បុព្ពេនិវាសកថា

១២. រូបវិរាគភាវនាវសេន បវត្តំ ចតុព្ពិធម្បិ អរូបជ្ឈានំ ចតុត្ថជ្ឈានសង្គហមេវាតិ អាហ ‘‘ចត្តារិ ឈានានី’’តិ. យុត្តំ តាវ ចិត្តេកគ្គតា ភវោក្កមនត្ថតា វិយ វិបស្សនាបាទកតាបិ ចតុន្នំ ឈានានំ សាធារណាតិ តេសំ វសេន ‘‘ចត្តារិ ឈានានី’’តិ វចនំ, អភិញ្ញាបាទកតា បន និរោធបាទកតា ច ចតុត្ថស្សេវ ឈានស្ស អាវេណិកា, សា កថំ ចតុន្នំ ឈានានំ សាធារណា វុត្តាតិ? បរម្បរាធិដ្ឋានភាវតោ. បទដ្ឋានបទដ្ឋានម្បិ ហិ បទដ្ឋានន្ត្វេវ វុច្ចតិ, ការណការណម្បិ ការណន្តិ យថា ‘‘តិណេហិ ភត្តំ សិទ្ធ’’ន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា បយោជននិទ្ទេសេ អដ្ឋសមាបត្តិគ្គហណំ សមត្ថិតំ ហោតិ. ចិត្តេកគ្គតត្ថានីតិ ឥត្តសមាធត្ថានិ, ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថានីតិ អត្ថោ. ចិត្តេកគ្គតាសីសេន ហិ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារោ វុត្តោ, សុក្ខវិបស្សកខីណាសវវសេន ចេតំ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ឯកគ្គចិត្តា សុខំ ទិវសំ វិហរិស្សាមា’’តិ. ភវោក្កមនត្ថានីតិ ភវេសុ និព្ពត្តិអត្ថានិ. សត្តាហំ និរោធសមាបត្តិយា សមាបជ្ជនតោ អាហ ‘‘សត្តាហំ អចិត្តកា ហុត្វា’’តិ. កស្មា បន សត្តាហមេវ និរោធំ សមាបជ្ជន្តីតិ? តថាកាលបរិច្ឆេទករណតោ, តញ្ច យេភុយ្យេន អាហារូបជីវីនំ សត្តានំ ឧបាទិន្នកប្បវត្តស្ស ឯកទិវសំ ភុត្តាហារស្ស សត្តាហមេវ យាបនតោ.

កា (វិសុទ្ធិ. ២.៨៦៧-៨៦៨) បនាយំ និរោធសមាបត្តិ នាម, កេ តំ សមាបជ្ជន្តិ, កេ ន សមាបជ្ជន្តិ, កត្ថ សមាបជ្ជន្តិ, កស្មា សមាបជ្ជន្តិ, កថញ្ចស្សា សមាបជ្ជនំ ហោតីតិ? វុច្ចតេ – តត្ថ កា បនាយំ និរោធសមាបត្តិ នាមាតិ យា អនុបុព្ពនិរោធវសេន ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ អប្បវត្តិ. កេ តំ សមាបជ្ជន្តិ, កេ ន សមាបជ្ជន្តីតិ សព្ពេបិ បុថុជ្ជនសោតាបន្នសកទាគាមិនោ សុក្ខវិបស្សកា ច អនាគាមិអរហន្តោ ន សមាបជ្ជន្តិ, អដ្ឋសមាបត្តិលាភិនោ បន អនាគាមិនោ ខីណាសវា ច សមាបជ្ជន្តិ. កត្ថ សមាបជ្ជន្តីតិ បញ្ចវោការភវេ. កស្មា? អនុបុព្ពសមាបត្តិសព្ភាវតោ. ចតុវោការភវេ បន បឋមជ្ឈានាទីនំ ឧប្បត្តិយេវ នត្ថិ, តស្មា ន សក្កា តត្ថ សមាបជ្ជិតុំ. កស្មា សមាបជ្ជន្តីតិ សង្ខារានំ បវត្តិភេទេ ឧក្កណ្ឋិត្វា ‘‘ទិដ្ឋធម្មេ អចិត្តកា ហុត្វា និរោធំ និព្ពានំ បត្វា សុខំ វិហរិស្សាមា’’តិ. កថញ្ចស្សា សមាបជ្ជនំ ហោតីតិ សមថវិបស្សនាវសេន ឧស្សក្កិត្វា កតបុព្ពកិច្ចស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ និរោធយតោ ឯវមស្សា សមាបជ្ជនំ ហោតិ. យោ ហិ សមថវសេនេវ ឧស្សក្កតិ, សោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិំ បត្វា តិដ្ឋតិ. យោបិ វិបស្សនាវសេនេវ ឧស្សក្កតិ, សោ ផលសមាបត្តិំ បត្វា តិដ្ឋតិ. យោ បន ឧភយវសេនេវ ឧស្សក្កិត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ និរោធេតិ, សោ តំ សមាបជ្ជតីតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ.

អយំ បន វិត្ថារោ – ឥធ ភិក្ខុ និរោធំ សមាបជ្ជិតុកាមោ បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តត្ថ សង្ខារេ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សតិ. វិបស្សនា ច បនេសា តិវិធា សង្ខារបរិគ្គណ្ហនកវិបស្សនា ផលសមាបត្តិវិបស្សនា និរោធសមាបត្តិវិបស្សនាតិ. តត្ថ សង្ខារបរិគ្គណ្ហនកវិបស្សនា មន្ទា វា តិក្ខា វា មគ្គស្ស បទដ្ឋានំ ហោតិយេវ. ផលសមាបត្តិវិបស្សនា តិក្ខាវ វដ្ដតិ មគ្គភាវនាសទិសា. និរោធសមាបត្តិវិបស្សនា បន នាតិមន្ទនាតិតិក្ខា វដ្ដតិ, តស្មា ឯស នាតិមន្ទាយ នាតិតិក្ខាយ វិបស្សនាយ តេ សង្ខារេ វិបស្សតិ. តតោ ទុតិយជ្ឈានំ…បេ… តតោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តត្ថ សង្ខារេ តថេវ វិបស្សតិ. អថ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ចតុព្ពិធំ បុព្ពកិច្ចំ ករោតិ នានាពទ្ធអវិកោបនំ សង្ឃបតិមាននំ សត្ថុបក្កោសនំ អទ្ធានបរិច្ឆេទន្តិ.

តត្ថ នានាពទ្ធអវិកោបនន្តិ យំ ឥមិនា ភិក្ខុនា សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធំ ន ហោតិ, នានាពទ្ធំ ហុត្វា ឋិតំ បត្តចីវរំ វា មញ្ចបីឋំ វា និវាសគេហំ វា អញ្ញំ វា បន យំ កិញ្ចិ បរិក្ខារជាតំ, តំ យថា ន វិកុប្បតិ, អគ្គិឧទកវាតចោរឧន្ទូរាទីនំ វសេន ន វិនស្សតិ, ឯវំ អធិដ្ឋាតព្ពំ. តត្រិទំ អធិដ្ឋានវិធានំ ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច ឥមស្មិំ សត្តាហព្ភន្តរេ មា អគ្គិនា ឈាយតុ, មា ឧទកេន វុយ្ហតុ, មា វាតេន វិទ្ធំសតុ, មា ចោរេហិ ហរីយតុ, មា ឧន្ទូរាទីហិ ខជ្ជតូ’’តិ. ឯវំ អធិដ្ឋិតេ តំ សត្តាហំ តស្ស ន កោចិ បរិស្សយោ ហោតិ, អនធិដ្ឋហតោ បន អគ្គិអាទីហិ នស្សតិ, ឥទំ នានាពទ្ធអវិកោបនំ នាម. យំ បន ឯកាពទ្ធំ ហោតិ និវាសនបារុបនំ វា និសិន្នាសនំ វា, តត្ថ វិសុំ អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិ, សមាបត្តិយេវ នំ រក្ខតិ.

សង្ឃបតិមាននន្តិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បតិមាននំ ឧទិក្ខនំ, យាវ សោ ភិក្ខុ អាគច្ឆតិ, តាវ សង្ឃកម្មស្ស អករណន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច បតិមាននំ ឯតស្ស ន បុព្ពកិច្ចំ, បតិមាននាវជ្ជនំ បន បុព្ពកិច្ចំ. តស្មា ឯវំ អាវជ្ជិតព្ពំ ‘‘សចេ មយិ សត្តាហំ និរោធំ សមាបជ្ជិត្វា និសិន្នេ សង្ឃោ អបលោកនកម្មាទីសុ កិញ្ចិទេវ កម្មំ កត្តុកាមោ ហោតិ, យាវ មំ កោចិ ភិក្ខុ អាគន្ត្វា ន បក្កោសតិ, តាវទេវ វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ. ឯវំ កត្វា សមាបន្នោ ហិ តស្មិំ សមយេ វុដ្ឋហតិយេវ. យោ បន ឯវំ ន ករោតិ, សង្ឃោ ចេ សន្និបតិត្វា តំ អបស្សន្តោ ‘‘អសុកោ ភិក្ខុ កុហិ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘និរោធំ សមាបន្នោ’’តិ វុត្តេ កញ្ចិ ភិក្ខុំ បេសេតិ ‘‘តំ បក្កោសាហី’’តិ, អថស្ស តេន ភិក្ខុនា សវនូបចារេ ឋត្វា ‘‘សង្ឃោ តំ អាវុសោ បតិមានេតី’’តិ វុត្តមត្តេយេវ វុដ្ឋានំ ហោតិ. ឯវំ គរុកា ហិ សង្ឃស្ស អាណា នាម, តស្មា តំ អាវជ្ជិត្វា យថា បឋមមេវ វុដ្ឋាតិ, ឯវំ សមាបជ្ជិតព្ពំ.

សត្ថុបក្កោសនន្តិ ឥធាបិ សត្ថុបក្កោសនាវជ្ជនមេវ ឥមស្ស បុព្ពកិច្ចំ, តស្មា តម្បិ ឯវំ អាវជ្ជិតព្ពំ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

អទ្ធានបរិច្ឆេទោតិ ជីវិតទ្ធានស្ស បរិច្ឆេទោ. ឥមិនា ភិក្ខុនា អទ្ធានបរិច្ឆេទេសុ កុសលេន ភវិតព្ពំ, ‘‘អត្តនោ អាយុសង្ខារា សត្តាហំ បវត្តិស្សន្តិ ន បវត្តិស្សន្តី’’តិ អាវជ្ជិត្វាវ សមាបជ្ជិតព្ពំ. សចេ ហិ សត្តាហព្ភន្តរេ និរុជ្ឈនកេ អាយុសង្ខារេ អនាវជ្ជិត្វាវ សមាបជ្ជតិ, តស្ស និរោធសមាបត្តិ មរណំ បដិពាហិតុំ ន សក្កោតិ, អន្តោនិរោធេ មរណស្ស នត្ថិតាយ អន្តរាវ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាតិ, តស្មា ឯតំ អាវជ្ជិត្វាវ សមាបជ្ជិតព្ពំ. អវសេសញ្ហិ អនាវជ្ជិតុម្បិ វដ្ដតិ, ឥទំ បន អាវជ្ជិតព្ពមេវាតិ វុត្តំ. សោ ឯវំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ឥទំ បុព្ពកិច្ចំ កត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជតិ, អថេកំ វា ទ្វេ វា ចិត្តវារេ អតិក្កមិត្វា អចិត្តកោ ហោតិ, និរោធំ ផុសតិ. កស្មា បនស្ស ទ្វិន្នំ ចិត្តានំ ឧបរិ ចិត្តានិ ន បវត្តន្តីតិ? និរោធស្ស បយោគត្តា. ឥទញ្ហិ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ទ្វេ សមថវិបស្សនាធម្មេ យុគនទ្ធេ កត្វា អដ្ឋសមាបត្តិអារោហនំ អនុបុព្ពនិរោធស្ស បយោគោ, ន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយាតិ និរោធស្ស បយោគត្តា ទ្វិន្នំ ចិត្តានំ ឧបរិ ចិត្តានិ ន បវត្តន្តីតិ.

យស្មា ពោធិសត្តេន ពោធិមណ្ឌុបសង្កមនតោ បុព្ពេបិ ចរិមភវេ ចតុត្ថជ្ឈានំ និព្ពត្តិតបុព្ពំ, តទា បន តំ និព្ពត្តិតមត្តមេវ អហោសិ, ន វិបស្សនាទិបាទកំ. តស្មា ‘‘ពោធិរុក្ខមូលេ និព្ពត្តិត’’ន្តិ តតោ វិសេសេត្វា វុត្តំ. វិបស្សនាបាទកន្តិ វិបស្សនារម្ភេ វិបស្សនាយ បាទកំ. អភិញ្ញាបាទកន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ពុទ្ធានញ្ហិ បឋមារម្ភេ ឯវ បាទកជ្ឈានេន បយោជនំ អហោសិ, ន តតោ បរំ ឧបរិមគ្គាធិគមផលសមាបត្តិអភិញ្ញាវឡញ្ជនាទិអត្ថំ. អភិសម្ពោធិសមធិគមតោ បដ្ឋាយ ហិ សព្ពំ ញាណសមាធិកិច្ចំ អាកង្ខាមត្តបដិពទ្ធមេវាតិ. សព្ពកិច្ចសាធកន្តិ អនុបុព្ពវិហារាទិសព្ពកិច្ចសាធកំ. សព្ពលោកិយលោកុត្តរគុណទាយកន្តិ ឯត្ថ វិបស្សនាភិញ្ញាបាទកត្តា ឯវ ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស ភគវតោ សព្ពលោកិយលោកុត្តរគុណទាយកតា វេទិតព្ពា. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានញ្ហិ មគ្គញាណំ តំបទដ្ឋានញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ អភិសម្ពោធិ, តទធិគមសមកាលមេវ ច ភគវតោ សព្ពេ ពុទ្ធគុណា ហត្ថគតា អហេសុំ, ចតុត្ថជ្ឈានសន្និស្សយោ ច មគ្គាធិគមោតិ.

‘‘ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិ’’ន្តិ វត្វា ‘‘សោ’’តិ វុត្តត្តា អាហ ‘‘សោ អហ’’ន្តិ. ឯវំ សមាហិតេតិ ឯត្ថ ឯវំ-សទ្ទោ ហេដ្ឋា ឈានត្តយាធិគមបដិបាដិសិទ្ធស្ស ចតុត្ថជ្ឈានសមាធានស្ស និទស្សនត្ថោតិ អាហ ‘‘ឯវន្តិ ចតុត្ថជ្ឈានក្កមនិទស្សនមេត’’ន្តិ. ចតុត្ថជ្ឈានស្ស តស្ស ច អធិគមមគ្គស្ស និទស្សនំ, យេន សមាធានានុក្កមេន ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិ លទ្ធោ, តទុភយនិទស្សនន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឥមិនា…បេ… វុត្តំ ហោតី’’តិ. តត្ថ ឥមិនា កមេនាតិ ឥមិនា បឋមជ្ឈានាធិគមាទិនា កមេន. យទិបិ ‘‘ឯវ’’ន្តិ ឥទំ អាគមនសមាធិនា សទ្ធិំ ចតុត្ថជ្ឈានសមាធានំ ទីបេតិ, សតិបារិសុទ្ធិសមាធិ ឯវ បន ឥទ្ធិយា អធិដ្ឋានភាវតោ បធានន្តិ អាហ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិនា សមាហិតេ’’តិ. សព្ពបច្ចនីកធម្មុបក្កិលេសបរិសុទ្ធាយ បច្ចនីកសមនេបិ អព្យាវដាយ បារិសុទ្ធុបេក្ខាយ វត្តមានាយ ចតុត្ថជ្ឈានំ តំសម្បយុត្តា ច ធម្មា សុបរិសុទ្ធា សុវិសទា ច ហោន្តិ, សតិសីសេន បន តត្ថ ទេសនា កតាតិ អាហ ‘‘ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិភាវេន បរិសុទ្ធេ’’តិ, ឧបេក្ខាយ ជនិតសតិបារិសុទ្ធិសម្ភវេនាតិ អត្ថោ. បរិសុទ្ធិយា ឯវ បច្ចយវិសេសេន បវត្តិវិសេសោ បរិយោទាតតា សុធន្តសុវណ្ណស្ស និឃំសនេន បភស្សរតា វិយាតិ អាហ ‘‘បរិសុទ្ធត្តាយេវ បរិយោទាតេ, បភស្សរេតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ.

សុខាទីនំ បច្ចយានំ ឃាតេនាតិ សុខសោមនស្សានំ ទុក្ខទោមនស្សានញ្ច យថាក្កមំ រាគទោសបច្ចយានំ វិក្ខម្ភនេន. ‘‘សុខំ សោមនស្សស្ស បច្ចយោ, សោមនស្សំ រាគស្ស, ទុក្ខំ ទោមនស្សស្ស បច្ចយោ, ទោមនស្សំ ទោសស្សា’’តិ វុត្តំ. យថា រាគាទយោ ចេតសោ មលាសុចិភាវេន ‘‘អង្គណានី’’តិ វុច្ចន្តិ, ឯវំ ឧបគន្ត្វា កិលេសនដ្ឋេន ឧបក្កិលេសាតិ អាហ ‘‘អនង្គណត្តា ឯវ ច វិគតុបក្កិលេសេ’’តិ. តេនាហ ‘‘អង្គណេន ហិ ចិត្តំ ឧបក្កិលិស្សតី’’តិ, វិពាធីយតិ ឧបតាបីយតីតិ អត្ថោ. សុភាវិតត្តាតិ បគុណភាវាបាទនេន សុដ្ឋុ ភាវិតត្តា. តេនាហ ‘‘វសីភាវប្បត្តេ’’តិ, អាវជ្ជនាទិនា បញ្ចធា ចុទ្ទសវិធេន វា បរិទមនេន វសំ វត្តិតុំ ឧបគតេតិ អត្ថោ. វសេ វត្តមានញ្ហិ ចិត្តំ មុទូតិ វុច្ចតីតិ វសេ វត្តមានំ ចិត្តំ បគុណភាវាបត្តិយា សុបរិមទ្ទិតំ វិយ ចម្មំ សុបរិកម្មកតា វិយ ច លាខា មុទូតិ វុច្ចតិ. កម្មក្ខមេតិ វិកុព្ពនាទិឥទ្ធិកម្មក្ខមេ. តទុភយន្តិ មុទុតាកម្មនិយទ្វយំ.

នាហន្តិអាទីសុ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១) ន-ការោ បដិសេធត្ថោ. អហន្តិ សត្ថា អត្តានំ និទ្ទិសតិ. ភិក្ខវេតិ ភិក្ខូ អាលបតិ. អញ្ញន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានចិត្តតោ អញ្ញំ. ឯកធម្មម្បីតិ ឯកម្បិ សភាវធម្មំ. ន សមនុបស្សាមីតិ សម្ពន្ធោ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – អហំ, ភិក្ខវេ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ឱលោកេន្តោបិ អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ ន សមនុបស្សាមិ, យំ វសីភាវាបាទនេន ភាវិតំ តថា បុនប្បុនំ ករណេន ពហុលីកតំ ឯវំ សវិសេសមុទុភាវប្បត្តិយា មុទុ កម្មក្ខមតាយ កម្មនិយញ្ច ហោតិ យថា ឥទំ ចិត្តន្តិ. ឥទំ ចិត្តន្តិ ច អត្តនោ តេសញ្ច បច្ចក្ខតាយ ឯវមាហ.

យថា យថាវុត្តា បរិសុទ្ធតាទយោ ន វិគច្ឆន្តិ, ឯវំ សុភាវិតំ ចិត្តំ តត្ថ អវដ្ឋិតំ ឥធ ‘‘ឋិតំ អានេញ្ជប្បត្ត’’ន្តិ ច វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯតេសុ បរិសុទ្ធភាវាទីសុ ឋិតត្តា ឋិតេ, ឋិតត្តាយេវ អានេញ្ជប្បត្តេ’’តិ. យថា មុទុកម្មញ្ញតា វសីភាវប្បត្តិយា លក្ខីយតិ, ឯវំ វសីភាវប្បត្តិបិ មុទុកម្មញ្ញតាហិ លក្ខីយតីតិ ‘‘មុទុកម្មញ្ញភាវេន វា អត្តនោ វសេ ឋិតត្តា ឋិតេ’’តិ វុត្តំ. យថា ហិ ការណេន ផលំ និទ្ធារីយតិ, ឯវំ ផលេនបិ ការណំ និទ្ធារីយតីតិ និច្ចលភាវេន អវដ្ឋានំ អានេញ្ជប្បត្តិយា ច សម្បយុត្តធម្មេសុ ថិរភាវេន បដិបក្ខេហិ អកម្មនិយតាយ ច សម្ភវតំ សទ្ធាទិពលានំ អានុភាវេន ហោតីតិ អាហ ‘‘សទ្ធាទីហិ បរិគ្គហិតត្តា អានេញ្ជប្បត្តេ’’តិ.

ឥទានិ សង្ខេបតោ វុត្តមេវត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘សទ្ធាបរិគ្គហិតំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សទ្ធាបរិគ្គហិតន្តិ ឯវំ សុភាវិតំ វសីភាវប្បត្តំ ចិត្តំ ឯកំសេន អភិញ្ញាសច្ឆិករណីយានំ ធម្មានំ អភិញ្ញាសច្ឆិកិរិយាយ សំវត្តតីតិ ឯវំ បវត្តាយ សទ្ធាយ បរិគ្គហិតំ យថាវុត្តសទ្ធាពលេន ឧបត្ថម្ភិតំ. អស្សទ្ធិយេនាតិ តប្បដិបក្ខេន អស្សទ្ធិយេន ហេតុនា. ន ឥញ្ជតីតិ ន ចលតិ ន កម្បតិ, អញ្ញទត្ថុ ឧបរិវិសេសាវហភាវេនេវ តិដ្ឋតិ. វីរិយបរិគ្គហិតន្តិអាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – វីរិយបរិគ្គហិតន្តិ វសីភាវាបាទនបរិទមនសាធនេន វីរិយេន ឧបត្ថម្ភិតំ. សតិបរិគ្គហិតន្តិ យថាវុត្តេ ភាវនាពហុលីការេ អសម្មោសាទិកាយ កុសលានញ្ច ធម្មានំ គតិយោ សមន្វេសមានាយ សតិយា ឧបត្ថម្ភិតំ. សមាធិបរិគ្គហិតន្តិ តត្ថេវ អវិក្ខេបសាធនេន សមាធានេន ឧបត្ថម្ភិតំ. បញ្ញាបរិគ្គហិតន្តិ តស្សា ឯវ ភាវនាយ ឧបការានុបការធម្មានំ បជាននលក្ខណាយ បញ្ញាយ ឧបត្ថម្ភិតំ. ឱភាសគតន្តិ ញាណោភាសសហគតំ. ឱភាសភូតេន ហិ យថាវុត្តសមាធានសំវទ្ធិតេន ញាណេន សំកិលេសបក្ខំ យាថាវតោ បស្សន្តោ តតោ ឧត្រាសន្តោ ឱត្តប្បន្តោ តំ អភិភវតិ, ន តេន អភិភុយ្យតិ. តេនាហ ‘‘កិលេសន្ធការេន ន ឥញ្ជតី’’តិ. ឯតេន ញាណបរិគ្គហិតំ ហិរោត្តប្បពលំ ទស្សេតិ. អដ្ឋង្គសមន្នាគតន្តិ ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិនា សមាហិតតា បរិសុទ្ធតា បរិយោទាតតា អនង្គណតា វិគតុបក្កិលេសតា មុទុភាវោ កម្មនិយតា អានេញ្ជប្បត្តិយា ឋិតតាតិ ឥមេហិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ សមន្នាគតំ. អថ វា សមាហិតស្ស ចិត្តស្ស ឥមានិ អង្គានីតិ ‘‘សមាហិតេ’’តិ ឥមំ អង្គភាវេន អគ្គហេត្វា ឋិតិអានេញ្ជប្បត្តិយោ វិសុំ គហេត្វា យថាវុត្តេហិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ សមន្នាគតន្តិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អភិនីហារក្ខមន្តិ ឥទ្ធិវិធាទិអត្ថំ អភិនីហារក្ខមំ តទភិមុខករណយោគ្គំ. តេនាហ ‘‘អភិញ្ញាសច្ឆិករណីយានំ ធម្មានំ អភិញ្ញាសច្ឆិកិរិយាយា’’តិ.

កាមំ នីវរណានិ វិក្ខម្ភេត្វា ឯវ បឋមជ្ឈានសមធិគមោ, វិតក្កាទិវូបសមា ឯវ ច ទុតិយជ្ឈានាទិសមធិគមោ, តថាបិ ន តថា តេ តេហិ ទូរីភូតា, អបេតា វា យថា ចតុត្ថជ្ឈានតោ, តស្មា ចេតសោ មលីនភាវសង្ខោភឧប្បិលាភាវករេហិ នីវរណាទីហិ សុដ្ឋុ វិមុត្តិយា តស្ស បរិសុទ្ធិបរិយោទាតតា ច វុត្តាតិ អាហ ‘‘នីវរណ…បេ… បរិយោទាតេ’’តិ. ឈានបដិលាភបច្ចនីកានន្តិ ឯត្ថ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន ‘‘ឈានបដិលាភបច្ចយាន’’ន្តិ បាឋំ គហេត្វា ‘‘ឈានបដិលាភបច្ចនីកាន’’ន្តិ អយំ បាឋោ បដិក្ខិត្តោ. វុត្តញ្ហិ តេន –

‘‘ឈានបដិលាភបច្ចយានន្តិ ឈានបដិលាភហេតុកានំ ឈានបដិលាភំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកានំ. បាបកានន្តិ លាមកានំ. ឥច្ឆាវចរានន្តិ ឥច្ឆាយ អវចរានំ ឥច្ឆាវសេន ឱតិណ្ណានំ ‘អហោ វត មមេវ សត្ថា បដិបុច្ឆិត្វា ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេយ្យា’តិអាទិនយប្បវត្តានំ មានមាយាសាឋេយ្យាទីនំ. អភិជ្ឈាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេនបិ តេសំយេវ សង្គហោ. អភិជ្ឈា ចេត្ថ បឋមជ្ឈានេន អវិក្ខម្ភនេយ្យា មានាទយោ ច តទេកដ្ឋា ទដ្ឋព្ពា ឈានបដិលាភបច្ចយានន្តិ អនុវត្តមានត្តា. វិក្ខម្ភនេយ្យា បន នីវរណគ្គហណេន គហិតា. កថំ បន បឋមជ្ឈានេន អវិក្ខម្ភនេយ្យា ឥធ វិគច្ឆន្តីតិ? ‘សព្ពេ កុសលា ធម្មា សព្ពាកុសលានំ បដិបក្ខា’តិ សល្លេខបដិបត្តិវសេន ឯវំ វុត្តំ ឈានស្ស អបរាមដ្ឋភាវទស្សនតោ. យេ បនេត្ថ ‘ឥច្ឆាវចរានំ អភិជ្ឈាទីន’ន្តិ ឥមេហិ បទេហិ កោបអប្បច្ចយកាមរាគព្យាបាទាទយោ គហិតាតិ អធិប្បាយេន ‘ឈានបដិលាភបច្ចយាន’ន្តិ បាឋំ បដិក្ខិបិត្វា ‘ឈានបដិលាភបច្ចនីកាន’ន្តិ បាឋោតិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ តថា បាឋស្សេវ អភាវតោ, ឈានបដិលាភបច្ចនីកា ច នីវរណា ចេវ តទេកដ្ឋា ច, តេសំ ទូរីភាវំ វត្វា បុន តេសំយេវ អភាវវិគមចោទនាយ អយុជ្ជមានត្តា. ននុ ច អនង្គណសុត្តវត្ថសុត្តេសុ អយមត្ថោ លព្ភតិ ឱឡារិកានំយេវ បាបធម្មានំ តត្ថ អធិប្បេតត្តាតិ. សច្ចមេតំ, ឥធ បន អធិគតចតុត្ថជ្ឈានស្ស វសេន វុត្តត្តា សុខុមាយេវ តេ គហិតា, អង្គណុបក្កិលេសតាសាមញ្ញេន បនេត្ថ សុត្តានំ អបទិសនំ. តថា ហិ ‘សុត្តានុសារេនា’តិ វុត្តំ, ន បន សុត្តវសេនា’’តិ.

អវស្សញ្ចេតមេវំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ អធិគតជ្ឈានានម្បិ កេសញ្ចិ ឥច្ឆាវចរានំ បវត្តិសព្ភាវតោតិ. តេនេវ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន ‘‘ឈានបដិលាភបច្ចយាន’’ន្តិ បាឋំ គហេត្វា ‘‘ឈានបដិលាភបច្ចនីកាន’’ន្តិ អយំ បាឋោ បដិក្ខិត្តោ. មហាគណ្ឋិបទេ វិសុទ្ធិមគ្គស្ស សីហឡគណ្ឋិបទេបិ ច ‘‘ឈានបដិលាភបច្ចយាន’’ន្តិ ឥមស្សេវ បាឋស្ស អត្ថោ វុត្តោ, តស្មា អយមេវ បាឋោ គហេតព្ពោ, អត្ថោបិ ចេត្ថ យថាវុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. តេន ‘‘ឥច្ឆាវចរានន្តិ ឥច្ឆាយ អវចរានំ ឥច្ឆាវសេន ឱតិណ្ណានំ បវត្តានំ នានប្បការានំ កោបអប្បច្ចយានន្តិ អត្ថោ’’តិ អយម្បិ បាឋោ អយុត្តោយេវាតិ គហេតព្ពំ, តតោយេវ ច វិសុទ្ធិមគ្គេ អយំ បាឋោ សព្ពេន សព្ពំ ន ទស្សិតោតិ.

ឥទ្ធិបាទកភាវូបគមនេនាតិ ឥទ្ធិយា បាទកភាវស្ស បទដ្ឋានភាវស្ស ឧបគមនេន. ភាវនាបារិបូរិយាតិ ឥតោ បរំ កត្តព្ពស្ស អភាវវសេន អភិនីហារក្ខមភាវនាយ បរិបុណ្ណត្តា. បណីតភាវូបគមនេនាតិ តតោ ឯវ បធានភាវំ នីតតាយ ឧត្តមដ្ឋេន អតិត្តិករដ្ឋេន ច បណីតភាវស្ស ឧបគមនេន. ឧភយញ្ចេតំ ភាវនាយ ឋិតិយា ការណវចនំ, បរិបុណ្ណាយ ភាវនាយ បណីតភាវប្បត្តិយា ឋិតេតិ. អានេញ្ជប្បត្តេតិ ឥទំ ឋិតិយា វិសេសនំ. តេនាហ ‘‘យថា អានេញ្ជប្បត្តំ ហោតិ, ឯវំ ឋិតេ’’តិ. ឥមស្មិំ បក្ខេ ‘‘ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ’’តិ ឧភយមេកំ អង្គំ, ‘‘សមាហិតេ’’តិ បន ឥទម្បិ ឯកមង្គំ. តេនេវស្ស បឋមវិកប្បតោ វិសេសំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯវម្បិ អដ្ឋង្គសមន្នាគត’’ន្តិ.

បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ, តស្ស វា អនុស្សរណំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិ តំនិស្សយាទិបច្ចយភូតំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជនតោ. បុព្ពេនិវាសានុស្សតិម្ហិ យំ ញាណំ តទត្ថាយាតិ សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ វិវរន្តោ បុព្ពេនិវាសំ តាវ ទស្សេត្វា តត្ថ សតិញាណានិ ទស្សេតុំ ‘‘បុព្ពេនិវាសោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘បុព្ពេ’’តិ ឥទំ បទំ ‘‘ឯកម្បិ ជាតិ’’ន្តិអាទិវចនតោ អតីតភវវិសយំ ឥធាធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘អតីតជាតីសូ’’តិ. និវាសសទ្ទោ កម្មសាធនោ, ខន្ធវិនិមុត្តោ ច និវសិតធម្មោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘និវុត្ថក្ខន្ធា’’តិ. និវុត្ថតា ចេត្ថ សន្តានេ បវត្តតា, តថាភូតា ច តេ អនុ អនុ ភូតា ជាតា បវត្តា, តត្ថ ឧប្បជ្ជិត្វា វិគតា ច ហោន្តីតិ អាហ ‘‘និវុត្ថាតិ អជ្ឈាវុត្ថា អនុភូតា អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធា’’តិ. ឯវំ សសន្តតិបរិយាបន្នធម្មវសេន និវាសសទ្ទស្ស អត្ថំ វត្វា ឥទានិ អវិសេសេន វត្តុំ ‘‘និវុត្ថធម្មា វា និវុត្ថា’’តិ វត្វា តំ វិវរិតុំ ‘‘គោចរនិវាសេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. គោចរភូតាបិ ហិ គោចរាសេវនាយ អាសេវិតា អារម្មណករណវសេន អនុភូតា និវុត្ថា នាម ហោន្តិ. តេ បន ទុវិធា សបរវិញ្ញាណគោចរតាយាតិ ឧភយេបិ តេ ទស្សេតុំ ‘‘អត្តនោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘អត្តនោ វិញ្ញាណេន វិញ្ញាតា’’តិ វត្វា ‘‘បរិច្ឆិន្នា’’តិ វចនំ យេ តេ គោចរនិវាសេន និវុត្ថធម្មា, ន តេ កេវលំ វិញ្ញាណេន វិញ្ញាតមត្តា, អថ ខោ យថា បុព្ពេ នាមគោត្តវណ្ណលិង្គាហារាទីហិ វិសេសេហិ បរិច្ឆេទការិកាយ បញ្ញាយ បរិច្ឆិជ្ជ គហិតា, តថេវេតំ ញាណំ បរិច្ឆិជ្ជ គណ្ហាតីតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស ទីបនត្ថំ វុត្តំ. បរវិញ្ញាណវិញ្ញាតាបិ វា និវុត្ថាតិ សម្ពន្ធោ. ន កេវលំ អត្តនោវ វិញ្ញាណេន, អថ ខោ បរេសំ វិញ្ញាណេន វិញ្ញាតាបីតិ អត្ថោ. ឥធាបិ ‘‘បរិច្ឆិន្នា’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ, បរេសម្បិ វា វិញ្ញាណេន វិញ្ញាតា បរិច្ឆិន្នាតិ. តស្ស ច គហណេ បយោជនំ វុត្តនយេនេវ វត្តព្ពំ.

តេ ច ខោ យស្មា អតីតាសុ ឯវ ជាតីសុ អញ្ញេហិ វិញ្ញាតា បរិច្ឆិន្នា, តេ ច បរិនិព្ពុតាបិ ហោន្តិ, យេហិ តេ វិញ្ញាតា, តេសំ តទា វត្តមានសន្តានានុសារេន តេសម្បិ អតីតេ បវត្តិ វិញ្ញាយតីតិ សិខាប្បត្តំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស វិសយភូតំ បុព្ពេនិវាសំ ទស្សេតុំ ‘‘ឆិន្នវដុមកានុស្សរណាទីសូ’’តិ វុត្តំ. ឆិន្នវដុមកា សម្មាសម្ពុទ្ធា, តេសំ អនុស្សរណំ ឆិន្នវដុមកានុស្សរណំ. ‘‘អាទិសទ្ទេន បច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធសាវកានុស្សរណានិ គយ្ហន្តី’’តិ កេចិ វទន្តិ. ឆិន្នវដុមកា បន សព្ពេវ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពុតា ឆិន្នសំសារមគ្គត្តា, តេសំ អនុស្សរណំ នាម តេសំ បដិបត្តិយា អនុស្សរណំ. សា បន បដិបត្តិ សង្ខេបតោ ឆឡារម្មណគ្គហណលក្ខណាតិ តានិ ឥធ បរវិញ្ញាណវិញ្ញាតគ្គហណេន គហិតានិ. តស្មា បុរិមាសុ ជាតីសុ អត្តនោ វិញ្ញាណេន អវិញ្ញាតានំ បរិនិព្ពុតានំ សព្ពេសម្បិ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកានំ អនុស្សរណំ ឆិន្នវដុមកានុស្សរណន្តិ វេទិតព្ពំ. អាទិ-សទ្ទេន បនេត្ថ បុរិមាសុ ជាតីសុ អត្តនោ វិញ្ញាណេន អវិញ្ញាតានំ អបរិនិព្ពុតានម្បិ វត្តមានក្ខន្ធបដិបាដិយា អគន្ត្វា សីហោក្កន្តិកវសេន អនុស្សរណំ គហិតំ, ឥមេ បន យថាវុត្តឆិន្នវដុមកានុស្សរណាទយោ ពុទ្ធានំយេវ លព្ភន្តិ. ន ហិ អតីតេ ពុទ្ធា ភគវន្តោ ឯវំ វិបស្សិំសុ, ឯវំ មគ្គំ ភាវេសុំ, ផលនិព្ពានានិ សច្ឆាកំសុ, ឯវំ វេនេយ្យេ វិនេសុន្តិ ឯត្ថ សព្ពថា អញ្ញេសំ ញាណស្ស គតិ អត្ថីតិ. យេ បន បុរិមាសុ ជាតីសុ អត្តនោវ វិញ្ញាណេន វិញ្ញាតា, តេ បរិនិព្ពុតេបិ ខន្ធបដិពទ្ធត្តា សាវកា អនុស្សរន្តិយេវ. យាយ សតិយា បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ, សា បុព្ពេនិវាសានុស្សតីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. អភិនីហរិន្តិ ចិត្តំ ឈានារម្មណតោ អបនេត្វា បុព្ពេនិវាសាភិមុខំ បេសេសិំ, បុព្ពេនិវាសនិន្នំ បុព្ពេនិវាសបោណំ បុព្ពេនិវាសបព្ភារំ អកាសិន្តិ អត្ថោ.

បាឡិយំ ‘‘អភិនិន្នាមេសិ’’ន្តិ ឧត្តមបុរិសប្បយោគត្តា ‘‘សោ’’តិ ឯត្ថ អហំសទ្ទោ អានេត្វា វុច្ចមានោ តទត្ថោ បាកដោ ហោតីតិ ‘‘សោ អហ’’ន្តិ វុត្តំ. អនេកវិធន្តិ នានាភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសាទិវសេន ពហុវិធំ. បការេហីតិ នាមគោត្តាទិអាការេហិ សទ្ធិំ. សហយោគេ ចេតំ ករណវចនំ. បវត្តិតន្តិ ទេសនាវសេន បវត្តិតំ. តេនាហ ‘‘សំវណ្ណិត’’ន្តិ, វិត្ថារិតន្តិ អត្ថោ. និវាសន្តិ អន្តោគធភេទសាមញ្ញវចនមេតន្តិ តេ ភេទេ ព្យាបនិច្ឆាវសេន សង្គហេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ តត្ថ និវុត្ថសន្តាន’’ន្តិ អាហ. អនុគន្ត្វា អនុគន្ត្វាតិ ញាណគតិយា អនុគន្ត្វា អនុគន្ត្វា. អនុទេវាតិ អនុ ឯវ, ទ-ការោ បទសន្ធិវសេន អាគតោ. ‘‘អភិនិន្នាមេសិ’’ន្តិ វត្វា ‘‘អនុស្សរាមី’’តិ វុត្តត្តា ចិត្តស្ស អភិនីហារសមនន្តរភាវសរណំ អនុសទ្ទោ ទីបេតីតិ អាហ ‘‘ចិត្តេ អភិនិន្នាមិតមត្តេ ឯវ សរាមីតិ ទស្សេតី’’តិ. បរិកម្មំ វត្តព្ពំ សិយាតិ ‘‘បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរិតុកាមេន អាទិកម្មិកេន ភិក្ខុនា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តេន រហោគតេន បដិសល្លីនេន បដិបាដិយា ចត្តារិ ឈានានិ សមាបជ្ជិត្វា អភិញ្ញាបាទកចតុត្ថជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ សព្ពបច្ឆិមា និសជ្ជា អាវជ្ជិតព្ពា’’តិ ឯវមាទិនា បុព្ពេនិវាសញាណស្ស បរិកម្មភូតំ បុព្ពករណំ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ.

អារទ្ធប្បការទស្សនត្ថេតិ អនុស្សរិតុំ អារទ្ធស្ស បុព្ពេនិវាសស្ស បភេទទស្សនត្ថេ. ឯកម្បិ ជាតិន្តិ ឯកម្បិ ភវំ. សោ ហិ ឯកកម្មនិព្ពត្តោ អាទាននិក្ខេបបរិច្ឆិន្នោ អន្តោគធធម្មប្បភេទោ ខន្ធប្បពន្ធោ ឥធ ‘‘ជាតី’’តិ អធិប្បេតោ ជាយតីតិ ជាតីតិ កត្វា. តេនាហ ‘‘ឯកម្បិ…បេ… ខន្ធសន្តាន’’ន្តិ. បរិហាយមានោតិ ខីយមានោ វិនស្សមានោ. កប្បោតិ អសង្ខ្យេយ្យកប្បោ. សោ បន អត្ថតោ កាលោ, តទា បវត្តមានសង្ខារវសេនស្ស បរិហានិ វេទិតព្ពា. វឌ្ឍមានោ វិវដ្ដកប្បោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. យោ បន ‘‘កាលំ ខេបេតិ, កាលោ ឃសតិ ភូតានិ, សព្ពានេវ សហត្តនា’’តិ (ជា. ១.២.១៩០) អាទីសុ កាលស្សបិ ខយោ វុច្ចតិ, សោ ឥធ នាធិប្បេតោ អនិដ្ឋប្បសង្គតោ. សំវដ្ដនំ វិនស្សនំ សំវដ្ដោ, សំវដ្ដតោ ឧទ្ធំ តថាឋាយី សំវដ្ដដ្ឋាយី. តម្មូលកត្តាតិ តំបុព្ពកត្តា. វិវដ្ដនំ និព្ពត្តនំ, វឌ្ឍនំ វា វិវដ្ដោ.

តេជេន សំវដ្ដោ តេជោសំវដ្ដោ. សំវដ្ដសីមាតិ សំវដ្ដនមរិយាទា. សំវដ្ដតីតិ វិនស្សតិ. សទាតិ សព្ពកាលំ, តីសុបិ សំវដ្ដកាលេសូតិ អត្ថោ. ឯកំ ពុទ្ធក្ខេត្តន្តិ ឥធ យំ សន្ធាយ វុត្តំ, តំ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ពុទ្ធក្ខេត្តំ នាម តិវិធ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យត្តកេ ឋានេ តថាគតស្ស បដិសន្ធិញាណាទិញាណានុភាវោ បុញ្ញផលសមុត្តេជិតោ សរសេនេវ បរិជម្ភតិ, តំ សព្ពម្បិ ពុទ្ធង្កុរស្ស និព្ពត្តនក្ខេត្តំ នាមាតិ អាហ ‘‘ជាតិក្ខេត្តំ ទសសហស្សចក្កវាឡបរិយន្ត’’ន្តិ. អានុភាវោ បវត្តតីតិ ឥធ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ អាណាក្ខេត្តបរិយាបន្នេ យត្ថ កត្ថចិ ចក្កវាឡេ ឋត្វា អត្តនោ អត្ថាយ បរិត្តំ កត្វា តត្ថេវ អញ្ញំ ចក្កវាឡំ គតោបិ កតបរិត្តោ ឯវ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ. អថ វា តត្ថ ឯកស្មិំ ចក្កវាឡេ ឋត្វា សព្ពសត្តានំ អត្ថាយ បរិត្តេ កតេ អាណាក្ខេត្តេ សព្ពសត្តានំ អភិសម្ភុណាត្វេវ បរិត្តានុភាវោ តត្ថ ទេវតាហិ បរិត្តានំ សម្បដិច្ឆិតព្ពតោតិ វុត្តំ ‘‘អានុភាវោ បវត្តតី’’តិ. យំ យាវតា វា បន អាកង្ខេយ្យាតិ វុត្តន្តិ យំ វិសយក្ខេត្តំ សន្ធាយ ឯកស្មិំយេវ ខណេ សរេន អភិវិញ្ញាបនំ អត្តនោ រូបទស្សនញ្ច បដិជានន្តេន ភគវតា ‘‘យាវតា វា បន អាកង្ខេយ្យា’’តិ វុត្តំ. យត្ថាតិ យស្មិំ បទេសេ អនន្តាបរិមាណេ វិសយក្ខេត្តេ. យំ យំ អាកង្ខតិ, តំ តំ អនុស្សរតីតិ អាកង្ខមត្តបដិពទ្ធវុត្តិតាយ ពុទ្ធញាណស្ស យំ យំ អនុស្សរិតុំ ឥច្ឆតិ, តំ តំ អនុស្សរតិ. ឯកំ អាណាក្ខេត្តំ វិនស្សតីតិ ឥមិនា តិរិយតោ សំវដ្ដមានបរិច្ឆេទោ វុត្តោ. សណ្ឋហន្តន្តិ វិវដ្ដមានំ ជាយមានំ. តស្ស វិនាសោ ច សណ្ឋហនញ្ច វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តន្តិ អម្ហេហិបិ ហេដ្ឋា ‘‘លោកវិទូ’’តិ ឥមស្ស អត្ថសំវណ្ណនាធិការេ បសង្គតោ វុត្តត្តា ឥធ ន វុច្ចតិ.

ឯវំ បសង្គេន សំវដ្ដាទិកេ បកាសេត្វា ឥទានិ យថាធិគតំ តេសំ អនុស្សរណាការំ ទស្សេតុំ ‘‘យេ បនេតេ សំវដ្ដវិវដ្ដា វុត្តា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯតេសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បសមុទាយតោ អនេកេសំ សំវដ្ដកប្បាទីនំ និទ្ធារិយមានត្តា. អមុម្ហិ សំវដ្ដកប្បេតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ ទដ្ឋព្ពោ. តេន ច អនិយមត្ថេន ឥតរាសំ អសង្ខ្យេយ្យានម្បិ សង្គហោ សិទ្ធោតិ. អថ វា អមុម្ហិ សំវដ្ដកប្បេតិ ឥទំ សំវដ្ដកប្បស្ស អាទិតោ បាឡិយំ គហិតត្តា វុត្តំ. តត្ថាបិ ហិ ឥមស្ស កតិបយកាលំ ភវាទីសុ សំសរណំ ឧបលព្ភតីតិ. សំវដ្ដកប្បេ វា វត្តមានេ យេសុ ភវាទីសុ ឥមស្ស ឧបបត្តិ អហោសិ, តំទស្សនមេតំ ទដ្ឋព្ពំ. ភវេ វាតិអាទីសុ កាមាទិភវេ វា អណ្ឌជាទិយោនិយា វា ទេវាទិគតិយា វា នានត្តកាយនានត្តសញ្ញីអាទិវិញ្ញាណដ្ឋិតិយា វា សត្តាវាសេ វា ខត្តិយាទិសត្តនិកាយេ វា. យស្មា ឥទំ ភគវតោ វសេន បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ អាគតំ, តស្មា តស្សេវ នាមាទិវសេន អត្ថំ យោជេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯវំនាមោតិ វេស្សន្តរោ វា ជោតិបាលោ វា’’តិអាទិ. សាលិមំសោទនាហារោ វាតិ គិហិកាលំ សន្ធាយ វុត្តំ. បវត្តផលភោជនោ វាតិ តាបសាទិកាលំ សន្ធាយ. បវត្តផលភោជនោតិ សយម្បតិតផលាហារោ. សាមិសនិរាមិសាទិប្បភេទានន្តិ ឯត្ថ សាមិសា គេហស្សិតសោមនស្សាទយោ, និរាមិសា នេក្ខម្មស្សិតសោមនស្សាទយោ. អាទិ-សទ្ទេន វិវេកជសមាធិជសុខាទីនំ សង្គហោ.

ហេដ្ឋា សាមញ្ញតោ វុត្តមេវត្ថំ វិភជិត្វា ទស្សេតុកាមោ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អមុត្រាសិន្តិ សាមញ្ញនិទ្ទេសោយំ, ព្យាបនិច្ឆាលោបោ វា, អមុត្រ អមុត្រ អាសិន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អនុបុព្ពេន អារោហន្តស្ស យាវទិច្ឆកំ អនុស្សរណន្តិ ឯត្ថ អារោហន្តស្សាតិ បដិលោមតោ ញាណេន បុព្ពេនិវាសំ អារោហន្តស្ស. បដិនិវត្តន្តស្សាតិ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរណវសេន យាវទិច្ឆកំ គន្ត្វា បច្ចាគច្ឆន្តស្ស. បច្ចវេក្ខណន្តិ អនុស្សរិតានុស្សរិតស្ស បច្ចវេក្ខណំ. តស្មាតិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស ការណភាវេន បច្ចាមសនំ, បដិនិវត្តន្តស្ស បច្ចវេក្ខណភាវតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥធូបបត្តិយាតិ ឥធ ចរិមភវេ ឧបបត្តិយា. អនន្តរន្តិ អតីតានន្តរមាហ. អមុត្រាតិ អមុកស្មិំ ភវេតិ អត្ថោ. ឧទបាទិន្តិ ឧប្បជ្ជិំ. តាហិ ទេវតាហីតិ តុសិតទេវតាហិ. ឯកគោត្តោតិ តុសិតគោត្តេន ឯកគោត្តោ. មហាពោធិសត្តានំ សន្តានស្ស បរិយោសានាវត្ថាយំ ទេវលោកូបបត្តិជនកំ នាម អកុសលេន កម្មុនា អនុបទ្ទុតមេវ ហោតីតិ អធិប្បាយេន ‘‘ទុក្ខំ បន សង្ខារទុក្ខមត្តមេវា’’តិ វុត្តំ. មហាបុញ្ញានម្បិ បន ទេវបុត្តានំ បុព្ពនិមិត្តុប្បត្តិកាលាទីសុ អនិដ្ឋារម្មណសមាយោគោ ហោតិយេវាតិ ‘‘កទាចិ ទុក្ខទុក្ខស្សបិ សម្ភវោ នត្ថី’’តិ ន សក្កា វត្តុំ, ធម្មានំ ឧប្បាទនិរោធសង្ខារទុក្ខន្តិ វេទិតព្ពំ. សត្តបញ្ញាស…បេ… បរិយន្តោតិ ឥទំ មនុស្សវស្សគណនាវសេន វុត្តំ. តត្ថ ទេវានំ វស្សគណនាយ បន ចតុសហស្សមេវ.

ឥតីតិ វុត្តត្ថនិទស្សនមេតំ, តញ្ច ខោ យថារហតោ, ន យថានុបុព្ពតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘នាមគោត្តវសេនា’’តិអាទិមាហ. ឧទ្ទិសីយតីតិ ទិស្វាវ អវិញ្ញេយ្យត្តា ‘‘អយំ កោ នាមោ’’តិ បុច្ឆិតេ ‘‘តិស្សោ គោតមោ’’តិ នាមគោត្តេន ឧទ្ទិសីយតិ. វណ្ណាទីហីតិ វណ្ណាហារវេទយិតាយុបរិច្ឆេទេហិ. សាមោតីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, បការត្ថោ វា. តេន ឯវមាទិឯវំបការនានត្តតោតិ ទស្សិតំ ហោតិ. នាមគោត្តំ ឧទ្ទេសោតិ ឧទ្ទិសីយតិ សត្តោ ឯតេនាតិ ឧទ្ទេសោ នាមគោត្តំ. ឥតរេ អាការាតិ អាករីយតិ ទិស្វាវ សត្តោ វិញ្ញាយតិ ឯតេហីតិ ឥតរេ វណ្ណាទយោ អាការា. ‘‘នោ ច ខោ អវិសេសេនា’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមេវត្ថំ វិត្ថារេន ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តិត្ថិយា ហី’’តិអាទិ. តត្ថ តិត្ថិយាតិ អញ្ញតិត្ថិយា. តេ បន កម្មវាទិនោ កិរិយវាទិនោ តាបសាទយោ. យស្មា តិត្ថិយានំ ព្រហ្មជាលាទីសុ ចត្តាលីសាយ ឯវ សំវដ្ដវិវដ្ដានំ អនុស្សរណំ អាគតំ, តស្មា ‘‘ន តតោ បរ’’ន្តិ វត្វា តត្ថ ការណំ វទន្តោ ‘‘ទុព្ពលបញ្ញត្តា’’តិអាទិមាហ. តេន វិបស្សនាភិយោគោ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស វិសេសការណន្តិ ទស្សេតិ. តតោយេវ ច ពលវបញ្ញត្តា ឋបេត្វា អគ្គសាវកមហាសាវកេ ឥតរេ បកតិសាវកា កប្បសតម្បិ កប្បសហស្សម្បិ អនុស្សរន្តិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវ វុត្តំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៤០២) ‘‘បកតិសាវកា កប្បសតម្បិ កប្បសហស្សម្បិ អនុស្សរន្តិយេវ ពលវបញ្ញត្តា’’តិ. ឯត្តកោ ហិ តេសំ អភិនីហារោតិ កប្បានំ សតសហស្សម្បិ តទធិកំ ឯកំ ទ្វេ ច អសង្ខ្យេយ្យានីតិ កាលវសេន ឯវំបរិមាណោ យថាក្កមំ តេសំ មហាសាវកអគ្គសាវកបច្ចេកពុទ្ធានំ បុញ្ញញាណាភិនីហារោ, សាវកបច្ចេកពោធិបារមិតា សិទ្ធា. យទិ ពោធិសម្ភារសម្ភរណកាលបរិច្ឆិន្នោ តេសំ តេសំ អរិយានំ អភិញ្ញាញាណវិភវោ, ឯវំ សន្តេ ពុទ្ធានម្បិស្ស បរិច្ឆេទតា អាបន្នាតិ អាហ ‘‘ពុទ្ធានំ បន បរិច្ឆេទោ នត្ថី’’តិ. ‘‘យាវតកំ ញេយ្យំ, តាវតកំ ញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ៣.៥) វចនតោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស វិយ ពុទ្ធានំ អភិញ្ញាញាណានម្បិ សវិសយេ បរិច្ឆេទោ នាម នត្ថីតិ តត្ថ យំ យំ ញាតុំ ឥច្ឆន្តិ, តំ តំ ជានន្តិ ឯវ. អថ វា សតិបិ កាលបរិច្ឆេទេ ការណូបាយកោសល្លបរិគ្គហាទិនា សាតិសយត្តា មហាពោធិសម្ភារានំ បញ្ញាបារមិតាយ បវត្តិអានុភាវស្ស បរិច្ឆេទោ នាម នត្ថិ, កុតោ តំនិព្ពត្តានំ អភិញ្ញាញាណានន្តិ អាហ ‘‘ពុទ្ធានំ បន បរិច្ឆេទោ នត្ថី’’តិ. អតីតេ ‘‘ឯត្តកានំ កប្បានំ អសង្ខ្យេយ្យានី’’តិ ឯវំ កាលបរិច្ឆេទោ នត្ថិ អនាគតេ អនាគតំសញាណស្ស វិយ. តេនាហ ‘‘យាវ ឥច្ឆន្តិ តាវ សរន្តី’’តិ.

ឯវំ បញ្ចន្នំ ជនានំ បុព្ពេនិវាសានុស្សរណំ កាលវិភាគតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ អារម្មណគ្គហណវសេនស្ស បវត្តិវិសេសំ ទស្សេន្តោ ‘‘តិត្ថិយា ចា’’តិអាទិមាហ. ខន្ធបដិបាដិមេវ សរន្តីតិ ឯត្ថ ខន្ធបដិបាដិ ខន្ធានំ អនុក្កមោ, សា ច ខោ ចុតិតោ បដ្ឋាយ ឧប្បដិបាដិវសេន. កេចិ បនេត្ថ ‘‘ឥរិយាបថបដិបាដិ ខន្ធបដិបាដី’’តិ វទន្តិ. វុត្តមេវត្ថំ ព្យតិរេកតោ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘បដិបាដិំ មុញ្ចិត្វា’’តិអាទិ. តត្ថ ចុតិបដិសន្ធិវសេនាតិ អត្តនោ បរស្ស វា តស្មិំ តស្មិំ អត្តភាវេ ចុតិំ ទិស្វា អន្តរា កិញ្ចិ អនាមសិត្វា បដិសន្ធិយា ឯវ គហណវសេន. យថា បន អន្ធា យដ្ឋិំ អមុញ្ចិត្វា គច្ឆន្តិ, ឯវំ តេ ខន្ធបដិបាដិំ អមុញ្ចិត្វាវ សរន្តីតិ អាហ ‘‘តេសញ្ហិ អន្ធានំ វិយ ឥច្ឆិតប្បទេសោក្កមនំ នត្ថី’’តិ. សាវកាតិ បកតិសាវកាបិ មហាសាវកាបិ អគ្គសាវកាបិ សាមញ្ញតោ វុត្តា. បកតិសាវកាបិ ហិ ខន្ធបដិបាដិយាបិ អនុស្សរន្តិ, ចុតិបដិសន្ធិវសេនបិ សង្កមន្តិ ពលវបញ្ញត្តា, តថា អសីតិមហាសាវកា. ទ្វិន្នំ បន អគ្គសាវកានំ ខន្ធបដិបាដិកិច្ចំ នត្ថិ. ឯកស្ស អត្តភាវស្ស ចុតិំ ទិស្វា បដិសន្ធិំ បស្សន្តិ, បុន អបរស្ស ចុតិំ ទិស្វា បដិសន្ធិន្តិ ឯវំ ចុតិបដិសន្ធិវសេនបិ សង្កមន្តា គច្ឆន្តិ. យថា នាម សរទសមយេ ឋិតមជ្ឈន្ហិកវេលាយំ ចតុរតនិកេ គេហេ ចក្ខុមតោ បុរិសស្ស រូបគតំ សុបាកដមេវ ហោតីតិ លោកសិទ្ធមេតំ. សិយា បន តស្ស សុខុមតរតិរោកុដ្ដាទិភេទស្ស រូបគតស្ស អគោចរតា, ន ត្វេវ ពុទ្ធានំ ញាតុំ ឥច្ឆិតស្ស ញេយ្យស្ស អគោចរតា, អថ ខោ តំ ញាណាលោកេន ឱភាសិតំ ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ សុបាកដំ សុវិភូតមេវ ហោតិ, តថា ញេយ្យាវរណស្ស សុប្បហីនត្តាតិ អាហ ‘‘ពុទ្ធា បនា’’តិអាទិ.

តត្ថ សីហោក្កន្តវសេនាតិ សីហគតិបតនវសេន. យំ យំ ឋានំ អាកង្ខន្តីតិ យស្មិំ កប្បេ យស្មិំ ភវេ យំ យំ ឋានំ ជានិតុំ ឥច្ឆន្តិ. តំ សព្ពំ សរន្តិយេវាតិ ញាតុំ ឥច្ឆិតំ តំ សព្ពំ សរន្តិយេវ, ន ន សរន្តិ. ពុទ្ធានញ្ហិ នេវ ខន្ធបដិបាដិកិច្ចំ, ន ច ចុតិបដិសន្ធិវសេន សង្កមនកិច្ចំ អត្ថិ. តេសញ្ហិ អនេកាសុ កប្បកោដីសុ ហេដ្ឋា វា ឧបរិ វា យំ យំ ឋានំ ឥច្ឆន្តិ, តំ តំ បាកដមេវ ហោតិ. តស្មា យថា បេយ្យាលបាឡិំ បឋន្តា ‘‘បឋមំ ឈានំ…បេ… បញ្ចមំ ឈាន’’ន្តិអាទិបរិយោសានមេវ គណ្ហន្តា សង្ខិបិត្វា សជ្ឈាយន្តិ, ន អនុបទំ, ឯវំ អនេកាបិ កប្បកោដិយោ បេយ្យាលបាឡិំ វិយ សង្ខិបិត្វា យំ យំ ឥច្ឆន្តិ, តត្ថ តត្ថេវ ញាណេន ឱក្កមន្តា សីហោក្កន្តវសេន គច្ឆន្តិ. ឯវំ គច្ឆន្តានញ្ច តេសំ ញាណំ យថា នាម កតវាលវេធិបរិចយស្ស សរភង្គសទិសស្ស ធនុគ្គហស្ស ខិត្តោ សរោ អន្តរន្តរា រុក្ខលតាទីសុ អសជ្ជមានោ លក្ខេយេវ បតតិ ន សជ្ជតិ ន វិរជ្ឈតិ, ឯវំ អន្តរន្តរាសុ ជាតីសុ ន សជ្ជតិ ន វិរជ្ឈតិ, អសជ្ជមានំ អវិរជ្ឈមានំ ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានំយេវ គណ្ហាតិ.

អតីតភវេ ខន្ធា តប្បដិពទ្ធនាមគោត្តានិ ច សព្ពំ បុព្ពេនិវាសន្ត្វេវ សង្គហិតានីតិ អាហ ‘‘កិំ វិទិតំ ករោតិ? បុព្ពេនិវាស’’ន្តិ. មោហោ បដិច្ឆាទកដ្ឋេន តមោ វិយ តមោតិ អាហ ‘‘ស្វេវ មោហោ’’តិអាទិ. ឱភាសករណដ្ឋេនាតិ កាតព្ពតោ ករណំ, ឱភាសោវ ករណំ ឱភាសករណំ, អត្តនោ បច្ចយេហិ ឱភាសភាវេន និព្ពត្តេតព្ពដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. សេសំ បសំសាវចនន្តិ បដិបក្ខវិធមនបវត្តិវិសេសានំ ពោធនតោ វុត្តំ. អវិជ្ជា វិហតាតិ ឯតេន វិជាននដ្ឋេន វិជ្ជាតិ អយម្បិ អត្ថោ ទីបិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. កស្មា? យស្មា វិជ្ជា ឧប្បន្នាតិ ឯតេន វិជ្ជាបដិបក្ខា អវិជ្ជា, បដិបក្ខតា ចស្សា បហាតព្ពភាវេន វិជ្ជាយ ច បហាយកភាវេនាតិ ទស្សេតិ. ឯស នយោ ឥតរស្មិម្បិ បទទ្វយេតិ ឥមិនា តមោ វិហតោ វិនដ្ឋោ. កស្មា? យស្មា អាលោកោ ឧប្បន្នោតិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ. កិលេសានំ អាតាបនបរិតាបនដ្ឋេន វីរិយំ អាតាបោតិ អាហ ‘‘វីរិយាតាបេន អាតាបិនោ’’តិ, វីរិយវតោតិ អត្ថោ. បេសិតចិត្តស្សាតិ យថាធិប្បេតត្ថសិទ្ធិំ បតិវិស្សដ្ឋចិត្តស្ស. យថា អប្បមត្តស្ស អាតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោតិ អញ្ញស្សបិ កស្សចិ មាទិសស្សាតិ អធិប្បាយោ. បធានានុយោគស្សាតិ សម្មប្បធានមនុយុត្តស្ស. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្តា វុត្តនយត្តា ច សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

បុព្ពេនិវាសកថា និដ្ឋិតា.