អាសវក្ខយញាណកថា

១៤. វិបស្សនាបាទកន្តិ វិបស្សនាយ បទដ្ឋានភូតំ. វិបស្សនា ច តិវិធា វិបស្សកបុគ្គលភេទេន. មហាពោធិសត្តានញ្ហិ បច្ចេកពោធិសត្តានញ្ច ចិន្តាមយញាណសំវទ្ធិតត្តា សយម្ភូញាណភូតា, ឥតរេសំ សុតមយញាណសំវទ្ធិតត្តា បរោបទេសសម្ភូតា. សា ‘‘ឋបេត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ អវសេសរូបារូបជ្ឈានានំ អញ្ញតរតោ វុដ្ឋាយា’’តិអាទិនា អនេកធា អរូបមុខវសេន ចតុធាតុវវត្ថានេ វុត្តានំ តេសំ តេសំ ធាតុបរិគ្គហមុខានំ អញ្ញតរមុខវសេន អនេកធាវ វិសុទ្ធិមគ្គេ នានានយតោ វិភាវិតា. មហាពោធិសត្តានំ បន ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សមុខេន បភេទគមនតោ នានានយំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសន្និស្សយស្ស អរិយមគ្គញាណស្ស អធិដ្ឋានភូតំ បុព្ពភាគញាណគព្ភំ គណ្ហាបេន្តំ បរិបាកំ គច្ឆន្តំ បរមគម្ភីរំ សណ្ហសុខុមតរំ អនញ្ញសាធារណំ វិបស្សនាញាណំ ហោតិ. យំ អដ្ឋកថាសុ មហាវជិរញ្ញាណន្តិ វុច្ចតិ. យស្ស ច បវត្តិវិភាគេន ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សបភេទស្ស បាទកភាវេន សមាបជ្ជិយមានា ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខ្យា ទេវសិកំ សត្ថុ វឡញ្ជនកសមាបត្តិយោ វុច្ចន្តិ, ស្វាយំ ពុទ្ធានំ វិបស្សនាចារោ បរមត្ថមញ្ជុសាយំ វិសុទ្ធិមគ្គវណ្ណនាយំ ឧទ្ទេសតោ ទស្សិតោ, អត្ថិកេហិ តតោ គហេតព្ពោ.

អាសវានំ ខេបនតោ សមុច្ឆិន្ទនតោ អាសវក្ខយោ អរិយមគ្គោ, ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសវសេន អរហត្តមគ្គគ្គហណំ. អាសវានំ ខយេ ញាណំ អាសវក្ខយញាណន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្រ ចេតំ ញាណ’’ន្តិ វត្វា ខយេតិ ច អាធារេ ភុម្មំ, ន វិសយេតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តប្បរិយាបន្នត្តា’’តិ អាហ. ឥទំ ទុក្ខន្តិ ទុក្ខស្ស អរិយសច្ចស្ស តទា បច្ចក្ខតោ គហិតភាវទស្សនំ. ឯត្តកំ ទុក្ខន្តិ តស្ស បរិច្ឆិជ្ជ គហិតភាវទស្សនំ. ន ឥតោ ភិយ្យោតិ អនវសេសេត្វា គហិតភាវទស្សនំ. តេនាហ ‘‘សព្ពម្បិ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិអាទិ. សរសលក្ខណបដិវេធេនាតិ សភាវសង្ខាតស្ស លក្ខណស្ស អសម្មោហតោ បដិវិជ្ឈនេន. អសម្មោហបដិវេធោតិ ច យថា តស្មិំ ញាណេ បវត្តេ បច្ឆា ទុក្ខស្ស សរូបាទិបរិច្ឆេទេ សម្មោហោ ន ហោតិ, តថា បវត្តិ. តេនាហ ‘‘យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិ’’ន្តិ. និព្ពត្តិកន្តិ និប្ផាទេន្តំ. យំ ឋានំ បត្វាតិ យំ និព្ពានំ មគ្គស្ស អារម្មណបច្ចយដ្ឋេន ការណភូតំ អាគម្ម. តទុភយវតោ ហិ បុគ្គលស្ស បត្តិ តទុភយស្ស បត្តីតិ វុត្តំ. បត្វាតិ វា បាបុណនហេតុ. អប្បវត្តិន្តិ អប្បវត្តិនិមិត្តំ. តេ វា ន បវត្តន្តិ ឯត្ថាតិ អប្បវត្តិ, និព្ពានំ. តស្សាតិ ទុក្ខនិរោធស្ស. សម្បាបកន្តិ សច្ឆិកិរិយាវសេន សម្មទេវ បាបកំ.

កិលេសវសេនាតិ អាសវសង្ខាតកិលេសវសេន. យស្មា អាសវានំ ទុក្ខសច្ចបរិយាយោ, តប្បរិយាបន្នត្តា, សេសសច្ចានញ្ច តំសមុទយាទិបរិយាយោ អត្ថិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘បរិយាយតោ’’តិ. ទស្សេន្តោ សច្ចានីតិ យោជនា. អាសវានំយេវ ចេត្ថ គហណំ ‘‘អាសវានំ ខយញាណាយា’’តិ អារទ្ធត្តា. តថា ហិ អាសវវិមុត្តិសីសេនេវ សព្ពសំកិលេសវិមុត្តិ វុត្តា. ឥទំ ទុក្ខន្តិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិន្តិអាទិនា មិស្សកមគ្គោ ឥធ កថិតោតិ ‘‘សហ វិបស្សនាយ កោដិប្បត្តំ មគ្គំ កថេតី’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច សច្ចប្បដិវេធស្ស តទា អតីតកាលិកត្តា ‘‘យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិ’’ន្តិ វត្វាបិ អភិសមយកាលេ តស្ស បច្ចុប្បន្នតំ ឧបាទាយ ‘‘ឯវំ ជានតោ ឯវំ បស្សតោ’’តិ វត្តមានកាលេន និទ្ទេសោ កតោ. សោ ច កាមំ មគ្គក្ខណតោ បរំ យាវជ្ជតនា អតីតកាលិកោ ឯវ, សព្ពបឋមំ បនស្ស អតីតកាលិកត្តំ ផលក្ខណេនេវ វេទិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘វិមុច្ចិត្ថាតិ ឥមិនា ផលក្ខណំ ទស្សេតី’’តិ. ជានតោ បស្សតោតិ វា ហេតុនិទ្ទេសោយំ. ជាននហេតុ ទស្សនហេតុ កាមាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចិត្ថាតិ យោជនា. ភវាសវគ្គហណេនេវ ចេត្ថ ភវរាគស្ស វិយ ភវទិដ្ឋិយាបិ សមវរោធោតិ ទិដ្ឋាសវស្សបិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

យស្មា បហីនកិលេសបច្ចវេក្ខណេន វិជ្ជមានស្សបិ កម្មស្ស អាយតិំ អប្បដិសន្ធិកភាវតោ ‘‘ខីណា ជាតី’’តិ ជានាតិ, យស្មា ច មគ្គបច្ចវេក្ខណាទីហិ វុសិតំ ព្រហ្មចរិយន្តិអាទិំ បជានាតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ខីណា ជាតីតិ អាទីហិ តស្ស ភូមិ’’ន្តិ. តត្ថ តស្សាតិ បច្ចវេក្ខណញាណស្ស. ភូមិន្តិ បវត្តិដ្ឋានំ. យេនាធិប្បាយេន ‘‘កតមា បនា’’តិអាទិនា ចោទនា កតា, តំ បកាសេត្វា បរិហារំ វត្តុកាមោ អាហ ‘‘ន តាវស្សា’’តិអាទិ. ន តាវស្ស អតីតា ជាតិ ខីណាតិ មគ្គភាវនាយ ន ខីណាតិ អធិប្បាយោ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘បុព្ពេវ ខីណត្តា’’តិ. ន អនាគតា អស្ស ជាតិ ខីណាតិ យោជនា. ន អនាគតាតិ ច អនាគតត្តសាមញ្ញំ គហេត្វា លេសេន វទតិ. តេនាហ ‘‘អនាគតេ វាយាមាភាវតោ’’តិ. វិជ្ជមានេយេវ ហិ បយោគោ សម្ភវតិ, នាវិជ្ជមានេតិ អធិប្បាយោ. អនាគតវិសេសោ បនេត្ថ អធិប្បេតោ, តស្ស ច ខេបនេ វាយាមោបិ លព្ភតេវ. តេនាហ ‘‘យា បន មគ្គស្សា’’តិអាទិ. ‘‘យា បនា’’តិ ហិ អាទិនា មគ្គភាវនាយ អនាគតជាតិយា ឯវ ហេតុវិនាសនទ្វារេន ខីណភាវោ បកាសីយតិ. ឯកចតុបញ្ចវោការភវេសូតិ ភវត្តយគ្គហណំ វុត្តនយេន អនវសេសតោ ជាតិយា ខីណភាវទស្សនត្ថំ. តន្តិ យថាវុត្តជាតិំ. សោតិ ភគវា.

ព្រហ្មចរិយវាសោ នាម ឥធ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស និព្ពត្តនមេវាតិ អាហ ‘‘និដ្ឋិត’’ន្តិ. សម្មាទិដ្ឋិយា ចតូសុ សច្ចេសុ បរិញ្ញាទិកិច្ចសាធនវសេន បវត្តមានាយ សម្មាសង្កប្បាទីនម្បិ ទុក្ខសច្ចេ បរិញ្ញាភិសមយានុគុណា បវត្តិ, ឥតរសច្ចេសុ ច នេសំ បហានាភិសមយាទិវសេន បវត្តិ បាកដា ឯវ. តេន វុត្តំ ‘‘ចតូហិ មគ្គេហិ បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយាភាវនាភិសមយវសេនា’’តិ. នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ ឥមេ បការា ឥត្ថំ, តព្ភាវោ ឥត្ថត្តំ, តទត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តេ បន បការា អរិយមគ្គព្យាបារភូតា បរិញ្ញាទយោ ឥធាធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘ឯវំសោឡសកិច្ចភាវាយា’’តិ. តេ ហិ មគ្គំ បច្ចវេក្ខតោ មគ្គានុភាវេន បាកដា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ, បរិញ្ញាទីសុ ច បហានមេវ បធានំ, តទត្ថត្តាយ ឥតរេសន្តិ អាហ ‘‘កិលេសក្ខយាយ វា’’តិ. បហីនកិលេសបច្ចវេក្ខណវសេន វា ឯតំ វុត្តំ. ‘‘នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ អព្ភញ្ញាសិ’’ន្តិ ឯត្ថាយមបរោ នយោ – ឥត្ថត្តាយាតិ និស្សក្កេ សម្បទានវចនំ. តេនាយមត្ថោ – ឥត្ថត្តាយ ឥត្ថម្ភាវតោ ឥមស្មា ឯវំបការា ឥទានិ វត្តមានក្ខន្ធសន្តានា អបរំ អនាគតក្ខន្ធសន្តានំ មយ្ហំ នត្ថិ, ឥមេ បន ចរិមត្តភាវសង្ខាតា បញ្ចក្ខន្ធា បរិញ្ញាតា អប្បតិដ្ឋា តិដ្ឋន្តិ ឆិន្នមូលកា រុក្ខា វិយ. អបរិញ្ញាតមូលកា ហិ បតិដ្ឋា. យថាហ ‘‘កពឡីការេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ អត្ថិ រាគោ អត្ថិ នន្ទី អត្ថិ តណ្ហា, បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ វិរុឡ្ហ’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ២.៦៤; កថា. ២៩៦; មហានិ. ៧). តេ បន បញ្ចក្ខន្ធា ចរិមកវិញ្ញាណនិរោធេន អនុបាទានោ វិយ ជាតវេទោ និព្ពាយិស្សន្តីតិ អព្ភញ្ញាសិន្តិ.

បច្ចវេក្ខណញាណបរិគ្គហិតន្តិ ន បឋមទុតិយញាណទ្វយាធិគមំ វិយ កេវលន្តិ អធិប្បាយោ. ទស្សេន្តោតិ និគមនវសេន ទស្សេន្តោ. សរូបតោ ហិ បុព្ពេ ទស្សិតមេវាតិ. សេសមេត្ថ វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

តិក្ខត្តុំ ជាតោតិ ឥមិនា បន ឥទំ ទស្សេតិ ‘‘អហំ, ព្រាហ្មណ, បឋមវិជ្ជាយ ជាតោយេវ បុរេជាតស្ស សហជាតស្ស វា អភាវតោ សព្ពេសំ វុឌ្ឍោ មហល្លកោ, កិមង្គំ បន តីហិ វិជ្ជាហិ តិក្ខត្តុំ ជាតោតិ. បុព្ពេនិវាសញាណេន អតីតំសញាណន្តិ អតីតារម្មណសភាគតាយ តព្ភាវីភាវតោ ច បុព្ពេនិវាសញាណេន អតីតំសញាណំ បកាសេត្វាតិ យោជេតព្ពំ. តត្ថ អតីតំសញាណន្តិ អតីតក្ខន្ធាយតនធាតុសង្ខាតេ អតីតកោដ្ឋាសេ អប្បដិហតញាណំ. ទិព្ពចក្ខុញាណស្ស បច្ចុប្បន្នារម្មណត្តា យថាកម្មូបគញាណស្ស អនាគតំសញាណស្ស ច ទិព្ពចក្ខុវសេនេវ ឥជ្ឈនតោ ទិព្ពចក្ខុនោ បរិភណ្ឌញាណត្តា ទិព្ពចក្ខុម្ហិយេវ ច ឋិតស្ស ចេតោបរិយញាណសិទ្ធិតោ វុត្តំ ‘‘ទិព្ពចក្ខុនា បច្ចុប្បន្នានាគតំសញាណ’’ន្តិ. តត្ថ ទិព្ពចក្ខុនាតិ សបរិភណ្ឌេន ទិព្ពចក្ខុញាណេន. បច្ចុប្បន្នំសោ ច អនាគតំសោ ច បច្ចុប្បន្នានាគតំសំ, តត្ថ ញាណំ បច្ចុប្បន្នានាគតំសញាណំ. អាសវក្ខយញាណាធិគមេនេវ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស វិយ សេសាសាធារណញាណទសពលញាណអាវេណិកពុទ្ធធម្មាទីនម្បិ អនញ្ញសាធារណានំ ពុទ្ធគុណានំ ឥជ្ឈនតោ វុត្តំ ‘‘អាសវក្ខយេន សកលលោកិយលោកុត្តរគុណ’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘សព្ពេបិ សព្ពញ្ញុគុណេ បកាសេត្វា’’តិ.

អាសវក្ខយញាណកថា និដ្ឋិតា.