ទិព្ពចក្ខុញាណកថា

១៣. ចុតិយាតិ ចវនេ. ឧបបាតេតិ ឧបបជ្ជនេ. សមីបត្ថេ ចេតំ ភុម្មវចនំ, ចុតិក្ខណសាមន្តា ឧបបត្តិក្ខណសាមន្តា ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘យេ បន អាសន្នចុតិកា’’តិអាទិ. យេន ញាណេនាតិ យេន ទិព្ពចក្ខុញាណេន. ទិព្ពចក្ខុញាណេនេវ ហិ សត្តានំ ចុតិ ច ឧបបត្តិ ច ញាយតិ. បរិកម្មំ វត្តព្ពំ សិយាតិ ‘‘ទិព្ពចក្ខុញាណំ ឧប្បាទេតុកាមេន អាទិកម្មិកេន កុលបុត្តេន កសិណារម្មណំ អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានំ សព្ពាការេន អភិនីហារក្ខមំ កត្វា តេជោកសិណំ ឱទាតកសិណំ អាលោកកសិណន្តិ ឥមេសុ តីសុ កសិណេសុ អញ្ញតរំ អាសន្នំ កាតព្ពំ, ឧបចារជ្ឈានគោចរំ កត្វា វឌ្ឍេត្វា ឋបេតព្ព’’ន្តិអាទិនា ទិព្ពចក្ខុញាណស្ស បរិកម្មំ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ.

សោ អហន្តិ សោ កតចិត្តាភិនីហារោ អហំ. ទិព្ពសទិសត្តាតិ ទិវិ ភវន្តិ ទិព្ពំ, ទេវានំ បសាទចក្ខុ, តេន ទិព្ពេន ចក្ខុនា សទិសត្តាតិ អត្ថោ. ទិព្ពសទិសត្តាតិ ច ហីនូបមាទស្សនំ ទេវតានំ ទិព្ពចក្ខុតោបិ ឥមស្ស មហានុភាវត្តា. ឥទានិ តំ ទិព្ពសទិសត្តំ វិភាវេតុំ ‘‘ទេវតានញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សុចរិតកម្មនិព្ពត្តន្តិ សទ្ធាពហុលតាវិសុទ្ធទិដ្ឋិតាអានិសំសទស្សាវិតាទិសម្បត្តិយា សុដ្ឋុ ចរិតត្តា សុចរិតេន ទេវូបបត្តិជនកេន បុញ្ញកម្មេន និព្ពត្តំ. បិត្តសេម្ហរុហិរាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន វាតរោគាទីនំ សង្គហោ. អបលិពុទ្ធន្តិ អនុបទ្ទុតំ. បិត្តាទីហិ អនុបទ្ទុតត្តា កម្មស្ស ច ឧឡារតាយ ឧបក្កិលេសវិមុត្តិ វេទិតព្ពា. ឧបក្កិលេសទោសរហិតញ្ហិ កម្មំ តិណាទិទោសរហិតំ វិយ សស្សំ ឧឡារផលំ អនុបក្កិលិដ្ឋំ ហោតិ. ការណូបចារេន ចស្ស ផលំ តថា វោហរីយតិ យថា ‘‘សុក្កំ សុក្កវិបាក’’ន្តិ. ទូរេបីតិ បិ-សទ្ទេន សុខុមស្សបិ អារម្មណស្ស សម្បដិច្ឆនសមត្ថតំ សង្គណ្ហាតិ. បសាទចក្ខូតិ ចតុន្នំ មហាភូតានំ បសាទលក្ខណំ ចក្ខុ. វីរិយភាវនាពលនិព្ពត្តន្តិ វីរិយារម្ភវសេនេវ ឥជ្ឈនតោ សព្ពាបិ កុសលភាវនា វីរិយភាវនា, បធានសង្ខារសមន្នាគតា វា ឥទ្ធិបាទភាវនា វិសេសតោ វីរិយភាវនា, តស្សា អានុភាវេន និព្ពត្តំ វីរិយភាវនាពលនិព្ពត្តំ. ញាណមយំ ចក្ខុ ញាណចក្ខុ. តាទិសមេវាតិ ឧបក្កិលេសវិមុត្តតាយ ទូរេបិ សុខុមស្សបិ អារម្មណស្ស សម្បដិច្ឆនសមត្ថតាយ ច តំសទិសមេវ.

ទិព្ពវិហារវសេន បដិលទ្ធត្តាតិ ទិព្ពវិហារសង្ខាតានំ ចតុន្នំ ឈានានំ វសេន បដិលទ្ធត្តា. ឥមិនា ការណវសេនស្ស ទិព្ពភាវមាហ. ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតត្តាតិ អដ្ឋង្គសមន្នាគមេន ឧក្កំសគតំ បាទកជ្ឈានសង្ខាតំ ទិព្ពវិហារំ សន្និស្សាយ បវត្តត្តា, ទិព្ពវិហារបរិយាបន្នំ វា អត្តនា សម្បយុត្តំ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានំ និស្សាយ បច្ចយភូតំ សន្និស្សិតត្តាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អាលោកបរិគ្គហេន មហាជុតិកត្តាបិ ទិព្ពន្តិ កសិណាលោកានុគ្គហេន បត្តព្ពត្តា សយំ ញាណាលោកផរណភាវេន ច មហាជុតិកភាវតោបិ ទិព្ពន្តិ អត្ថោ. មហាជុតិកម្បិ ហិ ទិព្ពន្តិ វុច្ចតិ ‘‘ទិព្ពមិទំ ព្យម្ហ’’ន្តិអាទីសុ. មហាគតិកត្តាតិ មហនីយគមនត្តា, វិម្ហយនីយប្បវត្តិកត្តាតិ អត្ថោ. វិម្ហយនីយា ហិស្ស បវត្តិ តិរោកុដ្ដាទិគតរូបទស្សនតោ. តំ សព្ពន្តិ ‘‘ហេដ្ឋា វុត្តំ អត្ថបញ្ចកមបេក្ខិត្វា វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. កេចិ បន ‘‘ជុតិគតិអត្ថេសុបិ សទ្ទវិទូ ទិវុសទ្ទំ ឥច្ឆន្តីតិ មហាជុតិកត្តា មហាគតិកត្តាតិ ឥទមេវ ទ្វយំ សន្ធាយ វុត្តំ, តស្មា ‘សទ្ទសត្ថានុសារេន វេទិតព្ព’ន្តិ ឥទំ ទិព្ពតិ ជោតយតីតិ ទិព្ពំ, ទិព្ពតិ គច្ឆតិ អសជ្ជមានំ បវត្តតីតិ ទិព្ពន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. អាចរិយធម្មបាលត្ថេរោ បន –

‘‘ទិព្ពចក្ខុលាភាយ យោគិនោ បរិកម្មករណំ តប្បដិបក្ខាភិភវស្ស អត្ថតោ តស្ស វិជយិច្ឆា នាម ហោតិ, ទិព្ពចក្ខុលាភី ច ឥទ្ធិមា ទេវតានំ វចនគហណក្ខមនធម្មទានវសេន មហាមោគ្គល្លានត្ថេរាទយោ វិយ ទានគ្គហណលក្ខណេ វោហារេ ច បវត្តេយ្យាតិ ឯវំ វិហារវិជយិច្ឆាវោហារជុតិគតិសង្ខាតានំ អត្ថានំ វសេន ឥមស្ស អភិញ្ញាញាណស្ស ទិព្ពចក្ខុភាវសិទ្ធិតោ សទ្ទវិទូ ច តេសុ ឯវ អត្ថេសុ ទិវុសទ្ទំ ឥច្ឆន្តីតិ ‘តំ សព្ពំ សទ្ទសត្ថានុសារេន វេទិតព្ព’ន្តិ វុត្ត’’ន្តិ –

អាហ.

ទស្សនដ្ឋេនាតិ រូបទស្សនភាវេន. ចក្ខុនា ហិ សត្តា រូបំ បស្សន្តិ. យថា មំសចក្ខុ វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតំ សមវិសមំ អាចិក្ខន្តំ វិយ បវត្តតិ, ន តថា ឥទំ. ឥទំ បន សយមេវ តតោ សាតិសយំ ចក្ខុកិច្ចការីតិ អាហ ‘‘ចក្ខុកិច្ចករណេន ចក្ខុមិវាតិបិ ចក្ខូ’’តិ. ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិហេតុត្តាតិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ គណ្ហាតីតិ បរតោ ឧប្បត្តិយា អទស្សនតោ ‘‘ឯត្ថេ វាយំ សត្តោ ឧច្ឆិន្នោ, ឯវមិតរេបី’’តិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. នវសត្តបាតុភាវទិដ្ឋិំ គណ្ហាតីតិ ឈានលាភី អធិច្ចសមុប្បន្និកោ វិយ គណ្ហាតិ. យថា ហិ សោ អសញ្ញសត្តា ចវិត្វា ឥធូបបន្នោ បព្ពជិតោ សមានោ អភិញ្ញាលាភី ហុត្វា បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តោ ឥធូបបត្តិមេវ ទិស្វា តតោ បរំ អសញ្ញភវេ ឧប្បត្តិំ អនុស្សរិតុមសក្កោន្តោ ‘‘អហំ អធិច្ចសមុប្បន្នោ បុព្ពេ នាហោសិំ, សោម្ហិ ឯតរហិ អហុត្វា សត្តតាយ បរិណតោ, សេសាបិ សត្តា តាទិសាយេវា’’តិ អភិនវសត្តបាតុភាវទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ, ឯវមយម្បិ ឧបបាតមត្តមេវ ទិស្វា ចុតិំ អបស្សន្តោ នវសត្តបាតុភាវទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ.

ឥទានិ អញ្ញថាបិ វិសុទ្ធិការណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯកាទសឧបក្កិលេសវិរហតោ វា’’តិអាទិ. យថាហាតិ ឧបក្កិលេសសុត្តេ អាគតបាឡិំ និទស្សេតិ. តត្ថ ហិ អនុរុទ្ធោ នន្ទិយោ កិមិលោតិ ឥមេ តយោ កុលបុត្តេ អាមន្តេត្វា ធម្មំ ទស្សេន្តេន ‘‘អនុរុទ្ធា តុម្ហេ កិំ ឥមេហិ ន អាលុឡិស្សន្តិ, អហម្បិ ឥមេហិ ឧបាទាយ ឯកាទសហិ ឧបក្កិលេសេហិ អាលុឡិតបុព្ពោ’’តិ ទស្សេតុំ –

‘‘អហម្បិ សុទំ អនុរុទ្ធា បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធោ ពោធិសត្តោវ សមានោ ឱភាសញ្ចេវ សញ្ជានាមិ ទស្សនញ្ច រូបានំ, សោ ខោ បន មេ ឱភាសោ ន ចិរស្សេវ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ. តស្ស មយ្ហំ អនុរុទ្ធា ឯតទហោសិ ‘កោ នុ ខោ ហេតុ, កោ បច្ចយោ, យេន មេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបាន’ន្តិ. តស្ស មយ្ហំ អនុរុទ្ធា ឯតទហោសិ ‘វិចិកិច្ឆា ខោ មេ ឧទបាទិ, វិចិកិច្ឆាធិករណញ្ច មេ សមាធិ ចវិ, សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ, សោហំ តថា ករិស្សាមិ, យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតី’តិ.

‘‘សោ ខោ អហំ អនុរុទ្ធា អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ ឱភាសញ្ចេវ សញ្ជានាមិ ទស្សនញ្ច រូបានំ, សោ ខោ បន មេ ឱភាសោ ន ចិរស្សេវ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ. តស្ស មយ្ហំ អនុរុទ្ធា ឯតទហោសិ ‘កោ នុ ខោ ហេតុ, កោ បច្ចយោ, យេន មេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបាន’ន្តិ. តស្ស មយ្ហំ អនុរុទ្ធា ឯតទហោសិ ‘អមនសិការោ ខោ មេ ឧទបាទិ, អមនសិការាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិ ចវិ, សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ, សោហំ តថា ករិស្សាមិ, យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតិ ន អមនសិការោ’’’តិ –

អាទិនា (ម. និ. ៣.២៤១) ទេសនំ អារភិត្វា ឥទំ វុត្តំ ‘‘សោ ខោ អហំ អនុរុទ្ធា វិចិកិច្ឆា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោតិ ឥតិ វិទិត្វា’’តិអាទិ.

តត្ថ (ម. និ. អដ្ឋ. ៣.២៤១) វិចិកិច្ឆាតិ មហាសត្តស្ស អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទិព្ពចក្ខុនា នានាវិធានិ រូបានិ បស្សន្តស្ស ‘‘ឥទំ នុ ខោ កិ’’ន្តិ ឧប្បន្នា វិចិកិច្ឆា. មនសិការវសេន បន មេ រូបានិ ឧបដ្ឋហិំសុ, រូបានិ បស្សតោ វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា ឥទានិ កិញ្ចិ ន មនសិ ករិស្សាមីតិ តុណ្ហី ភវតិ, តំ តុណ្ហីភាវប្បត្តិំ សន្ធាយាហ ‘‘អមនសិការោ’’តិ. ថិនមិទ្ធន្តិ កិញ្ចិ អមនសិករោន្តស្ស ឧប្បន្នំ ថិនមិទ្ធំ. តថាភូតស្ស ហិ សវិប្ផារិកមនសិការស្ស អភាវតោ ថិនមិទ្ធំ ឧប្បជ្ជតិ. ឆម្ភិតត្តន្តិ ថិនមិទ្ធំ វិនោទេត្វា យថារទ្ធមនសិការវសេន ហិមវន្តាភិមុខំ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទានវរក្ខសអជគរាទយោ បស្សន្តស្ស ឧប្បន្នំ ឆម្ភិតត្តំ. ឧប្បិលន្តិ ‘‘មយា ទិដ្ឋភយំ បកតិយា ចក្ខុវិញ្ញាណេន ឱលោកិយមានំ ន បស្សតិ, អទិដ្ឋេ បរិកប្បិតសទិសេ កិំនាម ភយ’’ន្តិ ភយស្ស វិនោទនវសេន ចិន្តេន្តស្ស អត្តនោ បច្ចវេក្ខណាកោសល្លំ និស្សាយ ឧប្បន្នំ ឧប្បិលាវិតត្តំ. ទុដ្ឋុល្លន្តិ កាយាលសិយំ. ‘‘មយា ថិនមិទ្ធំ ឆម្ភិតត្តានំ វូបសមនត្ថំ គាឡ្ហំ វីរិយំ បគ្គហិតំ, តេន មេ ឧប្បិលសង្ខាតា ចិត្តសមាធិទូសិតា គេហស្សិតា ពលវបីតិ ឧប្បន្នា’’តិ វីរិយំ សិថិលំ ករោន្តស្ស ហិ កាយទុដ្ឋុល្លំ កាយទរថោ កាយាលសិយំ ឧទបាទិ.

អច្ចារទ្ធវីរិយន្តិ ‘‘មម វីរិយំ សិថិលំ ករោតោ ទុដ្ឋុល្លំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ បុន វីរិយំ បគ្គណ្ហតោ ឧប្បន្នំ អច្ចារទ្ធវីរិយំ. អតិលីនវីរិយន្តិ ‘‘មម វីរិយំ បគ្គណ្ហតោ ឯវំ ជាត’’ន្តិ បុន វីរិយំ សិថិលយតោ ឧប្បន្នំ អតិលីនវីរិយំ. អភិជប្បាតិ ទេវលោកាភិមុខំ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទេវសង្ឃំ បស្សតោ ឧប្បន្នា តណ្ហា. ‘‘ឯវំ មេ ហោតូ’’តិ ហិ អភិនិវិសនវសេន ជប្បតីតិ អភិជប្បា, តណ្ហា. នានត្តសញ្ញាតិ ‘‘មយ្ហំ ឯកជាតិកំ រូបំ មនសិករោន្តស្ស អភិជប្បា ឧប្បន្នា, នានាវិធំ រូបំ មនសិការំ ករិស្សាមី’’តិ កាលេន ទេវលោកាភិមុខំ កាលេន មនុស្សលោកាភិមុខំ វឌ្ឍេត្វា នានាវិធានិ រូបានិ មនសិករោតោ ឧប្បន្នា នានត្តសញ្ញា, នានត្តេ នានាសភាវេ សញ្ញាតិ នានត្តសញ្ញា. អតិនិជ្ឈាយិតត្តន្តិ ‘‘មយ្ហំ នានាវិធានិ រូបានិ មនសិករោន្តស្ស នានត្តសញ្ញា ឧទបាទិ, ឥដ្ឋំ វា អនិដ្ឋំ វា ឯកជាតិកមេវ រូបំ មនសិ ករិស្សាមី’’តិ តថា មនសិករោតោ ឧប្បន្នំ រូបានំ អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ, អតិវិយ ឧត្តរិ កត្វា និជ្ឈានំ បេក្ខនំ អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ. ឱភាសន្តិ បរិកម្មសមុដ្ឋិតំ ឱភាសំ. ន ច រូបានិ បស្សាមីតិ បរិកម្មោភាសមនសិការប្បសុតតាយ ទិព្ពចក្ខុនា រូបានិ ន បស្សាមិ. រូបានិ ហិ ខោ បស្សាមីតិ តេន បរិកម្មោភាសេន ផរិត្វា ឋិតដ្ឋានេ ទិព្ពចក្ខុនោ វិសយភូតានិ រូបគតានិ បស្សាមិ.

ឯវមាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន –

‘‘កេវលម្បិ រត្តិំ កេវលម្បិ ទិវំ កេវលម្បិ រត្តិន្ទិវំ តស្ស មយ្ហំ អនុរុទ្ធា ឯតទហោសិ ‘កោ នុ ខោ ហេតុ, កោ បច្ចយោ, យ្វាហំ ឱភាសញ្ហិ ខោ សញ្ជានាមិ, ន ច រូបានិ បស្សាមិ, រូបានិ ខោ បស្សាមិ, ន ច ឱភាសំ សញ្ជានាមិ កេវលម្បិ រត្តិំ កេវលម្បិ ទិវំ កេវលម្បិ រត្តិន្ទិវ’ន្តិ. តស្ស មយ្ហំ អនុរុទ្ធា ឯតទហោសិ ‘យស្មិញ្ហិ ខោ អហំ សមយេ រូបនិមិត្តំ អមនសិករិត្វា ឱភាសនិមិត្តំ មនសិ ករោមិ. ឱភាសញ្ហិ ខោ តស្មិំ សមយេ សញ្ជានាមិ, ន ច រូបានិ បស្សាមិ. យស្មិំ បនាហំ សមយេ ឱភាសនិមិត្តំ អមនសិករិត្វា រូបនិមិត្តំ មនសិ ករោមិ. រូបានិ ហិ ខោ តស្មិំ សមយេ បស្សាមិ, ន ច ឱភាសំ សញ្ជានាមិ កេវលម្បិ រត្តិំ កេវលម្បិ ទិវំ កេវលម្បិ រត្តិន្ទិវ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.២៤៣) –

ឯវមាទិបាឡិំ សង្គណ្ហាតិ.

មនុស្សានំ ឥទន្តិ មានុសកំ, មនុស្សានំ គោចរភូតំ រូបារម្មណំ. តទញ្ញស្ស បន ទិព្ពតិរោកុដ្ដសុខុមាទិភេទស្ស រូបស្ស ទស្សនតោ អតិក្កន្តមានុសកំ. ឯវរូបំ តញ្ច មនុស្សូបចារំ អតិក្កន្តំ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘មនុស្សូបចារំ អតិក្កមិត្វា រូបទស្សនេនា’’តិ. តត្ថ មនុស្សូបចារន្តិ មនុស្សេហិ ឧបចរិតព្ពដ្ឋានំ, បកតិយា ចក្ខុទ្វារេន គហេតព្ពំ វិសយន្តិ អធិប្បាយោ. ឯវំ វិសយមុខេន ទស្សេត្វា ឥទានិ វិសយិមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘មានុសកំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាបិ មំសចក្ខាតិក្កមោ តស្ស កិច្ចាតិក្កមេនេវ ទដ្ឋព្ពោ. ទិព្ពេន ចក្ខុនាតិ ទិព្ពចក្ខុញាណេនបិ ទដ្ឋុំ ន សក្កា ខណស្ស អតិឥត្តរតាយ អតិសុខុមតាយ កេសញ្ចិ រូបស្ស, អបិច ទិព្ពចក្ខុស្ស បច្ចុប្បន្នំ រូបារម្មណំ, តញ្ច បុរេជាតបច្ចយភូតំ, ន ច អាវជ្ជនបរិកម្មេហិ វិនា មហគ្គតស្ស បវត្តិ អត្ថិ, នាបិ ឧប្បជ្ជមានមេវ រូបំ អារម្មណបច្ចយោ ភវិតុំ សក្កោតិ, ភិជ្ជមានំ វា, តស្មា ចុតូបបាតក្ខណេ រូបំ ទិព្ពចក្ខុនា ទដ្ឋុំ ន សក្កាតិ សុវុត្តមេតំ.

យទិ ទិព្ពចក្ខុញាណំ រូបារម្មណមេវ, អថ កស្មា ‘‘សត្តេ បស្សាមី’’តិ វុត្តន្តិ? យេភុយ្យេន សត្តសន្តានគតរូបទស្សនតោ ឯវំ វុត្តំ. សត្តគហណស្ស វា ការណភាវតោ វោហារវសេន វុត្តន្តិបិ វទន្តិ. តេ ចវមានាតិ អធិប្បេតាតិ សម្ពន្ធោ. ឯវរូបេតិ ន ចុតូបបាតក្ខណសមង្គិនោតិ អធិប្បាយោ. មោហូបនិស្សយំ នាម កម្មំ និហីនំ និហីនផលំ ហោតីតិ អាហ ‘‘មោហនិស្សន្ទយុត្តត្តា’’តិ. មោហូបនិស្សយតា ច កុសលកម្មស្ស បុព្ពភាគេ មោហប្បវត្តិពហុលតាយ វេទិតព្ពា. តាយ បន មោហប្បវត្តិយា សំកិលិដ្ឋំ កុសលកម្មំ និហីនមេវ ជាតិអាទិំ និប្ផាទេតីតិ និហីនជាតិអាទយោ មោហស្ស និស្សន្ទផលានីតិ អាហ ‘‘ហីនានំ ជាតិកុលភោគាទីន’’ន្តិអាទិ. ហីឡិតេតិ គរហិតេ. ឱហីឡិតេតិ វិសេសតោ គរហិតេ. ឧញ្ញាតេតិ លាមកភាវេន ញាតេ. អវញ្ញាតេតិ វិសេសតោ លាមកភាវេន វិទិតេ. អមោហនិស្សន្ទយុត្តត្តាតិ ឯត្ថ អមោហោ សម្បយុត្តវសេន បុព្ពភាគវសេន ច បវត្តោ កថិតោ, តេន ច តិហេតុកបដិសន្ធិកេ ទស្សេតិ. តព្ពិបរីតេតិ តស្ស ហីឡិតាទិភាវស្ស វិបរីតេ, អហីឡិតេ អនោហីឡិតេ អនុញ្ញាតេ អនវញ្ញាតេ ចិត្តីកតេតិ អត្ថោ.

សុវណ្ណេតិ សុន្ទរវណ្ណេ. ទុព្ពណ្ណេតិ អសុន្ទរវណ្ណេ. សា បនាយំ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណតា យថាក្កមំ កម្មស្ស អទោសទោសូបនិស្សយតាយ ហោតីតិ អាហ ‘‘អទោសនិស្សន្ទយុត្តត្តា’’តិអាទិ. អទោសូបនិស្សយតា ច កម្មស្ស មេត្តាទីហិ បរិភាវិតសន្តានប្បវត្តិយា វេទិតព្ពា. អភិរូបេ វិរូបេតិ ឥទំ សណ្ឋានវសេន វុត្តំ. សណ្ឋានវចនោបិ ហិ វណ្ណសទ្ទោ ហោតិ ‘‘មហន្តំ ហត្ថិវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១៣៨) វិយ. បឋមំ វុត្តោ បន អត្ថោ វណ្ណវសេនេវ វុត្តោ. សុន្ទរំ គតិំ គតា សុគតាតិ អាហ ‘‘សុគតិគតេ’’តិ, សុគតិំ ឧបបន្នេតិ អត្ថោ. អលោភជ្ឈាសយា សត្តា វទញ្ញូ វិគតមច្ឆេរា អលោភូបនិស្សយេន កម្មុនា សុគតា សមិទ្ធា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘អលោភនិស្សន្ទយុត្តត្តា វា អឌ្ឍេ មហទ្ធនេ’’តិ. ទុក្ខំ គតិំ គតា ទុគ្គតាតិ អាហ ‘‘ទុគ្គតិគតេ’’តិ. លោភជ្ឈាសយា សត្តា លុទ្ធា មច្ឆរិនោ លោភូបនិស្សយេន កម្មុនា ទុគ្គតា ទុរូបា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘លោភនិស្សន្ទយុត្តត្តា វា ទលិទ្ទេ អប្បន្នបានេ’’តិ. ឧបចិតន្តិ ផលាវហភាវេន កតំ. យថា កតញ្ហិ កម្មំ ផលទានសមត្ថំ ហោតិ, តថា កតំ ឧបចិតំ. ចវមានេតិអាទីហិ ទិព្ពចក្ខុកិច្ចំ វុត្តន្តិ វិសយមុខេន វិសយិព្យាបារមាហ. បុរិមេហីតិ ‘‘ទិព្ពេន ចក្ខុនា’’តិអាទីនិ បទានិ សន្ធាយ វុត្តំ. អាទីហីតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ, តស្មា ‘‘ទិព្ពេន…បេ… បស្សាមី’’តិ ឥមេហិ ‘‘ចវមានេ’’តិអាទីហិ ច ទិព្ពចក្ខុកិច្ចំ វុត្តន្តិ អត្ថោ. ឥមិនា បន បទេនាតិ ‘‘យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាមី’’តិ ឥមិនា វាក្យេន. បជ្ជតិ ញាយតិ អត្ថោ ឥមិនាតិ ហិ បទំ វាក្យំ.

មហន្តំ ទុក្ខមនុភវមានេតិ ឯត្ថ ទិព្ពចក្ខុញាណេន រូបំ ទិស្វា តេសំ ទុក្ខានុភវនំ កាមាវចរចិត្តេនេវ ជានាតីតិ វេទិតព្ពំ. សោតិ នេរយិកសត្តេ បច្ចក្ខតោ ទិស្វា ឋិតោ ទិព្ពចក្ខុញាណលាភី. ឯវំ មនសិ ករោតីតិ តេសំ នេរយិកានំ និរយសំវត្តនិកស្ស កម្មស្ស ញាតុកាមតាវសេន បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ បរិកម្មវសេន មនសិ ករោតិ. កិំ នុ ខោតិអាទិ មនសិការវិធិទស្សនំ. ឯវំ បន បរិកម្មំ កត្វា បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋិតស្ស តំ កម្មំ អារម្មណំ កត្វា អាវជ្ជនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ និរុទ្ធេ ចត្តារិ បញ្ច វា ជវនានិ ជវន្តិ. យេសំ បុរិមានិ តីណិ ចត្តារិ វា បរិកម្មឧបចារានុលោមគោត្រភុនាមកានិ កាមាវចរានិ, ចតុត្ថំ បញ្ចមំ វា អប្បនាចិត្តំ រូបាវចរំ ចតុត្ថជ្ឈានិកំ, តត្ថ យំ តេន អប្បនាចិត្តេន សទ្ធិំ ឧប្បន្នំ ញាណំ, តំ យថាកម្មូបគញាណន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘វិសុំ បរិកម្មំ នត្ថី’’តិ ឥទំ បន ទិព្ពចក្ខុញាណេន វិនា យថាកម្មូបគញាណស្ស វិសុំ បរិកម្មំ នត្ថីតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ. ឯវញ្ចេតំ ឥច្ឆិតព្ពំ, អញ្ញថា យថាកម្មូបគញាណស្ស មហគ្គតភាវោ ឯវ ន សិយា. ទេវានំ ទស្សនេបិ ឯសេវ នយោ. នេរយិកទេវគ្គហណញ្ចេត្ថ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. អាកង្ខមានោ ហិ ទិព្ពចក្ខុលាភី អញ្ញគតិកេសុបិ ឯវំ បដិបជ្ជតិយេវ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘អបាយគ្គហណេន តិរច្ឆានយោនិំ ទីបេតី’’តិអាទិ, ‘‘សុគតិគ្គហណេន មនុស្សគតិបិ សង្គយ្ហតី’’តិ ច. តំ និរយសំវត្តនិយកម្មំ អារម្មណមេតស្សាតិ តំកម្មារម្មណំ. ផារុសកវនាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន ចិត្តលតាវនាទីនំ សង្គហោ.

យថា ចិមស្សាតិ យថា ច ឥមស្ស យថាកម្មូបគញាណស្ស វិសុំ បរិកម្មំ នត្ថិ, ឯវំ អនាគតំសញាណស្សបីតិ វិសុំ បរិកម្មាភាវញ្ច និទស្សេតិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘ទិព្ពចក្ខុបាទកានេវ ហិ ឥមានី’’តិ. តត្រាយមធិប្បាយោ – យថា ទិព្ពចក្ខុលាភី និរយាទិអភិមុខំ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា នេរយិកាទិកេ សត្តេ ទិស្វា តេហិ បុព្ពេ អាយូហិតំ និរយសំវត្តនិយាទិកំ កម្មំ តាទិសេន សមាទានេន តជ្ជេន ច មនសិការេន បរិក្ខតេ ចិត្តេ យាថាវតោ ជានាតិ, ឯវំ យស្ស យស្ស សត្តស្ស សមនន្តរំ អនាគតំ អត្តភាវំ ញាតុកាមោ, តំ តំ ឱទិស្ស អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា តេន តេន អតីតេ ឯតរហិ វា អាយូហិតំ តស្ស និព្ពត្តកំ កម្មំ យថាកម្មូបគញាណេន ទិស្វា តេន តេន និព្ពត្តេតព្ពំ អនាគតំ អត្តភាវំ ញាតុកាមោ តាទិសេន សមាទានេន តជ្ជេន ច មនសិការេន បរិក្ខតេ ចិត្តេ យាថាវតោ ជានាតិ. ឯស នយោ តតោ បរេសុបិ អត្តភាវេសុ. ឯតំ អនាគតំសញាណំ នាម. យស្មា ឯតំ ទ្វយំ ទិព្ពចក្ខុញាណេ សតិ ឯវ សិជ្ឈតិ, នាសតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥមានិ ទិព្ពចក្ខុនា សហេវ ឥជ្ឈន្តី’’តិ.

កាយេន ទុច្ចរិតំ, កាយតោ វា ឧប្បន្នំ ទុច្ចរិតន្តិ កាយេន ទុដ្ឋុ ចរិតំ, កាយតោ វា ឧប្បន្នំ កិលេសបូតិកត្តា ទុដ្ឋុ ចរិតំ កាយទុច្ចរិតន្តិ ឯវំ យថាក្កមំ យោជេតព្ពំ. កាយោតិ ចេត្ថ ចោបនកាយោ អធិប្បេតោ. កាយវិញ្ញត្តិវសេន បវត្តំ អកុសលំ កាយកម្មំ កាយទុច្ចរិតំ. យស្មិំ សន្តានេ កម្មំ កតុបចិតំ, អសតិ អាហារុបច្ឆេទេ វិបាការហសភាវស្ស អវិគច្ឆនតោ សោ តេន សហិតោយេវាតិ វត្តព្ពោតិ អាហ ‘‘សមន្នាគតាតិ សមង្គីភូតា’’តិ. អនត្ថកាមា ហុត្វាតិ ឯតេន មាតាបិតរោ វិយ បុត្តានំ, អាចរិយុបជ្ឈាយា វិយ ច និស្សិតកានំ អត្ថកាមា ហុត្វា គរហកា ឧបវាទកា ន ហោន្តីតិ ទស្សេតិ. គុណបរិធំសនេនាតិ វិជ្ជមានានំ គុណានំ វិទ្ធំសនេន, វិនាសនេនាតិ អត្ថោ. ននុ ច អន្តិមវត្ថុនាបិ ឧបវាទោ គុណបរិធំសនមេវាតិ? សច្ចមេតំ, គុណាតិ បនេត្ថ ឈានាទិវិសេសា ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អធិប្បេតាតិ សីលបរិធំសនំ វិសុំ គហិតំ. តេនាហ ‘‘នត្ថិ ឥមេសំ សមណធម្មោ’’តិអាទិ. សមណធម្មោតិ ច សីលសំយមំ សន្ធាយ វទតិ. ជានំ វាតិ យំ ឧបវទតិ, តស្ស អរិយភាវំ ជានន្តោ វា. អជានំ វាតិ អជានន្តោ វា. ជាននាជាននញ្ចេត្ថ អប្បមាណំ, អរិយភាវោ ឯវ បមាណំ. តេនាហ ‘‘ឧភយថាបិ អរិយូបវាទោវ ហោតី’’តិ. ‘‘អរិយោតិ បន អជានតោ អទុដ្ឋចិត្តស្សេវ តត្ថ អរិយគុណភាវំ បវេទេន្តស្ស គុណបរិធំសនំ ន ហោតីតិ តស្ស អរិយូបវាទោ នត្ថី’’តិ វទន្តិ. ភារិយំ កម្មន្តិ អានន្តរិយសទិសត្តា ភារិយំ កម្មំ, សតេកិច្ឆំ បន ហោតិ ខមាបនេន, ន អានន្តរិយំ វិយ អតេកិច្ឆំ.

តស្ស ច អាវិភាវត្ថន្តិ ភារិយាទិសភាវស្ស បកាសនត្ថំ. តំ ជិគុច្ឆីតិ តំ ថេរំ, តំ វា កិរិយំ ជិគុច្ឆិ. អតិច្ឆាតោតិ អតិវិយ ខុទាភិភូតោ. មហល្លកោតិ សមណានំ សារុប្បមសារុប្បំ, លោកសមុទាចារមត្តំ វា ន ជានាតីតិ អធិប្បាយេន វុត្តត្តា គុណបរិធំសនេន គរហតីតិ វេទិតព្ពំ. អម្ហាកំ លជ្ជិតព្ពកំ អកាសីតិ ‘‘សមណេន នាម ឯវំ កត’’ន្តិ វុត្តេ មយំ សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន សក្កោមាតិ អធិប្បាយោ. ជានន្តោ ឯវ ថេរោ ‘‘អត្ថិ តេ អាវុសោ ឥមស្មិំ សាសនេ បតិដ្ឋា’’តិ បុច្ឆិ. ឥតរោបិ សច្ចាភិសមយោ សាសនេ បតិដ្ឋាតិ អាហ ‘‘សោតាបន្នោ អហ’’ន្តិ. ថេរោ តំ ករុណាយមានោ ‘‘ខីណាសវោ តយា ឧបវទិតោ’’តិ អត្តានំ អាវិ អកាសិ. តេនស្ស តំ បាកតិកំ អហោសីតិ តេន អស្ស តំ កម្មំ មគ្គាវរណំ នាហោសីតិ អធិប្បាយោ. បុព្ពេវ បន សោតាបន្នត្តា អបាយគាមីនំ សុប្បហីនភាវតោ សគ្គាវរណមស្ស កាតុមសមត្ថមេវ តំ កម្មំ. អត្តនា វុឌ្ឍតរោ ហោតីតិ ឯត្ថ ‘‘ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា ខមាបេតព្ពោ’’តិ វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តំ. សោតាបន្នសកទាគាមិនោ ទោសេនបិ នក្ខមន្តិ, សេសអរិយា វា តស្ស អត្ថកាមា ហុត្វា អាយតិំ សំវរណត្ថាយ ន ខមាបេយ្យុន្តិ អាហ ‘‘សចេ សោ នក្ខមតី’’តិ. អត្តនា វុឌ្ឍតរោ ហោតិ, ឋិតកេនេវាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា’’តិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៤១១) វុត្តំ. ឯវញ្ហិ តត្ថ វុត្តំ –

‘‘សចេ ទិសាបក្កន្តោ ហោតិ, សយំ វា គន្ត្វា សទ្ធិវិហារិកេ វា បេសេត្វា ខមាបេតព្ពោ. សចេ នាបិ គន្តុំ, ន បេសេតុំ សក្កា ហោតិ, យេ តស្មិំ វិហារេ ភិក្ខូ វសន្តិ, តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា សចេ នវកតរា ហោន្តិ, ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា, សចេ វុឌ្ឍតរា, វុឌ្ឍេសុ វុត្តនយេនេវ បដិបជ្ជិត្វា ‘អហំ, ភន្តេ, អសុកំ នាម អាយស្មន្តំ ឥទញ្ចិទញ្ច អវចំ, ខមតុ មេ សោ អាយស្មា’តិ វត្វា ខមាបេតព្ពំ. សម្មុខា អខមន្តេបិ ឯតទេវ កាតព្ព’’ន្តិ.

ឥទំ បន បរម្បិ តត្ថ (វិសុទ្ធិ. ២.៤១១) វុត្តំ –

‘‘សចេ ឯកចារិកភិក្ខុ ហោតិ, នេវស្ស វសនដ្ឋានំ, ន គតដ្ឋានំ បញ្ញាយតិ, ឯកស្ស បណ្ឌិតស្ស ភិក្ខុនោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘អហំ, ភន្តេ, អសុកំ នាម អាយស្មន្តំ ឥទញ្ចិទញ្ច អវចំ, តំ មេ អនុស្សរតោ អនុស្សរតោ វិប្បដិសារោ ហោតិ, កិំ ករោមី’តិ វត្តព្ពំ. សោ វក្ខតិ ‘តុម្ហេ មា ចិន្តយិត្ថ, ថេរោ តុម្ហាកំ ខមតិ, ចិត្តំ វូបសមេថា’តិ. តេនបិ អរិយស្ស គតទិសាភិមុខេន អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ‘ខមតូ’តិ វត្តព្ព’’ន្តិ.

បរិនិព្ពុតមញ្ចដ្ឋានន្តិ បូជាករណដ្ឋានំ សន្ធាយាហ. បាកតិកមេវ ហោតីតិ ឯវំ កតេ អត្តនោ ចិត្តំ បសីទតីតិ តំ កម្មំ សគ្គាវរណំ មគ្គាវរណញ្ច ន ហោតីតិ អធិប្បាយោតិ កេចិ វទន្តិ. ចរិយាបិដកេ មាតង្គចរិតសំវណ្ណនាយំ (ចរិយា. អដ្ឋ. ២.៦៤) –

‘‘បារមិតាបរិភាវនសមិទ្ធាហិ នានាសមាបត្តិវិហារបរិបូរិតាហិ សីលទិដ្ឋិសម្បទាហិ សុសង្ខតសន្តានេ មហាករុណាធិវាសេ មហាសត្តេ អរិយូបវាទកម្មអភិសបសង្ខាតំ ផរុសវចនំ សំយុត្តំ មហាសត្តស្ស ខេត្តវិសេសភាវតោ តស្ស ច អជ្ឈាសយផរុសតាយ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ ហុត្វា សចេ សោ មហាសត្តំ ន ខមាបេតិ, សត្តមេ ទិវសេ វិបច្ចនសភាវំ ជាតំ. ខមាបិតេ បន មហាសត្តេ បយោគសម្បត្តិយា វិបាកស្ស បដិពាហិតត្តា អវិបាកធម្មតំ អាបជ្ជិ អហោសិកម្មភាវតោ. អយញ្ហិ អរិយូបវាទបាបស្ស ទិដ្ឋធម្មវេទនីយស្ស ច ធម្មតា’’តិ –

អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វុត្តត្តា ឯវំ ខមាបិតេ តំ កម្មំ បយោគសម្បត្តិយា វិបាកស្ស បដិពាហិតត្តា អហោសិកម្មភាវេន អវិបាកធម្មតំ អាបន្នន្តិ នេវ សគ្គាវរណំ ន មោក្ខាវរណញ្ច ហោតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ គហេតព្ពោ.

វិបរីតំ ទស្សនមេតេសន្តិ វិបរីតទស្សនា. សមាទាតព្ពដ្ឋេន សមាទានានិ, កម្មានិ សមាទានានិ យេសំ តេ កម្មសមាទានា, មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេន កម្មសមាទានា មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា, ហេតុអត្ថំ វា អន្តោគធំ កត្វា មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេន បរេ កម្មេសុ សមាទាបកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា. តយិមំ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេនា’’តិអាទិមាហ. យេ ច…បេ… សមាទបេន្តិ, តេបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានាតិ យោជេតព្ពំ. សីលសម្បន្នោតិអាទិ បរិបក្កិន្ទ្រិយស្ស មគ្គសមង្គិនោ វសេន វុត្តំ, អគ្គមគ្គដ្ឋេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. អថ វា អគ្គមគ្គបរិយាបន្នា ឯវ សីលាទយោ វេទិតព្ពា. អគ្គមគ្គដ្ឋស្ស ហិ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ឯកំសិកា អញ្ញារាធនា, ឥតរេសំ អនេកំសិកា. អញ្ញន្តិ អរហត្តំ. ឯវំសម្បទមិទន្តិ ឯត្ថ សម្បជ្ជនំ សម្បទា, និប្ផត្តិ, ឯវំ អវិរជ្ឈនកនិប្ផត្តិកន្តិ អត្ថោ, យថា តំ អវស្សម្ភាវី, ឯវមិទម្បីតិ វុត្តំ ហោតិ. យថា ហិ មគ្គានន្តរំ អវិរជ្ឈិត្វាវ ផលំ និព្ពត្តំ, ឯវមេតំ ឥមស្សបិ បុគ្គលស្ស ចុតិអនន្តរំ អវិរជ្ឈិត្វាវ និរយេ បដិសន្ធិ ហោតីតិ ទស្សេតិ. សកលស្មិញ្ហិ ពុទ្ធវចនេ ន ឥមាយ ឧបមាយ គាឡ្ហតរំ កត្វា វុត្តឧបមា អត្ថិ. តំ វាចំ អប្បហាយាតិអាទីសុ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៤៩) អរិយូបវាទំ សន្ធាយ ‘‘បុន ឯវរូបិំ វាចំ ន វក្ខាមី’’តិ វទន្តោ វាចំ បជហតិ នាម, ‘‘បុន ឯវរូបំ ចិត្តំ ន ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ ចិន្តេន្តោ ចិត្តំ បជហតិ នាម, ‘‘បុន ឯវរូបិំ ទិដ្ឋិំ ន គណ្ហិស្សាមី’’តិ បជហន្តោ ទិដ្ឋិំ បជហតិ នាម. តថា អករោន្តោ នេវ បជហតិ ន បដិនិស្សជ្ជតិ. យថាភតំ និក្ខិត្តោ ឯវំ និរយេតិ យថា និរយបាលេហិ អាហរិត្វា និរយេ ឋបិតោ, ឯវំ និរយេ ឋបិតោយេវ, នាស្ស និរយូបបត្តិយា កោចិ វិពន្ធោ. តត្រាយំ យុត្តិ – និរយូបគោ អរិយូបវាទី តទាទាយកស្ស អវិជហនតោ សេយ្យថាបិ មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ. ឯត្ថ ច ‘‘តំ វាចំ អប្បហាយា’’តិ ឯវមាទិវចនេន តទាទាយកស្ស អប្បហានេនេវ អរិយូបវាទោ អន្តរាយិកោ អនត្ថាវហោវ, បហានេន បន អច្ចយំ ទេសេត្វា ខមាបនេន ន អន្តរាយិកោ អនត្ថាវហោ យថា តំ វុដ្ឋិតា ទេសិតា ច អាបត្តីតិ ទស្សេតិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេន អកត្តព្ពំ នាម បាបំ នត្ថិ, យតោ សំសារខាណុភាវោបិ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមានិ, ភិក្ខវេ, វជ្ជានី’’តិ.

‘‘ឧច្ឆិន្នភវនេត្តិកោ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស កាយោ តិដ្ឋតិ (ទី. និ. ១. ១៤៧), អយញ្ចេវ កាយោ ពហិទ្ធា ច នាមរូប’’ន្តិ ច ឯវមាទីសុ វិយ ឥធ កាយ-សទ្ទោ ខន្ធបញ្ចកវិសយោតិ អាហ ‘‘កាយស្ស ភេទាតិ ឧបាទិន្នក្ខន្ធបរិច្ចាគា’’តិ. អវីតរាគស្ស មរណតោ បរំ នាម ភវន្តរូបាទានមេវាតិ អាហ ‘‘បរំ មរណាតិ តទនន្តរំ អភិនិព្ពត្តក្ខន្ធគ្គហណេ’’តិ. យេន តិដ្ឋតិ, តស្ស ឧបច្ឆេទេនេវ កាយោ ភិជ្ជតីតិ អាហ ‘‘កាយស្ស ភេទាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទា’’តិ. ឯតិ ឥមស្មា សុខន្តិ អយោ, បុញ្ញន្តិ អាហ ‘‘បុញ្ញសម្មតា អយា’’តិ. អាយន្តិ ឯតស្មា សុខានីតិ អាយោ, បុញ្ញកម្មាទីនំ សុខសាធនំ. តេនាហ ‘‘សុខានំ វា អាយស្ស អភាវា’’តិ. វិវសាតិ កម្មស្ស វសេ វត្តនតោ អត្តនោ វសេ វត្តិតុំ ន សក្កោន្តីតិ វិគតោ វសោ ឯតេសន្តិ វិវសា, អវសវត្តិនោតិ អត្ថោ. ឥយតិ អស្សាទីយតីតិ អយោ, អស្សាទោតិ អាហ ‘‘អស្សាទសញ្ញិតោ អយោ’’តិ.

នាគរាជាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន សុបណ្ណាទីនំ សង្គហោ. អសុរសទិសន្តិ បេតាសុរសទិសំ. សោ ហីតិ សោ អសុរកាយោ. សព្ពសមុស្សយេហីតិ សព្ពេហិ សម្បត្តិសមុស្សយេហិ, សព្ពសម្បត្តិរាសិតោតិ វុត្តំ ហោតិ. វុត្តវិបរិយាយេនាតិ ‘‘សុដ្ឋុ ចរិតំ, សោភនំ វា ចរិតំ អនវជ្ជត្តាតិ សុចរិត’’ន្តិអាទិនា កាយទុច្ចរិតេនាតិអាទីនំ បទានំ វុត្តស្ស អត្ថស្ស វិបរិយាយេន. ‘‘ឥតោ ភោ សុគតិំ គច្ឆា’’តិ (ឥតិវុ. ៨៣) វចនតោ មនុស្សគតិបិ សុគតិយេវាតិ អាហ ‘‘សុគតិគ្គហណេន មនុស្សគតិបិ សង្គយ្ហតី’’តិ. សេសមេត្ថ វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថតោ ច សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ទិព្ពចក្ខុញាណកថា និដ្ឋិតា.