១. សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឥទានិ បារាជិកសំវណ្ណនាសមនន្តរា យា តេរសកាទិសំវណ្ណនា សមារទ្ធា, តស្សាបិ –

អនាកុលា អសន្ទេហា, បរិបុណ្ណវិនិច្ឆយា;

អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នា, ហោតិ សារត្ថទីបនី.

តេរសកស្សាតិ តេរស សិក្ខាបទានិ បរិមាណានិ អស្ស កណ្ឌស្សាតិ តេរសកំ, តស្ស តេរសកស្ស កណ្ឌស្សាតិ អត្ថោ.

២៣៤. អនភិរតោតិ អញ្ញត្ថ គិហិភាវំ បត្ថយមានោ វុច្ចតិ, ឥធ បន កាមរាគវសេន ឧក្កណ្ឋិតតាយ វិក្ខិត្តចិត្តតាយ សមន្នាគតោ អធិប្បេតោតិ អាហ វិក្ខិត្តចិត្តោតិអាទិ.

២៣៦-២៣៧. សញ្ចេតនិកាតិ ឯត្ថ សំ-សទ្ទោ វិជ្ជមានត្ថតាយ សាត្ថកោតិ ទស្សេន្តោ អាហ សំវិជ្ជតិ ចេតនា អស្សាតិ. តត្ថ ចេតនាតិ វីតិក្កមវសប្បវត្តា បុព្ពភាគចេតនា. អស្សាតិ សុក្កវិស្សដ្ឋិយា. ឥមស្មិំ វិកប្បេ ឥក-សទ្ទស្ស វិសុំ អត្ថោ នត្ថីតិ អាហ សញ្ចេតនាវ សញ្ចេតនិកាតិ. ឥទានិ សំ-សទ្ទស្ស អត្ថំ អនបេក្ខិត្វា ឥក-សទ្ទោវ អស្សត្ថិអត្ថំ បកាសេតីតិ ទស្សេន្តោ សញ្ចេតនា វា អស្សា អត្ថីតិ សញ្ចេតនិកាតិ ទុតិយវិកប្បមាហ. សំវិជ្ជតិ ចេតនា អស្សាតិ បទភាជនេ វត្តព្ពេ ព្យញ្ជនេ អាទរំ អកត្វា ជានន្តោតិអាទិ វុត្តំ. ឧបក្កមាមីតិ ជានន្តោតិ មោចនត្ថំ ឧបក្កមាមីតិ ជានន្តោ.

អាសយភេទតោតិ បិត្តាទិអាសយភេទតោ. ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធានម្បិ ហិ រញ្ញោបិ ចក្កវត្តិស្ស បិត្តសេម្ហបុព្ពលោហិតាសយេសុ ចតូសុ អញ្ញតរោ អាសយោ ហោតិយេវ, មន្ទបញ្ញានំ បន ចត្តារោបិ អាសយា ហោន្តិ. ធាតុនានត្តតោតិ បថវីធាតុអាទីនំ ចតុន្នំ ធាតូនំ, ចក្ខាទីនំ វា អដ្ឋារសន្នំ ធាតូនំ, រសសោណិតាទីនំ វា ធាតូនំ នានត្តតោ.

វត្ថិសីសន្តិ វត្ថិបុដស្ស អព្ភន្តរេ មត្ថកបស្សំ. ‘‘រាគ…បេ… អសក្កោន្តោ’’តិ រាគបរិយុដ្ឋានំ សន្ធាយ វុត្តំ. រាជា បន ‘‘សម្ភវស្ស សកលកាយោ ឋាន’’ន្តិ សុតបុព្ពត្តា វីមំសនត្ថំ ឯវមកាសីតិ វទន្តិ. ទកសោតន្តិ មុត្តមគ្គំ, អង្គជាតប្បទេសន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ទកសោតោរោហណតោ បដ្ឋាយ បន ឧបាទិន្នតោ វិនិមុត្តតាយ សម្ភវេ ឧតុសមុដ្ឋានមេវ រូបំ អវសិស្សតិ, សេសំ តិសមុដ្ឋានំ នត្ថីតិ វេទិតព្ពំ. អាបោធាតុយា សន្តានវសេន បវត្តមានាយ អវត្ថាវិសេសោ សម្ភវោ, សោ ចតុសមុដ្ឋានិកោ អដ្ឋកថាយំ ចតុសមុដ្ឋានិកេសុ សម្ភវស្ស វុត្តត្តា. សោ បន សោឡសវស្សកាលេ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស រាគវសេន ឋានាចាវនំ ហោតីតិ វទន្តិ, តស្មា យំ វុត្តំ កថាវត្ថុអដ្ឋកថាយំ ‘‘សុក្កវិស្សដ្ឋិ នាម រាគសមុដ្ឋានា ហោតី’’តិ, តំ សម្ភវស្ស ឋានាចាវនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ, ន បន សម្ភវោ ចិត្តសមុដ្ឋានោយេវាតិ ទីបេតុំ, តេនេវ តត្ថ វិស្សដ្ឋិគ្គហណំ កតំ. ‘‘ខីណាសវានំ បន ព្រហ្មានញ្ច សម្ភវោ នត្ថី’’តិ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វុត្តំ, តស្មា យំ វុត្តំ កថាវត្ថុអដ្ឋកថាយំ (កថា. អដ្ឋ. ៣០៧) ‘‘តាសំ ទេវតានំ សុក្កវិស្សដ្ឋិ នាម នត្ថី’’តិ, តម្បិ ឋានាចាវនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ, ន បន ទេវតានំ សព្ពសោ សម្ភវស្ស អភាវំ សន្ធាយ. ឆន្នម្បិ បន កាមាវចរទេវតានំ កាមា បាកតិកាយេវ. មនុស្សា វិយ ហិ តេ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិវសេនេវ មេថុនំ បដិសេវន្តិ, កេវលំ បន និស្សន្ទាភាវោ តេសំ វត្តព្ពោ. តង្ខណិកបរិឡាហវូបសមាវហំ សម្ផស្សសុខមេវ ហិ តេសំ កាមកិច្ចំ. កេចិ បន ‘‘ចាតុមហារាជិកតាវតិំសានំយេវ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិយា កាមកិច្ចំ ឥជ្ឈតិ, យាមានំ អញ្ញមញ្ញំ អាលិង្គនមត្តេន, តុសិតានំ ហត្ថាមសនមត្តេន, និម្មានរតីនំ ហសិតមត្តេន, បរនិម្មិតវសវត្តីនំ ឱលោកិតមត្តេន កាមកិច្ចំ ឥជ្ឈតី’’តិ វទន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយំ បដិក្ខិត្តំ តាទិសស្ស កាមេសុ វិរជ្ជនស្ស តេសុ អភាវតោ កាមានញ្ច ឧត្តរុត្តរិ បណីតតរបណីតតមភាវតោ.

តថេវាតិ ‘‘មោចនស្សាទេន និមិត្តេ ឧបក្កមតោ’’តិអាទិំ អតិទិសតិ. ‘‘វិស្សដ្ឋីតិ ឋានតោ ចាវនា វុច្ចតី’’តិ វុត្តត្តា ទកសោតំ ឱតិណ្ណមត្តេតិ កស្មា វុត្តន្តិ អាហ ទកសោតោរោហណញ្ចេត្ថាតិអាទិ. ឯត្ថាតិ តីសុបិ វាទេសុ. អធិវាសេត្វាតិ និមិត្តេ ឧបក្កមិត្វា បុន វិប្បដិសារេ ឧប្បន្នេ អធិវាសេត្វា. អន្តរា និវារេតុន្តិ ឋានតោ ចុតំ ទកសោតំ ឱតរិតុំ អទត្វា អន្តរា និវារេតុំ. តេនាហ – ឋានា ចុតញ្ហិ អវស្សំ ទកសោតំ ឱតរតីតិ. ឋានាចាវនមត្តេនេវាតិ ទកសោតំ អនោតិណ្ណេបីតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថ ច ‘‘សកលោ កាយោ ឋាន’’ន្តិ វាទេ ឋានាចាវនំ វទន្តេន សកលសរីរតោ ចុតស្សបិ ទកសោតោរោហណតោ បុព្ពេ អប្បមត្តកស្ស អន្តរាឡស្ស សម្ភវតោ វុត្តំ. សកលសរីរេ វា តស្មិំ តស្មិំ បទេសេ ឋិតស្ស ឋានា ចុតំ សន្ធាយ ‘‘ឋានាចាវនមត្តេនេវា’’តិ វុត្តំ. និមិត្តេ ឧបក្កមន្តស្សេវាតិ មោចនស្សាទេន ឧបក្កមន្តស្ស. ហត្ថបរិកម្មាទីសុ សតិបិ មោចនស្សាទេ និមិត្តេ ឧបក្កមាភាវតោ នត្ថិ អាបត្តីតិ អាហ ‘‘ហត្តបរិកម្ម…បេ… អនាបត្តី’’តិ. អយំ សព្ពាចរិយសាធារណវិនិច្ឆយោតិ ‘‘ទកសោតោរោហណញ្ចេត្ថា’’តិអាទិនា វុត្តោ តិណ្ណម្បិ អាចរិយានំ សាធារណោ វិនិច្ឆយោ.

ខោភករណបច្ចយោ នាម វិសភាគភេសជ្ជសេនាសនាហារាទិបច្ចយោ. អត្ថកាមតាយ វា អនត្ថកាមតាយ វាតិ បសន្នា អត្ថកាមតាយ, កុទ្ធា អនត្ថកាមតាយ. អត្ថាយ វា អនត្ថាយ វាតិ សភាវតោ ភវិតព្ពាយ អត្ថាយ វា អនត្ថាយ វា. ឧបសំហរន្តីតិ អត្តនោ ទេវានុភាវេន ឧបនេន្តិ. ពោធិសត្តមាតា វិយ បុត្តបដិលាភនិមិត្តន្តិ តទា កិរ បុរេ បុណ្ណមាយ សត្តមទិវសតោ បដ្ឋាយ វិគតសុរាបានំ មាលាគន្ធាទិវិភូតិសម្បន្នំ នក្ខត្តកីឡំ អនុភវមានា ពោធិសត្តមាតា សត្តមេ ទិវសេ បាតោវ ឧដ្ឋាយ គន្ធោទកេន ន្ហាយិត្វា សព្ពាលង្ការវិភូសិតា វរភោជនំ ភុញ្ជិត្វា ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ សិរិគព្ភំ បវិសិត្វា សិរិសយនេ និបន្នា និទ្ទំ ឱក្កមមានា ឥមំ សុបិនំ អទ្ទស – ចត្តារោ កិរ នំ មហារាជានោ សយនេនេវ សទ្ធិំ ឧក្ខិបិត្វា អនោតត្តទហំ នេត្វា ន្ហាបេត្វា ទិព្ពវត្ថំ និវាសេត្វា ទិព្ពគន្ធេហិ វិលិម្បេត្វា ទិព្ពបុប្ផានិ បិឡន្ធិត្វា តតោ អវិទូរេ រជតបព្ពតោ, តស្ស អន្តោ កនកវិមានំ អត្ថិ, តស្មិំ បាចីនតោ សីសំ កត្វា និបជ្ជាបេសុំ. អថ ពោធិសត្តោ សេតវរវារណោ ហុត្វា តតោ អវិទូរេ ឯកោ សុវណ្ណបព្ពតោ, តត្ថ ចរិត្វា តតោ ឱរុយ្ហ រជតបព្ពតំ អភិរុហិត្វា កនកវិមានំ បវិសិត្វា មាតរំ បទក្ខិណំ កត្វា ទក្ខិណបស្សំ ផាលេត្វា កុច្ឆិំ បវិដ្ឋសទិសោ អហោសិ. ឥមំ សុបិនំ សន្ធាយ ឯតំ វុត្តំ ‘‘ពោធិសត្តមាតា វិយ បុត្តបដិលាភនិមិត្ត’’ន្តិ.

បញ្ច មហាសុបិនេតិ (អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.១៩៦) មហន្តេហិ បុរិសេហិ បស្សិតព្ពតោ មហន្តានញ្ច អត្ថានំ និមិត្តភាវតោ មហាសុបិនេ. តេ បន បញ្ច មហាសុបិនេ នេវ លោកិយមហាជនោ បស្សតិ, ន មហារាជានោ, ន ចក្កវត្តិរាជានោ, ន អគ្គសាវកា, ន បច្ចេកពុទ្ធា, ន សម្មាសម្ពុទ្ធា, ឯកោ សព្ពញ្ញុពោធិសត្តោយេវ បស្សតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ពោធិសត្តោ វិយ បញ្ច មហាសុបិនេ’’តិ. អម្ហាកញ្ច បន ពោធិសត្តោ កទា តេ សុបិនេ បស្សីតិ? ‘‘ស្វេ ពុទ្ធោ ភវិស្សាមី’’តិ ចាតុទ្ទសិយំ បក្ខស្ស រត្តិវិភាយនកាលេ បស្សិ. កាលវសេន ហិ ទិវា ទិដ្ឋោ សុបិនោ ន សមេតិ, តថា បឋមយាមេ មជ្ឈិមយាមេ ច. បច្ឆិមយាមេ ពលវបច្ចូសេ បន អសិតបីតសាយិតេ សម្មាបរិណាមគតេ កាយស្មិំ ឱជាយ បតិដ្ឋិតាយ អរុណេ ឧគ្គច្ឆមានេ ទិដ្ឋសុបិនោ សមេតិ. ឥដ្ឋនិមិត្តំ សុបិនំ បស្សន្តោ ឥដ្ឋំ បដិលភតិ, អនិដ្ឋនិមិត្តំ បស្សន្តោ អនិដ្ឋំ, តស្មា ពោធិសត្តោបិ សុបិនំ បស្សន្តោ រត្តិវិភាយនកាលេ បស្សិ.

កេ បន តេ បញ្ច មហាសុបិនាតិ? តថាគតស្ស អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ បញ្ច មហាសុបិនា បាតុរហេសុំ (អ. និ. ៥.១៩៦) – អយំ មហាបថវី មហាសយនំ អហោសិ, ហិមវា បព្ពតរាជា ពិម្ពោហនំ អហោសិ, បុរត្ថិមេ សមុទ្ទេ វាមហត្ថោ ឱហិតោ អហោសិ, បច្ឆិមេ សមុទ្ទេ ទក្ខិណហត្ថោ ឱហិតោ អហោសិ, ទក្ខិណសមុទ្ទេ ឧភោ បាទា ឱហិតា អហេសុំ, អយំ បឋមោ មហាសុបិនោ បាតុរហោសិ.

បុន ចបរំ ទព្ពតិណសង្ខាតា តិរិយា នាម តិណជាតិ នង្គលមត្តេន រត្តទណ្ឌេន នាភិតោ ឧគ្គន្ត្វា តស្ស បស្សន្តស្សេវ វិទត្ថិមត្តំ រតនមត្តំ ព្យាមមត្តំ យដ្ឋិមត្តំ គាវុតមត្តំ អឌ្ឍយោជនមត្តំ យោជនមត្តន្តិ ឯវំ ឧគ្គន្ត្វា អនេកយោជនសហស្សំ នភំ អាហច្ច ឋិតា អហោសិ, អយំ ទុតិយោ មហាសុបិនោ បាតុរហោសិ.

បុន ចបរំ សេតា កិមី កណ្ហសីសា បាទេហិ ឧស្សក្កិត្វា យាវ ជាណុមណ្ឌលា បដិច្ឆាទេសុំ, អយំ តតិយោ មហាសុបិនោ បាតុរហោសិ.

បុន ចបរំ ចត្តារោ សកុណា នានាវណ្ណា ចតូហិ ទិសាហិ អាគន្ត្វា បាទមូលេ និបតិត្វា សព្ពសេតា សម្បជ្ជិំសុ, អយំ ចតុត្ថោ មហាសុបិនោ បាតុរហោសិ.

បុន ចបរំ ពោធិសត្តោ មហតោ មីឡ្ហបព្ពតស្ស ឧបរូបរិ ចង្កមតិ អលិប្បមានោ មីឡ្ហេន, អយំ បញ្ចមោ មហាសុបិនោ បាតុរហោសិ. ឥមេ បញ្ច មហាសុបិនា.

តត្ថ បឋមោ អនុត្តរាយ សម្មាសម្ពោធិយា បុព្ពនិមិត្តំ, ទុតិយោ អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស ទេវមនុស្សេសុ សុប្បកាសិតភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, តតិយោ ពហូនំ ឱទាតវសនានំ គិហីនំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា សរណគមនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ចតុត្ថោ ខត្តិយាទីនំ ចតុន្នំ វណ្ណានំ តថាគតប្បវេទិតេ ធម្មវិនយេ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិត្វា អនុត្តរវិមុត្តិសច្ឆិកិរិយាយ បុព្ពនិមិត្តំ, បញ្ចមោ ចតុន្នំ បច្ចយានំ លាភិតាយ តេសុ ច អនុបលិត្តភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ.

អបិច យំ សោ ចក្កវាឡមហាបថវិំ សិរិសយនភូតំ អទ្ទស, តំ ពុទ្ធភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. យំ ហិមវន្តំ បព្ពតរាជានំ ពិម្ពោហនំ អទ្ទស, តំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណពិម្ពោហនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. យំ ចត្តារោ ហត្ថបាទេ សមុទ្ទស្ស ឧបរូបរិភាគេន គន្ត្វា ចក្កវាឡមត្ថកេ ឋិតេ អទ្ទស, តំ ធម្មចក្កស្ស អប្បដិវត្តិយភាវេ បុព្ពនិមិត្តំ. យំ អត្តានំ ឧត្តានកំ និបន្នំ អទ្ទស, តំ តីសុ ភវេសុ អវកុជ្ជានំ សត្តានំ ឧត្តានមុខភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. យំ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា បស្សន្តោ វិយ អហោសិ, តំ ទិព្ពចក្ខុបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. យំ យាវ ភវគ្គា ឯកាលោកំ អហោសិ, តំ អនាវរណញាណស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. សេសំ វុត្តនយមេវ. ឥតិ តំតំវិសេសាធិគមនិមិត្តភូតេ បញ្ច មហាសុបិនេ បស្សិ. តេន វុត្តំ ‘‘ពោធិសត្តោ វិយ បញ្ច មហាសុបិនេ’’តិ.

កោសលរាជា វិយ សោឡស សុបិនេតិ –

‘‘ឧសភា រុក្ខា គាវិយោ គវា ច,

អស្សោ កំសោ សិង្គាលី ច កុម្ភោ;

បោក្ខរណី ច អបាកចន្ទនំ,

លាពូនិ សីទន្តិ សិលា ប្លវន្តិ.

‘‘មណ្ឌូកិយោ កណ្ហសប្បេ គិលន្តិ,

កាកំ សុវណ្ណា បរិវារយន្តិ;

តសា វកា ឯឡកានំ ភយា ហី’’តិ. (ជា. ១.១.៧៧) –

ឥមេ សោឡស សុបិនេ បស្សន្តោ កោសលរាជា វិយ.

១. ឯកទិវសំ កិរ កោសលរាជា រត្តិំ និទ្ទូបគតោ បច្ឆិមយាមេ សោឡស សុបិនេ បស្សិ (ជា. អដ្ឋ. ១.១.មហាសុបិនជាតកវណ្ណនា). តត្ថ ចត្តារោ អញ្ជនវណ្ណា កាឡឧសភា ‘‘យុជ្ឈិស្សាមា’’តិ ចតូហិ ទិសាហិ រាជង្គណំ អាគន្ត្វា ‘‘ឧសភយុទ្ធំ បស្សិស្សាមា’’តិ មហាជនេ សន្និបតិតេ យុជ្ឈនាការំ ទស្សេត្វា នទិត្វា គជ្ជិត្វា អយុជ្ឈិត្វាវ បដិក្កន្តា. ឥមំ បឋមំ សុបិនំ អទ្ទស.

២. ខុទ្ទកា រុក្ខា ចេវ គច្ឆា ច បថវិំ ភិន្ទិត្វា វិទត្ថិមត្តម្បិ រតនមត្តម្បិ អនុគ្គន្ត្វាវ បុប្ផន្តិ ចេវ ផលន្តិ ច. ឥមំ ទុតិយំ អទ្ទស.

៣. គាវិយោ តទហុជាតានំ វច្ឆានំ ខីរំ បិវន្តិយោ អទ្ទស. អយំ តតិយោ សុបិនោ.

៤. ធុរវាហេ អារោហបរិណាហសម្បន្នេ មហាគោណេ យុគបរម្បរាយ អយោជេត្វា តរុណេ គោទម្មេ ធុរេ យោជេន្តេ អទ្ទស, តេ ធុរំ វហិតុំ អសក្កោន្តា ឆឌ្ឌេត្វា អដ្ឋំសុ, សកដានិ នប្បវត្តិំសុ. អយំ ចតុត្ថោ សុបិនោ.

៥. ឯកំ ឧភតោមុខំ អស្សំ អទ្ទស, តស្ស ឧភោសុ បស្សេសុ យវសីសំ ទេន្តិ, សោ ទ្វីហិបិ មុខេហិ ខាទតិ. អយំ បញ្ចមោ សុបិនោ.

៦. មហាជនោ សតសហស្សគ្ឃនកំ សុវណ្ណបាតិំ សម្មជ្ជិត្វា ‘‘ឥធ បស្សាវំ ករោហី’’តិ ឯកស្ស ជរសិង្គាលស្ស ឧបនាមេសិ, តំ តត្ថ បស្សាវំ ករោន្តំ អទ្ទស. អយំ ឆដ្ឋោ សុបិនោ.

៧. ឯកោ បុរិសោ រជ្ជុំ វដ្ដេត្វា បាទមូលេ និក្ខិបតិ, តេន និសិន្នបីឋស្ស ហេដ្ឋា សយិតា ឆាតសិង្គាលី តស្ស អជានន្តស្សេវ តំ ខាទតិ. ឥមំ សត្តមំ សុបិនំ អទ្ទស.

៨. រាជទ្វារេ ពហូហិ តុច្ឆកុម្ភេហិ បរិវារេត្វា ឋបិតំ ឯកំ មហន្តំ បូរិតកុម្ភំ អទ្ទស, ចត្តារោបិ បន វណ្ណា ចតូហិ ទិសាហិ ចតូហិ អនុទិសាហិ ច ឃដេហិ ឧទកំ អាហរិត្វា បូរិតកុម្ភមេវ បូរេន្តិ, បូរិតបូរិតំ ឧទកំ ឧត្តរិត្វា បលាយតិ, តេបិ បុនប្បុនំ តត្ថេវ ឧទកំ អាសិញ្ចន្តិ, តុច្ឆកុម្ភេ ឱលោកេន្តាបិ នត្ថិ. អយំ អដ្ឋមោ សុបិនោ.

៩. ឯកំ បញ្ចបទុមសញ្ឆន្នំ គម្ភីរំ សព្ពតោតិត្ថំ បោក្ខរណិំ អទ្ទស, សមន្តតោ ទ្វិបទចតុប្បទា ឱតរិត្វា តត្ថ បានីយំ បិវន្តិ, តស្សា មជ្ឈេ គម្ភីរដ្ឋានេ ឧទកំ អាវិលំ, តីរប្បទេសេ ទ្វិបទចតុប្បទានំ អក្កមនដ្ឋានេ អច្ឆំ វិប្បសន្នំ អនាវិលំ. អយំ នវមោ សុបិនោ.

១០. ឯកិស្សាយេវ ច កុម្ភិយា បច្ចមានំ ឱទនំ អបាកំ អទ្ទស, ‘‘អបាក’’ន្តិ វិចារេត្វា វិភជិត្វា ឋបិតំ វិយ តីហាការេហិ បច្ចមានំ ឯកស្មិំ បស្សេ អតិកិលិន្នោ ហោតិ, ឯកស្មិំ ឧត្តណ្ឌុលោ, ឯកស្មិំ សុបក្កោតិ. អយំ ទសមោ សុបិនោ.

១១. សតសហស្សគ្ឃនកំ ចន្ទនសារំ បូតិតក្កេន វិក្កិណន្តេ អទ្ទស. អយំ ឯកាទសមោ សុបិនោ.

១២. តុច្ឆលាពូនិ ឧទកេ សីទន្តានិ អទ្ទស. អយំ ទ្វាទសមោ សុបិនោ.

១៣. មហន្តមហន្តា កូដាគារប្បមាណា ឃនសិលា នាវា វិយ ឧទកេ ប្លវមានា អទ្ទស. អយំ តេរសមោ សុបិនោ.

១៤. ខុទ្ទកមធុកបុប្ផប្បមាណា មណ្ឌូកិយោ មហន្តេ កណ្ហសប្បេ វេគេន អនុពន្ធិត្វា ឧប្បលនាឡេ វិយ ឆិន្ទិត្វា មំសំ ខាទិត្វា គិលន្តិយោ អទ្ទស. អយំ ចុទ្ទសមោ សុបិនោ.

១៥. ទសហិ អសទ្ធម្មេហិ សមន្នាគតំ គាមគោចរំ កាកំ កញ្ចនវណ្ណវណ្ណតាយ ‘‘សុវណ្ណា’’តិ លទ្ធនាមេ សុវណ្ណរាជហំសេ បរិវារេន្តេ អទ្ទស. អយំ បន្នរសមោ សុបិនោ.

១៦. បុព្ពេ ទីបិនោ ឯឡកេ ខាទន្តិ, តេ បន ឯឡកេ ទីបិនោ អនុពន្ធិត្វា មុរាមុរាតិ ខាទន្តេ អទ្ទស, អថញ្ញេ តសា វកា ឯឡកេ ទូរតោវ ទិស្វា តសិតា តាសប្បត្តា ហុត្វា ឯឡកានំ ភយា បលាយិត្វា គុម្ពគហនានិ បវិសិត្វា និលីយិំសុ. អយំ សោឡសមោ សុបិនោ.

១. តត្ថ អធម្មិកានំ រាជូនំ អធម្មិកានញ្ច មនុស្សានំ កាលេ លោកេ វិបរិវត្តមានេ កុសលេ ឱសន្នេ អកុសលេ ឧស្សន្នេ លោកស្ស បរិហីនកាលេ ទេវោ ន សម្មា វស្សិស្សតិ, មេឃបាទា ឆិជ្ជិស្សន្តិ, សស្សានិ មិលាយិស្សន្តិ, ទុព្ភិក្ខំ ភវិស្សតិ, វស្សិតុកាមា វិយ ចតូហិ ទិសាហិ មេឃា ឧដ្ឋហិត្វា ឥត្ថិកាហិ អាតបេ បត្ថដានំ វីហិអាទីនំ តេមនភយេន អន្តោ បវេសិតកាលេ បុរិសេសុ កុទាលបិដកេ អាទាយ អាឡិពន្ធនត្ថាយ និក្ខន្តេសុ វស្សនាការំ ទស្សេត្វា គជ្ជិត្វា វិជ្ជុលតា និច្ឆារេត្វា ឧសភា វិយ អយុជ្ឈិត្វា អវស្សិត្វាវ បលាយិស្សន្តិ. អយំ បឋមស្ស វិបាកោ.

២. លោកស្ស បរិហីនកាលេ មនុស្សានំ បរិត្តាយុកកាលេ សត្តា តិព្ពរាគា ភវិស្សន្តិ, អសម្បត្តវយាវ កុមារិយោ បុរិសន្តរំ គន្ត្វា ឧតុនិយោ ចេវ គព្ភិនិយោ ច ហុត្វា បុត្តធីតាហិ វឌ្ឍិស្សន្តិ. ខុទ្ទករុក្ខានំ បុប្ផំ វិយ ហិ តាសំ ឧតុនិភាវោ, ផលំ វិយ ច បុត្តធីតរោ ភវិស្សន្តិ. អយំ ទុតិយស្ស វិបាកោ.

៣. មនុស្សានំ ជេដ្ឋាបចាយិកកម្មស្ស នដ្ឋកាលេ សត្តា មាតាបិតូសុ វា សស្សុសសុរេសុ វា លជ្ជំ អនុបដ្ឋបេត្វា សយមេវ កុដុម្ពំ សំវិទហន្តាវ ឃាសច្ឆាទនមត្តម្បិ មហល្លកានំ ទាតុកាមា ទស្សន្តិ, អទាតុកាមា ន ទស្សន្តិ, មហល្លកា អនាថា ហុត្វា អសយំវសី ទារកេ អារាធេត្វា ជីវិស្សន្តិ តទហុជាតានំ វច្ឆានំ ខីរំ បិវន្តិយោ មហាគាវិយោ វិយ. អយំ តតិយស្ស វិបាកោ.

៤. អធម្មិករាជូនំ កាលេ អធម្មិករាជានោ បណ្ឌិតានំ បវេណិកុសលានំ កម្មនិត្ថរណសមត្ថានំ មហាមត្តានំ យសំ ន ទស្សន្តិ, ធម្មសភាយំ វិនិច្ឆយដ្ឋានេបិ បណ្ឌិតេ វោហារកុសលេ មហល្លកេ អមច្ចេ ន ឋបេស្សន្តិ. តព្ពិបរីតានំ បន តរុណតរុណានំ យសំ ទស្សន្តិ, តថារូបេ ឯវ ច វិនិច្ឆយដ្ឋានេ ឋបេស្សន្តិ, តេ រាជកម្មានិ ចេវ យុត្តាយុត្តញ្ច អជានន្តា នេវ តំ យសំ ឧក្ខិបិតុំ សក្ខិស្សន្តិ, ន រាជកម្មានិ និត្ថរិតុំ, តេ អសក្កោន្តា កម្មធុរំ ឆឌ្ឌេស្សន្តិ, មហល្លកាបិ បណ្ឌិតា អមច្ចា យសំ អលភន្តា កិច្ចានិ និត្ថរិតុំ សមត្ថាបិ ‘‘កិំ អម្ហាកំ ឯតេហិ, មយំ ពាហិរកា ជាតា, អព្ភន្តរិកា តរុណទារកា ជានិស្សន្តី’’តិ ឧប្បន្នានិ កម្មានិ ន ករិស្សន្តិ, ឯវំ សព្ពថាបិ តេសំ រាជូនំ ហានិយេវ ភវិស្សតិ, ធុរំ វហិតុំ អសមត្ថានំ វច្ឆទម្មានំ ធុរេ យោជិតកាលោ វិយ, ធុរវាហានញ្ច មហាគោណានំ យុគបរម្បរាយ អយោជិតកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. អយំ ចតុត្ថស្ស វិបាកោ.

៥. អធម្មិករាជកាលេយេវ អធម្មិកពាលរាជានោ អធម្មិកេ លោលមនុស្សេ វិនិច្ឆយេ ឋបេស្សន្តិ, តេ បាបបុញ្ញេសុ អនាទរា ពាលា សភាយំ និសីទិត្វា វិនិច្ឆយំ ទេន្តា ឧភិន្នម្បិ អត្ថបច្ចត្ថិកានំ ហត្ថតោ លញ្ជំ គហេត្វា ខាទិស្សន្តិ អស្សោ វិយ ទ្វីហិ មុខេហិ យវសីសំ. អយំ បញ្ចមស្ស វិបាកោ.

៦. អធម្មិកាយេវ វិជាតិរាជានោ ជាតិសម្បន្នានំ កុលបុត្តានំ អាសង្កាយ យសំ ន ទស្សន្តិ, អកុលីនេ វឌ្ឍេស្សន្តិ, ឯវំ មហាកុលានិ ទុគ្គតានិ ភវិស្សន្តិ, លាមកកុលានិ ឥស្សរានិ. តេ ច កុលីនា បុរិសា ជីវិតុំ អសក្កោន្តា ‘‘ឥមេ និស្សាយ ជីវិស្សាមា’’តិ អកុលីនានំ ធីតរោ ទស្សន្តិ, ឥតិ តាសំ កុលធីតានំ អកុលីនេហិ សទ្ធិំ សំវាសោ ជរសិង្គាលស្ស សុវណ្ណបាតិយំ បស្សាវករណសទិសោ ភវិស្សតិ. អយំ ឆដ្ឋស្ស វិបាកោ.

៧. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ ឥត្ថិយោ បុរិសលោលា សុរាលោលា អលង្ការលោលា វិសិខាលោលា អាមិសលោលា ភវិស្សន្តិ ទុស្សីលា ទុរាចារា. តា សាមិកេហិ កសិគោរក្ខាទីនិ កម្មានិ កត្វា កិច្ឆេន កសិរេន សម្ភតំ ធនំ ជារេហិ សទ្ធិំ សុរំ បិវន្តិយោ មាលាគន្ធវិលេបនំ ធារយមានា អន្តោគេហេ អច្ចាយិកម្បិ កិច្ចំ អនោលោកេត្វា គេហបរិក្ខេបស្ស ឧបរិភាគេនបិ ឆិទ្ទដ្ឋានេហិបិ ជារេ ឧបធារយមានា ស្វេ វបិតព្ពយុត្តកំ ពីជម្បិ កោដ្ដេត្វា យាគុភត្តខជ្ជកានិ សជ្ជេត្វា ខាទមានា វិលុម្បិស្សន្តិ ហេដ្ឋាបីឋកនិបន្នកឆាតកសិង្គាលី វិយ វដ្ដេត្វា វដ្ដេត្វា បាទមូលេ និក្ខិត្តរជ្ជុំ. អយំ សត្តមស្ស វិបាកោ.

៨. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ លោកោ បរិហាយិស្សតិ, រដ្ឋំ និរោជំ ភវិស្សតិ, រាជានោ ទុគ្គតា កបណា ភវិស្សន្តិ. យោ ឥស្សរោ ភវិស្សតិ, តស្ស ភណ្ឌាគារេ សតសហស្សមត្តា កហាបណា ភវិស្សន្តិ, តេ ឯវំ ទុគ្គតា សព្ពេ ជនបទេ អត្តនោ កម្មំ ការយិស្សន្តិ, ឧបទ្ទុតា មនុស្សា សកេ កម្មន្តេ ឆឌ្ឌេត្វា រាជូនំយេវ អត្ថាយ បុព្ពណ្ណាបរណ្ណានិ វបន្តា រក្ខន្តា លាយន្តា មទ្ទន្តា បវេសេន្តា ឧច្ឆុខេត្តានិ ករោន្តា យន្តានិ វាហេន្តា ផាណិតាទីនិ បចន្តា បុប្ផារាមេ ផលារាមេ ច ករោន្តា តត្ថ តត្ថ និប្ផន្នានិ បុប្ផផលាទីនិ អាហរិត្វា រញ្ញោ កោដ្ឋាគារមេវ បូរេស្សន្តិ, អត្តនោ គេហេសុ តុច្ឆកោដ្ឋេ ឱលោកេន្តាបិ ន ភវិស្សន្តិ, តុច្ឆតុច្ឆកុម្ភេ អនោលោកេត្វា បូរិតកុម្ភបូរណសទិសមេវ ភវិស្សតិ. អយំ អដ្ឋមស្ស វិបាកោ.

៩. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ រាជានោ អធម្មិកា ភវិស្សន្តិ, ឆន្ទាទិវសេន អគតិំ គច្ឆន្តា រជ្ជំ ការេស្សន្តិ, ធម្មេន វិនិច្ឆយំ នាម ន ទស្សន្តិ, លញ្ជវិត្តកា ភវិស្សន្តិ ធនលោលា, រដ្ឋវាសិកេសុ តេសំ ខន្តិមេត្តានុទ្ទយំ នាម ន ភវិស្សតិ, កក្ខឡា ផរុសា ឧច្ឆុយន្តេ ឧច្ឆុគណ្ឋិកា វិយ មនុស្សេ បីឡេន្តា នានប្បការំ ពលិំ ឧប្បាទេត្វា ធនំ គណ្ហិស្សន្តិ, មនុស្សា ពលិបីឡិតា កិញ្ចិ ទាតុំ អសក្កោន្តា គាមនិគមាទយោ ឆឌ្ឌេត្វា បច្ចន្តំ គន្ត្វា វាសំ កប្បេស្សន្តិ, មជ្ឈិមជនបទោ សុញ្ញោ ភវិស្សតិ, បច្ចន្តោ ឃនវាសោ សេយ្យថាបិ បោក្ខរណិយា មជ្ឈេ ឧទកំ អាវិលំ បរិយន្តេ វិប្បសន្នំ. អយំ នវមស្ស វិបាកោ.

១០. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ រាជានោ អធម្មិកា ភវិស្សន្តិ, តេសុ អធម្មិកេសុ រាជយុត្តាបិ ព្រាហ្មណគហបតិកាបិ នេគមជានបទាបីតិ សមណព្រាហ្មណេ ឧបាទាយ សព្ពេ មនុស្សា អធម្មិកា ភវិស្សន្តិ, តតោ តេសំ អារក្ខទេវតា ពលិបដិគ្គាហិកទេវតា រុក្ខទេវតា អាកាសដ្ឋកទេវតាតិ ឯវំ ទេវតាបិ អធម្មិកា ភវិស្សន្តិ, អធម្មិករាជូនំ រជ្ជេ វាតា វិសមា ខរា វាយិស្សន្តិ, តេ អាកាសដ្ឋកវិមានានិ កម្បេស្សន្តិ, តេសុ កម្បិតេសុ ទេវតា កុបិតា ទេវំ វស្សិតុំ ន ទស្សន្តិ, វស្សមានោបិ សកលរដ្ឋេ ឯកប្បហារេនេវ ន វស្សិស្សតិ, វស្សមានោបិ សព្ពត្ថ កសិកម្មស្ស វា វប្បកម្មស្ស វា ឧបការោ ហុត្វា ន វស្សិស្សតិ. យថា ច រដ្ឋេ, ឯវំ ជនបទេបិ គាមេបិ ឯកតឡាកស្សរេបិ ឯកប្បហារេនេវ ន វស្សិស្សតិ, តឡាកស្ស ឧបរិភាគេ វស្សន្តោ ហេដ្ឋាភាគេ ន វស្សិស្សតិ, ហេដ្ឋា វស្សន្តោ ឧបរិ ន វស្សិស្សតិ, ឯកស្មិំ ភាគេ សស្សំ អតិវស្សេន នស្សិស្សតិ, ឯកស្មិំ អវស្សន្តោ មិលាយិស្សតិ, ឯកស្មិំ សម្មា វស្សមានោ សម្បាទេស្សតិ, ឯវំ ឯកស្ស រញ្ញោ រជ្ជេ វុត្តា សស្សា តិប្បការា ភវិស្សន្តិ ឯកកុម្ភិយា ឱទនោ វិយ. អយំ ទសមស្ស វិបាកោ.

១១. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ សាសនេ បរិហាយន្តេ បច្ចយលោលា អលជ្ជិកា ពហូ ភិក្ខូ ភវិស្សន្តិ, តេ ភគវតា បច្ចយលោលុប្បំ និម្មថេត្វា កថិតធម្មទេសនំ ចីវរាទិចតុបច្ចយហេតុ បរេសំ ទេសេស្សន្តិ, បច្ចយេហិ មុច្ឆិត្វា និរត្ថកបក្ខេ ឋិតា និព្ពានាភិមុខំ កត្វា ទេសេតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ, កេវលំ ‘‘បទព្យញ្ជនសម្បត្តិញ្ចេវ មធុរសទ្ទញ្ច សុត្វា មហគ្ឃានិ ចីវរានិ ទស្សន្តិ’’ឥច្ចេវំ ទេសេស្សន្តិ. អបរេ អន្តរវីថិចតុក្ករាជទ្វារាទីសុ និសីទិត្វា កហាបណអឌ្ឍកហាបណបាទមាសករូបាទីនិបិ និស្សាយ ទេសេស្សន្តិ. ឥតិ ភគវតា និព្ពានគ្ឃនកំ កត្វា ទេសិតំ ធម្មំ ចតុបច្ចយត្ថាយ ចេវ កហាបណអឌ្ឍកហាបណាទិអត្ថាយ ច វិក្កិណិត្វា ទេសេន្តា សតសហស្សគ្ឃនកំ ចន្ទនសារំ បូតិតក្កេន វិក្កិណន្តា វិយ ភវិស្សន្តិ. អយំ ឯកាទសមស្ស វិបាកោ.

១២. អធម្មិករាជកាលេ លោកេ វិបរិវត្តន្តេយេវ រាជានោ ជាតិសម្បន្នានំ កុលបុត្តានំ យសំ ន ទស្សន្តិ, អកុលីនានញ្ញេវ ទស្សន្តិ, តេ ឥស្សរា ភវិស្សន្តិ, ឥតរេ ទលិទ្ទា. រាជសម្មុខេបិ រាជទ្វារេបិ អមច្ចសម្មុខេបិ វិនិច្ឆយដ្ឋានេបិ តុច្ឆលាពុសទិសានំ អកុលីនានំយេវ កថា ឱសីទិត្វា ឋិតា វិយ និច្ចលា សុប្បតិដ្ឋិតា ភវិស្សតិ, សង្ឃសន្និបាតេបិ សង្ឃកម្មគណកម្មដ្ឋានេសុ ចេវ បត្តចីវរបរិវេណាទិវិនិច្ឆយដ្ឋានេសុ ច ទុស្សីលានំ បាបបុគ្គលានំយេវ កថា និយ្យានិកា ភវិស្សតិ, ន លជ្ជិភិក្ខូនន្តិ ឯវំ សព្ពថាបិ តុច្ឆលាពូនំ សីទនកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. អយំ ទ្វាទសមស្ស វិបាកោ.

១៣. តាទិសេយេវ កាលេ អធម្មិករាជានោ អកុលីនានំ យសំ ទស្សន្តិ, តេ ឥស្សរា ភវិស្សន្តិ, កុលីនា ទុគ្គតា. តេសុ ន កេចិ គារវំ ករិស្សន្តិ, ឥតរេសុយេវ ករិស្សន្តិ, រាជសម្មុខេ វា អមច្ចសម្មុខេ វា វិនិច្ឆយដ្ឋានេ វា វិនិច្ឆយកុសលានំ ឃនសិលាសទិសានំ កុលបុត្តានំ កថា ន ឱគាហិត្វា បតិដ្ឋហិស្សតិ. តេសុ កថេន្តេសុ ‘‘កិំ ឥមេ កថេន្តី’’តិ ឥតរេ បរិហាសមេវ ករិស្សន្តិ, ភិក្ខុសន្និបាតេបិ វុត្តប្បការេសុ ឋានេសុ នេវ បេសលេ ភិក្ខូ គរុកាតព្ពេ មញ្ញិស្សន្តិ, នាបិ នេសំ កថា បរិយោគាហិត្វា បតិដ្ឋហិស្សតិ, សិលានំ ប្លវកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. អយំ តេរសមស្ស វិបាកោ.

១៤. លោកេ បរិហាយន្តេយេវ មនុស្សា តិព្ពរាគាទិជាតិកា កិលេសានុវត្តកា ហុត្វា តរុណតរុណានំ អត្តនោ ភរិយានំ វសេ វត្តិស្សន្តិ, គេហេ ទាសកម្មករាទយោបិ គោមហិំសាទយោបិ ហិរញ្ញសុវណ្ណម្បិ សព្ពំ តាសំយេវ អាយត្តំ ភវិស្សតិ, ‘‘អសុកហិរញ្ញសុវណ្ណំ វា បរិច្ឆេទាទិជាតំ វា កហ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘យត្ថ វា តត្ថ វា ហោតុ, កិំ តុយ្ហិមិនា ព្យាបារេន, ត្វំ មយ្ហំ ឃរេ សន្តំ វា អសន្តំ វា ជានិតុកាមោ ជាតោ’’តិ វត្វា នានប្បការេហិ អក្កោសិត្វា មុខសត្តីហិ កោដ្ដេត្វា ទាសចេដកំ វិយ វសេ កត្វា អត្តនោ ឥស្សរិយំ បវត្តេស្សន្តិ, ឯវំ មធុកបុប្ផប្បមាណមណ្ឌូកបោតិកានំ អាសីវិសេ កណ្ហសប្បេ គិលនកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. អយំ ចុទ្ទសមស្ស វិបាកោ.

១៥. ទុព្ពលរាជកាលេ រាជានោ ហត្ថិសិប្បាទីសុ អកុសលា យុទ្ធេសុ អវិសារទា ភវិស្សន្តិ, តេ អត្តនោ រាជាធិបច្ចំ អាសង្កមានា សមានជាតិកានំ កុលបុត្តានំ ឥស្សរិយំ អទត្វា អត្តនោ បាទមូលិកន្ហាបកកប្បកាទីនំ ទស្សន្តិ, ជាតិគោត្តសម្បន្នា កុលបុត្តា រាជកុលេ បតិដ្ឋំ អលភមានា ជីវិកំ កប្បេតុំ អសមត្ថា ហុត្វា ឥស្សរិយដ្ឋានេ ជាតិគោត្តហីនេ អកុលីនេ ឧបដ្ឋហន្តា វិចរិស្សន្តិ, សុវណ្ណរាជហំសេហិ កាកស្ស បរិវារិតកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. អយំ បន្នរសមស្ស វិបាកោ.

១៦. អធម្មិករាជកាលេយេវ ច អកុលីនាវ រាជវល្លភា ឥស្សរា ភវិស្សន្តិ, កុលីនា អប្បញ្ញាតា ទុគ្គតា. តេ រាជវល្លភា រាជានំ អត្តនោ កថំ គាហាបេត្វា វិនិច្ឆយដ្ឋានាទីសុ ពលវន្តោ ហុត្វា ទុព្ពលានំ បវេណិអាគតានិ ខេត្តវត្ថុអាទីនិ ‘‘អម្ហាកំ សន្តកានិ ឯតានី’’តិ អភិយុញ្ជិត្វា តេ ‘‘ន តុម្ហាកំ, អម្ហាក’’ន្តិ អាគន្ត្វា វិនិច្ឆយដ្ឋានាទីសុ វិវទន្តេ វេត្តលតាទីហិ បហារាបេត្វា គីវាយំ គហេត្វា អបកឌ្ឍាបេត្វា ‘‘អត្តនោ បមាណំ ន ជានាថ, អម្ហេហិ សទ្ធិំ វិវទថ, ឥទានិ វោ រញ្ញោ កថេត្វា ហត្ថបាទច្ឆេទាទីនិ ការេស្សាមា’’តិ សន្តជ្ជេស្សន្តិ, តេ តេសំ ភយេន អត្តនោ សន្តកានិ ខេត្តវត្ថូនិ ‘‘តុម្ហាកំយេវ តានិ, គណ្ហថា’’តិ និយ្យាតេត្វា អត្តនោ គេហានិ បវិសិត្វា ភីតា និបជ្ជិស្សន្តិ. បាបភិក្ខូបិ បេសលេ ភិក្ខូ យថារុចិ វិហេឋេស្សន្តិ, បេសលា ភិក្ខូ បដិសរណំ អលភមានា អរញ្ញំ បវិសិត្វា គហនដ្ឋានេសុ និលីយិស្សន្តិ, ឯវំ ហីនជច្ចេហិ ចេវ បាបភិក្ខូហិ ច ឧបទ្ទុតានំ ជាតិមន្តកុលបុត្តានញ្ចេវ បេសលភិក្ខូនញ្ច ឯឡកានំ ភយេន តសវកានំ បលាយនកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. អយំ សោឡសមស្ស វិបាកោ. ឯវំ តស្ស តស្ស អត្ថស្ស បុព្ពនិមិត្តភូតេ សោឡស សុបិនេ បស្សិ. តេន វុត្តំ – ‘‘កោសលរាជា វិយ សោឡស សុបិនេ’’តិ. ឯត្ថ ច បុព្ពនិមិត្តតោ អត្តនោ អត្ថានត្ថនិមិត្តំ សុបិនំ បស្សន្តោ អត្តនោ កម្មានុភាវេន បស្សតិ, កោសលរាជា វិយ លោកស្ស អត្ថានត្ថនិមិត្តំ សុបិនំ បស្សន្តោ បន សព្ពសត្តសាធារណកម្មានុភាវេន បស្សតីតិ វេទិតព្ពំ.

កុទ្ធា ហិ ទេវតាតិ នាគមហាវិហារេ មហាថេរស្ស កុទ្ធា ទេវតា វិយ. រោហណេ កិរ នាគមហាវិហារេ មហាថេរោ ភិក្ខុសង្ឃំ អនបលោកេត្វាវ ឯកំ នាគរុក្ខំ ឆិន្ទាបេសិ. រុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា ថេរស្ស កុទ្ធា បឋមមេវ នំ សច្ចសុបិនេន បលោភេត្វា បច្ឆា ‘‘ឥតោ តេ សត្តទិវសមត្ថកេ ឧបដ្ឋាកោ រាជា មរិស្សតី’’តិ សុបិនេ អារោចេសិ. ថេរោ តំ កថំ អាហរិត្វា រាជោរោធានំ អាចិក្ខិ. តា ឯកប្បហារេនេវ មហាវិរវំ វិរវិំសុ. រាជា ‘‘កិំ ឯត’’ន្តិ បុច្ឆិ. តា ‘ឯវំ ថេរេន វុត្ត’’ន្តិ អារោចយិំសុ. រាជា ទិវសេ គណាបេត្វា សត្តាហេ វីតិវត្តេ ថេរស្ស ហត្ថបាទេ ឆិន្ទាបេសិ. ឯកន្តសច្ចមេវ ហោតីតិ ផលស្ស សច្ចភាវតោ វុត្តំ, ទស្សនំ បន វិបល្លត្ថមេវ. តេនេវ បហីនវិបល្លាសា បុព្ពនិមិត្តភូតម្បិ សុបិនំ ន បស្សន្តិ, ទ្វីហិ តីហិ វា ការណេហិ កទាចិ សុបិនំ បស្សន្តីតិ អាហ ‘‘សំសគ្គភេទតោ’’តិ. ‘‘អសេក្ខា ន បស្សន្តិ បហីនវិបល្លាសត្តា’’តិ វចនតោ ចតុន្នម្បិ ការណានំ វិបល្លាសោ ឯវ មូលការណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

តន្តិ សុបិនកាលេ បវត្តំ ភវង្គចិត្តំ. រូបនិមិត្តាទិអារម្មណន្តិ កម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តតោ អញ្ញំ រូបនិមិត្តាទិអារម្មណំ ន ហោតិ. ឦទិសានីតិ បច្ចក្ខតោ អនុភូតបុព្ពបរិកប្បិតរូបាទិអារម្មណានិ ចេវ រាគាទិសម្បយុត្តានិ ច. សព្ពោហារិកចិត្តេនាតិ បកតិចិត្តេន. ទ្វីហិ អន្តេហិ មុត្តោតិ កុសលាកុសលសង្ខាតេហិ ទ្វីហិ អន្តេហិ មុត្តោ. អាវជ្ជនតទារម្មណក្ខណេតិ ឥទំ យាវ តទារម្មណុប្បត្តិ, តាវ បវត្តំ ចិត្តវារំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘សុបិនេនេវ ទិដ្ឋំ វិយ មេ, សុតំ វិយ មេតិ កថនកាលេ បន អព្យាកតោយេវ អាវជ្ជនមត្តស្សេវ ឧប្បជ្ជនតោ’’តិ វទន្តិ. ឯវំ វទន្តេហិ បញ្ចទ្វារេ ទុតិយមោឃវារេ វិយ មនោទ្វារេបិ អាវជ្ជនំ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជិត្វា ជវនដ្ឋានេ ឋត្វា ភវង្គំ ឱតរតីតិ អធិប្បេតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ ឯកចិត្តក្ខណិកស្ស អាវជ្ជនស្ស ឧប្បត្តិយំ ‘‘ទិដ្ឋំ វិយ មេ, សុតំ វិយ មេ’’តិ កប្បនាយ អសម្ភវតោ.

ឯត្ថ ច ‘‘សុបិនន្តេបិ តទារម្មណវចនតោ បច្ចុប្បន្នវសេន វា អតីតវសេន វា សភាវធម្មាបិ សុបិនន្តេ អារម្មណំ ហោន្តី’’តិ វទន្តិ. ‘‘យទិបិ សុបិនន្តេ វិភូតំ ហុត្វា ឧបដ្ឋិតេ រូបាទិវត្ថុម្ហិ តទារម្មណំ វុត្តំ, តថាបិ សុបិនន្តេ ឧបដ្ឋិតនិមិត្តស្ស បរិកប្បវសេន គហេតព្ពតាយ ទុព្ពលភាវតោ ទុព្ពលវត្ថុកត្តាតិ វុត្ត’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘ករជកាយស្ស និរុស្សាហសន្តភាវប្បត្តិតោ តន្និស្សិតំ ហទយវត្ថុ ន សុប្បសន្នំ ហោតិ, តតោ តន្និស្សិតាបិ ចិត្តុប្បត្តិ ន សុប្បសន្នា អសុប្បសន្នវដ្ដិនិស្សិតទីបប្បភា វិយ, តស្មា ទុព្ពលវត្ថុកត្តាតិ ឯត្ថ ទុព្ពលហទយវត្ថុកត្តា’’តិ អត្ថំ វទន្តិ, វីមំសិត្វា យុត្តតរំ គហេតព្ពំ.

សុបិនន្តចេតនាតិ មនោទ្វារិកជវនវសេន បវត្តា សុបិនន្តេ ចេតនា. សុបិនញ្ហិ បស្សន្តោ មនោទ្វារិកេនេវ ជវនេន បស្សតិ, ន បញ្ចទ្វារិកេន. បដិពុជ្ឈន្តោ ច មនោទ្វារិកេនេវ បដិពុជ្ឈតិ, ន បញ្ចទ្វារិកេន. និទ្ទាយន្តស្ស ហិ មហាវដ្ដិំ ជាលេត្វា ទីបេ ចក្ខុសមីបំ ឧបនីតេ បឋមំ ចក្ខុទ្វារិកំ អាវជ្ជនំ ភវង្គំ ន អាវដ្ដេតិ, មនោទ្វារិកមេវ អាវដ្ដេតិ, អថ ជវនំ ជវិត្វា ភវង្គំ ឱតរតិ. ទុតិយវារេ ចក្ខុទ្វារិកំ អាវជ្ជនំ ភវង្គំ អាវដ្ដេតិ, តតោ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ ជវនបរិយោសានានិ បវត្តន្តិ, តទនន្តរំ ភវង្គំ បវត្តតិ. តតិយវារេ មនោទ្វារិកអាវជ្ជនេន ភវង្គេ អាវដ្ដិតេ មនោទ្វារិកជវនំ ជវតិ, តេន ចិត្តេន ‘‘កិំ អយំ ឥមស្មិំ ឋានេ អាលោកោ’’តិ ជានាតិ. តថា និទ្ទាយន្តស្ស កណ្ណសមីបេ តូរិយេសុ បគ្គហិតេសុ ឃានសមីបេ សុគន្ធេសុ វា ទុគ្គន្ធេសុ វា បុប្ផេសុ ឧបនីតេសុ មុខេ សប្បិម្ហិ វា ផាណិតេ វា បក្ខិត្តេ បិដ្ឋិយំ បាណិនា បហារេ ទិន្នេ បឋមំ សោតទ្វារិកាទីនិ អាវជ្ជនានិ ភវង្គំ ន អាវដ្ដេន្តិ, មនោទ្វារិកមេវ អាវដ្ដេតិ, អថ ជវនំ ជវិត្វា ភវង្គំ ឱតរតិ. ទុតិយវារេ សោតទ្វារិកាទីនិ អាវជ្ជនានិ ភវង្គំ អាវដ្ដេន្តិ, តតោ សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណាទីនិ ជវនបរិយោសានានិ បវត្តន្តិ, តទនន្តរំ ភវង្គំ បវត្តតិ. តតិយវារេ មនោទ្វារិកអាវជ្ជនេន ភវង្គេ អាវដ្ដិតេ មនោទ្វារិកជវនំ ជវតិ, តេន ចិត្តេន ញត្វា ‘‘កិំ អយំ ឥមស្មិំ ឋានេ សទ្ទោ, សង្ខសទ្ទោ ភេរិសទ្ទោ’’តិ វា ‘‘កិំ អយំ ឥមស្មិំ ឋានេ គន្ធោ, មូលគន្ធោ សារគន្ធោ’’តិ វា ‘‘កិំ ឥទំ មយ្ហំ មុខេ បក្ខិត្តំ, សប្បិ ផាណិត’’ន្តិ វា ‘‘កេនម្ហិ បិដ្ឋិយំ បហដោ, អតិថទ្ធោ មេ បហារោ’’តិ វា វត្តា ហោតិ, ឯវំ មនោទ្វារិកជវនេនេវ បដិពុជ្ឈតិ, ន បញ្ចទ្វារិកេន. សុបិនម្បិ តេនេវ បស្សតិ, ន បញ្ចទ្វារិកេន.

អស្សាតិ អស្ស អាបត្តិនិកាយស្ស. ននុ ច អយុត្តោយំ និទ្ទេសោ ‘‘សង្ឃោ អាទិម្ហិ ចេវ សេសេ ច ឥច្ឆិតព្ពោ អស្សា’’តិ. ន ហិ អាបត្តិនិកាយស្ស អាទិម្ហិ ចេវ សេសេ ច សង្ឃោ ឥច្ឆិតោ, កិញ្ចរហិ វុដ្ឋានស្សាតិ ឥមំ ចោទនំ មនសិ សន្និធាយ យថា ន វិរុជ្ឈតិ, តថា អធិប្បាយំ វិវរន្តោ ‘‘កិំ វុត្តំ ហោតី’’តិអាទិមាហ. អាបត្តិតោ វុដ្ឋានស្ស អាទិម្ហិ ចេវ សេសេ ច ឥច្ឆិតោ សង្ឃោ អាបត្តិយាវ ឥច្ឆិតោ នាម ហោតីតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. អាបត្តិវុដ្ឋានន្តិ អាបត្តិតោ វុដ្ឋានំ, អនាបត្តិកភាវូបគមនន្តិ អត្ថោ. វចនការណន្តិ ‘‘សង្ឃាទិសេសោ’’តិ ឯវំ វចនេ ការណំ. សមុទាយេ និរុឡ្ហោ និកាយ-សទ្ទោ តទេកទេសេ បវត្តមានោបិ តាយ ឯវ រុឡ្ហិយា បវត្តតីតិ អាហ រុឡីសទ្ទេនាតិ. អថ វា កិញ្ចិ និមិត្តំ គហេត្វា សតិបិ អញ្ញស្មិំ តំនិមិត្តយុត្តេ កិស្មិញ្ចិទេវ វិសយេ សម្មុតិយា ចិរកាលតាវសេន និមិត្តវិរហេបិ បវត្តនិរុឡ្ហោ រុឡ្ហី នាម. យថា មហិយំ សេតីតិ មហិំសោ, គច្ឆតីតិ គោតិ, ឯវំ និកាយ-សទ្ទស្សបិ រុឡ្ហិភាវោ វេទិតព្ពោ. ឯកស្មិម្បិ វិសិដ្ឋេ សតិបិ សាមញ្ញា វិយ សមុទាយេ បវត្តវោហារោ អវយវេបិ បវត្តតីតិ អាហ អវយវេ សមូហវោហារេន វាតិ. នវមស្ស អធិប្បាយស្សាតិ វីមំសាធិប្បាយស្ស.

២៣៨-២៣៩. លោមា ឯតេសំ សន្តីតិ លោមសា, ពហុលោមាតិ វុត្តំ ហោតិ. អរោគោ ភវិស្សាមីតិ រាគបរិឡាហវូបសមតោ និរោគោ ភវិស្សាមិ. មោចនេនាតិ មោចនត្ថាយ ឧបក្កមករណេន. ឧបក្កមករណញ្ហេត្ថ មោចនន្តិ អធិប្បេតំ មោចេតិ ឯតេនាតិ កត្វា. ពីជំ ភវិស្សតីតិ ចោឡគ្គហណាទិកម្មំ សន្ធាយ វុត្តំ.

២៤០. ទ្វេ អាបត្តិសហស្សានីតិ ខណ្ឌចក្កាទិភេទំ អនាមសិត្វា វុត្តំ, ឥច្ឆន្តេន បន ខណ្ឌចក្កាទិភេទេនបិ អាបត្តិគណនា កាតព្ពា. មិស្សកចក្កន្តិ ឧភតោវឌ្ឍនកំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯត្ថ ច នីលញ្ច បីតកញ្ចាតិអាទិនា ឯកក្ខណេ អនេកវណ្ណានំ មោចនាធិប្បាយវចនំ យថាធិប្បាយេន មោចនំ ភវតុ វា មា វា, ឥមិនាបិ អធិប្បាយេន ឧបក្កមិត្វា មោចេន្តស្ស អាបត្តិ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ. ន ហិ ឯកស្មិំ ខណេ នីលាទីនំ សព្ពេសម្បិ មុត្តិ សម្ភវតិ. អញ្ញំ វទតីតិ អត្តនោ ទោសំ ឧជុំ វត្តុំ អសក្កោន្តោ បុន បុដ្ឋោ អញ្ញំ ភណតិ.

មោចនស្សាទោតិ មោចនស្ស បុព្ពភាគេ បវត្តអស្សាទោ. តេនេវ ‘‘មោចេតុំ អស្សាទោ មោចនស្សាទោ’’តិ វុត្តំ. គេហស្សិតបេមន្តិ ឯត្ថ គេហ-សទ្ទេន គេហេ ឋិតា មាតុភគិនីអាទយោ អជ្ឈត្តិកញាតកា គហិតា. តេសុ មាតុបេមាទិវសេន ឧប្បន្នោ សិនេហោ គេហស្សិតបេមំ, អញ្ញត្ថ បន គេហស្សិតបេមន្តិ បញ្ចកាមគុណិករាគោ វុច្ចតិ. សម្បយុត្តអស្សាទសីសេនាតិ រាគសម្បយុត្តសុខវេទនាមុខេន. ឯកេន បទេនាតិ គេហស្សិតបេម-បទេន.

តថេវាតិ មោចនស្សាទចេតនាយ ឯវ. បុព្ពភាគេ មោចនស្សាទវសេន កតប្បយោគំ អវិជហិត្វាវ សយិតត្តា ‘‘សចេ បន…បេ… សង្ឃាទិសេសោ’’តិ វុត្តំ. បុន សុទ្ធចិត្តេ ឧប្បន្នេ តស្ស បយោគស្ស បដិប្បស្សទ្ធត្តា ‘‘សុទ្ធចិត្តោ…បេ… អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ. ជគ្គនត្ថាយាតិ ធោវនត្ថាយ. អនោកាសន្តិ អង្គជាតប្បទេសំ.

២៦៣-២៦៤. គេហស្សិតកាមវិតក្កន្តិ បញ្ចកាមគុណសន្និស្សិតំ កាមវិតក្កំ. វត្ថិំ ទឡ្ហំ គហេត្វាតិ អង្គជាតស្ស អគ្គេ បស្សាវនិគ្គមនដ្ឋានេ ចម្មំ ទឡ្ហំ គហេត្វា. និមិត្តេ ឧបក្កមាភាវតោ ‘‘មោចនស្សាទាធិប្បាយស្សបិ មុត្តេ អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ.

២៦៥. ‘‘ឯហិ មេ ត្វំ, អាវុសោ, សាមណេរាតិ អាណត្តិយា អញ្ញេន កតោបិ បយោគោ អត្តនាវ កតោ នាម ហោតីតិ កត្វា អាបត្តិ វុត្តា. យទិ បន អនាណត្តោ សយមេវ ករោតិ, អង្គបារិបូរិយា អភាវតោ អនាបត្តី’’តិ វទន្តិ. សុត្តសាមណេរវត្ថុស្មិំ អសុចិម្ហិ មុត្តេបិ អង្គជាតស្ស គហណបច្ចយា ទុក្កដំ វុត្តំ, ន បន មុត្តបច្ចយា.

២៦៦. កាយត្ថម្ភនវត្ថុស្មិំ ចលនវសេន យថា អង្គជាតេបិ ឧបក្កមោ សម្ភវតិ, តថាបិ វិជម្ភិតត្តា អាបត្តិ វុត្តា. ‘‘បច្ឆតោ វា’’តិ វចនតោ ឧភោសុ បស្សេសុ កដិយំ ឩរុប្បទេសោបិ គហិតោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ, តស្មា ឧភោសុបិ បស្សេសុ ឋត្វា ឥមស្មិំ ឱកាសេ និមិត្តន្តិ ឧបនិជ្ឈាយន្តស្សបិ អាបត្តិយេវ. ‘‘អង្គជាត’’ន្តិ វចនតោ និមិត្តន្តិ បស្សាវមគ្គោវ វុត្តោ. ឧម្មីលននិមីលនវសេន បន ន ការេតព្ពោតិ ឧម្មីលននិមីលនប្បយោគវសឯន អាបត្តិភេទោ ន ការេតព្ពោតិ អត្ថោ. អនេកក្ខត្តុម្បិ ឧម្មីលេត្វា និមីលេត្វា ឧបនិជ្ឈាយន្តស្ស ឯកមេវ ទុក្កដន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អក្ខីនិ អវិប្ផន្ទេត្វា អភិមុខំ សម្បត្តស្ស មាតុគាមស្ស និមិត្តោលោកនេបិ អាបត្តិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ទារុធីតលិកលេបចិត្តានំ អង្គជាតុបនិជ្ឈានេបិ ទុក្កដ’’ន្តិ វទន្តិ.

២៦៧. បុប្ផាវលីតិ កីឡាវិសេសស្សាធិវចនំ. តំ កីឡន្តា នទីអាទីសុ ឆិន្នតដំ ឧទកេន ចិក្ខល្លំ កត្វា តត្ថ ឧភោ បាទេ បសារេត្វា និសិន្នា បបតន្តិ. ‘‘បុប្ផាវលិយ’’ន្តិបិ បាឋោ. បវេសេន្តស្សាតិ ទ្វិកម្មកត្តា វាលិកំ អង្គជាតន្តិ ឧភយត្ថាបិ ឧបយោគវចនំ កតំ. វាលិកន្តិ វាលិកាយាតិ អត្ថោ. ចេតនា, ឧបក្កមោ, មុច្ចនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ វេទិតព្ពានិ.

សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.