១២. ទុព្ពចសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤២៤. ទ្វាទសមេ វម្ភនវចនន្តិ គរហវចនំ. អបសាទេតុកាមោតិ ខិបិតុកាមោ, តជ្ជេតុកាមោ វា, ឃដ្ដេតុកាមោតិ វុត្តំ ហោតិ. សដសទ្ទោ បតិតសទ្ទេន សមានត្ថោ. វិសេសនស្ស ច បរនិបាតំ កត្វា តិណកដ្ឋបណ្ណសដន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘តត្ថ តត្ថ បតិតំ តិណកដ្ឋបណ្ណ’’ន្តិ. កេនាបីតិ វាតសទិសេន នទីសទិសេន ច កេនាបិ.

៤២៥-៤២៦. វត្តុំ អសក្កុណេយ្យោតិ កិស្មិញ្ចិ វុច្ចមានេ អសហនតោ ឱវទិតុំ អសក្កុណេយ្យោ. ទុក្ខំ វចោ ឯតស្មិំ វិប្បដិកូលគ្គាហេ វិបច្ចនីកវាទេ អនាទរេ បុគ្គលេតិ ទុព្ពចោ. តេនាហ ‘‘ទុក្ខេន កិច្ឆេន វទិតព្ពោ’’តិអាទិ. ទុព្ពចភាវករណីយេហីតិ ទុព្ពចភាវការកេហិ. កត្តុអត្ថេ អនីយសទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. តេនេវាហ ‘‘យេ ធម្មា ទុព្ពចំ បុគ្គលំ ករោន្តី’’តិអាទិ. បាបិកា ឥច្ឆា ឯតស្សាតិ បាបិច្ឆោ, តស្ស ភាវោ បាបិច្ឆតា, អសន្តគុណសម្ភាវនតា បដិគ្គហណេ ច អមត្តញ្ញុតា បាបិច្ឆតាតិ វេទិតព្ពា. អត្តុក្កំសកា ច តេ បរវម្ភកា ចាតិ អត្តុក្កំសកបរវម្ភកា. យេ អត្តានំ ឧក្កំសន្តិ ឧក្ខិបន្តិ ឧច្ចេ ឋានេ ឋបេន្តិ, បរញ្ច វម្ភេន្តិ គរហន្តិ នីចេ ឋានេ ឋបេន្តិ, តេសមេតំ អធិវចនំ. តេសំ ភាវោ អត្តុក្កំសកបរវម្ភកតា. កុជ្ឈនសីលោ កោធនោ, តស្ស ភាវោ កោធនតា. កុជ្ឈនលក្ខណស្ស កោធស្សេតំ អធិវចនំ.

បុព្ពកាលេ កោធោ, អបរកាលេ ឧបនាហោតិ អាហ ‘‘កោធហេតុ ឧបនាហិតា’’តិ. តត្ថ ឧបនហនសីលោ, ឧបនាហោ វា ឯតស្ស អត្ថីតិ ឧបនាហី, តស្ស ភាវោ ឧបនាហិតា. បុនប្បុនំ ចិត្តបរិយោនទ្ធលក្ខណស្ស កោធស្សេវេតំ អធិវចនំ. សកិញ្ហិ ឧប្បន្នោ កោធោ កោធោយេវ, តតុត្តរិ ឧបនាហោ. អភិសង្គោតិ ទុម្មោចនីយោ ពលវឧបនាហោ. សោ អស្ស អត្ថីតិ អភិសង្គី, តស្ស ភាវោ អភិសង្គិតា. ទុម្មោចនីយស្ស ពលវឧបនាហស្សេតំ អធិវចនំ. ចោទកំ បដិប្ផរណតាតិ ចោទកស្ស បដិវិរុទ្ធេន បច្ចនីកេន ហុត្វា អវដ្ឋានំ. ចោទកំ អបសាទនតាតិ ‘‘កិំ នុ ខោ តុយ្ហំ ពាលស្ស អព្យត្តស្ស ភណិតេន, ត្វម្បិ នាម ភណិតព្ពំ មញ្ញិស្សសី’’តិ ឯវំ ចោទកស្ស ឃដ្ដនា. ចោទកស្ស បច្ចារោបនតាតិ ‘‘ត្វម្បិ ខោសិ ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោ, តំ តាវ បដិករោហី’’តិ ឯវំ ចោទកស្ស ឧបរិ បដិអារោបនតា.

អញ្ញេន អញ្ញំ បដិចរណតាតិ អញ្ញេន ការណេន, វចនេន វា អញ្ញស្ស ការណស្ស, វចនស្ស វា បដិច្ឆាទនវសេន ចរណតា. បដិច្ឆាទនត្ថោ ឯវ វា ចរសទ្ទោ អនេកត្ថត្តា ធាតូនន្តិ បដិច្ឆាទនតាតិ អត្ថោ. តាយ សមន្នាគតោ ហិ បុគ្គលោ យំ ចោទកេន ទោសវិភាវនការណំ, វចនំ វា វុត្តំ, តំ តតោ អញ្ញេនេវ ចោទនាយ អមូលិកភាវទីបនេន ការណេន, តទត្ថពោធកេន វចនេន វា បដិច្ឆាទេតិ. ‘‘អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘កោ អាបន្នោ, កិំ អាបន្នោ, កិស្មិំ អាបន្នោ, កំ ភណថ, កិំ ភណថា’’តិ វា វត្វា ‘‘ឯវរូបំ កិញ្ចិ តយា ទិដ្ឋ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ន សុណាមី’’តិ សោតំ វា ឧបនាមេត្វា វិក្ខេបំ ករោន្តោបិ អញ្ញេនញ្ញំ បដិច្ឆាទេតិ. ‘‘ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ បុដ្ឋេ ‘‘បាដលិបុត្តំ គតោម្ហី’’តិ វត្វា បុន ‘‘ន តវ បាដលិបុត្តគមនំ បុច្ឆាម, អាបត្តិំ បុច្ឆាមា’’តិ វុត្តេ តតោ ‘‘រាជគហំ គតោម្ហី’’តិ វត្វា ‘‘រាជគហំ វា យាហិ ព្រាហ្មណគហំ វា, អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘តត្ថ មេ សូករមំសំ លទ្ធ’’ន្តិអាទីនិ វត្វា ពហិទ្ធា កថាវិក្ខិបនម្បិ អត្ថតោ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណមេវាតិ វិសុំ ន គហិតំ.

អបទានេនាតិ អត្តនោ ចរិយាយ. អបទីយន្តិ ហិ ទោសា ឯតេន ទក្ខីយន្តិ, លុយន្តិ ឆិជ្ជន្តីតិ វា អបទានំ, សត្តានំ សម្មា មិច្ឆា វា វត្តប្បយោគោ. ន សម្បាយនតាតិ ‘‘អាវុសោ, ត្វំ កុហិំ វសសិ, កំ និស្សាយ វសសី’’តិ វា ‘‘យំ ត្វំ វទេសិ ‘មយា ឯស អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោ’តិ, ត្វំ តស្មិំ សមយេ កិំ ករោសិ, អយំ កិំ ករោតិ, កត្ថ ច ត្វំ អហោសិ, កត្ថ អយ’’ន្តិ វា អាទិនា នយេន ចរិយំ បុដ្ឋេន សម្បាទេត្វា អកថនំ.

មក្ខិបឡាសិតាតិ ឯត្ថ បរគុណមក្ខនលក្ខណោ មក្ខោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ មក្ខី. តាទិសោ បុគ្គលោ អគារិយោ អនគារិយោ វា សមានោ បរេសំ សុកតករណំ វិនាសេតិ. អគារិយោបិ ហិ កេនចិ អនុកម្បកេន ទលិទ្ទោ សមានោ ឧច្ចដ្ឋានេ ឋបិតោ, អបរេន សមយេន ‘‘កិំ តយា មយ្ហំ កត’’ន្តិ តស្ស សុកតករណំ វិនាសេតិ. អនគារិយោបិ សាមណេរកាលតោ បភុតិ អាចរិយេន វា ឧបជ្ឈាយេន វា ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីហិ ច អនុគ្គហេត្វា ធម្មកថានយបករណកោសល្លាទីនិ សិក្ខាបិតោ, អបរេន សមយេន រាជរាជមហាមត្តាទីហិ សក្កតោ គរុកតោ អាចរិយុបជ្ឈាយេសុ អចិត្តីកតោ ចរមានោ ‘‘អយំ អម្ហេហិ ទហរកាលេ ឯវ អនុគ្គហិតោ សំវទ្ធិតោ ច, អថ ច បនិទានិ និស្សិនេហោ ជាតោ’’តិ វុច្ចមានោ ‘‘កិំ មយ្ហំ តុម្ហេហិ កត’’ន្តិ តេសំ សុកតករណំ វិនាសេតិ.

‘‘ពហុស្សុតេបិ បុគ្គលេ អជ្ឈោត្ថរិត្វា ឦទិសស្ស ចេវ ពហុស្សុតស្ស អនិយតា គតិ, តវ វា មម វា កោ វិសេសោ’’តិអាទិនា នយេន ឧប្បជ្ជមានោ យុគគ្គាហលក្ខណោ បឡាសោ. សោ បរគុណេហិ អត្តនោ គុណានំ សមករណរសោ. តថា ហេស បរេសំ គុណេ ឌំសិត្វា វិយ អត្តនោ គុណេហិ សមេ ករោតីតិ បឡាសោតិ វុច្ចតិ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ បឡាសី. មក្ខី ច បឡាសី ច មក្ខិបឡាសិនោ, តេសំ ភាវោ មក្ខិបឡាសិតា. អត្ថតោ បន មក្ខោ ចេវ បឡាសោ ច.

ឥស្សតិ បរសម្បត្តិំ ន សហតីតិ ឥស្សុកី. មច្ឆរាយតិ អត្តនោ សម្បត្តិំ និគូហតិ, បរេសំ សាធារណភាវំ ន សហតិ, មច្ឆេរំ វា ឯតស្ស អត្ថីតិ មច្ឆរី. សឋយតិ ន សម្មា ភាសតីតិ សឋោ, អត្តនោ អវិជ្ជមានគុណប្បកាសនលក្ខណេន សាឋេយ្យេន សមន្នាគតោ កេរាដិកបុគ្គលោ. កេរាដិកោ ច អានន្ទមច្ឆោ វិយ ហោតិ. អានន្ទមច្ឆោ នាម កិរ មច្ឆានំ នង្គុដ្ឋំ ទស្សេតិ, សប្បានំ សីសំ ‘‘តុម្ហេហិ សទិសោ អហ’’ន្តិ ជានាបេតុំ, ឯវមេវ កេរាដិកោ បុគ្គលោ យំ យំ សុត្តន្តិកំ វា អាភិធម្មិកំ វា ឧបសង្កមតិ, តំ តំ ឯវំ វទតិ ‘‘អហំ តុម្ហាកំ អន្តេវាសី, តុម្ហេ មយ្ហំ អនុកម្បកា, នាហំ តុម្ហេ មុញ្ចាមី’’តិ ‘‘ឯវមេតេ ‘សគារវោ អយំ អម្ហេសុ សប្បតិស្សោ’តិ មញ្ញិស្សន្តី’’តិ. សាឋេយ្យេន ហិ សមន្នាគតស្ស បុគ្គលស្ស អសន្តគុណសម្ភាវនេន ចិត្តានុរូបកិរិយាវិហរតោ ‘‘ឯវំចិត្តោ ឯវំកិរិយោ’’តិ ទុវិញ្ញេយ្យត្តា កុច្ឆិំ វា បិដ្ឋិំ វា ជានិតុំ ន សក្កា. យតោ សោ –

‘‘វាមេន សូករោ ហោតិ, ទក្ខិណេន អជាមិគោ;

សរេន នេលកោ ហោតិ, វិសាណេន ជរគ្គវោ’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.២៩៦; វិភ. អដ្ឋ. ៨៩៤; មហានិ. អដ្ឋ. ១៦៦) –

ឯវំ វុត្តយក្ខសូករសទិសោ ហោតិ. កតបាបបដិច្ឆាទនលក្ខណា មាយា, សា អស្ស អត្ថីតិ មាយាវី.

ថម្ភសមង្គិតាយ ថទ្ធោ. វាតភរិតភស្តាសទិសថទ្ធភាវបគ្គហិតសិរអនិវាតវុត្តិការករោតិ ថម្ភោ. យេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ គិលិតនង្គលសទិសោ វិយ អជគរោ, វាតភរិតភស្តា វិយ ច ថទ្ធោ ហុត្វា គរុដ្ឋានិយេ ទិស្វា ឱនមិតុម្បិ ន ឥច្ឆតិ, បរិយន្តេនេវ ចរតិ. អព្ភុន្នតិលក្ខណោ អតិមានោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អតិមានី.

សំ អត្តនោ ទិដ្ឋិំ បរាមសតិ សភាវំ អតិក្កមិត្វា បរតោ អាមសតីតិ សន្ទិដ្ឋិបរាមាសី. អាធានំ គណ្ហាតីតិ អាធានគ្គាហី. ‘‘អាធាន’’ន្តិ ទឡ្ហំ វុច្ចតិ, ទឡ្ហគ្គាហីតិ អត្ថោ. យុត្តំ ការណំ ទិស្វាវ លទ្ធិំ បដិនិស្សជ្ជតីតិ បដិនិស្សគ្គី, ទុក្ខេន កិច្ឆេន កសិរេន ពហុម្បិ ការណំ ទស្សេត្វា ន សក្កា បដិនិស្សគ្គិំ កាតុន្តិ ទុប្បដិនិស្សគ្គី, យោ អត្តនោ ទិដ្ឋិំ ‘‘ឥទមេវ សច្ច’’ន្តិ ទឡ្ហំ គណ្ហិត្វា អបិ ពុទ្ធាទីហិ ការណំ ទស្សេត្វា វុច្ចមានោ ន បដិនិស្សជ្ជតិ, តស្សេតំ អធិវចនំ. តាទិសោ ហិ បុគ្គលោ យំ យទេវ ធម្មំ វា អធម្មំ វា សុណាតិ, តំ សព្ពំ ‘‘ឯវំ អម្ហាកំ អាចរិយេហិ កថិតំ, ឯវំ អម្ហេហិ សុត’’ន្តិ កុម្មោវ អង្គានិ សកេ កបាលេ អន្តោយេវ សមោទហតិ. យថា ហិ កច្ឆបោ អត្តនោ បាទាទិកេ អង្គេ កេនចិ ឃដ្ដិតេ សព្ពានិ អង្គានិ អត្តនោ កបាលេយេវ សមោទហតិ, ន ពហិ នីហរតិ, ឯវមយម្បិ ‘‘ន សុន្ទរោ តវ គាហោ, ឆឌ្ឌេហិ ន’’ន្តិ វុត្តោ តំ ន វិស្សជ្ជេតិ, អន្តោយេវ អត្តនោ ហទយេ ឯវ ឋបេត្វា វិចរតិ. យថា កុម្ភីលា គហិតំ ន បដិនិស្សជ្ជន្តិ, ឯវំ កុម្ភីលគ្គាហំ គណ្ហាតិ, ន វិស្សជ្ជេតិ. មក្ខិបឡាសិតាទិយុគឡត្តយេន ទស្សិតេ មក្ខបឡាសាទយោ ឆ ធម្មេ វិសុំ វិសុំ គហេត្វា ‘‘ឯកូនវីសតិ ធម្មា’’តិ វុត្តំ. អនុមានសុត្តដ្ឋកថាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៨១) បន មក្ខបឡាសាទយោបិ យុគឡវសេន ឯកំ កត្វា ‘‘សោឡស ធម្មា’’តិ វុត្តំ.

បការេហិ អាវហនំ បទក្ខិណំ, តតោ បទក្ខិណតោ គហណសីលោ បទក្ខិណគ្គាហី, ន បទក្ខិណគ្គាហី អប្បទក្ខិណគ្គាហី. យោ វុច្ចមានោ ‘‘តុម្ហេ មំ កស្មា វទថ, អហំ អត្តនោ កប្បិយាកប្បិយំ សាវជ្ជានវជ្ជំ អត្ថានត្ថំ ជានាមី’’តិ វទតិ, អយំ អនុសាសនិំ បទក្ខិណតោ ន គណ្ហាតិ, វាមតោវ គណ្ហាតិ, តស្មា ‘‘អប្បទក្ខិណគ្គាហី’’តិ វុច្ចតិ, តេនាហ ‘‘យថានុសិដ្ឋ’’ន្តិអាទិ.

ឧទ្ទេសេតិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសេ. អថ សព្ពានេវ សិក្ខាបទានិ កថំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសបរិយាបន្នានីតិ អាហ ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តិ, សោ អាវិករេយ្យាតិ ឯវំ សង្គហិតត្តា’’តិ. ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តី’’តិ ហិ ឥមិនា សព្ពាបិ អាបត្តិយោ និទានុទ្ទេសេ សង្គហិតាយេវ ហោន្តិ. បញ្ចហិ សហធម្មិកេហិ សិក្ខិតព្ពត្តាតិ លព្ភមានវសេន វុត្តំ. សហធម្មិកេន សហការណេនាតិបិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘វចនាយា’’តិ និស្សក្កេ សម្បទានវចនន្តិ អាហ ‘‘តតោ មម វចនតោ’’តិ. អង្គានិ ចេត្ថ បឋមសង្ឃភេទសទិសានិ. អយំ បន វិសេសោ – យថា តត្ថ ភេទាយ បរក្កមនំ, ឯវំ ឥធ អវចនីយករណតា ទដ្ឋព្ពា.

ទុព្ពចសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.