា បាបេន្តីតិអាទីសុ យ-ការោ ‘‘សយំ អភិញ្ញា’’តិអាទីសុ វិយ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ អាហ ‘‘ឆន្ទគាមិតាយបិ បាបេន្តី’’តិអាទិ. តេសន្តិ អស្សជិបុនព្ពសុកានំ គណបាមោក្ខានំ.

៤៣៦-៤៣៧. និគមស្ស អបាកដត្តា តំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. បរសន្តកំ ទេតិ, ទុក្កដមេវាតិ វិស្សាសគ្គាហេន បរសន្តកំ គហេត្វា ទេន្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. តញ្ច ខោ វត្ថុបូជនត្ថាយាតិ មាតាបិតូនម្បិ ទេន្តេន វត្ថុបូជនត្ថាយ ឯវ ទាតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘មណ្ឌនត្ថាយ បន សិវលិង្គាទិបូជនត្ថាយាតិ ឯត្តកមេវ វុត្តត្តា ឥមំ វិក្កិណិត្វា ជីវិកម្បិ កប្បេស្សន្តីតិ មាតុអាទីនំ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. កស្សចិបីតិ ញាតកស្ស អញ្ញាតកស្ស វា កស្សចិបិ. ញាតិសាមណេរេហេវាតិ អនុច្ឆវិកត្តា វុត្តំ. សម្បត្តានំ សាមណេរានំ ឧបឌ្ឍភាគំ ទាតុំ វដ្ដតីតិ សង្ឃិកស្ស លាភស្ស ឧបចារសីមគតានំ សាមណេរានម្បិ សន្តកត្តា តេសម្បិ ឧបឌ្ឍភាគោ លព្ភតេវាតិ កត្វា វុត្តំ. ចូឡកន្តិ ឧបឌ្ឍភាគតោបិ ឧបឌ្ឍំ. ចតុត្ថភាគស្សេតំ អធិវចនំ.

‘‘សាមណេរា…បេ… ឋបេន្តី’’តិ ឥទំ វស្សគ្គេន អភាជិយំ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ មគ្គេ វា ចេតិយង្គណេ វា. ទាបេតុំ ន លភន្តីតិ សាមណេរេហិ ទាបេតុំ អននុច្ឆវិកត្តា វុត្តំ. ន ហិ តំ បុប្ផទានំ នាម សិយា. យទិ ហិ តថា អាគតានំ តេសំ ទានំ បុប្ផទានំ ភវេយ្យ, សាមណេរេហិបិ ទាតុំ ន លព្ភេយ្យ. សយមេវាតិ សាមណេរា សយមេវ. យាគុភត្តាទីនិ អាទាយាតិ ឥទំ ភិក្ខូនំ អត្ថាយ យាគុភត្តាទិសម្បាទនំ សន្ធាយ វុត្តត្តា ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ អវិសេសេន វុត្តំ.

វុត្តនយេនេវាតិ មាតាបិតូនំ តាវ ហរិត្វាបិ ហរាបេត្វាបិ បក្កោសិត្វាបិ បក្កោសាបេត្វាបិ ទាតុំ វដ្ដតិ, សេសញាតកានំ បក្កោសាបេត្វាវ. មាតាបិតូនញ្ច ហរាបេន្តេន ញាតិសាមណេរេហេវ ហរាបេតព្ពំ, ឥតរេ បន យទិ សយមេវ ឥច្ឆន្តិ, វដ្ដតីតិ ឥមំ បុប្ផេ វុត្តនយំ ផលេបិ អតិទិសតិ, តស្មា ផលម្បិ មាតាបិតូនំ ហរណហរាបនាទិនា ទាតុំ វដ្ដតិ, សេសញាតីនំ បក្កោសាបេត្វាវ. ឥទានិ ‘‘យោ ហរិត្វា វា ហរាបេត្វា វា…បេ… ឥស្សរវតាយ ទទតោ ថុល្លច្ចយ’’ន្តិ ឥមំ បុប្ផេ វុត្តនយំ ផលេបិ សង្ខិបិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘កុលសង្គហត្ថាយ បនា’’តិអាទិមាហ. ខីណបរិព្ពយានន្តិ អាគន្តុកេ សន្ធាយ វុត្តំ. ផលបរិច្ឆេទេន វាតិ ‘‘ឯត្តកានិ ផលានិ ទាតព្ពានី’’តិ ឯវំ ផលបរិច្ឆេទេន វា. រុក្ខបរិច្ឆេទេន វាតិ ‘‘ឥមេហិ រុក្ខេហិ ទាតព្ពានី’’តិ ឯវំ រុក្ខបរិច្ឆេទេន វា. បរិច្ឆិន្នេសុបិ រុក្ខេសុ ‘‘ឥធ ផលានិ សុន្ទរានិ, ឥតោ គណ្ហថា’’តិ វទន្តេន កុលសង្គហោ កតោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯវំ បន ន វត្តព្ព’’ន្តិ.

រុក្ខច្ឆល្លីតិ រុក្ខត្តចោ. តេសំ តេសំ គិហីនំ គាមន្តរទេសន្តរាទីសុ សាសនបដិសាសនហរណំ ជង្ឃបេសនិកំ. តេនាហ ‘‘គិហីនំ ទូតេយ្យំ សាសនហរណកម្ម’’ន្តិ. ទូតស្ស កម្មំ ទូតេយ្យំ. បឋមំ សាសនំ អគ្គហេត្វាបិ…បេ… បទេ បទេ ទុក្កដន្តិ ឥទំ តស្ស សាសនំ អារោចេស្សាមីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន គមនំ សន្ធាយ វុត្តំ, តស្ស បន សាសនំ បដិក្ខិបិត្វា សយមេវ ការុញ្ញេ ឋិតោ គន្ត្វា អត្តនោ បតិរូបំ សាសនំ អារោចេតិ, អនាបត្តិ. បុព្ពេ វុត្តប្បការន្តិ ‘‘មម វចនេន ភគវតោ បាទេ វន្ទថា’’តិអាទិនា វុត្តប្បការំ សិក្ខាបទេ បឋមំ វុត្តំ. បក្កមតាយស្មាតិ ឥទំ បព្ពាជនីយកម្មវសេន វុត្តំ. បុន បក្កមតាយស្មាតិ ឥទំ បន បព្ពាជនីយកម្មកតស្ស វត្តវសេន វុត្តំ. បឋមសង្ឃភេទសទិសានេវាតិ ឯត្ថ អង្គេសុបិ យថា តត្ថ បរក្កមនំ, ឯវំ ឥធ ឆន្ទាទីហិ បាបនំ ទដ្ឋព្ពំ. សេសំ តាទិសមេវាតិ.

កុលទូសកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និគមនវណ្ណនា

៤៤២. បឋមំ អាបត្តិ អាបជ្ជនំ ឯតេសន្តិ បឋមាបត្តិកា. តត្តកានិ អហានីតិ បដិច្ឆាទិតទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ អារោចិតទិវសោ, តាវ ទិវសបក្ខមាសសំវច្ឆរវសេន យត្តកោ កាលោ អតិក្កន្តោ, តត្តកំ កាលន្តិ អត្ថោ. អកាមេន អវសេនាតិ ឯត្ថ អប្បដិកម្មកតាយ អាបត្តិយា សគ្គមោក្ខាវរណភាវតោ អនិច្ឆន្តេនបិ បរិវសិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. អវ្ហាតព្ពោតិ អព្ភានកម្មវសេន បក្កោសិតព្ពោ. តេ ច ភិក្ខូ គារយ្ហាតិ ឯត្ថ យេ ឩនភាវំ ញត្វា អព្ភេន្តិ, តេ ភិក្ខូ ច គរហិតព្ពា សាតិសារា សទោសា, ទុក្កដំ អាបជ្ជន្តីតិ អយមត្ថោ បាកដោយេវាតិ ន វុត្តោ. សាមីចីតិ វត្តំ.

ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ សារត្ថទីបនិយំ

តេរសកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.