វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា

១. សេយ្យថិទន្តិ តំ កតមំ, តំ កថន្តិ វា អត្ថោ. អនិយមនិទ្ទេសវចនន្តិ នត្ថិ ឯតស្ស និយមោតិ អនិយមោ, និទ្ទិសីយតិ អត្ថោ ឯតេនាតិ និទ្ទេសោ, វុច្ចតិ ឯតេនាតិ វចនំ, និទ្ទេសោយេវ វចនំ និទ្ទេសវចនំ, អនិយមស្ស និទ្ទេសវចនំ អនិយមនិទ្ទេសវចនំ, បឋមំ អនិយមិតស្ស សមយស្ស និទ្ទេសវចនន្តិ អត្ថោ. ‘‘យេនាតិ អវត្វា តេនាតិ វុត្តត្តា អនិយមំ កត្វា និទ្ទិដ្ឋវចនំ អនិយមនិទ្ទេសវចន’’ន្តិបិ វទន្តិ. យំតំសទ្ទានំ និច្ចសម្ពន្ធភាវតោ អាហ ‘‘តស្ស សរូបេន អវុត្តេនបី’’តិអាទិ. តត្ថ តស្សាតិ ‘‘តេនា’’តិ ឯតស្ស. សរូបេន អវុត្តេនបីតិ ‘‘យេនា’’តិ ឯវំ សរូបតោ បាឡិយំ អវុត្តេនបិ. អត្ថតោ សិទ្ធេនាតិ បរភាគេ សារិបុត្តត្ថេរស្ស ឧប្បជ្ជនកបរិវិតក្កសង្ខាតអត្ថតោ សិទ្ធេន. បរិវិតក្កេ ហិ សិទ្ធេ យេន សមយេន បរិវិតក្កោ ឧទបាទីតិ ឥទំ អត្ថតោ សិទ្ធមេវ ហោតិ. តេនេវាហ ‘‘អបរភាគេ ហិ វិនយបញ្ញត្តិយាចនហេតុភូតោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស បរិវិតក្កោ សិទ្ធោ’’តិអាទិ. ‘‘តេនា’’តិ វត្វា តតោ តទត្ថមេវ ‘‘យេនា’’តិ អត្ថតោ វុច្ចមានត្តា ‘‘យេនា’’តិ អយំ ‘‘តេនា’’តិ ឯតស្ស បដិនិទ្ទេសោ នាម ជាតោ. បដិនិទ្ទេសោតិ ច វិត្ថារនិទ្ទេសោតិ អត្ថោ.

អបរភាគេ ហីតិ ឯត្ថ ហិ-សទ្ទោ ហេតុម្ហិ, យស្មាតិ អត្ថោ. វិនយបញ្ញត្តិយាចនហេតុភូតោតិ ‘‘ឯតស្ស ភគវា កាលោ, ឯតស្ស សុគត កាលោ, យំ ភគវា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេយ្យ, ឧទ្ទិសេយ្យ បាតិមោក្ខំ. យថយិទំ ព្រហ្មចរិយំ អទ្ធនិយំ អស្ស ចិរដ្ឋិតិក’’ន្តិ ឯវំ បវត្តស្ស វិនយបញ្ញត្តិយាចនស្ស ការណភូតោតិ អត្ថោ. បរិវិតក្កោតិ ‘‘កតមេសានំ ខោ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ព្រហ្មចរិយំ ន ចិរដ្ឋិតិកំ អហោសិ, កតមេសានំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ព្រហ្មចរិយំ ចិរដ្ឋិតិកំ អហោសី’’តិ ឯវំ បវត្តោ បរិវិតក្កោ. យំតំសទ្ទានំ និច្ចសម្ពន្ធោតិ អាហ ‘‘តស្មា យេន សមយេនា’’តិអាទិ. បុព្ពេ វា បច្ឆា វា អត្ថតោ សិទ្ធេនាតិ បុព្ពេ វា បច្ឆា វា ឧប្បន្នអត្ថតោ សិទ្ធេន. បដិនិទ្ទេសោ កត្តព្ពោតិ ឯតស្ស ‘‘យទិទ’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. ‘‘បដិនិទ្ទេសោ កត្តព្ពោ’’តិ យទិទំ យំ ឥទំ វិធានំ, អយំ សព្ពស្មិំ វិនយេ យុត្តីតិ អត្ថោ. អថ វា ‘‘បដិនិទ្ទេសោ កត្តព្ពោ’’តិ យទិទំ យា អយំ យុត្តិ, អយំ សព្ពស្មិំ វិនយេ យុត្តីតិ អត្ថោ.

តត្រិទំ មុខមត្តនិទស្សនន្តិ តស្សា យថាវុត្តយុត្តិយា បរិទីបនេ ឥទំ មុខមត្តនិទស្សនំ, ឧបាយមត្តនិទស្សនន្តិ អត្ថោ. មុខំ ទ្វារំ ឧបាយោតិ ហិ អត្ថតោ ឯកំ. ‘‘តេន ហិ ភិក្ខវេ ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេស្សាមី’’តិ បាឡិំ ទស្សេត្វា តត្ថ បដិនិទ្ទេសមាហ ‘‘យេន សុទិន្នោ’’តិអាទិនា. តេនាតិ ហេតុអត្ថេ ករណវចនត្តា តស្ស បដិនិទ្ទេសោបិ តាទិសោយេវាតិ អាហ ‘‘យស្មា បដិសេវី’’តិ. បុព្ពេ អត្ថតោ សិទ្ធេនាតិ បុព្ពេ ឧប្បន្នមេថុនធម្មបដិសេវនសង្ខាតអត្ថតោ សិទ្ធេន. បច្ឆា អត្ថតោ សិទ្ធេនាតិ រញ្ញា អទិន្នំ ទារូនំ អាទិយនសង្ខាតបច្ឆាឧប្បន្នអត្ថតោ សិទ្ធេន. សមយសទ្ទោតិ ឯតស្ស ‘‘ទិស្សតី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ.

សមវាយេតិ បច្ចយសាមគ្គិយំ, ការណសមវាយេតិ អត្ថោ. ខណេតិ ឱកាសេ. អស្សាតិ អស្ស សមយសទ្ទស្ស សមវាយោ អត្ថោតិ សម្ពន្ធោ. អប្បេវ នាម ស្វេបិ ឧបសង្កមេយ្យាម កាលញ្ច សមយញ្ច ឧបាទាយាតិ ឯត្ថ កាលោ នាម ឧបសង្កមនស្ស យុត្តបយុត្តកាលោ. សមយោ នាម តស្សេវ បច្ចយសាមគ្គី, អត្ថតោ តទនុរូបំ សរីរពលញ្ចេវ តប្បច្ចយបរិស្សយាភាវោ ច. ឧបាទានំ នាម ញាណេន តេសំ គហណំ សល្លក្ខណំ, តស្មា កាលញ្ច សមយញ្ច បញ្ញាយ គហេត្វា ឧបធារេត្វាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សចេ អម្ហាកំ ស្វេ គមនស្ស យុត្តកាលោ ភវិស្សតិ, កាយេ ពលមត្តា ចេវ ផរិស្សតិ, គមនបច្ចយា ច អញ្ញោ អផាសុវិហារោ ន ភវិស្សតិ, អថេតំ កាលញ្ច គមនការណសមវាយសង្ខាតំ សមយញ្ច ឧបធារេត្វា អបិ ឯវ នាម ស្វេ អាគច្ឆេយ្យាមាតិ.

ខណោតិ ឱកាសោ. តថាគតុប្បាទាទិកោ ហិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស ឱកាសោ តប្បច្ចយបដិលាភហេតុត្តា, ខណោ ឯវ ច សមយោ. យោ ខណោតិ ច សមយោតិ ច វុច្ចតិ, សោ ឯកោវាតិ ហិ អត្ថោ. មហាសមយោតិ មហាសមូហោ. បវុទ្ធំ វនំ បវនំ, តស្មិំ បវនស្មិំ, វនសណ្ឌេតិ អត្ថោ. សមយោបិ ខោ តេ ភទ្ទាលិ អប្បដិវិទ្ធោ អហោសីតិ ឯត្ថ សមយោតិ សិក្ខាបទបូរណស្ស ហេតុ. ភទ្ទាលីតិ តស្ស ភិក្ខុនោ នាមំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ភទ្ទាលិ តយា បដិវិជ្ឈិតព្ពយុត្តកំ ឯតំ ការណំ អត្ថិ, តម្បិ តេ ន បដិវិទ្ធំ ន សល្លក្ខិតន្តិ. កិំ តំ ការណន្តិ អាហ ‘‘ភគវា ខោ’’តិអាទិ.

ឧគ្គាហមានោ តិអាទីសុ មានោតិ តស្ស បរិព្ពាជកស្ស បកតិនាមំ, កិញ្ចិ កិញ្ចិ បន ឧគ្គហេតុំ សមត្ថតាយ ‘‘ឧគ្គាហមានោ’’តិ នំ សញ្ជានន្តិ, តស្មា ‘‘ឧគ្គាហមានោ’’តិ វុច្ចតិ. សមណមុណ្ឌិកាយ បុត្តោ សមណមុណ្ឌិកាបុត្តោ. សោ កិរ ទេវទត្តស្ស ឧបដ្ឋាកោ. សមយំ ទិដ្ឋិំ បវទន្តិ ឯត្ថាតិ សមយប្បវាទកោ, តស្មិំ សមយប្បវាទកេ, ទិដ្ឋិប្បវាទកេតិ អត្ថោ. តស្មិំ កិរ ឋានេ ចង្កីតារុក្ខបោក្ខរសាតិបភុតយោ ព្រាហ្មណា និគណ្ឋាចេលកបរិព្ពាជកាទយោ ច បរិព្ពាជកា សន្និបតិត្វា អត្តនោ អត្តនោ សមយំ ទិដ្ឋិំ បវទន្តិ កថេន្តិ ទីបេន្តិ, តស្មា សោ អារាមោ ‘‘សមយប្បវាទកោ’’តិ វុច្ចតិ, ស្វេវ តិន្ទុកាចីរសង្ខាតាយ តិម្ពរុរុក្ខបន្តិយា បរិក្ខិត្តត្តា ‘‘តិន្ទុកាចីរ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឯកា សាលា ឯត្ថាតិ ឯកសាលកោ. យស្មា បនេត្ថ បឋមំ ឯកា សាលា កតា អហោសិ, បច្ឆា មហាបុញ្ញំ បោដ្ឋបាទបរិព្ពាជកំ និស្សាយ ពហូ សាលា កតា, តស្មា តមេវ ឯកំ សាលមុបាទាយ លទ្ធនាមវសេន ‘‘ឯកសាលកោ’’តិ វុច្ចតិ. មល្លិកាយ បន បសេនទិរញ្ញោ ទេវិយា ឧយ្យានភូតោ សោ បុប្ផផលសញ្ឆន្នោ អារាមោតិ កត្វា ‘‘មល្លិកាយ អារាមោ’’តិ សង្ខ្យំ គតោ. តស្មិំ សមយប្បវាទកេ តិន្ទុកាចីរេ ឯកសាលកេ មល្លិកាយ អារាមេ. បដិវសតីតិ តស្មិំ វាសផាសុតាយ វសតិ.

ទិដ្ឋេ ធម្មេតិ បច្ចក្ខេ អត្តភាវេ. អត្ថោតិ វុឌ្ឍិ. សម្បរាយិកោតិ កម្មកិលេសវសេន សម្បរេតព្ពតោ សម្បាបុណិតព្ពតោ សម្បរាយោ, បរលោកោ. តត្ថ និយុត្តោ សម្បរាយិកោ, បរលោកត្ថោ. អត្ថាភិសមយាតិ យថាវុត្តឧភយត្ថសង្ខាតហិតបដិលាភា. សម្បរាយិកោបិ ហិ អត្ថោ ការណស្ស និប្ផន្នត្តា បដិលទ្ធោ នាម ហោតីតិ តមត្ថទ្វយំ ឯកតោ កត្វា ‘‘អត្ថាភិសមយា’’តិ វុត្តំ. ធិយា បញ្ញាយ រាតិ គណ្ហាតីតិ ធីរោ. អថ វា ធី បញ្ញា ឯតស្ស អត្ថីតិ ធីរោ.

សម្មា មានាភិសមយាតិ មានស្ស សម្មា បហានេន. សម្មាតិ ឥមិនា មានស្ស អគ្គមគ្គញាណេន សមុច្ឆេទប្បហានំ វុត្តំ. ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោតិអាទីសុ ទុក្ខសច្ចស្ស បីឡនំ តំសមង្គិនោ ហិំសនំ អវិប្ផារិកតាករណំ, បីឡនមេវ អត្ថោ បីឡនដ្ឋោ, ត្ថការស្ស ដ្ឋការំ កត្វា វុត្តំ. ឯវំ សេសេសុបិ. សមេច្ច បច្ចយេហិ កតភាវោ សង្ខតដ្ឋោ. សន្តាបោ ទុក្ខទុក្ខតាទិវសេន សន្តាបនំ បរិទហនំ. វិបរិណាមោ ជរាយ មរណេន ចាតិ ទ្វិធា វិបរិណាមេតព្ពតា. អភិសមេតព្ពោ បដិវិជ្ឈិតព្ពោតិ អភិសមយោ, អភិសមយោវ អត្ថោ អភិសមយដ្ឋោ, បីឡនាទីនិ. តានិ ហិ អភិសមេតព្ពភាវេន ឯកីភាវំ ឧបនេត្វា ‘‘អភិសមយដ្ឋោ’’តិ វុត្តានិ, អភិសមយស្ស វា បដិវេធស្ស វិសយភូតោ អត្ថោ អភិសមយដ្ឋោតិ តានេវ បីឡនាទីនិ អភិសមយស្ស វិសយភាវូបគមនសាមញ្ញតោ ឯកត្តេន វុត្តានិ.

ឯត្ថ ច ឧបសគ្គានំ ជោតកមត្តត្តា តស្ស តស្ស អត្ថស្ស វាចកោ សមយសទ្ទោ ឯវាតិ សមយសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេបិ សឧបសគ្គោ អភិសមយសទ្ទោ វុត្តោ. តត្ថ សហការីការណសន្និជ្ឈំ សមេតិ សមវេតីតិ សមយោ, សមវាយោ. សមេតិ សមាគច្ឆតិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ ឯត្ថ តទាធារបុគ្គលេហីតិ សមយោ, ខណោ. សមេន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វា សំគច្ឆន្តិ ធម្មា សហជាតធម្មេហិ ឧប្បាទាទីហិ វាតិ សមយោ, កាលោ. ធម្មប្បវត្តិមត្តតាយ អត្ថតោ អភូតោបិ ហិ កាលោ ធម្មប្បវត្តិយា អធិករណំ ការណំ វិយ ច បរិកប្បនាមត្តសិទ្ធេន រូបេន វោហរីយតិ. សមំ, សហ វា អវយវានំ អយនំ បវត្តិ អវដ្ឋានន្តិ សមយោ, សមូហោ យថា ‘‘សមុទាយោ’’តិ. អវយវេន សហាវដ្ឋានមេវ ហិ សមូហោ. បច្ចយន្តរសមាគមេ ឯតិ ផលំ ឯតស្មា ឧប្បជ្ជតិ បវត្តតិ ចាតិ សមយោ, ហេតុ យថា ‘‘សមុទយោ’’តិ. សមេតិ សំយោជនភាវតោ សម្ពន្ធោ ឯតិ អត្តនោ វិសយេ បវត្តតិ, ទឡ្ហគ្គហណភាវតោ វា តំសំយុត្តា អយន្តិ បវត្តន្តិ សត្តា យថាភិនិវេសំ ឯតេនាតិ សមយោ, ទិដ្ឋិ. ទិដ្ឋិសំយោជនេន ហិ សត្តា អតិវិយ ពជ្ឈន្តិ. សមិតិ សង្គតិ សមោធានន្តិ សមយោ, បដិលាភោ. សមស្ស និរោធស្ស យានំ, សម្មា វា យានំ អបគមោ អប្បវត្តីតិ សមយោ, បហានំ. ញាណេន អភិមុខំ សម្មា ឯតព្ពោ អធិគន្តព្ពោតិ អភិសមយោ, ធម្មានំ អវិបរីតោ សភាវោ. អភិមុខភាវេន សម្មា ឯតិ គច្ឆតិ ពុជ្ឈតីតិ អភិសមយោ, ធម្មានំ យថាភូតសភាវាវពោធោ. ឯវំ តស្មិំ តស្មិំ អត្ថេ សមយសទ្ទស្ស បវត្តិ វេទិតព្ពា.

ននុ ច អត្ថមត្តំ បដិច្ច សទ្ទា អភិនិវិសន្តិ, ន ឯកេន សទ្ទេន អនេកេ អត្ថា អភិធីយន្តីតិ? សច្ចមេតំ សទ្ទវិសេសេ អបេក្ខិតេ. សទ្ទវិសេសេ ហិ អបេក្ខិយមានេ ឯកេន សទ្ទេន អនេកត្ថាភិធានំ ន សម្ភវតិ. ន ហិ យោ កាលត្ថោ សមយសទ្ទោ, សោយេវ សមូហាទិអត្ថំ វទតិ. ឯត្ថ បន តេសំ តេសំ អត្ថានំ សមយសទ្ទវចនីយតាសាមញ្ញមុបាទាយ អនេកត្ថតា សមយសទ្ទស្ស វុត្តា. ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថុទ្ធារេ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. ឥធ បនស្ស កាលោ អត្ថោតិ អស្ស សមយសទ្ទស្ស ឥធ កាលោ អត្ថោ សមវាយាទីនំ អត្ថានំ ឥធ អសម្ភវតោ ទេសទេសកាទីនំ វិយ និទានភាវេន កាលស្ស អបទិសិតព្ពតោ ច.

ឧបយោគវចនេន ភុម្មវចនេន ច និទ្ទេសមកត្វា ឥធ ករណវចនេន និទ្ទេសេ បយោជនំ និទ្ធារេតុកាមោ បរម្មុខេន ចោទនំ សមុដ្ឋាបេតិ ‘‘ឯត្ថាហា’’តិអាទិ. ឯត្ថ ‘‘តេន សមយេនា’’តិ ឥមស្មិំ ឋានេ វិតណ្ឌវាទី អាហាតិ អត្ថោ. អថាតិ ចោទនាយ កត្តុកាមតំ ទីបេតិ, ននូតិ ឥមិនា សមានត្ថោ. កស្មា ករណវចនេន និទ្ទេសោ កតោតិ សម្ពន្ធោ. ភុម្មវចនេន និទ្ទេសោ កតោតិ យោជេតព្ពំ. ឯត្ថាបិ ‘‘យថា’’តិ ឥទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. តត្ថាតិ តេសុ សុត្តាភិធម្មេសុ. តថាតិ ឧបយោគភុម្មវចនេហិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ វិនយេ. អញ្ញថាតិ ករណវចនេន. អច្ចន្តមេវាតិ អារម្ភតោ បដ្ឋាយ យាវ ទេសនានិដ្ឋានំ, តាវ អច្ចន្តមេវ, និរន្តរមេវាតិ អត្ថោ. ករុណាវិហារេនាតិ បរហិតបដិបត្តិសង្ខាតេន ករុណាវិហារេន. តថា ហិ ករុណានិទានត្តា ទេសនាយ ឥធ បរហិតបដិបត្តិ ‘‘ករុណាវិហារោ’’តិ វុត្តា, ន បន ករុណាសមអាបត្តិវិហារោ. ន ហិ ទេសនាកាលេ ទេសេតព្ពធម្មវិសយស្ស ទេសនាញាណស្ស សត្តវិសយាយ មហាករុណាយ សហុប្បត្តិ សម្ភវតិ ភិន្នវិសយត្តា, តស្មា ករុណាវសេន បវត្តោ បរហិតបអបត្តិសង្ខាតោ វិហារោ ឥធ ករុណាវិហារោតិ វេទិតព្ពោ. តទត្ថជោតនត្ថន្តិ អច្ចន្តសំយោគត្ថទីបនត្ថំ ឧបយោគនិទ្ទេសោ កតោ យថា ‘‘មាសំ អជ្ឈេតី’’តិ.

អធិករណត្ថោតិ អាធារត្ថោ. ភាវោ នាម កិរិយា, កិរិយាយ កិរិយន្តរលក្ខណំ ភាវេនភាវលក្ខណំ, សោយេវត្ថោ ភាវេនភាវលក្ខណត្ថោ. កថំ បន អភិធម្មេ យថាវុត្តអត្ថទ្វយសម្ភវោតិ អាហ ‘‘អធិករណញ្ហី’’តិអាទិ. តត្ថ កាលសង្ខាតោ អត្ថោ កាលត្ថោ, សមូហសង្ខាតោ អត្ថោ សមូហត្ថោ. អថ វា កាលសទ្ទស្ស អត្ថោ កាលត្ថោ, សមូហសទ្ទស្ស អត្ថោ សមូហត្ថោ. កោ សោ? សមយោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កាលត្ថោ សមូហត្ថោ ច សមយោ តត្ថ អភិធម្មេ វុត្តានំ ផស្សាទិធម្មានំ អធិករណំ អាធារោតិ យស្មិំ កាលេ ធម្មបុញ្ជេ វា កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, តស្មិំយេវ កាលេ បុញ្ជេ ច ផស្សាទយោបិ ហោន្តីតិ អយញ្ហិ តត្ថ អត្ថោ.

ននុ ចាយំ ឧបាទាយ បញ្ញត្តោ កាលោ សមូហោ ច វោហារមត្តកោ, សោ កថំ អាធារោ តត្ថ វុត្តធម្មានន្តិ? នាយំ ទោសោ. យថា ហិ កាលោ សភាវធម្មបរិច្ឆិន្នោ សយំ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានោបិ អាធារភាវេន បញ្ញត្តោ តង្ខណប្បវត្តានំ តតោ បុព្ពេ បរតោ ច អភាវតោ ‘‘បុព្ពណ្ហេ ជាតោ សាយន្ហេ គច្ឆតី’’តិអាទីសុ, សមូហោ ច អវយវវិនិមុត្តោ អវិជ្ជមានោបិ កប្បនាមត្តសិទ្ធោ អវយវានំ អាធារភាវេន បញ្ញបីយតិ ‘‘រុក្ខេ សាខា, យវរាសិម្ហិ សម្ភូតោ’’តិអាទីសុ, ឯវមិធាបីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អភិធម្មេ អាធារត្ថសម្ភវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ភាវេនភាវលក្ខណត្ថសម្ភវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ខណសមវាយហេតុសង្ខាតស្សា’’តិអាទិ. តត្ថ ខណោ នាម អដ្ឋក្ខណវិនិមុត្តោ នវមោ ពុទ្ធុប្បាទសង្ខាតោ ខណោ, យានិ វា បនេតានិ ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ចក្កានិ យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សានំ ចតុចក្កំ បវត្តតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣១) ឯត្ថ បតិរូបទេសវាសោ, សប្បុរិសូបនិស្សយោ, អត្តសម្មាបណិធិ, បុព្ពេ ច កតបុញ្ញតាតិ ចត្តារិ ចក្កានិ វុត្តានិ, តានិ ឯកជ្ឈំ កត្វា ឱកាសដ្ឋេន ខណោតិ វេទិតព្ពោ. តានិ ហិ កុសលុប្បត្តិយា ឱកាសភូតានិ. សមវាយោ នាម ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិ (ម. និ. ១.២០៤; ៣.៤២១; សំ. និ. ៤.៦០) ឯវមាទិនា និទ្ទិដ្ឋា ចក្ខុវិញ្ញាណាទិសង្ខាតសាធារណផលនិប្ផាទកត្តេន សណ្ឋិតា ចក្ខុរូបាទិបច្ចយសាមគ្គី. ចក្ខុរូបាទីនញ្ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិសាធារណផលំ. ហេតូតិ ជនកហេតុ. យថាវុត្តខណសង្ខអាតស្ស សមវាយសង្ខាតស្ស ហេតុសង្ខាតស្ស ច សមយស្ស ភាវេន សត្តាយ តេសំ ផស្សាទិធម្មានំ ភាវោ សត្តា លក្ខីយតិ វិញ្ញាយតីតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ‘‘គាវីសុ ទុយ្ហមានាសុ គតោ, ទុទ្ធាសុ អាគតោ’’តិ ទោហនកិរិយាយ គមនកិរិយា លក្ខីយតិ, ឯវមិធាបិ ‘‘យស្មិំ សមយេ, តស្មិំ សមយេ’’តិ ច វុត្តេ ‘‘សតី’’តិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយមានោ ឯវ ហោតិ អញ្ញកិរិយាយ សម្ពន្ធាភាវេ បទត្ថស្ស សត្តាវិរហាភាវតោតិ សមយស្ស សត្តាកិរិយាយ ចិត្តស្ស ឧប្បាទកិរិយា ផស្សាទិភវនកិរិយា ច លក្ខីយតីតិ. អយញ្ហិ តត្ថ អត្ថោ យស្មិំ យថាវុត្តេ ខណេ បច្ចយសមវាយេ ហេតុម្ហិ ច សតិ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, តស្មិំយេវ ខណេ បច្ចយសមវាយេ ហេតុម្ហិ ច សតិ ផស្សាទយោបិ ហោន្តីតិ. តទត្ថជោតនត្ថន្តិ អធិករណត្ថស្ស ភាវេនភាវលក្ខណត្ថស្ស ច ទីបនត្ថំ.

ឥធ បនាតិ ឥមស្មិំ វិនយេ. ហេតុអត្ថោ ករណត្ថោ ច សម្ភវតីតិ ‘‘អន្នេន វសតិ, វិជ្ជាយ វសតី’’តិអាទីសុ វិយ ហេតុអត្ថោ ‘‘ផរសុនា ឆិន្ទតិ, កុទាលេន ខណតី’’តិអាទីសុ វិយ ករណត្ថោ ច សម្ភវតិ. កថំ សម្ភវតីតិ អាហ ‘‘យោ ហិ សោ’’តិអាទិ. តេន សមយេន ហេតុភូតេន ករណភូតេនាតិ ឯត្ថ បន តំតំវត្ថុវីតិក្កមោវ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា ហេតុ ចេវ ករណញ្ច. តថា ហិ យទា ភគវា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា បឋមមេវ តេសំ តេសំ តត្ថ តត្ថ តំតំសិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុភូតំ វីតិក្កមំ អបេក្ខមានោ វិហរតិ, តទា តំ តំ វីតិក្កមំ អបេក្ខិត្វា តទត្ថំ វសតីតិ សិទ្ធោ វត្ថុវីតិក្កមស្ស ហេតុភាវោ ‘‘អន្នេន វសតិ, អន្នំ អបេក្ខិត្វា តទត្ថាយ វសតី’’តិអាទីសុ វិយ. សិក្ខាបទបញ្ញត្តិកាលេ បន តេនេវ បុព្ពសិទ្ធេន វីតិក្កមេន សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតីតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា សាធកតមត្តា ករណភាវោបិ វីតិក្កមស្សេវ សិទ្ធោ ‘‘អសិនា ឆិន្ទតី’’តិអាទីសុ វិយ. វីតិក្កមំ បន អបេក្ខមានោ តេនេវ សទ្ធិំ តន្និស្សយកាលម្បិ អបេក្ខិត្វា វិហរតីតិ កាលស្សបិ ឥធ ហេតុភាវោ វុត្តោ, សិក្ខាបទំ បញ្ញបេន្តោ ច តំ តំ វីតិក្កមកាលំ អនតិក្កមិត្វា តេនេវ កាលេន សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតីតិ វីតិក្កមនិស្សយស្ស កាលស្សបិ ករណភាវោ វុត្តោ, តស្មា ឥមិនា បរិយាយេន កាលស្សបិ ហេតុភាវោ ករណភាវោ ច លព្ភតីតិ វុត្តំ ‘‘តេន សមយេន ហេតុភូតេន ករណភូតេនា’’តិ. និប្បរិយាយតោ បន វីតិក្កមោយេវ ហេតុភូតោ ករណភូតោ ច. សោ ហិ វីតិក្កមក្ខណេ ហេតុ ហុត្វា បច្ឆា សិក្ខាបទបញ្ញាបនេ ករណម្បិ ហោតីតិ.

សិក្ខាបទានិ បញ្ញាបយន្តោតិ វីតិក្កមំ បុច្ឆិត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា ឱតិណ្ណវត្ថុកំ បុគ្គលំ បដិបុច្ឆិត្វា វិគរហិត្វា ច តំ តំ វត្ថុំ ឱតិណ្ណកាលំ អនតិក្កមិត្វា តេនេវ កាលេន ករណភូតេន សិក្ខាបទានិ បញ្ញាបយន្តោ. សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុញ្ច អបេក្ខមានោតិ តតិយបារាជិកាទីសុ វិយ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា ហេតុភូតំ តំ តំ វត្ថុំ វីតិក្កមសមយំ អបេក្ខមានោ តេន សមយេន ហេតុភូតេន ភគវា តត្ថ តត្ថ វិហាសីតិ អត្ថោ. ‘‘សិក្ខាបទានិ បញ្ញាបយន្តោ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុញ្ច អបេក្ខមានោ’’តិ វចនតោ ‘‘តេន សមយេន ករណភូតេន ហេតុភូតេនា’’តិ ឯវំ វត្តព្ពេបិ បឋមំ ‘‘ហេតុភូតេនា’’តិ វចនំ ឥធ ហេតុអត្ថស្ស អធិប្បេតត្តា វុត្តំ. ភគវា ហិ វេរញ្ជាយំ វិហរន្តោ ថេរស្ស សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយាចនហេតុភូតំ បរិវិតក្កសមយំ អបេក្ខមានោ តេន សមយេន ហេតុភូតេន វិហាសីតិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. កិំ បនេត្ថ យុត្តិចិន្តាយ, អាចរិយស្ស ឥធ កមវចនិច្ឆា នត្ថីតិ ឯវមេតំ គហេតព្ពំ. តេនេវ ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយម្បិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.បរិព្ពាជកកថាវណ្ណនា) ‘‘តេន សមយេន ហេតុភូតេន ករណភូតេនា’’តិអាទិនា អយមេវ អនុក្កមោ វុត្តោ. ន ហិ តត្ថ បឋមំ ‘‘ហេតុភូតេនា’’តិ វចនំ ឥធ ‘‘តេន សមយេន វេរញ្ជាយំ វិហរតី’’តិ ឯត្ថ ហេតុអត្ថស្ស អធិប្បេតភាវទីបនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘សិក្ខាបទានិ បញ្ញាបយន្តោ ហេតុភូតេន ករណភូតេន សមយេន វិហាសិ, សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុញ្ច អបេក្ខមានោ ហេតុភូតេន សមយេន វិហាសីតិ ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ កាតព្ពោ’’តិបិ វទន្តិ. តទត្ថជោតនត្ថន្តិ ហេតុអត្ថស្ស ករណត្ថស្ស វា ទីបនត្ថំ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ វិនយេ. ហោតិ ចេត្ថាតិ ឯត្ថ ឥមស្មិំ បទេសេ យថាវុត្តត្ថសង្គហវសេន អយំ គាថា ហោតិ. អញ្ញត្រាតិ សុត្តាភិធម្មេសុ.

បោរាណាតិ អដ្ឋកថាចរិយា. អភិលាបមត្តភេទោតិ វចនមត្តេន វិសេសោ. តេន សុត្តវិនយេសុ វិភត្តិវិបរិណាមោ កតោតិ ទស្សេតិ. បរតោ អត្ថំ វណ្ណយិស្សាមាតិ បរតោ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនា អាគតដ្ឋានេ វណ្ណយិស្សាម. វេរញ្ជាយន្តិ ឯត្ថ ‘‘ពលិករគ្គហណេន ជនស្ស បីឡាភាវតោ និទ្ទោសត្តា វិគតោ រជោ អស្សាតិ វេរញ្ជា, សេរិវាណិជជាតកេ ទេវទត្តស្ស វេរុប្បន្នបទេសេ កតត្តា វេរំ ឯត្ថ ជាតន្តិ វេរញ្ជា, បវិដ្ឋបវិដ្ឋេ នដសមជ្ជាទីហិ ខាទនីយភោជនីយាលង្ការាទីហិ ច វិវិធេហិ ឧបករណេហិ រញ្ជនតោ វិវិធេហិ រញ្ជយតីតិ វេរញ្ជា, បដិបក្ខេ អភិភវិត្វា កតភាវតោ វេរំ អភិភវិត្វា ជាតាតិ វេរញ្ជា, វេរញ្ជស្ស នាម ឥសិនោ អស្សមដ្ឋានេ កតត្តា វេរញ្ជា’’តិ ឯវមាទិនា កេចិ វណ្ណយន្តិ. កិំ ឥមិនា, នាមមត្តមេតំ តស្ស នគរស្សាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វេរញ្ជាតិ អញ្ញតរស្ស នគរស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ. សមីបត្ថេ ភុម្មវចនន្តិ ‘‘គង្គាយំ គាវោ ចរន្តិ, កូបេ គគ្គកុល’’ន្តិអាទីសុ វិយ. អវិសេសេនាតិ ‘‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ. បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ. សព្ពនិមិត្តានំ អមនសិការា អនិមិត្តំ ចេតោសមាធិំ សមាបជ្ជិត្វា វិហរតី’’តិអាទីសុ វិយ សទ្ទន្តរសន្និធានសិទ្ធេន វិសេសបរាមសនេន វិនា. អថ វា អវិសេសេនាតិ ន វិសេសេន, វិហារភាវសាមញ្ញេនាតិ អត្ថោ.

ឥរិយាបថ…បេ… វិហារេសូតិ ឥរិយាបថវិហារោ ទិព្ពវិហារោ ព្រហ្មវិហារោ អរិយវិហារោតិ ឯតេសុ ចតូសុ វិហារេសុ. តត្ថ ឥរិយនំ បវត្តនំ ឥរិយា, កាយប្បយោគោ កាយិកកិរិយា. តស្សា បវត្តនុបាយភាវតោ ឥរិយាយ បថោតិ ឥរិយាបថោ, ឋាននិសជ្ជាទិ. ន ហិ ឋាននិសជ្ជាទីហិ អវត្ថាហិ វិនា កញ្ចិ កាយិកកិរិយំ បវត្តេតុំ សក្កា. ឋានសមង្គី វា ហិ កាយេន កិញ្ចិ ករេយ្យ គមនាទីសុ អញ្ញតរសមង្គី វាតិ. វិហរណំ, វិហរតិ ឯតេនាតិ វា វិហារោ, ឥរិយាបថោវ វិហារោ ឥរិយាបថវិហារោ, សោ ច អត្ថតោ ឋាននិសជ្ជាទិអាការប្បវត្តោ ចតុសន្តតិរូបប្បពន្ធោវ. ទិវិ ភវោ ទិព្ពោ, តត្ថ ពហុលប្បវត្តិយា ព្រហ្មបារិសជ្ជាទិទេវលោកភវោតិ អត្ថោ. តត្ថ យោ ទិព្ពានុភាវោ តទត្ថាយ សំវត្តតីតិ វា ទិព្ពោ, អភិញ្ញាភិនីហារវសេន មហាគតិកត្តា វា ទិព្ពោ, ទិព្ពោ ច សោ វិហារោ ចាតិ ទិព្ពវិហារោ, ទិព្ពភាវាវហោ វា វិហារោ ទិព្ពវិហារោ, មហគ្គតជ្ឈានានិ. អារុប្បសមាបត្តិយោបិ ហិ ឯត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. នេត្តិយំ បន ‘‘ចតស្សោ អារុប្បសមាបត្តិយោ អានេញ្ជវិហារោ’’តិ វុត្តំ, តំ មេត្តាឈានាទីនំ ព្រហ្មវិហារតា វិយ តាសំ ភាវនាវិសេសភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. អដ្ឋកថាសុ បន ទិព្ពភាវាវហសាមញ្ញតោ តាបិ ‘‘ទិព្ពវិហារា’’ត្វេវ វុត្តា. ព្រហ្មានំ វិហារា ព្រហ្មវិហារា, ព្រហ្មានោ វា វិហារា ព្រហ្មវិហារា, ហិតូបសំហរាទិវសេន បវត្តិយា ព្រហ្មភូតា សេដ្ឋភូតា វិហារាតិ អត្ថោ, មេត្តាឈានាទិកា ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោ. អរិយា ឧត្តមា វិហារាតិ អរិយវិហារា, អនញ្ញសាធារណត្តា អរិយានំ វា វិហារា អរិយវិហារា, ចតស្សោ ផលសមាបត្តិយោ. វិសេសតោ បន រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានំ ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោ ចតុត្ថជ្ឈានិកផលសមាបត្តិ ច ភគវតោ ទិព្ពព្រហ្មអរិយវិហារា.

អញ្ញតរវិហារសមង្គីបរិទីបនន្តិ យថាវុត្តវិហារេសុ អញ្ញតរវិហារសមង្គីភាវបរិទីបនំ. ភគវា ហិ លោភទោសមោហុស្សន្នកាលេ លោកេ តស្ស សកាយ បដិបត្តិយា វិនយនត្ថំ ទិព្ពព្រហ្មអអយវិហារេ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. តថា ហិ យទា សត្តា កាមេសុ វិប្បដិបជ្ជន្តិ, តទា កិរ ភគវា ទិព្ពេន វិហារេន វិហរតិ តេសំ អលោភកុសលមូលុប្បាទនត្ថំ ‘‘អប្បេវ នាម ឥមំ បដិបត្តិំ ទិស្វា ឯត្ថ រុចិំ ឧប្បាទេន្តា កាមេសុ វិរជ្ជេយ្យុ’’ន្តិ. យទា បន ឥស្សរិយត្ថំ សត្តេសុ វិប្បដិបជ្ជន្តិ, តទា បន ព្រហ្មវិហារេន វិហរតិ តេសំ អទោសកុសលមូលុប្បាទនត្ថំ ‘‘អប្បេវ នាម ឥមំ បដិបត្តិំ ទិស្វា ឯត្ថ រុចិំ ឧប្បាទេត្វា អទោសេន ទោសំ វូបសមេយ្យុ’’ន្តិ. យទា បន បព្ពជិតា ធម្មាធិករណំ វិវទន្តិ, តទា អរិយវិហារេន វិហរតិ តេសំ អមោហកុសលមូលុប្បាទនត្ថំ ‘‘អប្បេវ នាម ឥមំ បដិបត្តិំ ទិស្វា តត្ថ រុចិំ ឧប្បាទេត្វា អមោហេន មោហំ វូបសមេយ្យុ’’ន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា ឥមេហិ ទិព្ពព្រហ្មអរិយវិហារេហិ សត្តានំ វិវិធំ ហិតសុខំ ហរតិ ឧបហរតិ ឧបនេតិ ជនេតិ ឧប្បាទេតីតិ ‘‘វិហរតី’’តិ វុច្ចតិ.

ឥរិយាបថវិហារេន បន ន កទាចិ ន វិហរតិ តំ វិនា អត្តភាវបរិហរណាភាវតោ, តតោយេវ ច ទិព្ពវិហារាទីនម្បិ សាធារណោ ឥរិយាបថវិហារោតិ អាហ ‘‘ឥធ បនា’’តិអាទិ. ឥរិយាបថសមាយោគបរិទីបនន្តិ ឥតរវិហារសមាយោគបរិទីបនស្ស វិសេសវចនស្ស អភាវតោ ឥរិយាបថសមាយោគបរិទីបនស្ស ច អត្ថសិទ្ធត្តា វុត្តំ. អស្មិំ បន បក្ខេ វិហរតីតិ ឯត្ថ វិ-សទ្ទោ វិច្ឆេទត្ថជោតនោ, ហរតីតិ នេតិ បវត្តេតីតិ អត្ថោ, វិច្ឆិន្ទិត្វា ហរតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ កស្ស កេន វិច្ឆិន្ទនំ, កថំ កស្ស បវត្តនន្តិ អន្តោលីនចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘សោ ហី’’តិអាទិ. សោតិ ភគវា. យទិបិ ភគវា ឯកេនបិ ឥរិយាបថេន ចិរតរំ កាលំ អត្តភាវំ បវត្តេតុំ សក្កោតិ, តថាបិ ឧបាទិន្នកសរីរស្ស នាម អយំ សភាវោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកំ ឥរិយាបថពាធន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អបរិបតន្តន្តិ អបតន្តំ. យស្មា បន ភគវា យត្ថ កត្ថចិ វសន្តោ វិនេយ្យានំ ធម្មំ ទេសេន្តោ នានាសមាបត្តីហិ ច កាលំ វីតិនាមេន្តោ វសតីតិ សត្តានំ អត្តនោ ច វិវិធំ ហិតសុខំ ហរតិ ឧបនេតិ, តស្មា វិវិធំ ហរតីតិ វិហរតីតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

នឡេរុបុចិមន្ទមូលេតិ ឯត្ថ វណ្ណយន្តិ – នឡេរូតិ តស្មិំ រុក្ខេ អធិវត្ថយក្ខស្សេតំ អធិវចនំ, តស្មា តេន អធិវត្ថោ បុចិមន្ទោ ‘‘នឡេរុស្ស បុចិមន្ទោ នឡេរុបុចិមន្ទោ’’តិ វុច្ចតិ. អថ វា នឡេ រុហត្តា ជាតត្តា នឡេរុ. សុសិរមេត្ថ នឡសទ្ទេន វុច្ចតិ, តស្មា រុក្ខសុសិរេ ជាតត្តា នឡេរុ ច សោ បុចិមន្ទោ ចាតិ នឡេរុបុចិមន្ទោតិ វុច្ចតិ. នឡវនេ រុហត្តា ជាតត្តា វា នឡេរុ. នឡវនេ កិរ សោ បុចិមន្ទរុក្ខោ ជាតោ. ឧរុនឡោ បុចិមន្ទោ នឡេរុបុចិមន្ទោ. ឧរុសទ្ទោ ចេត្ថ មហន្តបរិយាយោ, នឡសទ្ទោ សុសិរបរិយាយោ, តស្មា មហន្តេន សុសិរេន សមន្នាគតោ បុចិមន្ទោ នឡេរុបុចិមន្ទោតិ វុច្ចតីតិ. អាចរិយោ បន កិមេត្ថ ពហុភាសិតេនាតិ ឯកមេវត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘នឡេរុ នាម យក្ខោ’’តិអាទិមាហ.

មូល-សទ្ទោ ឯត្ថ សមីបវចនោ អធិប្បេតោ, ន មូលមូលាទីសុ វត្តមានោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មូលន្តិ សមីប’’ន្តិអាទិ. និប្បរិយាយេន សាខាទិមតោ សង្ឃាតស្ស សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនេ អវយវវិសេសេ បវត្តមានោ មូលសទ្ទោ យស្មា តំសទិសេសុ តន្និស្សយេ បទេសេ ច រុឡ្ហីវសេន បរិយាយតោ បវត្តតិ, តស្មា ‘‘មូលានិ ឧទ្ធរេយ្យា’’តិ ឯត្ថ និប្បរិយាយតោ មូលំ អធិប្បេតន្តិ ឯកេន មូលសទ្ទេន វិសេសេត្វា អាហ ‘‘មូលមូលេ ទិស្សតី’’តិ យថា ‘‘ទុក្ខទុក្ខំ, រូបរូប’’ន្តិ ច. អសាធារណហេតុម្ហីតិ អសាធារណការណេ. លោភោ ហិ លោភសហគតអកុសលចិត្តុប្បាទស្សេវ ហេតុត្តា អសាធារណោ, តស្មា លោភសហគតចិត្តុប្បាទានមេវ អាវេណិកេ នេសំ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនតោ មូលដ្ឋេន ឧបការកេ បច្ចយធម្មវិសេសេតិ អត្ថោ. អថ វា យថា អលោភាទយោ កុសលាព្យាកតសាធារណា, លោភាទយោ បន តថា ន ហោន្តិ អកុសលស្សេវ សាធារណត្តាតិ អសាធារណការណំ. អថ វា អាទីសូតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អលោភាទីនម្បិ កុសលាព្យាកតមូលានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តេសុបិ ហិ អលោភាទិកុសលមូលំ អកុសលាព្យាកតេហិ អសាធារណត្តា អសាធារណការណំ, តថា អលោភាទិអព្យាកតមូលម្បិ ឥតរទ្វយេហិ អសាធារណត្តាតិ. និវាតេតិ វាតរហិតេ បទេសេ, វាតស្ស អភាវេ វា. បតន្តីតិ និបតន្តិ, អយមេវ វា បាឋោ. រមណីយោតិ មនុញ្ញោ. បាសាទិកោតិ បសាទាវហោ, បសាទជនកោតិ អត្ថោ. អាធិបច្ចំ កុរុមានោ វិយាតិ សម្ពន្ធោ.

តត្ថាតិ ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា វេរញ្ជាយំ វិហរតិ នឡេរុបុចិមន្ទមូលេ’’តិ យំ វុត្តំ, តត្ថ. សិយាតិ កស្សចិ ឯវំ បរិវិតក្កោ សិយា, វក្ខមានាការេន កទាចិ ចោទេយ្យ វាតិ អត្ថោ. យទិ តាវ ភគវាតិអាទីសុ ចោទកស្សាយមធិប្បាយោ – ‘‘បាដលិបុត្តេ បាសាទេ វសតី’’តិអាទីសុ វិយ អធិករណាធិករណំ យទិ ភវេយ្យ, តទា ‘‘វេរញ្ជាយំ វិហរតិ នឡេរុបុចិមន្ទមូលេ’’តិ អធិករណទ្វយនិទ្ទេសោ យុត្តោ សិយា, ឥមេសំ បន ភិន្នទេសត្តា ន យុត្តោ ឧភយនិទ្ទេសោតិ. អថ តត្ថ វិហរតីតិ យទិ នឡេរុបុចិមន្ទមូលេ វិហរតិ. ន វត្តព្ពន្តិ នានាឋានភូតត្តា វេរញ្ជានឡេរុបុចិមន្ទមូលានំ ‘‘តេន សមយេនា’’តិ ច វុត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ ចោទកោ តមេវ អត្តនោ អធិប្បាយំ ‘‘ន ហិ សក្កា’’តិអាទិនា វិវរតិ. វេរញ្ជានឡេរុបុចិមន្ទមូលានំ ភូមិភាគវសេន ភិន្នត្តាយេវ ហិ ន សក្កា ឧភយត្ថ តេនេវ សមយេន វិហរិតុំ, ‘‘ឧភយត្ថ តេនេវ សមយេនា’’តិ ច វុត្តត្តា នានាសមយេ វិហារោ អវារិតោតិ វេទិតព្ពោ.

ឥតរោ សព្ពមេតំ អវិបរីតមត្ថំ អជានន្តេន តយា វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯតន្តិ ‘‘វេរញ្ជាយំ វិហរតិ នឡេរុបុចិមន្ទមូលេ’’តិ ឯតំ វចនំ. ឯវន្តិ ‘‘យទិ តាវ ភគវា’’តិអាទិនា យំ តំ ភវតា ចោទិតំ, តំ អត្ថតោ ឯវំ ន ខោ បន ទដ្ឋព្ពំ, ន ឧភយត្ថ អបុព្ពំ អចរិមំ វិហារទស្សនត្ថន្តិ អត្ថោ. ឥទានិ អត្តនា យថាធិប្បេតំ អវិបរីតមត្ថំ តស្ស ច បដិកច្ចេវ វុត្តភាវំ តេន ច អប្បដិវិទ្ធតំ បកាសេន្តោ ‘‘ននុ អវោចុម្ហ សមីបត្ថេ ភុម្មវចន’’ន្តិអាទិមាហ. គោយូថានីតិ គោមណ្ឌលានិ. ឯវម្បិ នឡេរុបុចិមន្ទមូលេ វិហរតិច្ចេវ វត្តព្ពំ, ន វេរញ្ជាយន្តិ, តស្មា សមីបាធិករណត្ថវសេន ឧភយថា និទានកិត្តនេ កិំ បយោជនន្តិ ចោទនំ មនសិ និធាយាហ ‘‘គោចរគាមនិទស្សនត្ថ’’ន្តិអាទិ. អស្សាតិ ភគវតោ.

អវស្សញ្ចេត្ថ គោចរគាមកិត្តនំ កត្តព្ពំ. យថា ហិ នឡេរុបុចិមន្ទមូលកិត្តនំ បព្ពជិតានុគ្គហករណាទិអនេកប្បយោជនំ, ឯវំ គោចរគាមកិត្តនម្បិ គហដ្ឋានុគ្គហករណាទិវិវិធប្បយោជនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘វេរញ្ជាកិត្តនេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ គហដ្ឋានុគ្គហករណន្តិ តេសំ តត្ថ បច្ចយគ្គហណេន ឧបសង្កមនបយិរុបាសនាទីនំ ឱកាសទានេន ធម្មទេសនាយ សរណេសុ សីលេសុ ច បតិដ្ឋាបនេន យថូបនិស្សយំ ឧបរិវិសេសាធិគមាវហនេន ច គហដ្ឋានំ អនុគ្គហករណំ. បព្ពជិតានុគ្គហករណន្តិ ឧគ្គហបរិបុច្ឆានំ កម្មដ្ឋានានុយោគស្ស ច អនុរូបវសនដ្ឋានបរិគ្គហេនេត្ថ បព្ពជិតានំ អនុគ្គហករណំ.

បច្ចយគ្គហណេនេវ បច្ចយបរិភោគសិទ្ធិតោ អាហ ‘‘តថា បុរិមេន…បេ… វិវជ្ជនន្តិ. តត្ថ បុរិមេនាតិ វេរញ្ជាវចនេន. អាហិតោ អហំមានោ ឯត្ថាតិ អត្តា, អត្តភាវោ. តស្ស កិលមថោ កិលន្តភាវោ អត្តកិលមថោ, អត្តបីឡា អត្តទុក្ខន្តិ វុត្តំ ហោតិ, តស្ស អនុយោគោ ករណំ អត្តកិលមថានុយោគោ, ឧបវាសកណ្ដកាបស្សយសេយ្យាទិនា អត្តនោ ទុក្ខុប្បាទនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តស្ស វិវជ្ជនំ អត្តកិលមថានុយោគវិវជ្ជនំ. អន្តោគាមេ វសន្តានំ អនិច្ឆន្តានម្បិ វិសភាគរូបាទិអារម្មណទស្សនាទិសម្ភវតោ ពហិគាមេ បតិរូបដ្ឋានេ វសន្តានំ តទភាវតោ អាហ ‘‘បច្ឆិមេន វត្ថុកាមប្បហានតោ’’តិអាទិ. តត្ថ បច្ឆិមេនាតិ នឡេរុបុចិមន្ទមូលវចនេន. កិលេសកាមស្ស វត្ថុភូតត្តា រូបាទយោ បញ្ច កាមគុណា វត្ថុកាមោ, តស្ស បហានំ វត្ថុកាមប្បហានំ. កាមសុខល្លិកានុយោគវិវជ្ជនុបាយទស្សនន្តិ វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមសំយុត្តស្ស សុខស្ស យោគោ អនុយោគោ អនុភវោ, តស្ស បរិវជ្ជនេ ឧបាយទស្សនំ.

សយមេវ គោចរគាមំ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនោ ធម្មស្សវនានុរូបភព្ពបុគ្គលានំ ទស្សនតោ ធម្មទេសនាយ កាលោ សម្បត្តោ នាម ហោតីតិ ធម្មទេសនាយ អភិយោគោ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘បុរិមេន ច ធម្មទេសនាភិយោគ’’ន្តិ. ធម្មទេសនាយ សឧស្សាហភាវោ ធម្មទេសនាភិយោគោ. ពហិគាមេ វិវិត្តោកាសេ វសន្តស្ស អាកិណ្ណវិហារាភាវតោ កាយវិវេកាទីសុ អធិមុត្តិ តប្បោណតា វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘បច្ឆិមេន វិវេកាធិមុត្តិ’’ន្តិ.

ធម្មទេសនាភិយោគវិវេកាធិមុត្តីនំ ហេតុភូតា ឯវ ករុណាបញ្ញា ធម្មទេសនាយ ឧបគមនស្ស តតោ អបគមនស្ស ការណភូតា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘បុរិមេន ករុណាយ ឧបគមន’’ន្តិអាទិ. ករុណាបញ្ញាយេវ ហិ អនន្តរទុកស្ស ហេតូ ហោន្តិ. ឯតេន ច ករុណាយ ឧបគមនំ ន លាភាទិនិមិត្តំ, បញ្ញាយ អបគមនំ ន វិរោធាទិនិមិត្តន្តិ ឧបគមនាបគមនានំ និរុបក្កិលេសតំ វិភាវិភន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អធិមុត្តតន្តិ តន្និន្នភាវំ. និរុបលេបនន្តិ អនុបលេបនំ អនល្លីយនំ.

ធម្មិកសុខាបរិច្ចាគនិមិត្តន្តិ ឯត្ថ ធម្មិកសុខំ នាម អនវជ្ជសុខំ. តញ្ហិ ធម្មិកំ លាភំ បដិច្ច ឧប្បន្នត្តា ‘‘ធម្មិកសុខ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មាភិយោគនិមិត្តំ ផាសុវិហារន្តិ សម្ពន្ធោ. មនុស្សានំ ឧបការពហុលតន្តិ បច្ចយបដិគ្គហណធម្មទេសនាទិវសេន ឧបការពហុលតំ. ទេវតានំ ឧបការពហុលតំ ជនវិវិត្តតាយ. បចុរជនវិវិត្តញ្ហិ ឋានំ ទេវា ឧបសង្កមិតព្ពំ មញ្ញន្តិ. លោកេ សំវឌ្ឍភាវន្តិ អាមិសោបភោគេន សំវឌ្ឍិតភាវំ.

ឯកបុគ្គលោតិ ឯត្ថ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១៧០) ឯកោតិ ទុតិយាទិបដិក្ខេបត្ថោ គណនបរិច្ឆេទោ. បុគ្គលោតិ សម្មុតិកថា, ន បរមត្ថកថា. ពុទ្ធស្ស ហិ ភគវតោ ទុវិធា ទេសនា សម្មុតិទេសនា បរមត្ថទេសនា ចាតិ. អយមត្ថោ បន ហេដ្ឋា វិត្ថារិតោវាតិ ឥធ ន វុច្ចតិ. ឯកោ ច សោ បុគ្គលោ ចាតិ ឯកបុគ្គលោ. កេនដ្ឋេន ឯកបុគ្គលោ? អសទិសដ្ឋេន គុណវិសិដ្ឋដ្ឋេន អសមសមដ្ឋេន. សោ ហិ ទសន្នំ បារមីនំ បដិបាដិយា អាវជ្ជនំ អាទិំ កត្វា ពោធិសម្ភារគុណេហិ ចេវ ពុទ្ធគុណេហិ ច សេសមហាជនេន អសទិសោតិ អសទិសដ្ឋេនបិ ឯកបុគ្គលោ. យេ ចស្ស តេ គុណា, តេបិ អញ្ញសត្តានំ គុណេហិ វិសិដ្ឋាតិ គុណវិសិដ្ឋដ្ឋេនបិ ឯកបុគ្គលោ. បុរិមកា សម្មាសម្ពុទ្ធា សព្ពសត្តេហិ អសមា, តេហិ សទ្ធិំ អយមេវ ឯកោ រូបកាយគុណេហិ ចេវ នាមកាយគុណេហិ ច សមោតិ អសមសមដ្ឋេនបិ ឯកបុគ្គលោ. លោកេតិ សត្តលោកេ.

ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតីតិ ឥទំ បន ឧភយម្បិ វិប្បកតវចនមេវ. ឧប្បជ្ជន្តោ ពហុជនហិតត្ថាយ ឧប្បជ្ជតិ, ន អញ្ញេន ការណេនាតិ ឯវំ បនេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវរូបញ្ចេត្ថ លក្ខណំ ន សក្កា ឯតំ អញ្ញេន សទ្ទលក្ខណេន បដិពាហិតុំ. អបិច ឧប្បជ្ជមានោ នាម, ឧប្បជ្ជតិ នាម, ឧប្បន្នោ នាមាតិ អយមេត្ថ ភេទោ វេទិតព្ពោ. ឯស ហិ ទីបង្ករបាទមូលតោ លទ្ធព្យាករណោ ពុទ្ធការកធម្មេ បរិយេសន្តោ ទស បារមិយោ ទិស្វា ‘‘ឥមេ ធម្មា មយា បូរេតព្ពា’’តិ កតសន្និដ្ឋានោ ទានបារមិំ បូរេន្តោបិ ឧប្បជ្ជមានោ នាម. សីលបារមិំ…បេ… ឧបេក្ខាបារមិន្តិ ឥមា ទស បារមិយោ បូរេន្តោបិ, ទស ឧបបារមិយោ បូរេន្តោបិ ឧប្បជ្ជមានោ នាម. ទស បរមត្ថបារមិយោ បូរេន្តោបិ ឧប្បជ្ជមានោ នាម. បញ្ច មហាបរិច្ចាគេ បរិច្ចជន្តោបិ ឧប្បជ្ជមានោ នាម. ញាតត្ថចរិយំ លោកត្ថចរិយំ ពុទ្ធត្ថចរិយំ បូរយមានោបិ ឧប្បជ្ជមានោ នាម. កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ ពុទ្ធការកេ ធម្មេ មត្ថកំ បាបេន្តោបិ ឧប្បជ្ជមានោ នាម. វេស្សន្តរត្តភាវំ បហាយ តុសិតបុរេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា សដ្ឋិវស្សសតសហស្សាធិកា សត្តបណ្ណាស វស្សកោដិយោ តិដ្ឋន្តោបិ ឧប្បជ្ជមានោ នាម. ទេវតាហិ យាចិតោ បញ្ច មហាវិលោកនានិ វិលោកេត្វា មាយាទេវិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តោបិ, អនូនាធិកេ ទស មាសេ គព្ភវាសំ វសន្តោបិ ឧប្បជ្ជមានោ នាម. ឯកូនតិំស វស្សានិ អគារមជ្ឈេ តិដ្ឋន្តោបិ ឧប្បជ្ជមានោ នាម. កាមេសុ អាទីនវំ នេក្ខម្មេ ច អានិសំសំ ទិស្វា រាហុលភទ្ទស្ស ជាតទិវសេ ឆន្នសហាយោ កណ្ឌកំ អស្សវរមារុយ្ហ និក្ខមន្តោបិ ឧប្បជ្ជមានោ នាម. តីណិ រជ្ជានិ អតិក្កមន្តោ អនោមនទិតីរេ បព្ពជន្តោបិ ឧប្បជ្ជមានោ នាម. ឆព្ពស្សានិ មហាបធានំ ករោន្តោបិ ឧប្បជ្ជមានោ នាម. បរិបាកគតេ ញាណេ ឱឡារិកំ អាហារំ អាហរន្តោបិ ឧប្បជ្ជមានោ នាម. សាយន្ហសមយេ វិសាខបុណ្ណមាយំ មហាពោធិមណ្ឌំ អារុយ្ហ មារពលំ វិធមេត្វា បឋមយាមេ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរិត្វា មជ្ឈិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុំ បរិសោធេត្វា បច្ឆិមយាមសមនន្តរេ ទ្វាទសង្គំ បដិច្ចសមុប្បាទំ អនុលោមបដិលោមតោ សម្មសិត្វា សោតាបត្តិមគ្គំ បដិវិជ្ឈន្តោបិ ឧប្បជ្ជមានោ នាម. សោតាបត្តិផលក្ខណេបិ សកទាគាមិផលក្ខណេបិ អនាគាមិផលក្ខណេបិ ឧប្បជ្ជមានោ នាម. អរហត្តមគ្គក្ខណេ បន ឧប្បជ្ជតិ នាម. អរហត្តផលក្ខណេ ឧប្បន្នោ នាម. ពុទ្ធានញ្ហិ សាវកានំ វិយ ន បដិបាដិយា ឥទ្ធិវិធញាណាទីនិ ឧប្បជ្ជន្តិ, សហេវ បន អរហត្តមគ្គេន សកលោបិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិ គុណរាសិ អាគតោវ នាម ហោតិ, តស្មា និព្ពត្តសព្ពកិច្ចត្តា អរហត្តផលក្ខណេ ឧប្បន្នោ នាម ហោតិ. ឥមស្មិម្បិ សុត្តេ អរហត្តផលក្ខណំយេវ សន្ធាយ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. ឧប្បន្នោ ហោតីតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ.

ពហុជនហិតាយាតិ មហាជនស្ស ហិតត្ថាយ ឧប្បជ្ជតិ. ពហុជនសុខាយាតិ មហាជនស្ស សុខត្ថាយ ឧប្បជ្ជតិ. លោកានុកម្បាយាតិ សត្តលោកស្ស អនុកម្បំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ. កតរសត្តលោកស្សាតិ? យោ តថាគតស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា អមតបានំ បិវិ, ធម្មំ បដិវិជ្ឈិ, តស្ស. ភគវតា ហិ មហាពោធិមណ្ឌេ សត្តសត្តាហំ វីតិនាមេត្វា ពោធិមណ្ឌា ឥសិបតនំ អាគម្ម ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, អន្តា បព្ពជិតេន ន សេវិតព្ពា’’តិ ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តន្តេ (សំ. និ. ៣.៥; មហាវ. ១៣) ទេសិតេ អាយស្មតា អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរេន សទ្ធិំ អដ្ឋារសកោដិសង្ខា ព្រហ្មានោ អមតបានំ បិវិំសុ, ឯតស្ស សត្តលោកស្ស អនុកម្បាយ ឧប្បន្នោ. បញ្ចមទិវសេ អនត្តលក្ខណសុត្តន្តបរិយោសានេ បញ្ចវគ្គិយត្ថេរា អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសុ, ឯតស្សបិ សត្តលោកស្ស អនុកម្បាយ ឧប្បន្នោ. តតោ យសទារកប្បមុខេ បញ្ចបណ្ណាស បុរិសេ អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេសិ, តតោ កប្បាសិកវនសណ្ឌេ តិំស ភទ្ទវគ្គិយេ តយោ មគ្គេ ច ផលានិ ច សម្បាបេសិ, ឯតស្សបិ សត្តលោកស្ស អនុកម្បាយ ឧប្បន្នោ. គយាសីសេ អាទិត្តបរិយាយបរិយោសានេ (សំ. និ. ៤.២៨; មហាវ. ៥៤) ជដិលសហស្សំ អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេសិ, តតោ លដ្ឋិវនេ ពិម្ពិសារប្បមុខា ឯកាទស នហុតា ព្រាហ្មណគហបតិកា សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ, ឯកំ នហុតំ សរណេសុ បតិដ្ឋិតំ. តិរោកុដ្ដអនុមោទនាវសានេ (ខុ. បា. ៧. ១ អាទយោ) ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សេហិ អមតបានំ បីតំ. សុមនមាលាការសមាគមេ ចតុរាសីតិយា, ធនបាលសមាគមេ ទសហិ បាណសហស្សេហិ, ខទិរង្គារជាតកសមាគមេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សេហិ, ជម្ពុកអាជីវកសមាគមេ ចតុរាសីតិយាវ, អានន្ទសេដ្ឋិសមាគមេ ចតុរាសីតិយាវ បាណសហស្សេហិ អមតបានំ បីតំ. បាសាណកចេតិយេ បារាយនសុត្តកថាទិវសេ (សុ. និ. ៩៨២ អាទយោ) ចុទ្ទស កោដិយោ អមតបានំ បិវិំសុ. យមកបាដិហារិយទិវសេ វីសតិ បាណកោដិយោ, តាវតិំសភវនេ បណ្ឌុកម្ពលសិលាយំ និសីទិត្វា មាតរំ កាយសក្ខិំ កត្វា សត្តប្បករណំ អភិធម្មំ ទេសេន្តស្ស អសីតិ បាណកោដិយោ, ទេវោរោហណេ តិំស បាណកោដិយោ, សក្កបញ្ហសុត្តន្តេ (ទី. និ. ២.៣៤៤ អាទយោ) អសីតិ ទេវសហស្សានិ អមតបានំ បិវិំសុ. មហាសមយសុត្តន្តេ (ទី. និ. ២.៣៣១ អាទយោ) មង្គលសុត្តេ (ខុ. បា. ៥.១ អាទយោ; សុ. និ. មង្គលសុត្ត) ចូឡរាហុលោវាទេ (ម. និ. ៣.៤១៦ អាទយោ) សមចិត្តបដិបទាយាតិ (អ. និ. ២.៣៣) ឥមេសុ ចតូសុ ឋានេសុ អភិសមយប្បត្តសត្តានំ បរិច្ឆេទោ នត្ថិ, ឯតស្សបិ សត្តលោកស្ស អនុកម្បាយ ឧប្បន្នោតិ. យាវជ្ជទិវសា ឥតោ បរម្បិ អនាគតេ ឥមំ សាសនំ និស្សាយ សគ្គមោក្ខមគ្គេ បតិដ្ឋហន្តានំ វសេនបិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ទេវមនុស្សានន្តិ ន កេវលំ ទេវមនុស្សានំយេវ, អវសេសានំ នាគសុបណ្ណាទីនម្បិ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយេវ ឧប្បន្នោ. សហេតុកបដិសន្ធិកេ បន មគ្គផលសច្ឆិកិរិយាយ ភព្ពេ បុគ្គលេ ទស្សេតុំ ឯវំ វុត្តំ. តស្មា ឯតេសម្បិ អត្ថត្ថាយ ហិតត្ថាយ សុខត្ថាយេវ ឧប្បន្នោតិ វេទិតព្ពោ.

កតមោ ឯកបុគ្គលោតិ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. ឥទានិ តាយ បុច្ឆាយ បុដ្ឋំ ឯកបុគ្គលំ វិភាវេន្តោ ‘‘តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ អាហ. តទត្ថបរិនិប្ផាទនន្តិ លោកត្ថនិប្ផាទនំ, ពុទ្ធកិច្ចសម្បាទនន្តិ អត្ថោ. បឋមំ លុម្ពិនីវនេ ទុតិយំ ពោធិមណ្ឌេតិ លុម្ពិនីវនេ រូបកាយេន ជាតោ, ពោធិមណ្ឌេ ធម្មកាយេន. ឯវមាទិនាតិ អាទិ-សទ្ទេន វេរញ្ជាកិត្តនតោ រូបកាយស្ស អនុគ្គណ្ហនំ ទស្សេតិ, នឡេរុបុចិមន្ទមូលកិត្តនតោ ធម្មកាយស្ស. តថា បុរិមេន បរាធីនកិរិយាករណំ, ទុតិយេន អត្តាធីនកិរិយាករណំ. បុរិមេន វា ករុណាកិច្ចំ, ឥតរេន បញ្ញាកិច្ចំ, បុរិមេន ចស្ស បរមាយ អនុកម្បាយ សមន្នាគមំ, បច្ឆិមេន បរមាយ ឧបេក្ខាយ សមន្នាគមន្តិ ឯវមាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

បច្ឆិមកោតិ គុណេន បច្ឆិមកោ. អានន្ទត្ថេរំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. សង្ខ្យាយបីតិ គណនតោបិ. ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតត្តា សង្ឃោតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញសង្ខាតសង្ឃាតេន សមណគណេនា’’តិ. ឯត្ថ បន ‘‘យាយំ ទិដ្ឋិ អរិយា និយ្យានិកា និយ្យាតិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ, តថារូបាយ ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២៤, ៣៥៦, ម. និ. ១.៤៩២; ៣.៥៤) ឯវំ វុត្តាយ ទិដ្ឋិយា, ‘‘យានិ តានិ សីលានិ អខណ្ឌានិ អច្ឆិទ្ទានិ អសពលានិ អកម្មាសានិ ភុជិស្សានិ វិញ្ញុប្បសត្ថានិ អបរាមដ្ឋានិ សមាធិសំវត្តនិកានិ, តថារូបេសុ សីលេសុ សីលសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២៤; ៣៥៦; ម. និ. ១.៤៩២; ៣.៥៤) ឯវំ វុត្តានញ្ច សីលានំ សាមញ្ញសង្ខាតេន សង្ឃតោ សង្ឃដិតោ សមេតោតិ ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញសង្ខាតសង្ឃាតោ, សមណគណោ. ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតោតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា ហិ ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ អាទិវចនតោ ទិដ្ឋិសីលានំ និយតសភាវត្តា សោតាបន្នាបិ អញ្ញមញ្ញំ ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតា, បគេវ សកទាគាមិអាទយោ. អរិយបុគ្គលា ហិ យត្ថ កត្ថចិ ទូរេ ឋិតាបិ អត្តនោ គុណសាមគ្គិយា សំហតាយេវ. ‘‘តថារូបាយ ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោ វិហរតិ (ទី. និ. ៣.៣២៤, ៣៥៦; ម. និ. ១.៤៩២; ៣.៥៤), តថារូបេសុ សីលេសុ សីលសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២៤, ៣៥៦; ម. និ. ១.៤៩២; ៣.៥៤) វចនតោ បុថុជ្ជនានម្បិ ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតភាវោ លព្ភតិយេវ, ឥធ បន អរិយសង្ឃោយេវ អធិប្បេតោ ‘‘យោ តត្ថ បច្ឆិមកោ, សោ សោតាបន្នោ’’តិ វចនតោ. ឯតេនាតិ ‘‘បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហី’’តិ ឯតេន វចនេន. អស្សាតិ បញ្ចមត្តស្ស ភិក្ខុសតស្ស. និរព្ពុទោតិអាទីនំ វចនត្ថោ បរតោ ឯវ អាវិ ភវិស្សតិ.

អស្សោសីតិ ឯត្ថ សវនមុបលព្ភោតិ អាហ ‘‘អស្សោសីតិ សុណិ ឧបលភី’’តិ, អញ្ញាសីតិ អត្ថោ. សោ ចាយមុបលព្ភោ សវនវសេនេវាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សោតទ្វារសម្បត្តវចននិគ្ឃោសានុសារេន អញ្ញាសី’’តិ. អវធារណផលត្តា សទ្ទប្បយោគស្ស សព្ពម្បិ វាក្យំ អន្តោគធាវធារណន្តិ អាហ ‘‘ខោតិ បទបូរណមត្តេ និបាតោ’’តិ. អវធារណត្ថេតិ បន ឥមិនា អន្តោគធាវធារណេបិ សព្ពស្មិំ វាក្យេ ឥដ្ឋតោវធារណត្ថំ ខោសទ្ទគ្គហណន្តិ ទស្សេតិ. តមេវ ឥដ្ឋតោវធារណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តត្ថ អវធារណត្ថេនា’’តិអាទិ. អថ បទបូរណត្ថេន ខោសទ្ទេន កិំបយោជនន្តិ អាហ ‘‘បទបូរណេន បន ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាមត្តមេវា’’តិ. ‘‘អស្សោសី’’តិ ហិ បទំ ខោសទ្ទេ គហិតេ តេន ផុល្លិតមណ្ឌិតវិភូសិតំ វិយ ហោន្តំ បូរិតំ នាម ហោតិ, តេន ច បុរិមបច្ឆិមបទានិ សិលិដ្ឋានិ ហោន្តិ, ន តស្មិំ អគ្គហិតេ, តស្មា បទបូរណេន ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាមត្តមេវ បយោជនំ. មត្ត-សទ្ទោ ចេត្ថ វិសេសនិវត្តិអត្ថោ, តេនស្ស អនត្ថន្តរទីបនតំ ទស្សេតិ, ឯវ-សទ្ទេន បន ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាយ ឯកន្តិកតំ.

វេរញ្ជោតិ ឯត្ថ សទ្ទលក្ខណានុសារេន អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វេរញ្ជាយំ ជាតោ’’តិអាទិ. ព្រហ្មំ អណតីតិ ឯត្ថ ព្រហ្មន្តិ វេទោ វុច្ចតិ, សោ បន មន្តព្រហ្មកប្បវសេន តិវិធោ. តត្ថ មន្តា បធានមូលភាវតោយេវ អដ្ឋកាទីហិ បវុត្តា, ឥតរេ បន តន្និស្សយេន ជាតា, តេន បធានស្សេវ គហណំ. មន្តេ សជ្ឈាយតីតិ ឥរុវេទាទិកេ មន្តសត្ថេ សជ្ឈាយតីតិ អត្ថោ. ឥរុវេទាទយោ ហិ គុត្តភាសិតព្ពតាយ ‘‘មន្តា’’តិ វុច្ចន្តិ. ឥទមេវ ហីតិ អវធារណេន ព្រហ្មតោ ជាតោតិអាទិកំ និរុត្តិំ បដិក្ខិបតិ. ជាតិព្រាហ្មណានន្តិ ឥមិនា អញ្ញេបិ ព្រាហ្មណា អត្ថីតិ ទស្សេតិ. ទុវិធា ហិ ព្រាហ្មណា ជាតិព្រាហ្មណា វិសុទ្ធិព្រាហ្មណា ចាតិ. ឥទានិ តត្ថ វិសុទ្ធិព្រាហ្មណានំ និរុត្តិំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អរិយា បនា’’តិអាទិ.

សមិតបាបត្តាតិ អច្ចន្តំ អនវសេសតោ សវាសនំ សមិតបាបត្តា. ឯវញ្ហិ ពាហិរកអវីតរាគសេក្ខាសេក្ខបាបសមណតោ ភគវតោ បាបសមណំ វិសេសិតំ ហោតិ. វុត្តមេវត្ថំ ឧទាហរណេន វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ. ឯត្ថ បន ‘‘ពាហិតបាបោតិ ព្រាហ្មណោ, សមិតបាបត្តា សមណោតិ វុច្ចតីតិ ឥទំ ភិន្នគាថាសន្និស្សិតបទទ្វយំ ឯកតោ គហេត្វា វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ ‘‘សមិតត្តា ហិ បាបានំ, សមណោតិ បវុច្ចតីតិ ឥទំ វចនំ គហេត្វា ‘សមិតត្តា សមណោតិ វុច្ចតី’តិ វុត្តំ. ពាហិតបាបោតិ ព្រាហ្មណោតិ ឥទំ បន អញ្ញស្មិំ គាថាពន្ធេ វុត្តវចន’’ន្តិ. អនេកត្ថត្តា និបាតានំ ឥធ អនុស្សវនត្ថេ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ខលូតិ អនុស្សវនត្ថេ និបាតោ’’តិ. ជាតិសមុទាគតន្តិ ជាតិយា អាគតំ, ជាតិសិទ្ធន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អាលបនមត្តន្តិ បិយាលាបវចនមត្តំ. បិយសមុទាហារា ហេតេ ភោតិ វា អាវុសោតិ វា ទេវានម្បិយាតិ វា. ភោវាទី នាម សោ ហោតីតិ យោ អាមន្តនាទីសុ ‘‘ភោ ភោ’’តិ វទន្តោ វិចរតិ, សោ ភោវាទី នាម ហោតីតិ អត្ថោ. សកិញ្ចនោតិ រាគាទីហិ កិញ្ចនេហិ សកិញ្ចនោ. រាគាទយោ ហិ សត្តេ កិញ្ចេន្តិ មទ្ទន្តិ បលិពុន្ធន្តីតិ ‘‘កិញ្ចនានី’’តិ វុច្ចន្តិ. មនុស្សា កិរ គោណេហិ ខលំ មទ្ទាបេន្តា ‘‘កិញ្ចេហិ កបិល, កិញ្ចេហិ កាឡកា’’តិ វទន្តិ, តស្មា មទ្ទនដ្ឋោ កិញ្ចនដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ.

គោត្តវសេនាតិ ឯត្ថ គំ តាយតីតិ គោត្តំ. គោសទ្ទេន ចេត្ថ អភិធានំ ពុទ្ធិ ច វុច្ចតិ, តស្មា ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. គោតមោតិ បវត្តមានំ អភិធានំ ពុទ្ធិញ្ច ឯកំសិកវិសយតាយ តាយតិ រក្ខតីតិ គោត្តំ. យថា ហិ ពុទ្ធិ អារម្មណភូតេន អត្ថេន វិនា ន វត្តតិ, ឯវំ អភិធានំ អភិធេយ្យភូតេន, តស្មា សោ គោត្តសង្ខាតោ អត្ថោ តានិ ពុទ្ធិអភិធានានិ តាយតិ រក្ខតីតិ វុច្ចតិ. សោ បន អញ្ញកុលបរម្បរាយ អសាធារណំ តស្ស កុលស្ស អាទិបុរិសសមុទាគតំ តំកុលបរិយាបន្នសាធារណំ សាមញ្ញរូបន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ច សមណោតិ ឥមិនា សរិក្ខកជនេហិ ភគវតោ ពហុមតភាវោ ទស្សិតោ សមិតបាបតាកិត្តនតោ, គោតមោតិ ឥមិនា លោកិយជនេហិ ឧឡារកុលសម្ភូតតាទីបនតោ. សក្យស្ស សុទ្ធោទនមហារាជស្ស បុត្តោ សក្យបុត្តោ. ឥមិនា ច ឧទិតោទិតវិបុលខត្តិយកុលវិភាវនតោ វុត្តំ ‘‘ឥទំ បន ភគវតោ ឧច្ចាកុលបអទីបន’’ន្តិ. សព្ពខត្តិយានញ្ហិ អាទិភូតមហាសម្មតមហារាជតោ បដ្ឋាយ អសម្ភិន្នំ ឧឡារតមំ សក្យរាជកុលំ. កេនចិ បារិជុញ្ញេន អនភិភូតោតិ ញាតិបារិជុញ្ញភោគបារិជុញ្ញាទិនា កេនចិ បារិជុញ្ញេន បរិហានិយា អនភិភូតោ អនជ្ឈោត្ថដោ. តថា ហិ លោកនាថស្ស អភិជាតិយំ តស្ស កុលស្ស ន កិញ្ចិ បារិជុញ្ញំ, អថ ខោ វឌ្ឍិយេវ. អភិនិក្ខមនេ ច តតោ សមិទ្ធតមភាវោ លោកេ បាកដោ បញ្ញាតោ. តេន ‘‘សក្យកុលា បព្ពជិតោ’’តិ ឥទំ វចនំ ភគវតោ សទ្ធាបព្ពជិតភាវបរិទីបនត្ថំ វុត្តំ មហន្តំ ញាតិបរិវដ្ដំ មហន្តញ្ច ភោគក្ខន្ធំ បហាយ បព្ពជិតភាវសិទ្ធិតោ. តតោ បរន្តិ ‘‘វេរញ្ជាយំ វិហរតី’’តិអាទិ.

ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ ឥត្ថំ ឥមំ បការំ ភូតោ អាបន្នោតិ ឥត្តម្ភូតោ, តស្ស អាខ្យានំ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានំ, សោយេវ អត្ថោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថោ. អថ វា ឥត្ថំ ឯវំ បការោ ភូតោ ជាតោតិ ឯវំ កថនត្ថោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថោ, តស្មិំ ឧបយោគវចនន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច អព្ភុគ្គតោតិ ឯត្ថ អភិ-សទ្ទោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថជោតកោ អភិភវិត្វា ឧគ្គមនប្បការស្ស ទីបនតោ. តេន យោគតោ ‘‘តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតម’’ន្តិ ឥទំ ឧបយោគវចនំ សាមិអត្ថេបិ សមានំ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានទីបនតោ ‘‘ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថេ’’តិ វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘តស្ស ខោ បន ភោតោ គោតមស្សាតិ អត្ថោ’’តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ‘‘សាធុ ទេវទត្តោ មាតរមភី’’តិ ឯត្ថ អភិសទ្ទយោគតោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានេ ឧបយោគវចនំ កតំ, ឯវមិធាបិ តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមំ អភិ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ ឧគ្គតោតិ អភិសទ្ទយោគតោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានេ ឧបយោគវចនន្តិ. ‘‘សាធុ ទេវទត្តោ មាតរមភី’’តិ ឯត្ថ ហិ ‘‘ទេវទត្តោ មាតរមភិ មាតរិ វិសយេ មាតុយា វា សាធូ’’តិ ឯវំ អធិករណត្ថេ សាមិអត្ថេ វា ភុម្មវចនស្ស វា សាមិវចនស្ស វា បសង្គេ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថជោតកេន អភិសទ្ទេន យោគេ ឧបយោគវចនំ កតំ. យថា ចេត្ថ ‘‘ទេវទត្តោ មាតុ វិសយេ មាតុសម្ពន្ធី វា សាធុត្តប្បការប្បត្តោ’’តិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ, ឯវមិធាបិ ‘‘ភោតោ គោតមស្ស សម្ពន្ធី កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ អភិភវិត្វា ឧគ្គមនប្បការប្បត្តោ’’តិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ. តត្ថ ហិ ទេវទត្តគ្គហណំ វិយ ឥធ កិត្តិសទ្ទគ្គហណំ, តថា តត្ថ ‘‘មាតរ’’ន្តិ វចនំ វិយ ឥធ ‘‘តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតម’’ន្តិ វចនំ, តត្ថ សាធុសទ្ទគ្គហណំ វិយ ឥធ ឧគ្គតសទ្ទគ្គហណំ វេទិតព្ពំ.

កល្យាណោតិ ភទ្ទកោ. កល្យាណភាវោ ចស្ស កល្យាណគុណវិសយតាយាតិ អាហ ‘‘កល្យាណគុណសមន្នាគតោ’’តិ, កល្យាណេហិ គុណេហិ សមន្នាគតោ តំវិសយតាយ យុត្តោតិ អត្ថោ. តំវិសយតា ហេត្ថ សមន្នាគមោ កល្យាណគុណវិសយតាយ តន្និស្សិតោតិ អធិប្បាយោ. សេដ្ឋោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សេដ្ឋគុណវិសយតាយ ឯវ ហិ កិត្តិសទ្ទស្ស សេដ្ឋតា ‘‘ភគវាតិ វចនំ សេដ្ឋ’’ន្តិអាទីសុ វិយ. ‘‘ភគវា អរហ’’ន្តិអាទិនា គុណានំ សំកិត្តនតោ សទ្ទនីយតោ ច កិត្តិសទ្ទោ វណ្ណោតិ អាហ ‘‘កិត្តិសទ្ទោតិ កិត្តិ ឯវា’’តិ. វណ្ណោយេវ ហិ កិត្តេតព្ពតោ កិត្តិសទ្ទនីយតោ សទ្ទោតិ ច វុច្ចតិ. កិត្តិបរិយាយោ ហិ សទ្ទសទ្ទោ យថា ‘‘ឧឡារសទ្ទា ឥសយោ, គុណវន្តោ តបស្សិនោ’’តិ. អភិត្ថវនវសេន បវត្តោ សទ្ទោ ថុតិឃោសោ, អភិត្ថវុទាហារោ.

‘‘អព្ភុគ្គតោ’’តិ បន ឯតស្ស អត្ថោ អដ្ឋកថាយំ ន ទស្សិតោ, តស្មា តស្សត្ថោ ឯវំ វេទិតព្ពោ – អព្ភុគ្គតោតិ អភិភវិត្វា ឧគ្គតោ, អនញ្ញសាធារណគុណេ អារព្ភ បវត្តត្តា សទេវកំ លោកំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា បវត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. កិន្តិ សទ្ទោ អព្ភុគ្គតោតិ អាហ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិ. ឥតោ បរំ បន ឦទិសេសុ ឋានេសុ យត្ថ យត្ថ បាឡិបាឋស្ស អត្ថោ វត្តព្ពោ សិយា, តត្ថ តត្ថ ‘‘បាឡិយំ បនា’’តិ វត្វា អត្ថំ ទស្សយិស្សាម, ឥទានិ តត្ថ បទយោជនាបុព្ពកំ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវាតិអាទីសុ បន អយំ តាវ យោជនា’’តិអាទិ. សោ ភគវាតិ យោ សោ សមតិំស បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពកិលេសេ ភញ្ជិត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ ទេវានំ អតិទេវោ សក្កានំ អតិសក្កោ ព្រហ្មានំ អតិព្រហ្មា លោកនាថោ ភាគ្យវន្តតាទីហិ ការណេហិ ភគវាតិ លទ្ធនាមោ, សោ ភគវា. ភគវាតិ ហិ ឥទំ សត្ថុ នាមកិត្តនំ. តេនាហ អាយស្មា ធម្មសេនាបតិ ‘‘ភគវាតិ នេតំ នាមំ មាតរា កត’’ន្តិអាទិ (មហានិ. ៨៤). បរតោ បន ភគវាតិ គុណកិត្តនមេវ. យថា កម្មដ្ឋានិកេន ‘‘អរហ’’ន្តិអាទីសុ នវសុ ឋានេសុ បច្ចេកំ ឥតិបិសទ្ទំ យោជេត្វា ពុទ្ធគុណា អនុស្សរីយន្តិ, ឯវំ ពុទ្ធគុណសំកិត្តកេនបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥតិបិ អរហំ ឥតិបិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ…បេ… ឥតិបិ ភគវា’’តិ អាហ. ឯវញ្ហិ សតិ ‘‘អរហ’’ន្តិអាទីហិ នវហិ បទេហិ យេ សទេវកេ លោកេ អតិវិយ បាកដា បញ្ញាតា ពុទ្ធគុណា, តេ នានប្បការតោ វិភាវិតា ហោន្តិ. ‘‘ឥតិបេតំ ភូតំ, ឥតិបេតំ តច្ឆ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៦) វិយ ហិ ឥធ ឥតិ-សទ្ទោ អាសន្នបច្ចក្ខការណត្ថោ, បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, តេន ច តេសំ គុណានំ ពហុភាវោ ទីបិតោ, តានិ ច គុណសល្លក្ខណការណានិ សទ្ធាសម្បន្នានំ វិញ្ញុជាតិកានំ បច្ចក្ខានិ ហោន្តីតិ តានិ សំកិត្តេន្តេន វិញ្ញុនា ចិត្តស្ស សម្មុខីភូតានេវ កត្វា សំកិត្តេតព្ពានីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមិនា ច ឥមិនា ច ការណេនាតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ អាហ.

‘‘សុត្តន្តិកានំ វចនានមត្ថំ, សុត្តានុរូបំ បរិទីបយន្តី’’តិ ហេដ្ឋា វុត្តត្តា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១២៥-១២៨) សព្ពាការតោ សំវណ្ណិតម្បិ អត្ថំ ឥធាបិ វិត្ថារេត្វា ទស្សេតុកាមោ តត្ថ បយោជនមាហ ‘‘ឥទានិ វិនយធរាន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ចិត្តសម្បហំសនត្ថន្តិ ចិត្តសន្តោសនត្ថំ, ចិត្តប្បសាទជននត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អារកត្តា’’តិអាទីសុ អារកត្តាតិ សុវិទូរត្តា. អរីនន្តិ កិលេសារីនំ. អរានន្តិ សំសារចក្កស្ស អរានំ. ហតត្តាតិ វិទ្ធំសិតត្តា. បច្ចយាទីនន្តិ ចីវរាទិបច្ចយានញ្ចេវ បូជាវិសេសានញ្ច.

ឥទានិ យថាវុត្តមេវត្ថំ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘អារកា ហិ សោ’’តិអាទិ. ទូរតា នាម អាសន្នតា វិយ ឧបាទាយុបាទាយ វុច្ចតីតិ បរមុក្កំសគតំ ទូរភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘សុវិទូរវិទូរេ ឋិតោ’’តិ អាហ, សុដ្ឋុ វិទូរភាវេនេវ វិទូរេ ឋិតោតិ អត្ថោ. សោ បនស្ស កិលេសេហិ ទូរេ ឋិតភាវោ, ន បទេសវសេន, អថ ខោ តេសំ សព្ពសោ បហីនត្តាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មគ្គេន កិលេសានំ វិទ្ធំសិតត្តា’’តិ. ននុ អញ្ញេសម្បិ ខីណាសវានំ តេ បហីនា ឯវាតិ អនុយោគំ មនសិ កត្វា វុត្តំ ‘‘សវាសនាន’’ន្តិ. ន ហិ ឋបេត្វា ភគវន្តំ អញ្ញេ សហ វាសនាយ កិលេសេ បហាតុំ សក្កោន្តិ. ឯតេន អញ្ញេហិ អសាធារណំ ភគវតោ អរហត្តន្តិ ទស្សិតំ ហោតិ. កា បនាយំ វាសនា នាម? បហីនកិលេសស្សបិ អប្បហីនកិលេសស្ស បយោគសទិសបយោគហេតុភូតោ កិលេសនិស្សិតោ សាមត្ថិយវិសេសោ អាយស្មតោ បិលិន្ទវច្ឆស្ស វសលសមុទាចារនិមិត្តំ វិយ. កថំ បន ‘‘អារកា’’តិ វុត្តេ ‘‘កិលេសេហី’’តិ អយមត្ថោ លព្ភតីតិ សាមញ្ញចោទនាយ វិសេសេ អវដ្ឋានតោ វិសេសត្ថិនា ច វិសេសស្ស អនុបយុជ្ជិតព្ពតោ ‘‘អារកាស្ស ហោន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មា’’តិអាទីនិ (ម. និ. ១.៤៣៤) សុត្តបទានេត្ថ ឧទាហរិតព្ពានិ. អារកាតិ ចេត្ថ អា-ការស្ស រស្សត្តំ, ក-ការស្ស ច ហការំ សានុសារំ កត្វា និរុត្តិនយេន ‘‘អរហ’’ន្តិ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. យថាវុត្តស្សេវត្ថស្ស សុខគ្គហណត្ថំ ឥទមេត្ថ វុច្ចតិ –

‘‘សោ តតោ អារកា នាម, យស្ស យេនាសមង្គិតា;

អសមង្គី ច ទោសេហិ, នាថោ តេនារហំ មតោ’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.១២៥);

អនត្ថចរណេន កិលេសា ឯវ អរយោតិ កិលេសារយោ. អរីនំ ហតត្តា អរិហាតិ វត្តព្ពេ និរុត្តិនយេន ‘‘អរហ’’ន្តិ វុត្តំ. ឯត្ថាបិ យថាវុត្តស្សត្ថស្ស សុខគ្គហណត្ថំ ឥទំ វេទិតព្ពំ –

‘‘យស្មា រាគាទិសង្ខាតា, សព្ពេបិ អរយោ ហតា;

បញ្ញាសត្ថេន នាថេន, តស្មាបិ អរហំ មតោ’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.១២៦);

យញ្ចេតំ សំសារចក្កន្តិ សម្ពន្ធោ. រថចក្កស្ស នាភិ វិយ មូលាវយវភូតំ អន្តោ ពហិ ច សមវដ្ឋិតំ អវិជ្ជាភវតណ្ហាទ្វយន្តិ វុត្តំ ‘‘អវិជ្ជាភវតណ្ហាមយនាភី’’តិ. នាភិយា នេមិយា ច សម្ពទ្ធអរសទិសា បច្ចយផលភូតេហិ អវិជ្ជាតណ្ហាជរាមរណេហិ សម្ពទ្ធា បុញ្ញាភិសង្ខារអបុញ្ញាភិសង្ខារអានេញ្ជាភិសង្ខារាតិ វុត្តំ ‘‘បុញ្ញាទិអភិសង្ខារារ’’ន្តិ. តត្ថ តត្ថ ភវេ បរិយន្តភាវេន បាកដំ ជរាមរណន្តិ តំ នេមិដ្ឋានិយំ កត្វា អាហ ‘‘ជរាមរណនេមី’’តិ. យថា រថចក្កប្បវត្តិយា បធានការណំ អក្ខោ, ឯវំ សំសារចក្កប្បវត្តិយា អាសវសមុទយោតិ អាហ ‘‘អាសវសមុទយមយេន អក្ខេន វិជ្ឈិត្វា’’តិ. អាសវា ឯវ អវិជ្ជាទីនំ ការណត្តា អាសវសមុទយោ. យថាហ ‘‘អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៣). វិបាកកដត្តារូបប្បភេទោ កាមភវាទិកោ តិភវោ ឯវ រថោ, តស្មិំ តិភវរថេ. អត្តនោ បច្ចយេហិ សមំ, សព្ពសោ វា អាទិតោ បដ្ឋាយ យោជិតន្តិ សមាយោជិតំ. អាទិរហិតំ កាលំ បវត្តតីតិ កត្វា អនាទិកាលប្បវត្តំ.

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, សំសារោតិ បវុច្ចតី’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ២.៦១៩; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៩៥ អបសាទនាវណ្ណនា; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.៦០; អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.១៩៩) –

ឯវំ វុត្តសំសារោវ សំសារចក្កំ. អនេនាតិ ភគវតា. ពោធិមណ្ឌេតិ ពោធិសង្ខាតស្ស ញាណស្ស មណ្ឌភាវប្បត្តេ ឋានេ កាលេ វា. ពោធីតិ បញ្ញា, សា ឯត្ថ មណ្ឌា បសន្នា ជាតាតិ ពោធិមណ្ឌោ. វីរិយបាទេហីតិ សំកិលេសវោទានបក្ខិយេសុ សន្និរុម្ភនសន្និក្ខិបនកិច្ចតាយ ទ្វិធា បវត្តេតិ អត្តនោ វីរិយសង្ខាតេហិ បាទេហិ. សីលបថវិយន្តិ បតិដ្ឋានដ្ឋេន សីលមេវ បថវី, តស្សំ. បតិដ្ឋាយាតិ សម្បាទនវសេន បតិដ្ឋហិត្វា. សទ្ធាហត្ថេនាតិ អនវជ្ជធម្មាទានសាធនតោ សទ្ធាវ ហត្ថោ, តេន. កម្មក្ខយករន្តិ កាយកម្មាទិភេទស្ស សព្ពស្សបិ កម្មស្ស ខយករណតោ កម្មក្ខយករំ. ញាណផរសុន្តិ សមាធិសិលាយំ សុនិសិតំ មគ្គញាណផរសុំ គហេត្វា.

ឯវំ ‘‘អរានំ ហតត្តា’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ អរសង្ខាតំ សំសារំ ចក្កំ វិយ ចក្កន្តិ គហេត្វា អត្ថយោជនំ កត្វា ឥទានិ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនាក្កមេនបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អនមតគ្គសំសារវដ្ដន្តិ អនុ អនុ អមតគ្គំ អវិញ្ញាតបុព្ពកោដិកំ សំសារមណ្ឌលំ. សេសា ទស ធម្មាតិ សង្ខារាទយោ ជាតិបរិយោសានា ទស ធម្មា. កថំ តេសំ សង្ខារាទីនំ អរភាវោតិ អាហ ‘‘អវិជ្ជាមូលកត្តា ជរាមរណបរិយន្តត្តា ចា’’តិ. តត្ថ អវិជ្ជា មូលំ បធានការណំ យេសំ សង្ខារាទីនំ តេ អវិជ្ជាមូលកា, តេសំ ភាវោ អវិជ្ជាមូលកត្តំ. ជរាមរណំ បរិយន្តំ បរិយោសានភូតំ ឯតេសន្តិ ជរាមរណបរិយន្តា, សង្ខារាទយោ ទស ធម្មា. តេសំ ភាវោ ជរាមរណបរិយន្តត្តំ. សង្ខារាទិជាតិបរិយោសានានំ ទសធម្មានំ អវិជ្ជាមូលកត្តា ជរាមរណបរិយោសានត្តា ចាតិ អត្ថោ, នាភិភូតាយ អវិជ្ជាយ មូលតោ នេមិភូតេន ជរាមរណេន អន្តតោ សង្ខារាទីនំ សម្ពន្ធត្តាតិ អធិប្បាយោ.

ទុក្ខាទីសូតិ ទុក្ខសមុទយនិរោធមគ្គេសុ. អញ្ញាណន្តិ ញាណប្បដិបក្ខត្តា មោហោ អញ្ញាណំ, ន បន ញាណតោ អញ្ញំ, នបិ ញាណស្ស អភាវមត្តំ. តត្ថ ទុក្ខាទីសុ អញ្ញាណំ យថាសភាវប្បដិវេធាប្បទានតោ តប្បដិច្ឆាទនវសេនេវ. ឯត្ថ ហិ កិញ្ចាបិ ឋបេត្វា លោកុត្តរសច្ចទ្វយំ សេសដ្ឋានេសុ អារម្មណវសេនបិ អវិជ្ជា ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ សន្តេបិ បដិច្ឆាទនវសេនេវ ឥធ អធិប្បេតា. សា ហិ ឧប្បន្នា ទុក្ខសច្ចំ បដិច្ឆាទេត្វា តិដ្ឋតិ, យាថាវសរសលក្ខណំ បដិវិជ្ឈិតុំ ន ទេតិ, តថា សមុទយំ និរោធំ មគ្គន្តិ.

ទុក្ខន្តិ ចេត្ថ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ អធិប្បេតន្តិ តំ កាមភវាទិវសេន តិធា ភិន្ទិត្វា តថា តប្បដិច្ឆាទិកញ្ច អវិជ្ជំ តិធា កត្វា អវិជ្ជាទិបច្ចយេ តីសុ ភវេសុ សង្ខារាទិកេ បដិបាដិយា ទស្សេន្តោ ‘‘កាមភវេ ច អវិជ្ជា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កាមភវេ ច អវិជ្ជាតិ កាមភវេ អាទីនវបដិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា. រូបភវេ អវិជ្ជា អរូបភវេ អវិជ្ជាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. កាមភវេ សង្ខារានន្តិ កាមភូមិបរិយាបន្នានំ បុញ្ញាបុញ្ញសង្ខារានំ, កាមភវេ វា និប្ផាទេតព្ពា យេ បុញ្ញាបុញ្ញសង្ខារា, តេសំ កាមភវូបបត្តិនិព្ពត្តកសង្ខារានន្តិ អត្ថោ. សង្ខារាតិ ចេត្ថ លោកិយកុសលាកុសលចេតនា វេទិតព្ពា. បច្ចយោ ហោតីតិ បុញ្ញាភិសង្ខារានំ តាវ អារម្មណបច្ចយេន ចេវ ឧបនិស្សយបច្ចយេន ចាតិ ទ្វិធា បច្ចយោ ហោតិ, អបុញ្ញាភិសង្ខារេសុ សហជាតស្ស សហជាតាទិវសេន, អសហជាតស្ស អនន្តរសមនន្តរាទិវសេន, អនានន្តរស្ស បន អារម្មណវសេន ចេវ ឧបនិស្សយវសេន ច បច្ចយោ ហោតិ. អរូបភវេ សង្ខារានន្តិ អានេញ្ជាភិសង្ខារានំ. បច្ចយោ ហោតីតិ ឧបនិស្សយបច្ចយវសេនេវ. ឥមស្មិញ្ច បនត្ថេ ឯត្ថ វិត្ថារិយមានេ អតិប្បបញ្ចោ ហោតិ, តស្មា តំ នយិធ វិត្ថារយិស្សាម. ឥតរេសូតិ រូបារូបភវេសុ.

តិណ្ណំ អាយតនានន្តិ ចក្ខុសោតមនាយតនានំ ឃានាទិត្តយស្ស តត្ថ អសម្ភវតោ. ឯកស្សាតិ មនាយតនស្ស ឥតរេសំ តត្ថ អសម្ភវតោ. ឥមិនា នយេន តិណ្ណំ ផស្សានន្តិអាទីសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឆព្ពិធស្ស ផស្សស្សាតិ ចក្ខុសម្ផស្សសោតសម្ផស្សឃានសម្ផស្សជិវ្ហាសម្ផស្សកាយសម្ផស្សមនោសម្ផស្សានំ វសេន ឆព្ពិធស្ស ផស្សស្ស. ឆន្នំ វេទនានន្តិ ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា, តថា សោតសម្ផស្សជា ឃានសម្ផស្សជា ជិវ្ហាសម្ផស្សជា កាយសម្ផស្សជា មនោសម្ផស្សជា វេទនាតិ ឥមាសំ ឆន្នំ វេទនានំ. ឆន្នំ តណ្ហាកាយានន្តិ រូបតណ្ហា សទ្ទតណ្ហា គន្ធតណ្ហា រសតណ្ហា ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា ធម្មតណ្ហាតិ ឥមេសំ ឆន្នំ តណ្ហាកាយានំ. តត្ថ តត្ថ សា សា តណ្ហាតិ រូបតណ្ហាទិភេទា តត្ថ តត្ថ កាមភវាទីសុ ឧប្បជ្ជនកតណ្ហា.

សា តណ្ហាទិមូលិកា កថា អតិសំខិត្តាតិ តំ ឧបាទានភវេ ច វិភជិត្វា វិត្ថារេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កាមេ បរិភុញ្ជិស្សាមីតិ ឥមិនា កាមតណ្ហាបវត្តិមាហ, តថា សគ្គសម្បត្តិំ អនុភវិស្សាមីតិអាទីហិ. សា បន តណ្ហា យស្មា ភុសមាទានវសេន បវត្តមានា កាមុបាទានំ នាម ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘កាមុបាទានបច្ចយា’’តិ. តថេវាតិ កាមុបាទានបច្ចយា ឯវ. ព្រហ្មលោកសម្បត្តិន្តិ រូបីព្រហ្មលោកេ សម្បត្តិំ. ‘‘សព្ពេបិ តេភូមកា ធម្មា កាមនីយដ្ឋេន កាមា’’តិ វចនតោ ភវរាគោបិ កាមុបាទានមេវាតិ កត្វា ‘‘កាមុបាទានបច្ចយា ឯវ មេត្តំ ភាវេតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ មេត្តំ ភាវេតីតិ មិជ្ជតិ សិនិយ្ហតីតិ មេត្តា, តំ ភាវេតិ វឌ្ឍេតីតិ អត្ថោ. អថ វា មេត្តា ឯតស្ស អត្ថីតិ មេត្តំ, ចិត្តំ, តំសម្បយុត្តំ ឈានំ វា, តំ ភាវេតិ វឌ្ឍេតិ ឧប្បាទេតិ វាតិ អត្ថោ. ករុណំ ភាវេតីតិអាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សេសុបាទានមូលិកាសុបីតិ ទិដ្ឋុបាទានសីលព្ពតុបាទានអត្តវាទុបាទានមូលិកាសុបិ យោជនាសុ ឯសេវ នយោតិ អត្ថោ. តត្ថាយំ យោជនា – ឥធេកច្ចោ ‘‘នត្ថិ បរលោកោ’’តិ នត្ថិកទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ, សោ ទិដ្ឋុបាទានបច្ចយា កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតីតិអាទិ វុត្តនយេន យោជេតព្ពំ. អបរោ ‘‘អសុកស្មិំ សម្បត្តិភវេ អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ, សោ តត្រូបបត្តិយា កាយេន សុចរិតំ ចរតីតិអាទិ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ. អបរោ ‘‘រូបី មនោមយោ ហុត្វា អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ រូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតិ ភាវនាបារិបូរិយាតិ សព្ពំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អបរោបិ ‘‘អរូបភវេ ឧប្បជ្ជិត្វា អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ អរូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតិ ភាវនាបារិបូរិយាតិ សព្ពំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឯតាហិយេវ អត្តវាទុបាទានមូលិកាបិ យោជនា សំវណ្ណិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទវសេនបិ យោជនា វេទិតព្ពា. អបរោ ‘‘សីលេន សុទ្ធិ, វតេន សុទ្ធី’’តិ អសុទ្ធិមគ្គំ ‘‘សុទ្ធិមគ្គោ’’តិ បរាមសន្តោ សីលព្ពតុបាទានបច្ចយា កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតីតិអាទិ សព្ពំ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ.

ឥទានិ យ្វាយំ សំសារចក្កំ ទស្សេន្តេន ‘‘កាមភវេ អវិជ្ជា កាមភវេ សង្ខារានំ បច្ចយោ ហោតី’’តិអាទិនា អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយភាវោ សង្ខារាទីនំ បច្ចយុប្បន្នភាវោ ច ទស្សិតោ, តមេវ បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិំ អានេត្វា និគមនវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវមយ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ យថា សង្ខារា ហេតុនិព្ពត្តា, ឯវំ អវិជ្ជាបិ កាមាសវាទិនា សហេតុកា ឯវាតិ អាហ ‘‘ឧភោបេតេ ហេតុសមុប្បន្នា’’តិ. បច្ចយបរិគ្គហេតិ នាមរូបស្ស បច្ចយានំ អវិជ្ជាទីនំ បរិច្ឆិជ្ជ គហណេ. និប្ផាទេតព្ពេ ភុម្មំ. បញ្ញាតិ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិសង្ខាតា បការតោ ជាននា. ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិ តិដ្ឋន្តិ ឯត្ថ ផលធម្មា តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ឋិតិ, ការណំ, ធម្មានំ ឋិតិ ធម្មដ្ឋិតិ, ធម្មដ្ឋិតិយា ញាណំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ, បច្ចយញាណន្តិ អត្ថោ, បដិច្ចសមុប្បាទាវពោធោតិ វុត្តំ ហោតិ. កាមញ្ចេត្ថ បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញាយេវ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ, សង្ខារេសុ បន អទិដ្ឋេសុ អវិជ្ជាយ សង្ខារានំ បច្ចយភាវោ ន សក្កា ទដ្ឋុន្តិ ‘‘សង្ខារា ហេតុសមុប្បន្នា’’តិ បច្ចយុប្បន្នធម្មានម្បិ គហណំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឧភោបេតេ ហេតុសមុប្បន្នាតិ ឥទំ បន ឧភិន្នម្បិ បច្ចយុប្បន្នភាវំ ទស្សេតុកាមតាយ វុត្តំ. ឥទញ្ច ធម្មដ្ឋិតិញាណំ យស្មា អទ្ធត្តយេ កង្ខាមលវិតរណវសេន បវត្តតិ, តស្មា ‘‘អតីតម្បិ អទ្ធាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឯតេន នយេន សព្ពបទានិ វិត្ថារេតព្ពានីតិ ឯតេន នយេន ‘‘អវិជ្ជា ហេតូ’’តិអាទិនា អវិជ្ជាយំ វុត្តនយេន ‘‘សង្ខារា ហេតុ, វិញ្ញាណំ ហេតុសមុប្បន្ន’’ន្តិអាទិនា សព្ពបទានិ វិត្ថារេតព្ពានិ.

សំខិប្បន្តិ ឯត្ថ អវិជ្ជាទយោ វិញ្ញាណាទយោ ចាតិ សង្ខេបោ, ហេតុ វិបាកោ ច. អថ វា ហេតុវិបាកោតិ សំខិប្បតីតិ សង្ខេបោ, អវិជ្ជាទយោ វិញ្ញាណាទយោ ច. សង្ខេបភាវសាមញ្ញេន បន ឯកវចនំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេ បន សង្ខេបា អតីតេ ហេតុ, ឯតរហិ វិបាកោ, ឯតរហិ ហេតុ, អាយតិំ វិបាកោតិ ឯវំ កាលវិភាគេន ចត្តារោ ជាតា, តេនាហ ‘‘បុរិមសង្ខេបោ ចេត្ថ អតីតោ អទ្ធា’’តិអាទិ. បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធាតិ សម្ពន្ធោ. តណ្ហុបាទានភវា គហិតាវ ហោន្តីតិ ឯត្ថ អវិជ្ជាគហណេន កិលេសភាវសាមញ្ញតោ តណ្ហុបាទានា គហិតា, សង្ខារគ្គហណេន កម្មភាវសាមញ្ញតោ ភវោ គហិតោ, អវិជ្ជាសង្ខារានំ តេហិ វិនា សកិច្ចាករណតោ ច តណ្ហុបាទានភវា គហិតាវ ហោន្តិ. អថ វា អវិទ្វា បរិតស្សតិ, បរិតសិតោ ឧបាទិយតិ, តស្សុបាទានបច្ចយា ភវោ, តស្មា តណ្ហុបាទានភវាបិ គហិតា ហោន្តិ. តថា ច វុត្តំ –

‘‘បុរិមកម្មភវស្មិំ មោហោ អវិជ្ជា, អាយូហនា សង្ខារា. និកន្តិ តណ្ហា, ឧបគមនំ ឧបាទានំ, ចេតនា ភវោ, ឥតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា បុរិមកម្មភវស្មិំ ឥធ បដិសន្ធិយា បច្ចយា’’តិ (បដិ. ម. ១.៤៧).

តត្ថ (វិភ. អដ្ឋ. ២៤២; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៤៧) បុរិមកម្មភវស្មិន្តិ បុរិមេ កម្មភវេ, អតីតជាតិយំ កម្មភវេ ករិយមានេតិ អត្ថោ. មោហោ អវិជ្ជាតិ យោ តទា ទុក្ខាទីសុ មោហោ យេន មូឡ្ហោ កម្មំ ករោតិ, សា អវិជ្ជា. អាយូហនា សង្ខារាតិ តំ កម្មំ ករោតោ យា បុរិមចេតនាយោ, យថា ‘‘ទានំ ទស្សាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា មាសម្បិ សំវច្ឆរម្បិ ទានូបករណានិ សជ្ជេន្តស្ស ឧប្បន្នា បុរិមចេតនាយោ, បដិគ្គាហកានំ បន ហត្ថេ ទក្ខិណំ បតិដ្ឋាបយតោ ចេតនា ភវោតិ វុច្ចតិ. ឯកាវជ្ជនេសុ វា ឆសុ ជវនេសុ ចេតនា អាយូហនសង្ខារា នាម, សត្តមា ភវោ. យា កាចិ វា បន ចេតនា ភវោ, សម្បយុត្តា អាយូហនសង្ខារា នាម. និកន្តិ តណ្ហាតិ យា កម្មំ ករោន្តស្ស តស្ស ផលេ ឧបបត្តិភវេ និកាមនា បត្ថនា, សា តណ្ហា នាម. ឧបគមនំ ឧបាទានន្តិ យំ កម្មភវស្ស បច្ចយភូតំ ‘‘ឥទំ កត្វា អសុកស្មិំ នាម ឋានេ កាមេ សេវិស្សាមិ ឧច្ឆិជ្ជិស្សាមី’’តិអាទិនា នយេន បវត្តំ ឧបគមនំ គហណំ បរាមសនំ, ឥទំ ឧបាទានំ នាម. ចេតនា ភវោតិ ‘‘តំ កម្មំ ករោតោ យា បុរិមា ចេតនាយោ’’តិអាទិនា ហេដ្ឋា វុត្តេសុ តីសុ អត្ថវិកប្បេសុ យា ចេតនា ភវោតិ វុត្តា, សា ចេតនា ភវោតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឥទានិ សព្ពេបេតេ អវិជ្ជាទយោ ធម្មេ ទ្វីហិ វដ្ដេហិ សង្គហេត្វា ទស្សេតុកាមោ អាហ ‘‘ឥមេ បញ្ច ធម្មា អតីតេ កម្មវដ្ដ’’ន្តិ. ឯត្ថ ច និប្បរិយាយតោ សង្ខារា ភវោ ច កម្មំ, អវិជ្ជាទយោ បន កម្មសហាយតាយ កម្មសរិក្ខកា តទុបការកា ចាតិ កម្មន្តិ វុត្តា. អវិជ្ជាទយោ ហិ វិបាកធម្មធម្មតាយ កម្មសរិក្ខកា សហជាតកោដិយា ឧបនិស្សយកោដិយា ច កម្មស្ស ច ឧបការកា. កម្មមេវ ច អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធំ ហុត្វា បុនប្បុនំ បរិវត្តនដ្ឋេន កម្មវដ្ដំ. វិញ្ញាណាទយោ បញ្ចាតិ វិញ្ញាណាទយោ វេទនាបរិយន្តា បញ្ច ឯតរហិ ឥទានិ ឥមស្មិំ អត្តភាវេតិ វុត្តំ ហោតិ. អវិជ្ជាសង្ខារា គហិតាវ ហោន្តីតិ ឯត្ថាបិ បុព្ពេ វិយ កិលេសកម្មភាវសាមញ្ញតោ តណ្ហុបាទានគ្គហណេន អវិជ្ជា គហិតា, ភវគ្គហណេន សង្ខារា គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា ភវេ គហិតេ តស្ស បុព្ពភាគា តំសម្បយុត្តា វា សង្ខារា គហិតាវ ហោន្តិ, តណ្ហុបាទានគ្គហណេន ច តំសម្បយុត្តា យាយ វា មូឡ្ហោ កម្មំ ករោតិ, សា អវិជ្ជាវ ហោតីតិ តណ្ហុបាទានភវគ្គហណេន អវិជ្ជាសង្ខារា គហិតាវ ហោន្តិ. តេនេវ វុត្តំ –

‘‘ឥធ បរិបក្កត្តា អាយតនានំ មោហោ អវិជ្ជា, អាយូហនា សង្ខារា, និកន្តិ តណ្ហា, ឧបគមនំ ឧបាទានំ, ចេតនា ភវោ, ឥតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា ឥធ កម្មភវស្មិំ អាយតិំ បដិសន្ធិយា បច្ចយា’’តិ (បដិ. ម. ១.៤៧).

តត្ថ ឥធ បរិបក្កត្តា អាយតនានន្តិ បរិបក្កាយតនស្ស កម្មករណកាលេ សម្មោហោ ទស្សិតោ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

វិញ្ញាណនាមរូបសឡាយតនផស្សវេទនានំ ជាតិជរាភង្គាវត្ថា ជាតិជរាមរណន្តិ វុត្តាតិ អវត្ថានំ គហណេន អវត្ថាវន្តា គហិតាវ ហោន្តិ តទវិនាភាវតោតិ អាហ ‘‘ជាតិជរាមរណាបទេសេន វិញ្ញាណាទីនំ និទ្ទិដ្ឋត្តា’’តិ. អបទេសេនាតិ ជាតិជរាមរណានំ កថនេន. ឥមេតិ វិញ្ញាណាទយោ. អាយតិំ វិបាកវដ្ដន្តិ បច្ចុប្បន្នហេតុតោ ភាវីនំ អនាគតានំ គហិតត្តា. តេតិ អវិជ្ជាទយោ. អាការតោតិ សរូបតោ អវុត្តាបិ តស្មិំ តស្មិំ សង្គហេ អាកិរីយន្តិ អវិជ្ជាសង្ខារាទិគ្គហណេហិ បកាសីយន្តីតិ អាការា, អតីតហេតុអាទីនំ វា បការា អាការា. តតោ អាការតោ. វីសតិវិធា ហោន្តីតិ អតីតេ ហេតុបញ្ចកាទិភេទតោ វីសតិវិធា ហោន្តិ.

សង្ខារវិញ្ញាណានញ្ចេត្ថ អន្តរា ឯកោ សន្ធីតិ ហេតុតោ ផលស្ស អវិច្ឆេទប្បវត្តិភាវតោ ហេតុផលស្ស សម្ពន្ធភូតោ ឯកោ សន្ធិ, តថា ភវជាតីនមន្តរា. វេទនាតណ្ហានមន្តរា បន ផលតោ ហេតុនោ អវិច្ឆេទប្បវត្តិភាវតោ ផលហេតុសម្ពន្ធភូតោ ឯកោ សន្ធិ. ផលភូតោបិ ហិ ធម្មោ អញ្ញស្ស ហេតុសភាវស្ស ធម្មស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ.

ឥតីតិ វុត្តប្បការបរាមសនំ. តេនាហ ‘‘ចតុសង្ខេប’’ន្តិអាទិ. សព្ពាការតោតិ ឥធ វុត្តេហិ ច អវុត្តេហិ ច បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គេ អនន្តនយសមន្តបដ្ឋានាទីសុ ច អាគតេហិ សព្ពេហិ អាការេហិ. ជានាតីតិ អវពុជ្ឈតិ. បស្សតីតិ ទស្សនភូតេន ញាណចក្ខុនា បច្ចក្ខតោ បស្សតិ. អញ្ញាតិ បដិវិជ្ឈតីតិ តេសំយេវ វេវចនំ. តន្តិ តំ ជាននំ. ញាតដ្ឋេនាតិ យថាសភាវតោ ជាននដ្ឋេន. បជាននដ្ឋេនាតិ អនិច្ចាទីហិ បការេហិ បដិវិជ្ឈនដ្ឋេន.

ឥទានិ យទត្ថមិទំ ភវចក្កំ ឥធានីតំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមិនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តេ ធម្មេតិ តេ អវិជ្ជាទិកេ ធម្មេ. យថាភូតំ ញត្វាតិ មហាវជិរញាណេន យាថាវតោ ជានិត្វា. និព្ពិន្ទន្តោតិ ពលវវិបស្សនាយ និព្ពិន្ទន្តោ. វិរជ្ជន្តោ វិមុច្ចន្តោតិ អរិយមគ្គេហិ វិរជ្ជន្តោ វិមុច្ចន្តោ. អរេ ហនីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ យទា ភគវា វិរជ្ជតិ វិមុច្ចតិ, តទា អរេ ហនតិ នាម. តតោ បរំ បន អភិសម្ពុទ្ធក្ខណំ គហេត្វា វុត្តំ ‘‘ហនិ វិហនិ វិទ្ធំសេសី’’តិ. ឯវម្បិ អរានំ ហតត្តា អរហន្តិ ឯវំ ឥមិនាបិ បការេន យថាវុត្តសំសារចក្កស្ស សង្ខារាទិអរានំ ហតត្តា អរហំ. ឯត្ថេទំ វុច្ចតិ –

‘‘អរា សំសារចក្កស្ស, ហតា ញាណាសិនា យតោ;

លោកនាថេន តេនេស, អរហន្តិ បវុច្ចតី’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.១២៨);

អគ្គទក្ខិណេយ្យត្តាតិ ឧត្តមទក្ខិណេយ្យភាវតោ. ចក្កវត្តិនោ អចេតនេ ចក្ករតនេ ឧប្បន្នេ តត្ថេវ លោកោ បូជំ ករោតិ, អញ្ញត្ថ បូជាវិសេសា បច្ឆិជ្ជន្តិ, កិមង្គំ បន សម្មាសម្ពុទ្ធេ ឧប្បន្នេតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧប្បន្នេ តថាគតេ’’តិអាទិមាហ. ‘‘ឯកេកំ ធម្មក្ខន្ធំ ឯកេកវិហារេន បូជេស្សាមី’’តិ វុត្តេបិ សត្ថារំយេវ ឧទ្ទិស្ស កតត្តា ‘‘ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. កោ បន វាទោ អញ្ញេសំ បូជាវិសេសានន្តិ យថាវុត្តតោ អញ្ញេសំ អមហេសក្ខេហិ ទេវមនុស្សេហិ ករិយមានានំ នាតិឧឡារានំ បូជាវិសេសានំ អរហភាវេ កា នាម កថា. បច្ចយាទីនំ អរហត្តាបិ អរហន្តិ យថាវុត្តចីវរាទិបច្ចយានំ បូជាវិសេសស្ស ច អគ្គទក្ខិណេយ្យភាវេន អនុច្ឆវិកត្តាបិ អរហំ. ឥមស្សបិ អត្ថស្ស សុខគ្គហណត្ថំ ឥទំ វុច្ចតិ –

‘‘បូជាវិសេសំ សហ បច្ចយេហិ,

យស្មា អយំ អរហតិ លោកនាថោ;

អត្ថានុរូបំ អរហន្តិ លោកេ,

តស្មា ជិនោ អរហតិ នាមមេត’’ន្តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.១២៩);

អសិលោកភយេនាតិ អកិត្តិភយេន, អយសភយេន គរហាភយេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. រហោ បាបំ ករោន្តីតិ ‘‘មា នំ កោចិ ជញ្ញា’’តិ រហសិ បាបំ ករោន្តិ. ឯវមេស ន កទាចិ ករោតីតិ ឯស ភគវា បាបហេតូនំ ពោធិមណ្ឌេយេវ សុប្បហីនត្តា កទាចិបិ ឯវំ ន ករោតិ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘យស្មា នត្ថិ រហោ នាម, បាបកម្មេសុ តាទិនោ;

រហាភាវេន តេនេស, អរហំ ឥតិ វិស្សុតោ’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.១៣០);

ឥទានិ សុខគ្គហណត្ថំ យថាវុត្តមត្ថំ សព្ពម្បិ សង្គហេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ហោតិ ចេត្ថា’’តិអាទិ. កិលេសារីន សោ មុនីតិ ឯត្ថ គាថាពន្ធសុខត្ថំ និគ្គហីតលោបោ ទដ្ឋព្ពោ, កិលេសារីនំ ហតត្តាតិ អត្ថោ. បច្ចយាទីន ចារហោតិ ឯត្ថាបិ និគ្គហីតលោបោ វុត្តនយេនេវ ទដ្ឋព្ពោ.

អរហន្តិ ឯត្ថ អយមបរោបិ នយោ ទដ្ឋព្ពោ – អារកាតិ អរហំ, សុវិទូរភាវតោ ឥច្ចេវ អត្ថោ. កុតោ បន សុវិទូរភាវតោតិ? យេ អភាវិតកាយា អភាវិតសីលា អភាវិតចិត្តា អភាវិតបញ្ញា, តតោ ឯវ អប្បហីនរាគទោសមោហា អរិយធម្មស្ស អកោវិទា អរិយធម្មេ អវិនីតា អរិយធម្មស្ស អទស្សាវិនោ អប្បដិបន្នា មិច្ឆាបដិបន្នា ច, តតោ សុវិទូរភាវតោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘សង្ឃាដិកណ្ណេ ចេបិ មេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ គហេត្វា បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធោ អស្ស បាទេ បាទំ និក្ខិបន្តោ, សោ ច ហោតិ អភិជ្ឈាលុ កាមេសុ តិព្ពសារាគោ ព្យាបន្នចិត្តោ បទុដ្ឋមនសង្កប្បោ មុដ្ឋស្សតិ អសម្បជានោ អសមាហិតោ វិព្ភន្តចិត្តោ បាកតិន្ទ្រិយោ, អថ ខោ សោ អារកាវ មយ្ហំ, អហញ្ច តស្ស. តំ កិស្ស ហេតុ? ធម្មញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន បស្សតិ, ធម្មំ អបស្សន្តោ ន មំ បស្សតី’’តិ (ឥតិវុ. ៩២).

យថាវុត្តបុគ្គលា ហិ សចេបិ សាយំបាតំ សត្ថុ សន្តិកាវចរាវ សិយុំ, ន តេ តាវតា ‘‘សត្ថុ សន្តិកា’’តិ វត្តព្ពា, តថា សត្ថាបិ នេសំ. ឥតិ អសប្បុរិសានំ អារកា ទូរេតិ អរហំ. តេនេទំ វុច្ចតិ –

‘‘សម្មា ន បដិបជ្ជន្តិ, យេ និហីនាសយា នរា;

អារកា តេហិ ភគវា, ទូរេ តេនារហំ មតោ’’តិ.

តថា អារកាតិ អរហំ, អាសន្នភាវតោតិ អត្ថោ. កុតោ បន អាសន្នភាវតោតិ? យេ ភាវិតកាយា ភាវិតសីលា ភាវិតចិត្តា ភាវិតបញ្ញា, តតោ ឯវ បហីនរាគទោសមោហា អរិយធម្មស្ស កោវិទា អរិយធម្មេ សុវិនីតា អរិយធម្មស្ស ទស្សាវិនោ សម្មាបដិបន្នា, តតោ អាសន្នភាវតោ. វុត្តម្បិ ចេតំ ភគវតា –

‘‘យោជនសតេ ចេបិ មេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិហរេយ្យ, សោ ច ហោតិ អនភិជ្ឈាលុ កាមេសុ ន តិព្ពសារាគោ អព្យាបន្នចិត្តោ អបទុដ្ឋមនសង្កប្បោ ឧបដ្ឋិតស្សតិ សម្បជានោ សមាហិតោ ឯកគ្គចិត្តោ សំវុតិន្ទ្រិយោ, អថ ខោ សោ សន្តិកេវ មយ្ហំ, អហញ្ច តស្ស. តំ កិស្ស ហេតុ? ធម្មញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បស្សតិ, ធម្មំ បស្សន្តោ មំ បស្សតី’’តិ (ឥតិវុ. ៩២).

តថារូបា ហិ បុគ្គលា សត្ថុ យោជនសតន្តរិកាបិ ហោន្តិ, ន តាវតា តេ ‘‘សត្ថុ ទូរចារិនោ’’តិ វត្តព្ពា, តថា សត្ថាបិ នេសំ. ឥតិ សប្បុរិសានំ អារកា អាសន្នេតិ អរហំ. តេនេទំ វុច្ចតិ –

‘‘យេ សម្មា បដិបជ្ជន្តិ, សុប្បណីតាធិមុត្តិកា;

អារកា តេហិ អាសន្នេ, តេនាបិ អរហំ ជិនោ’’តិ.

យេ ឥមេ រាគាទយោ បាបធម្មា យស្មិំ សន្តានេ ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្ស ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ សម្បរាយិកម្បិ អនត្ថំ អាវហន្តិ, និព្ពានគាមិនិយា បដិបទាយ ឯកំសេនេវ ឧជុវិបច្ចនីកភូតា ច, តេ អត្តហិតំ បរហិតញ្ច បរិបូរេតុំ សម្មា បដិបជ្ជន្តេហិ សាធូហិ ទូរតោ រហិតព្ពា បរិច្ចជិតព្ពា បហាតព្ពាតិ រហា នាម, តេ ច យស្មា ភគវតោ ពោធិមូលេយេវ អរិយមគ្គេន សព្ពសោ បហីនា សុសមុច្ឆិន្នា. យថាហ –

‘‘តថាគតស្ស ខោ, ព្រាហ្មណ, រាគោ បហីនោ ទោសោ មោហោ, សព្ពេបិ បាបកា អកុសលា ធម្មា បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា’’តិ (បារា. ៩).

តស្មា សព្ពសោ ន សន្តិ ឯតស្ស រហាតិ អរហោតិ វត្តព្ពេ ឱការស្ស សានុសារំ អការាទេសំ កត្វា ‘‘អរហ’’ន្តិ វុត្តំ. តេនេទំ វុច្ចតិ –

‘‘បាបធម្មា រហា នាម, សាធូហិ រហិតព្ពតោ;

តេសំ សុដ្ឋុ បហីនត្តា, ភគវា អរហំ មតោ’’តិ.

យេ តេ សព្ពសោ បរិញ្ញាតក្ខន្ធា បហីនកិលេសា ភាវិតមគ្គា សច្ឆិកតនិរោធា អរហន្តោ ខីណាសវា, យេ ច សេខា អប្បត្តមានសា អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ បត្ថយមានា វិហរន្តិ, យេ ច បរិសុទ្ធប្បយោគា កល្យាណជ្ឈាសយា សទ្ធាសីលសុតាទិគុណសម្បន្នា បុគ្គលា, តេហិ ន រហិតព្ពោ ន បរិច្ចជិតព្ពោ, តេ ច ភគវតាតិ អរហំ. តថា ហិ អរិយបុគ្គលា សត្ថារា ទិដ្ឋធម្មស្ស បច្ចក្ខករណតោ សត្ថុ ធម្មសរីរេន អវិរហិតាវ ហោន្តិ. យថាហ អាយស្មា បិង្គិយោ –

‘‘បស្សាមិ នំ មនសា ចក្ខុនាវ,

រត្តិន្ទិវំ ព្រាហ្មណ អប្បមត្តោ;

នមស្សមានោ វិវសេមិ រត្តិំ,

តេនេវ មញ្ញាមិ អវិប្បវាសំ.

‘‘សទ្ធា ច បីតិ ច មនោ សតិ ច,

នាបេន្តិមេ គោតមសាសនម្ហា;

យំ យំ ទិសំ វជតិ ភូរិបញ្ញោ,

ស តេន តេនេវ នតោហមស្មី’’តិ. (សុ. និ. ១១៤៨-១១៤៩);

តេនេវ ច តេ អញ្ញំ សត្ថារំ ន ឧទ្ទិសន្តិ. យថាហ –

‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ អញ្ញំ សត្ថារំ ឧទ្ទិសេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ៣.១២៨; អ. និ. ១.២៧៦).

កល្យាណបុថុជ្ជនាបិ យេភុយ្យេន សត្ថរិ និច្ចលសទ្ធា ឯវ ហោន្តិ. ឥតិ សុប្បដិបន្នេហិ បុរិសវិសេសេហិ អវិរហិតព្ពតោ តេសញ្ច អវិរហនតោ ន សន្តិ ឯតស្ស រហា បរិច្ចជនកា, នត្ថិ វា ឯតស្ស រហា សាធូហិ បរិច្ចជិតព្ពតាតិ អរហំ. តេនេទំ វុច្ចតិ –

‘‘យេ សច្ឆិកតសទ្ធម្មា, អរិយា សុទ្ធគោចរា;

ន តេហិ រហិតោ ហោតិ, នាថោ តេនារហំ មតោ’’តិ.

រហោតិ ច គមនំ វុច្ចតិ, ភគវតោ ច នានាគតីសុ បរិព្ភមនសង្ខាតំ សំសារេ គមនំ នត្ថិ កម្មក្ខយករេន អរិយមគ្គេន ពោធិមូលេយេវ សព្ពសោ សសម្ភារស្ស កម្មវដ្ដស្ស វិទ្ធំសិតត្តា. យថាហ –

‘‘យេន ទេវូបបត្យស្ស, គន្ធព្ពោ វា វិហង្គមោ;

យក្ខត្តំ យេន គច្ឆេយ្យំ, មនុស្សត្តញ្ច អព្ពជេ;

តេ មយ្ហំ អាសវា ខីណា, វិទ្ធស្តា វិនឡីកតា’’តិ. (អ. និ. ៤.៣៦);

ឯវំ នត្ថិ ឯតស្ស រហោ គមនំ គតីសុ បច្ចាជាតីតិបិ អរហំ. តេនេទំ វុច្ចតិ –

‘‘រហោ វា គមនំ យស្ស, សំសារេ នត្ថិ សព្ពសោ;

បហីនជាតិមរណោ, អរហំ សុគតោ មតោ’’តិ.

បាសំសត្តា វា ភគវា អរហំ. អក្ខរចិន្តកា ហិ បសំសាយំ អរហសទ្ទំ វណ្ណេន្តិ. បាសំសភាវោ ច ភគវតោ អនញ្ញសាធារណតោ យថាភុច្ចគុណាធិគតោ សទេវកេ លោកេ សុប្បតិដ្ឋិតោ. តថា ហេស អនុត្តរេន សីលេន អនុត្តរេន សមាធិនា អនុត្តរាយ បញ្ញាយ អនុត្តរាយ វិមុត្តិយា អសមោ អសមសមោ អប្បដិមោ អប្បដិភាគោ អប្បដិបុគ្គលោតិ ឯវំ តស្មិំ តស្មិំ គុណេ វិភជិត្វា វុច្ចមានេ បណ្ឌិតបុរិសេហិ ទេវេហិ ព្រហ្មេហិ ភគវតា វា បន បរិយោសាបេតុំ អសក្កុណេយ្យរូបោ. ឥតិ បាសំសត្តាបិ ភគវា អរហំ. តេនេទំ វុច្ចតិ –

‘‘គុណេហិ សទិសោ នត្ថិ, យស្មា លោកេ សទេវកេ;

តស្មា បាសំសិយត្តាបិ, អរហំ ទ្វិបទុត្តមោ’’តិ.

សព្ពសង្គហវសេន បន –

អារកា មន្ទពុទ្ធីនំ, អារកា ច វិជានតំ;

រហានំ សុប្បហីនត្តា, វិទូនមរហេយ្យតោ;

ភវេសុ ច រហាភាវា, បាសំសា អរហំ ជិនោតិ.

ឯត្តាវតា ច ‘‘អរហ’’ន្តិ បទស្ស សព្ពសោ អត្ថោ វិភត្តោ ហោតិ.

ឥទានិ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ ឥមស្ស អត្ថំ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សម្មា សាមញ្ចា’’តិអាទិ. តត្ថ សម្មាតិ អវិបរីតំ. សាមន្តិ សយមេវ, អបរនេយ្យោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. សម្ពុទ្ធោតិ ហិ ឯត្ថ សំ-សទ្ទោ សយន្តិ ឯតស្ស អត្ថស្ស ពោធកោតិ ទដ្ឋព្ពោ. សព្ពធម្មានន្តិ អនវសេសានំ នេយ្យធម្មានំ. កថំ បនេត្ថ សព្ពធម្មានន្តិ អយំ វិសេសោ លព្ភតីតិ? ឯកទេសស្ស អគ្គហណតោ. បទេសគ្គហណេ ហិ អសតិ គហេតព្ពស្ស និប្បទេសតាវ វិញ្ញាយតិ យថា ‘‘ទិក្ខិតោ ន ទទាតី’’តិ. ឯវញ្ច កត្វា អត្ថវិសេសនបេក្ខា កត្តរិ ឯវ ពុទ្ធសទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា កម្មវចនិច្ឆាយ អភាវតោ. ‘‘សម្មា សាមញ្ច ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ ឯត្តកមេវ ហិ ឥធ សទ្ទតោ លព្ភតិ, ‘‘សព្ពធម្មាន’’ន្តិ ឥទំ បន អត្ថតោ លព្ភមានំ គហេត្វា វុត្តំ. ន ហិ ពុជ្ឈនកិរិយា អវិសយា យុជ្ជតិ.

ឥទានិ តស្សា វិសយំ ‘‘សព្ពធម្មេ’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អភិញ្ញេយ្យេ ធម្មេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អភិញ្ញេយ្យេតិ អនិច្ចាទិតោ លក្ខណរសាទិតោ ច អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេន ជានិតព្ពេ ចតុសច្ចធម្មេ. អភិញ្ញេយ្យតោ ពុទ្ធោតិ អភិញ្ញេយ្យភាវតោ ពុជ្ឈិ, បុព្ពភាគេ វិបស្សនាបញ្ញាទីហិ អធិគមក្ខណេ មគ្គបញ្ញាយ អបរភាគេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទីហិ អញ្ញាសីតិ អត្ថោ. ឥតោ បរេសុបិ ឯសេវ នយោ. បរិញ្ញេយ្យេ ធម្មេតិ អនិច្ចាទិវសេន បរិជានិតព្ពំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចមាហ. បហាតព្ពេតិ សមុទយបក្ខិយេ. សច្ឆិកាតព្ពេតិ និព្ពានំ សន្ធាយាហ. ពហុវចននិទ្ទេសោ បនេត្ថ សោបាទិសេសាទិកំ បរិយាយសិទ្ធំ ភេទមបេក្ខិត្វា កតោ, ឧទ្ទេសោ វា អយំ ចតុសច្ចធម្មានម្បិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘ចក្ខុ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិអាទិ. ឧទ្ទេសោ ច អវិនិច្ឆិតត្ថបរិច្ឆេទស្ស ធម្មស្ស វសេន ករីយតិ. ឧទ្ទេសេន ហិ ឧទ្ទិសិយមានានំ អត្ថិតាមត្តំ វុច្ចតិ, ន បរិច្ឆេទោតិ អបរិច្ឆេទេន ពហុវចនេន វុត្តំ យថា ‘‘អប្បច្ចយា ធម្មា, អសង្ខតា ធម្មា’’តិ. សច្ឆិកាតព្ពេតិ វា ផលវិមុត្តីនម្បិ គហណំ, ន និព្ពានស្សេវាតិ ពហុវចននិទ្ទេសោ កតោ. ឯវញ្ច ភាវេតព្ពេតិ ឯត្ថ ឈានានម្បិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវ ចាហាតិ សេលព្រាហ្មណស្ស អត្តនោ ពុទ្ធភាវំ សាធេន្តោ ឯវមាហ.

កិំ បន ភគវា សយមេវ អត្តនោ សម្មាសម្ពុទ្ធភាវំ សាធេតីតិ? សាធេតិ មហាករុណាយ អញ្ញេសំ អវិសយតោ. តត្ថ ‘‘ឯកោម្ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, សព្ពាភិភូ សព្ពវិទូហមស្មី’’តិអាទីនិ (ម. និ. ២.៣៤១; មហាវ. ១១) សុត្តបទានិ, ឥទមេវ ច ‘‘អភិញ្ញេយ្យ’’ន្តិអាទិ សុត្តបទំ ឯតស្ស អត្ថស្ស សាធកំ. តត្ថ អភិញ្ញេយ្យន្តិ ឥមិនា ទុក្ខសច្ចមាហ, ភាវេតព្ពន្តិ មគ្គសច្ចំ. ច-សទ្ទោ បនេត្ថ អវុត្តសមុច្ចយត្ថោ, តេន សច្ឆិកាតព្ពស្ស គហណំ វេទិតព្ពំ. អថ វា អភិញ្ញេយ្យន្តិ ឥមិនាវ បារិសេសញាយេន បរិញ្ញេយ្យធម្មេ សច្ឆិកាតព្ពធម្មេ ច ទស្សេតិ. តស្មា ពុទ្ធោស្មីតិ យស្មា ចត្តារិ សច្ចានិ មយា ពុទ្ធានិ, សច្ចវិនិមុត្តញ្ច កិញ្ចិ ញេយ្យំ នត្ថិ, តស្មា សព្ពម្បិ ញេយ្យំ ពុទ្ធោស្មិ, អព្ភញ្ញាសិន្តិ អត្ថោ. សេលសុត្តដ្ឋកថាយំ បន ឥទំ វុត្តំ –

‘‘អភិញ្ញេយ្យន្តិ វិជ្ជា ច វិមុត្តិ ច. ភាវេតព្ពំ មគ្គសច្ចំ. បហាតព្ពំ សមុទយសច្ចំ. ហេតុវចនេន បន ផលសិទ្ធិតោ តេសំ ផលានិ និរោធសច្ចទុក្ខសច្ចានិបិ វុត្តានេវ ហោន្តិ. ឯវំ សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិកតំ, បរិញ្ញាតព្ពំ បរិញ្ញាតន្តិ ឥទម្បេត្ថ សង្គហិតមេវាតិ ចតុសច្ចភាវនំ ចតុសច្ចភាវនាផលញ្ច វិមុត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘ពុជ្ឈិតព្ពំ ពុជ្ឈិត្វា ពុទ្ធោ ជាតោស្មី’តិ យុត្តហេតុនា ពុទ្ធភាវំ សាធេតី’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.៣៩៩).

តត្ថ វិជ្ជាតិ មគ្គវិជ្ជា វុត្តា ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន. វិមុត្តីតិ ផលវិមុត្តិ. កាមញ្ចេត្ថ មគ្គវិជ្ជាបិ ភាវេតព្ពភាវេន គហិតា, សព្ពេបិ បន សភាវធម្មា អភិញ្ញេយ្យាតិ វិជ្ជាយ អភិញ្ញេយ្យភាវោ វុត្តោ. ឥមិនាវ នយេន សព្ពេសម្បិ អភិញ្ញេយ្យភាវោ វុត្តោ ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ផលេន វិនា ហេតុភាវស្សេវ អភាវតោ ហេតុវចនេន ផលសិទ្ធិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. និរោធស្ស ហិ សម្បាបនេន មគ្គស្ស ហេតុភាវោ, ទុក្ខស្ស និព្ពត្តនេន តណ្ហាយ សមុទយភាវោតិ.

ឯវំ សច្ចវសេន សាមញ្ញតោ វុត្តមត្ថំ ទ្វារារម្មណេហិ សទ្ធិំ ទ្វារប្បវត្តធម្មេហិ ចេវ ខន្ធាទីហិ ច សច្ចវសេនេវ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. មូលការណភាវេនាតិ សន្តេសុបិ អវិជ្ជាទីសុ អញ្ញេសុ ការណេសុ តេសម្បិ មូលភូតការណភាវេន. តណ្ហា ហិ កម្មស្ស វិចិត្តភាវហេតុតោ សហាយភាវូបគមនតោ ច ទុក្ខវិចិត្តតាយ បធានការណំ. សមុដ្ឋាបិកាតិ ឧប្បាទិកា. បុរិមតណ្ហាតិ បុរិមភវសិទ្ធា តណ្ហា. ឧភិន្នន្តិ ចក្ខុស្ស តំសមុទយស្ស ច. អប្បវត្តីតិ អប្បវត្តិនិមិត្តំ. និរោធប្បជាននាតិ សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន និរោធស្ស បដិវិជ្ឈនា. ឯកេកបទុទ្ធារេនាតិ ‘‘ចក្ខុំ ចក្ខុសមុទយោ ចក្ខុនិរោធោ’’តិអាទិនា ឯកេកកោដ្ឋាសនិទ្ធារណេន. តណ្ហាយបិ បរិញ្ញេយ្យភាវសព្ភាវតោ ឧបាទានក្ខន្ធោគធត្តា សង្ខារទុក្ខភាវតោ ច ទុក្ខសច្ចសង្គហំ ទស្សេតុំ ‘‘រូបតណ្ហាទយោ ឆ តណ្ហាកាយា’’តិ វុត្តំ, តស្មា វត្តមានភវេ តណ្ហា ខន្ធបរិយាបន្នត្តា សង្ខារទុក្ខភាវតោ ច ទុក្ខសច្ចំ. យស្មិំ បន អត្តភាវេ សា ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស អត្តភាវស្ស មូលការណភាវេន សមុដ្ឋាបិកា បុរិមភវសិទ្ធា តណ្ហា សមុទយសច្ចន្តិ គហេតព្ពា.

កសិណានីតិ កសិណារម្មណិកជ្ឈានានិ. ទ្វត្តិំសាការាតិ ទ្វត្តិំស កោដ្ឋាសា តទារម្មណជ្ឈានានិ ច. នវ ភវាតិ កាមភវោ រូបភវោ អរូបភវោ សញ្ញីភវោ អសញ្ញីភវោ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីភវោ ឯកវោការភវោ ចតុវោការភវោ បញ្ចវោការភវោតិ នវ ភវា. តត្ថ ភវតីតិ ភវោ, កាមរាគសង្ខាតេន កាមេន យុត្តោ ភវោ, កាមសង្ខាតោ វា ភវោ កាមភវោ, ឯកាទស កាមាវចរភូមិយោ. កាមេ បហាយ រូបរាគសង្ខាតេន រូបេន យុត្តោ ភវោ, រូបសង្ខាតោ វា ភវោ រូបភវោ, សោឡស រូបាវចរភូមិយោ. កាមញ្ច រូបញ្ច បហាយ អរូបរាគសង្ខាតេន អរូបេន យុត្តោ ភវោ, អរូបសង្ខាតោ វា ភវោ អរូបភវោ, ចតស្សោ អារុប្បភូមិយោ. សញ្ញាវតំ ភវោ សញ្ញីភវោ, សញ្ញា វា ឯត្ថ ភវេ អត្ថីតិ សញ្ញីភវោ, សោ កាមភវោ ច អសញ្ញីភវមុត្តោ រូបភវោ ច នេវសញ្ញីនាសញ្ញីភវមុត្តោ អរូបភវោ ច ហោតិ. ន សញ្ញីភវោ អសញ្ញីភវោ, សោ រូបភវេកទេសោ. ឱឡារិកត្តាភាវតោ នេវសញ្ញា, សុខុមត្តស្ស សព្ភាវតោ នាសញ្ញាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញា, តាយ យុត្តោ ភវោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវោ. អថ វា ឱឡារិកាយ សញ្ញាយ អភាវា សុខុមាយ ច ភាវា នេវសញ្ញា នាសញ្ញា អស្មិំ ភវេតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវោ, សោ អរូបភវេកទេសោ. ឯកេន រូបក្ខន្ធេន វោកិណ្ណោ ភវោ, ឯកេន វា វោការោ អស្ស ភវស្សាតិ ឯកវោការភវោ, សោ អសញ្ញីភវោ. ចតូហិ អរូបក្ខន្ធេហិ វោកិណ្ណោ ភវោ, ចតូហិ វា វោការោ អស្ស ភវស្សាតិ ចតុវោការភវោ, សោ អរូបភវោ ឯវ. បញ្ចហិ ខន្ធេហិ វោកិណ្ណោ ភវោ, បញ្ចហិ វា វោការោ អស្ស ភវស្សាតិ បញ្ចវោការភវោ, សោ កាមភវោ ច រូបភវេកទេសោ ច ហោតិ. វោការោតិ វា ខន្ធានមេតមធិវចនំ, តស្មា ឯកោ វោការោ អស្ស ភវស្សាតិ ឯកវោការភវោតិ ឯវមាទិនាបេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ចត្តារិ ឈានានីតិ អគ្គហិតារម្មណវិសេសានិ ចត្តារិ រូបាវចរជ្ឈានានិ. វិបាកជ្ឈានានំ វា ឯតំ គហណំ. ឯត្ថ ច កុសលធម្មានំ ឧបនិស្សយភូតា តណ្ហាសមុដ្ឋាបិកា បុរិមតណ្ហាតិ វេទិតព្ពា. កិរិយធម្មានំ បន យត្ថ តេ កិរិយធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្ស អត្តភាវស្ស ការណភូតា តណ្ហា. អនុលោមតោតិ ឯត្ថ ‘‘សង្ខារា ទុក្ខសច្ចំ, អវិជ្ជា សមុទយសច្ច’’ន្តិ ឥមិនា អនុក្កមេន យោជេតព្ពំ.

អនុពុទ្ធោតិ ពុជ្ឈិតព្ពធម្មស្ស អនុរូបតោ ពុទ្ធោ. តេនាតិ យស្មា សាមញ្ញតោ វិសេសតោ ច ឯកេកបទុទ្ធារេន សព្ពធម្មេ ពុទ្ធោ, តស្មា វុត្តំ. កិំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘សម្មា សាមញ្ច សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា’’តិ, សព្ពស្សបិ ញេយ្យស្ស សព្ពាការតោ អវិបរីតំ សយមេវ អភិសម្ពុទ្ធត្តាតិ អត្ថោ. ឥមិនាស្ស បរោបទេសរហិតស្ស សព្ពាការេន សព្ពធម្មាវពោធនសមត្ថស្ស អាកង្ខប្បដិពទ្ធវុត្តិនោ អនាវរណញាណសង្ខាតស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស អធិគមោ ទស្សិតោ.

ននុ ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណតោ អញ្ញំ អនាវរណញាណំ, អញ្ញថា ‘‘ឆ អសាធារណញាណានិ ពុទ្ធញាណានី’’តិ វចនំ វិរុជ្ឈេយ្យាតិ? ន វិរុជ្ឈតិ វិសយប្បវត្តិភេទវសេន អញ្ញេហិ អសាធារណភាវទស្សនត្ថំ ឯកស្សេវ ញាណស្ស ទ្វិធា វុត្តត្តា. ឯកមេវ ហិ តំ ញាណំ អនវសេសសង្ខតាសង្ខតសម្មុតិធម្មវិសយតាយ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, តត្ថ ច អាវរណាភាវតោ និស្សង្គចារមុបាទាយ អនាវរណញាណន្តិ វុត្តំ. យថាហ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ១.១១៩) ‘‘សព្ពំ សង្ខតមសង្ខតំ អនវសេសំ ជានាតីតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, តត្ថ អាវរណំ នត្ថីតិ អនាវរណញាណ’’ន្តិអាទិ. តស្មា នត្ថិ នេសំ អត្ថតោ ភេទោ, ឯកន្តេន ចេតំ ឯវមិច្ឆិតព្ពំ. អញ្ញថា សព្ពញ្ញុតានាវរណញាណានំ សាធារណតា អសព្ពធម្មារម្មណតា ច អាបជ្ជេយ្យ. ន ហិ ភគវតោ ញាណស្ស អណុមត្តម្បិ អាវរណំ អត្ថិ, អនាវរណញាណស្ស អសព្ពធម្មារម្មណភាវេ យត្ថ តំ ន បវត្តតិ, តត្ថាវរណសព្ភាវតោ អនាវរណភាវោយេវ ន សិយា. អថ វា បន ហោតុ អញ្ញមេវ អនាវរណញាណំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណតោ, ឥធ បន សព្ពត្ថ អប្បដិហតវុត្តិតាយ អនាវរណញាណន្តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ អធិប្បេតំ, តស្ស ចាធិគមនេន ភគវា សព្ពញ្ញូ សព្ពវិទូ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ ច វុច្ចតិ ន សកិំយេវ សព្ពធម្មាវពោធនតោ. តថា ច វុត្តំ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ១.១៦២) ‘‘វិមោក្ខន្តិកមេតំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ពោធិយា មូលេ សហ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បដិលាភា សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ យទិទំ ពុទ្ធោ’’តិ. សព្ពធម្មាវពោធនសមត្ថញាណសមធិគមេន ហិ ភគវតោ សន្តានេ អនវសេសធម្មេ បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថតា អហោសីតិ.

ឯត្ថាហ – កិំ បនិទំ ញាណំ បវត្តមានំ សកិំយេវ សព្ពស្មិំ វិសយេ បវត្តតិ, ឧទាហុ កមេនាតិ. កិញ្ចេត្ថ – យទិ តាវ សកិំយេវ សព្ពស្មិំ វិសយេ បវត្តតិ, អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នអជ្ឈត្តពហិទ្ធាទិភេទភិន្នានំ សង្ខតធម្មានំ អសង្ខតសម្មុតិធម្មានញ្ច ឯកជ្ឈំ ឧបដ្ឋានេ ទូរតោ ចិត្តបដំ បេក្ខន្តស្ស វិយ បដិវិភាគេនាវពោធោ ន សិយា, តថា សតិ ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ វិបស្សន្តានំ អនត្តាការេន វិយ សព្ពធម្មា អនិរូបិតរូបេន ភគវតោ ញាណស្ស វិសយា ហោន្តីតិ អាបជ្ជតិ. យេបិ ‘‘សព្ពញេយ្យធម្មានំ ឋិតលក្ខណវិសយំ វិកប្បរហិតំ សព្ពកាលំ ពុទ្ធានំ ញាណំ បវត្តតិ, តេន តេ សព្ពវិទូតិ វុច្ចន្តិ, ឯវញ្ច កត្វា ‘ចរំ សមាហិតោ នាគោ, តិដ្ឋន្តោបិ សមាហិតោ’តិ ឥទម្បិ វចនំ សុវុត្តំ ហោតី’’តិ វទន្តិ, តេសម្បិ វុត្តទោសា នាតិវត្តិ, ឋិតលក្ខណារម្មណតាយ ច អតីតានាគតសម្មុតិធម្មានំ តទភាវតោ ឯកទេសវិសយមេវ ភគវតោ ញាណំ សិយា, តស្មា សកិំយេវ ញាណំ បវត្តតីតិ ន យុជ្ជតិ.

អថ កមេន សព្ពស្មិំ វិសយេ ញាណំ បវត្តតីតិ. ឯវម្បិ ន យុជ្ជតិ. ន ហិ ជាតិភូមិសភាវាទិវសេន ទិសាទេសកាលាទិវសេន ច អនេកភេទភិន្នេ ញេយ្យេ កមេន គយ្ហមានេ តស្ស អនវសេសប្បដិវេធោ សម្ភវតិ អបរិយន្តភាវតោ ញេយ្យស្ស. យេ បន ‘‘អត្ថស្ស អវិសំវាទនតោ ញេយ្យស្ស ឯកទេសំ បច្ចក្ខំ កត្វា សេសេបិ ឯវន្តិ អធិមុច្ចិត្វា វវត្ថាបនេន សព្ពញ្ញូ ភគវា, តញ្ច ញាណំ ន អនុមានញាណំ សំសយាភាវតោ. សំសយានុពទ្ធញ្ហិ លោកេ អនុមានញាណ’’ន្តិ វទន្តិ, តេសម្បិ តំ ន យុត្តំ. សព្ពស្ស ហិ អប្បច្ចក្ខភាវេ អត្ថាវិសំវាទនេន ញេយ្យស្ស ឯកទេសំ បច្ចក្ខំ កត្វា សេសេបិ ឯវន្តិ អធិមុច្ចិត្វា វវត្ថាបនស្ស អសម្ភវតោ. យញ្ហិ តំ សេសំ, តំ អប្បច្ចក្ខន្តិ.

អថ តម្បិ បច្ចក្ខំ តស្ស សេសភាវោ ឯវ ន សិយាតិ? សព្ពមេតំ អការណំ. កស្មា? អវិសយវិចារណភាវតោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘ពុទ្ធវិសយោ, ភិក្ខវេ, អចិន្តេយ្យោ ន ចិន្តេតព្ពោ, យោ ចិន្តេយ្យ, ឧម្មាទស្ស វិឃាតស្ស ភាគី អស្សា’’តិ (អ. និ. ៤.៧៧). ឥទំ បនេត្ថ សន្និដ្ឋានំ – យំ កិញ្ចិ ភគវតា ញាតុំ ឥច្ឆិតំ សកលំ ឯកទេសោ វា, តត្ថ តត្ថ អប្បដិហតវុត្តិតាយ បច្ចក្ខតោ ញាណំ បវត្តតិ និច្ចសមាធានញ្ច វិក្ខេបាភាវតោ. ញាតុំ ឥច្ឆិតស្ស ច សកលស្ស អវិសយភាវេ តស្ស អាកង្ខប្បដិពទ្ធវុត្តិតា ន សិយា, ឯកន្តេនេវស្សា ឥច្ឆិតព្ពា ‘‘សព្ពេ ធម្មា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អាវជ្ជនប្បដិពទ្ធា អាកង្ខប្បដិពទ្ធា មនសិការប្បដិពទ្ធា ចិត្តុប្បាទប្បដិពទ្ធា’’តិ (មហានិ. ៦៩; បដិ. ម. ៣.៥) វចនតោ. អតីតានាគតវិសយម្បិ ភគវតោ ញាណំ អនុមានាគមតក្កគហណវិរហិតត្តា បច្ចក្ខមេវ.

ននុ ច ឯតស្មិម្បិ បក្ខេ យទា សកលំ ញាតុំ ឥច្ឆិតំ, តទា សកិំយេវ សកលវិសយតាយ អនិរូបិតរូបេន ភគវតោ ញាណំ បវត្តេយ្យាតិ វុត្តទោសា នាតិវត្តិយេវាតិ? ន, តស្ស វិសោធិតត្តា. វិសោធិតោ ហិ សោ ពុទ្ធវិសយោ អចិន្តេយ្យោតិ. អញ្ញថា បចុរជនញាណសមានវុត្តិតាយ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ញាណស្ស អចិន្តេយ្យតា ន សិយា, តស្មា សកលធម្មារម្មណម្បិ តំ ឯកធម្មារម្មណំ វិយ សុវវត្ថាបិតេយេវ តេ ធម្មេ កត្វា បវត្តតីតិ ឥទមេត្ថ អចិន្តេយ្យំ, ‘‘យាវតកំ ញេយ្យំ, តាវតកំ ញាណំ. យាវតកំ ញាណំ, តាវតកំ ញេយ្យំ. ញេយ្យបរិយន្តិកំ ញាណំ, ញាណបរិយន្តិកំ ញេយ្យ’’ន្តិ (បដិ. ម. ៣.៥) ឯវមេកជ្ឈំ វិសុំ សកិំ កមេន វា ឥច្ឆានុរូបំ សម្មា សាមំ សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធោ.

វិជ្ជាហីតិ ឯត្ថ វិន្ទិយំ វិន្ទតីតិ វិជ្ជា, យាថាវតោ ឧបលព្ភតីតិ អត្ថោ. អត្តនោ វា បដិបក្ខស្ស វិជ្ឈនដ្ឋេន វិជ្ជា, តមោក្ខន្ធាទិកស្ស បទាលនដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. តតោ ឯវ អត្តនោ វិសយស្ស វិទិតករណដ្ឋេនបិ វិជ្ជា. សម្បន្នត្តាតិ សមន្នាគតត្តា បរិបុណ្ណត្តា វា, អវិកលត្តាតិ អត្ថោ. តត្រាតិ អម្ពដ្ឋសុត្តេ. មនោមយិទ្ធិយាតិ ឯត្ថ ‘‘ឥធ ភិក្ខុ ឥមម្ហា កាយា អញ្ញំ កាយំ អភិនិម្មិនាតិ រូបិំ មនោមយំ សព្ពង្គបច្ចង្គំ អហីនិន្ទ្រិយ’’ន្តិ (ទី. និ. ១.២៣៦) ឥមិនា នយេន អាគតា ឥទ្ធិ សរីរព្ភន្តរេ អញ្ញស្សេវ ឈានមនេន និព្ពត្តត្តា មនោមយស្ស សរីរស្ស និព្ពត្តិវសេន បវត្តា មនោមយិទ្ធិ នាម. ឆ អភិញ្ញាតិ អាសវក្ខយញាណេន សទ្ធិំ ឥទ្ធិវិធាទិកា បញ្ចាភិញ្ញាយោ. តិស្សន្នំ អដ្ឋន្នញ្ច វិជ្ជានំ តត្ថ តត្ថ សុត្តេ គហណំ វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សត្ត សទ្ធម្មា នាម សទ្ធា ហិរី ឱត្តប្បំ ពាហុសច្ចំ វីរិយំ សតិ បញ្ញា ច. យេ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឥធ ភិក្ខុ សទ្ធោ ហោតិ, ហិរិមា, ឱត្តប្បី, ពហុស្សុតោ, អារទ្ធវីរិយោ, ឧបដ្ឋិតស្សតិ, បញ្ញវា ហោតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៣០). ចត្តារិ ឈានានីតិ យានិ កានិចិ ចត្តារិ រូបាវចរជ្ឈានានិ.

កស្មា បនេត្ថ សីលាទយោយេវ បន្នរស ‘‘ចរណ’’ន្តិ វុត្តាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ឥមេយេវ ហី’’តិអាទិ. តេន តេសំ សិក្ខត្តយសង្គហតោ និព្ពានុបគមនេ ឯកំសតោ សាធនភាវមាហ. ឥទានិ តទត្ថសាធនាយ អាគមំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថាហា’’តិអាទិមាហ. ភគវាតិអាទិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស និគមនវសេន វុត្តំ. ននុ ចាយំ វិជ្ជាចរណសម្បទា សាវកេសុបិ លព្ភតីតិ? កិញ្ចាបិ លព្ភតិ, ន បន តថា, យថា ភគវតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ វិជ្ជាសម្បទា’’តិអាទិ វុត្តំ. អាសវក្ខយវិជ្ជាយ សព្ពញ្ញុភាវសិទ្ធិតោ អាហ ‘‘វិជ្ជាសម្បទា ភគវតោ សព្ពញ្ញុតំ បូរេត្វា ឋិតា’’តិ. ចតូសុ ឈានេសុ អន្តោគធភាវេន ចរណធម្មបរិយាបន្នត្តា ករុណាព្រហ្មវិហារស្ស យថារហំ តស្ស ច មហាករុណាសមាបត្តិវសេន អសាធារណសភាវស្ស ភគវតិ ឧបលព្ភនតោ អាហ ‘‘ចរណសម្បទា មហាការុណិកតំ បូរេត្វា ឋិតា’’តិ. យថា សត្តានំ អនត្ថំ បរិវជ្ជេត្វា អត្ថេ និយោជនំ បញ្ញាយ វិនា ន ហោតិ, ឯវំ នេសំ អត្ថានត្ថជាននំ សត្ថុ ករុណាយ វិនា ន ហោតីតិ ឧភយម្បិ ឧភយត្ថ សកិច្ចកមេវ សិយា. យត្ថ បន យស្សា បធានភាវោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សោ សព្ពញ្ញុតាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. យថា តំ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោតិ ឯត្ថ តន្តិ និបាតមត្តំ, យថា អញ្ញោបិ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ និយោជេតិ, តថា អយន្តិ អត្ថោ. តេន វិជ្ជាចរណសម្បន្នស្សេវាយំ អាវេណិកា បដិបត្តីតិ ទស្សេតិ. សា បនាយំ សត្ថុ វិជ្ជាចរណសម្បទា សាសនស្ស និយ្យានិកតាយ សាវកានំ សម្មាបដិបត្តិយា ឯកន្តការណន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘តេនស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អត្តន្តបាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន បរន្តបឧភយន្តបា គហិតា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឯត្ថ ច វិជ្ជាសម្បទាយ សត្ថុ បញ្ញាមហត្តំ បកាសិតំ ហោតិ, ចរណសម្បទាយ ករុណាមហត្តំ. តេសុ បញ្ញាយ ភគវតោ ធម្មរជ្ជប្បត្តិ, ករុណាយ ធម្មសំវិភាគោ. បញ្ញាយ សំសារទុក្ខនិព្ពិទា, ករុណាយ សំសារទុក្ខសហនំ. បញ្ញាយ បរទុក្ខបរិជាននំ, ករុណាយ បរទុក្ខបតិការារម្ភោ. បញ្ញាយ បរិនិព្ពានាភិមុខភាវោ, ករុណាយ តទធិគមោ. បញ្ញាយ សយំ តរណំ, ករុណាយ បរេសំ តារណំ. បញ្ញាយ ពុទ្ធភាវសិទ្ធិ, ករុណាយ ពុទ្ធកិច្ចសិទ្ធិ. ករុណាយ វា ពោធិសត្តភូមិយំ សំសារាភិមុខភាវោ, បញ្ញាយ តត្ថ អនភិរតិ, តថា ករុណាយ បរេសំ អភិំសាបនំ, បញ្ញាយ សយំ បរេហិ អភាយនំ. ករុណាយ បរំ រក្ខន្តោ អត្តានំ រក្ខតិ, បញ្ញាយ អត្តានំ រក្ខន្តោ បរំ រក្ខតិ. តថា ករុណាយ អបរន្តបោ, បញ្ញាយ អនត្តន្តបោ, តេន អត្តហិតាយ បដិបន្នាទីសុ ចតូសុ បុគ្គលេសុ ចតុត្ថបុគ្គលភាវោ សិទ្ធោ ហោតិ. តថា ករុណាយ លោកនាថតា, បញ្ញាយ អត្តនាថតា. ករុណាយ ចស្ស និន្នតាភាវោ, បញ្ញាយ ឧន្នមាភាវោ. តថា ករុណាយ សព្ពសត្តេសុ ជនិតានុគ្គហោ, បញ្ញានុគតត្តា ន ច ន សព្ពត្ថ វិរត្តចិត្តោ, បញ្ញាយ សព្ពធម្មេសុ វិរត្តចិត្តោ, ករុណានុគតត្តា ន ច ន សព្ពសត្តានុគ្គហាយ បវត្តោ. យថា ហិ ករុណា ភគវតោ សិនេហសោកវិរហិតា, ឯវំ បញ្ញា អហំការមមំការវិនិមុត្តាតិ អញ្ញមញ្ញវិសោធិតា បរមវិសុទ្ធា គុណវិសេសា វិជ្ជាចរណសម្បទាហិ បកាសិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥទានិ សុគតោតិ ឥមស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សោភនគមនត្តា’’តិអាទិ. ‘‘គតេ ឋិតេ’’តិអាទីសុ គមនម្បិ គតន្តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘គមនម្បិ ហិ គតន្តិ វុច្ចតី’’តិ. សោភនន្តិ សុភំ, សុភភាវោ វិសុទ្ធតាយ, វិសុទ្ធតា ទោសវិគមេនាតិ អាហ ‘‘បរិសុទ្ធមនវជ្ជ’’ន្តិ. គមនញ្ច នាម ពហុវិធន្តិ ឥធាធិប្បេតំ គមនំ ទស្សេន្តោ ‘‘អរិយមគ្គោ’’តិ អាហ. សោ ហិ និព្ពានស្ស គតិ អធិគមោតិ ច កត្វា គតំ គមនន្តិ ច វុច្ចតិ. ឥទានិ តស្សេវ គមនេ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘តេន ហេសា’’តិអាទិ វុត្តំ. ខេមំ ទិសន្តិ និព្ពានំ. អសជ្ជមានោតិ បរិបន្ថាភាវេន សុគតិគមនេបិ អសជ្ជន្តោ សង្គំ អករោន្តោ, បគេវ ឥតរត្ថ. អថ វា ឯកាសនេ និសីទិត្វា ខិប្បាភិញ្ញាវសេនេវ ចតុន្នម្បិ មគ្គានំ បដិលទ្ធភាវតោ អសជ្ជមានោ អពជ្ឈន្តោ គតោ. យំ គមនំ គច្ឆន្តោ សព្ពគមនត្ថំ អាវហតិ, សព្ពញ្ច អនុត្តរំ សម្បត្តិំ អាវហតិ, តទេវ សោភនំ នាម, តេន ច ភគវា គតោតិ អាហ ‘‘ឥតិ សោភនគមនត្តា សុគតោ’’តិ សោភនត្ថោ សុសទ្ទោតិ កត្វា.

អសុន្ទរានំ ទុក្ខានំ សង្ខារប្បវត្តីនំ អភាវតោ អច្ចន្តសុខត្តា ឯកន្តតោ សុន្ទរំ នាម អសង្ខតា ធាតូតិ អាហ ‘‘សុន្ទរញ្ចេស ឋានំ គតោ អមតំ និព្ពាន’’ន្តិ. តេនាហ ភគវា ‘‘និព្ពានំ បរមំ សុខ’’ន្តិ (ម. និ. ២.២១៥; ធ. ប. ២០៣-២០៤). សម្មាតិ សុដ្ឋុ. សុដ្ឋុ គមនញ្ច នាម បដិបក្ខេន អនភិភូតស្ស គមនន្តិ អាហ ‘‘បហីនេ កិលេសេ បុន អបច្ចាគច្ឆន្តោ’’តិ, បហីនានំ បុន អសមុទាចារវសេន អបច្ចាគច្ឆន្តោ. វុត្តមេវត្ថំ អាគមំ ទស្សេត្វា វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘វុត្តញ្ចេត’’ន្តិអាទិ. ឯតន្តិ តេន តេន មគ្គេន បហីនកិលេសានំ បុន អបច្ចាគមនំ, ឥទញ្ច សិខាប្បត្តំ សម្មាគមនំ, យាយ អាគមនីយបដិបទាយ សិទ្ធំ, សាបិ សម្មាគមនមេវាតិ ឯវម្បិ ភគវា សុគតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘សម្មា វា អាគតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. សម្មាបដិបត្តិយាតិ សម្មាសម្ពោធិយា សម្បាបនេ អវិបរីតបដិបត្តិយា. សព្ពលោកស្ស ហិតសុខមេវ ករោន្តាតិ ឯតេន មហាពោធិយា បដិបទា អវិភាគេន សព្ពសត្តានំ សព្ពទា ហិតសុខាវហភាវេនេវ បវត្តតីតិ ទស្សេតិ. សស្សតំ ឧច្ឆេទន្តិ ឥមេ អន្តេ អនុបគច្ឆន្តោ គតោតិ ឯតេន បដិច្ចសមុប្បាទគតិំ ទស្សេតិ. កាមសុខំ អត្តកិលមថន្តិ ឥមេ អនុបគច្ឆន្តោ គតោតិ ឯតេន អរិយមគ្គគតិំ ទស្សេតិ.

តត្រាតិ យុត្តដ្ឋានេ យុត្តស្សេវ ភាសនេ. និប្ផាទេតព្ពេ សាធេតព្ពេ ចេតំ ភុម្មំ. អភូតន្តិ អភូតត្ថំ. អត្ថមុខេន ហិ វាចាយ អភូតតា ភូតតា វា. អតច្ឆន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. អនត្ថសំហិតន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកេន សម្បរាយិកេន វា អនត្ថេន សំហិតំ អនត្ថសំហិតំ, អនត្ថាវហំ. ន អត្ថោតិ អនត្ថោ, អត្ថស្ស បដិបក្ខោ អភាវោ ច, តេន សំហិតំ, បិសុណវាចំ សម្ផប្បលាបញ្ចាតិ អត្ថោ. ឯវមេត្ថ ចតុព្ពិធស្សបិ វចីទុច្ចរិតស្ស សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯត្ថ ច បឋមា វាចា សីលវន្តំ ‘‘ទុស្សីលោ’’តិ, អចណ្ឌាលាទិំ ‘‘ចណ្ឌាលោ’’តិអាទិនា ភាសមានស្ស ទដ្ឋព្ពា. ទុតិយា ទុស្សីលំ ‘‘ទុស្សីលោ’’តិ, ចណ្ឌាលាទិមេវ ‘‘ចណ្ឌាលោ’’តិអាទិនា អវិនយេន ភាសមានស្ស. តតិយា នេរយិកាទិកស្ស នេរយិកាទិភាវវិភាវនីកថា យថា ‘‘អាបាយិកោ ទេវទត្តោ នេរយិកោ’’តិអាទិកា. ចតុត្ថី ‘‘វេទវិហិតេន យញ្ញវិធិនា បាណាតិបាតាទិកតំ សុគតិំ អាវហតី’’តិ លោកស្ស ព្យាមោហនកថា. បញ្ចមី ភូតេន បេសុញ្ញុបសំហារា កថា. ឆដ្ឋា យុត្តបត្តដ្ឋានេ បវត្តិតា ទានសីលាទិកថា វេទិតព្ពា. ឯវំ សម្មា គទត្តាតិ យថាវុត្តំ អភូតាទិំ វជ្ជេត្វា ភូតំ តច្ឆំ អត្ថសំហិតំ បិយំ មនាបំ តតោ ឯវ សម្មា សុដ្ឋុ គទនតោ សុគតោ. អាបាថគមនមត្តេន កស្សចិ អប្បិយម្បិ ហិ ភគវតោ វចនំ បិយំ មនាបមេវ អត្ថសិទ្ធិយា លោកស្ស ហិតសុខាវហត្តា. ឯត្ថ បន ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា ‘‘សុគតោ’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

អបរោ នយោ – សោភនំ គតំ គមនំ ឯតស្សាតិ សុគតោ. ភគវតោ ហិ វេនេយ្យជនុបសង្កមនំ ឯកន្តេន តេសំ ហិតសុខនិប្ផាទនតោ សោភនំ ភទ្ទកំ. តថា លក្ខណានុព្យញ្ជនប្បដិមណ្ឌិតរូបកាយតាយ ទុតវិលម្ពិតខលិតានុកឌ្ឍននិប្បីឡនុក្កុដិកកុដិលាកុលតាទិទោសវិរហិតំ វិលាសិតរាជហំសវសភវារណមិគរាជគមនំ កាយគមនំ ញាណគមនញ្ច វិបុលនិម្មលករុណាសតិវីរិយាទិគុណវិសេសហិតមភិនីហារតោ យាវ មហាពោធិ អនវជ្ជតាយ សត្តានំ ហិតសុខាវហតាយ ច សោភនមេវ. អថ វា សយម្ភូញាណេន សកលម្បិ លោកំ បរិញ្ញាភិសមយវសេន បរិជានន្តោ សម្មា គតោ អវគតោតិ សុគតោ. តថា លោកសមុទយំ បហានាភិសមយវសេន បជហន្តោ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទេន្តោ សម្មា គតោ អតីតោតិ សុគតោ. លោកនិរោធំ និព្ពានំ សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន សម្មា គតោ អធិគតោតិ សុគតោ. លោកនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ ភាវនាភិសមយវសេន សម្មា គតោ បដិបន្នោតិ សុគតោ. តថា យំ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ បត្តំ បរិយេសិតំ ញាតំ អនុវិចរិតំ មនសា, សព្ពំ តំ ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ សម្មា បច្ចក្ខតោ គតោ អព្ភញ្ញាសីតិ សុគតោ.

ឥទានិ លោកវិទូតិ ឥមស្ស អត្ថំ បកាសេន្តោ អាហ ‘‘សព្ពថា វិទិតលោកត្តា’’តិអាទិ. តត្ថ សព្ពថាតិ សព្ពប្បការេន, យោ យោ លោកោ យេន យេន បការេន វេទិតព្ពោ, តេន តេន បការេនាតិ អត្ថោ. តេ បន បការេ ទស្សេតុំ ‘‘សភាវតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សភាវតោតិ ទុក្ខសភាវតោ. សព្ពោ ហិ លោកោ ទុក្ខសភាវោ. យថាហ ‘‘សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា’’តិ. សមុទយតោតិ យតោ សមុទេតិ, តតោ តណ្ហាទិតោ. និរោធតោតិ យត្ថ សោ និរុជ្ឈតិ, តតោ វិសង្ខារតោ. និរោធូបាយតោតិ យេន វិធិនា សោ និរោធោ បត្តព្ពោ, តតោ អរិយមគ្គតោ ឥតោ អញ្ញស្ស បការស្ស អភាវា. ឥតិ ‘‘សព្ពថា លោកំ អវេទី’’តិ វត្វា តទត្ថសាធកំ សុត្តំ ទស្សេន្តោ ‘‘យត្ថ ខោ, អាវុសោ’’តិអាទិមាហ. ឥទញ្ច សុត្តំ ‘‘យត្ថ ខោ, ភន្តេ, ន ជាយតិ…បេ… ន ឧបបជ្ជតិ, សក្កា នុ ខោ សោ, ភន្តេ, គមនេន លោកស្ស អន្តោ ញាតុំ វា ទដ្ឋុំ វា បាបុណិតុំ វា’’តិ (សំ. និ. ១.១០៧; អ. និ. ៤.៤៥) ឱកាសលោកស្ស គតិំ សន្ធាយ រោហិតទេវបុត្តេន បុដ្ឋោ ភគវា អភាសិ. តត្ថ ន ជាយតីតិអាទិនា ឧជុកំ ជាតិអាទីនិ បដិក្ខិបិត្វា ន ចវតិ ន ឧបបជ្ជតីតិ បទទ្វយេន អបរាបរំ ចវនុបបតនានិ បដិក្ខិបតិ. កេចិ បន ‘‘ន ជាយតីតិអាទិ គព្ភសេយ្យកាទិវសេន វុត្តំ, ឥតរំ ឱបបាតិកវសេនា’’តិ វទន្តិ. តន្តិ ជាតិអាទិរហិតំ. គមនេនាតិ បទសា គមនេន. លោកស្សន្តន្តិ សង្ខារលោកស្ស អន្តភូតំ និព្ពានំ. ញាតេយ្យន្តិ ជានិតព្ពំ. ទដ្ឋេយ្យន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បត្តេយ្យន្តិ បត្តព្ពំ. ‘‘ញាតាយំ ទិដ្ឋាយំ បត្តាយ’’ន្តិ វា បាឋោ, តត្ថ គមនេន លោកស្សន្តំ ញាតា អយំ ទិដ្ឋា អយំ បត្តា អយន្តិ ន វទាមីតិ អត្ថោ. អយន្តិ និព្ពានត្ថិកោ.

កាមំ បទសា គមនេន គន្ត្វា លោកស្សន្តំ ញាតុំ ទដ្ឋុំ បត្តុំ វា ន សក្កា, អបិ ច បរិមិតបរិច្ឆិន្នដ្ឋានេ តំ បញ្ញាបេត្វា ទស្សេមីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិ ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ព្យាមមត្តេ កឡេវរេតិ ព្យាមប្បមាណេ អត្តភាវេ. ឥមិនា រូបក្ខន្ធំ ទស្សេតិ. សសញ្ញិម្ហីតិ សញ្ញាយ សហិតេ. ឥមិនា សញ្ញាសីសេន វេទនាទយោ តយោ ខន្ធេ ទស្សេតិ សញ្ញាសហិតត្តា ឯវ. សមនកេតិ សវិញ្ញាណកេតិ អត្ថោ. ឥមិនា វិញ្ញាណក្ខន្ធំ ទស្សេតិ, អវិញ្ញាណកេ បន ឧតុសមុដ្ឋានរូបសមុទាយមត្តេ បញ្ញាបេតុំ ន សក្កាតិ អធិប្បាយោ. លោកន្តិ ខន្ធាទិលោកំ. លោកនិរោធន្តិ តស្ស លោកស្ស និរុជ្ឈនំ និព្ពានមេវ វា. និព្ពានម្បិ ហិ ខន្ធេ បដិច្ច បញ្ញាបនតោ សរីរស្មិំយេវ បញ្ញាបេតិ. អទេសម្បិ ហិ តំ យេសំ និរោធោ, តេសំ វសេន ទេសតោបិ ឧបចារវសេន និទ្ទិសីយតិ យថា ‘‘ចក្ខុំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា បហីយមានា បហីយតិ, ឯត្ថ និរុជ្ឈមានា និរុជ្ឈតី’’តិ (ទី. និ. ២.៤០១; ម. និ. ១.១៣៤; វិភ. ២០៤).

គមនេនាតិ បាកតិកគមនេន. លោកស្សន្តោតិ សង្ខារលោកស្ស អន្តោ អន្តកិរិយាយ ហេតុភូតំ និព្ពានំ. កុទាចនន្តិ កទាចិបិ. អប្បត្វាតិ អគ្គមគ្គេន អនធិគន្ត្វា. បមោចនន្តិ បមុត្តិ និស្សរណំ. តស្មាតិ យស្មា លោកន្តំ អប្បត្វា វដ្ដទុក្ខតោ មុត្តិ នត្ថិ, តស្មា. ហវេតិ និបាតមត្តំ. លោកវិទូតិ សភាវាទិតោ សព្ពំ លោកំ វិជានន្តោ. សុមេធោតិ សុន្ទរបញ្ញោ. លោកន្តគូតិ បរិញ្ញាភិសមយេន លោកំ វិទិត្វា បហានាភិសមយេន លោកន្តគូ. មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស បរិនិដ្ឋិតត្តា វុសិតព្រហ្មចរិយោ. សព្ពេសំ កិលេសានំ សមិតត្តា ចតុសច្ចធម្មានំ វា អភិសមិតត្តា សមិតាវី. នាសីសតីតិ ន បត្ថេតិ, យថា ឥមំ លោកំ, ឯវំ បរញ្ច លោកំ នាសីសតិ អប្បដិសន្ធិកត្តា.

ឯវំ យទិបិ លោកវិទុតា អនវសេសតោ ទស្សិតា សភាវាទិតោ ទស្សិតត្តា, លោកោ បន ឯកទេសេនេវ វុត្តោតិ តំ អនវសេសតោ ទស្សេតុំ ‘‘អបិ ច តយោ លោកា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥន្ទ្រិយពទ្ធានំ ខន្ធានំ សមូហោ សន្តានោ ច សត្តលោកោ. រូបាទីសុ សត្តវិសត្តតាយ សត្តោ, លោកីយតិ ឯត្ថ កុសលាកុសលំ តព្ពិបាកោ ចាតិ លោកោ. អនិន្ទ្រិយពទ្ធានំ រូបាទីនំ សមូហោ សន្តានោ ច ឱកាសលោកោ លោកីយន្តិ ឯត្ថ ជង្គមា ថាវរា ច តេសញ្ច ឱកាសភូតោតិ កត្វា. តទាធារតាយ ហេស ‘‘ភាជនលោកោ’’តិបិ វុច្ចតិ. ឧភយេបិ ខន្ធា សង្ខារលោកោ បច្ចយេហិ សង្ខរីយន្តិ លុជ្ជន្តិ បលុជ្ជន្តិ ចាតិ. អាហារដ្ឋិតិកាតិ បច្ចយដ្ឋិតិកា, បច្ចយាយត្តវុត្តិកាតិ អត្ថោ. បច្ចយត្ថោ ហេត្ថ អាហារសទ្ទោ ‘‘អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា កាមច្ឆន្ទស្ស ឧប្បាទាយា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.២៣២) វិយ. ឯវញ្ហិ ‘‘សព្ពេ សត្តា’’តិ ឥមិនា អសញ្ញសត្តាបិ បរិគ្គហិតា ហោន្តិ. សា បនាយំ អាហារដ្ឋិតិកតា និប្បរិយាយតោ សង្ខារធម្មោ, ន សត្តធម្មោតិ អាហ ‘‘អាហារដ្ឋិតិកាតិ អាគតដ្ឋានេ សង្ខារលោកោ វេទិតព្ពោ’’តិ.