ទុតិយជ្ឈានកថា

វូបសមាតិ វូបសមហេតុ. វូបសមោតិ ចេត្ថ បហានំ អធិប្បេតំ, តញ្ច វិតក្កវិចារានំ អតិក្កមោ អត្ថតោ ទុតិយជ្ឈានក្ខណេ អនុប្បាទោតិ អាហ ‘‘សមតិក្កមា’’តិអាទិ. កតមេសំ បនេត្ថ វិតក្កវិចារានំ វូបសមោ អធិប្បេតោ, កិំ បឋមជ្ឈានិកានំ, ឧទាហុ ទុតិយជ្ឈានិកានន្តិ, កិញ្ចេត្ថ – យទិ បឋមជ្ឈានិកានំ, នត្ថិ តេសំ វូបសមោ. ន ហិ កទាចិ បឋមជ្ឈានំ វិតក្កវិចាររហិតំ អត្ថិ. អថ ទុតិយជ្ឈានិកានំ, ឯវម្បិ នត្ថេវ វូបសមោ សព្ពេន សព្ពំ តេសំ តត្ថ អភាវតោតិ ឥមំ អនុយោគំ សន្ធាយាហ ‘‘តត្ថ កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. យស្មា ទិដ្ឋាទីនវស្ស តំតំឈានក្ខណេ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនំ វូបសមនំ អធិប្បេតំ, វិតក្កាទយោ ឯវ ច ឈានង្គភូតា តថា ករីយន្តិ, ន តំសម្បយុត្តា ផស្សាទយោ, តស្មា វិតក្កាទីនំយេវ វូបសមាធិវចនំ ឈានេ អាគតំ. យស្មា បន វិតក្កាទីនំ វិយ តំសម្បយុត្តធម្មានម្បិ ‘‘ឯតេន ឯតំ ឱឡារិក’’ន្តិ អាទីនវទស្សនំ សុត្តេ អាគតំ, តស្មា អវិសេសេន វិតក្កាទីនំ តំសហគតានញ្ច វូបសមាទិកេ វត្តព្ពេ វិតក្កាទីនំយេវ វូបសមោ វុច្ចមានោ អធិកវចនំ អញ្ញមត្ថំ ពោធេតីតិ កត្វា កញ្ចិ វិសេសំ ទីបេតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឱឡារិកស្ស បនា’’តិអាទិមាហ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – យេហិ វិតក្កវិចារេហិ បឋមជ្ឈានស្ស ឱឡារិកតា, តេសំ សមតិក្កមា ទុតិយជ្ឈានស្ស សមធិគមោ, ន សភាវតោ អនោឡារិកានំ ផស្សាទីនំ សមតិក្កមាតិ អយមត្ថោ ‘‘វិតក្កវិចារានំ វូបសមា’’តិ ឯតេន ទីបិតោ, តស្មា ‘‘កិំ បឋមជ្ឈានិកានំ វិតក្កវិចារានំ វូបសមោ ឥធាធិប្បេតោ, ឧទាហុ ទុតិយជ្ឈានិកាន’’ន្តិ ឯទិសី ចោទនា អនោកាសាវ. ‘‘បីតិយា ច វិរាគា’’តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តស្មា វិតក្កវិចារបីតិសុខសមតិក្កមវចនានិ ឱឡារិកោឡារិកង្គសមតិក្កមា ទុតិយាទិអធិគមទីបកានីតិ តេសំ ឯកទេសភូតំ វិតក្កវិចារសមតិក្កមវចនំ អវយវេន សមុទាយោបលក្ខណនយេន តំ ទីបកំ វុត្តំ. វិសុំ វិសុំ ឋិតេបិ ហិ វិតក្កវិចារសមតិក្កមវចនាទិកេ បហេយ្យង្គនិទ្ទេសតាសាមញ្ញេន ចិត្តេន សមូហតោ គហិតេ វិតក្កវិចារវូបសមវចនស្ស តទេកទេសតា ហោតីតិ. អថ វា វិតក្កវិចារវូបសមវចនេនេវ តំសមតិក្កមា ទុតិយាទិអធិគមទីបកេន បីតិវិរាគាទិវចនានំ បីតិអាទិសមតិក្កមា តតិយាទិអធិគមទីបកតា ទីបិតា ហោតីតិ តស្ស តំទីបកតា វុត្តា. ឯវញ្ហិ អវយវេន សមុទាយោបលក្ខណំ វិនា វិតក្កវិចារវូបសមវចនេន បីតិវិរាគាទិវចនានំ សវិសយេ សមានព្យាបារតា ទស្សិតា ហោតិ.

អជ្ឈត្តន្តិ និយកជ្ឈត្តំ អធិប្បេតំ, ន អជ្ឈត្តជ្ឈត្តាទីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អជ្ឈត្តន្តិ និយកជ្ឈត្តំ អធិប្បេត’’ន្តិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘វិភង្គេ បនា’’តិអាទិ. បន-សទ្ទោបិ អបិសទ្ទត្ថោ, វិភង្គេបីតិ អត្ថោ. អយមេវ វា បាឋោ.

នីលវណ្ណយោគតោ នីលវត្ថំ វិយាតិ នីលយោគតោ វត្ថំ នីលំ វិយាតិ អធិប្បាយោ. ឥមស្មិញ្ច អត្ថវិកប្បេតិ ‘‘ចេតោ សម្បសាទយតី’’តិ ឯតស្មិំ បក្ខេ. ចេតសោតិ ច ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ. បុរិមស្មិន្តិ ‘‘សម្បសាទនយោគតោ ឈានម្បិ សម្បសាទន’’ន្តិ វុត្តបក្ខេ. ចេតសោតិ សម្ពន្ធេ សាមិវចនំ. ‘‘យាវ ន បរេ ឯកគតេ ករោមី’’តិអាទីសុ សេដ្ឋវចនោបិ ឯកសទ្ទោ លោកេ ទិស្សតីតិ អាហ ‘‘សេដ្ឋោបិ ហិ លោកេ ឯកោតិ វុច្ចតី’’តិ. ‘‘ឯកាកីហិ ខុទ្ទកេហិ ជិត’’ន្តិអាទីសុ អសហាយត្ថោបិ ឯកសទ្ទោ ទិដ្ឋោតិ អាហ ‘‘ឯកោ អសហាយោ ហុត្វា’’តិ. សទ្ធាទយោបិ កាមំ សម្បយុត្តធម្មានំ សាធារណតោ ច អសាធារណតោ ច បច្ចយា ហោន្តិយេវ, សមាធិ បន ឈានក្ខណេ សម្បយុត្តធម្មានំ អវិក្ខេបលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋករណេន សាតិសយំ បច្ចយោ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សម្បយុត្តធម្មេ…បេ… អធិវចន’’ន្តិ អាហ.

‘‘សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវ’’ន្តិ វិសេសនទ្វយំ ឈានស្ស អតិសយវចនិច្ឆាវសេន គហិតំ. ស្វាយមតិសយោ យថា ឥមស្មិំ ឈានេ លព្ភតិ, ន តថា បឋមជ្ឈានេតិ ឥមំ វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘ននុ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. អារម្មណេ អាហននបរិយាហននវសេន អនុមជ្ជនអនុយុជ្ជនវសេន ច បវត្តមានា ធម្មា សតិបិ នីវរណប្បហានេន កិលេសកាលុស្សិយាបគមេ សម្បយុត្តានំ កិញ្ចិ ខោភំ ករោន្តា វិយ តេហិ ច តេ ន សន្និសិន្នា ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘វិតក្កវិចារក្ខោភេន…បេ… ន សុប្បសន្ន’’ន្តិ. តត្ថ ខុទ្ទិកា ឩមិយោ វីចិយោ, មហតិយោ តរង្គា. សមាធិបិ ន សុដ្ឋុ បាកដោតិ សតិបិ ឥន្ទ្រិយសមត្តេ វីរិយសមតាយ ច តេនេវ ខោតេន សម្បសាទាភាវេន ច ពហលេ វិយ ជលេ មច្ឆោ សមាធិបិ ន សុដ្ឋុ បាកដោ. វិតក្កវិចារបលិពោធាភាវេនាតិ ឯត្ថ យថាវុត្តខោភោ ឯវ បលិពោធោ. ឯវំ វុត្តេនាតិ យស្សា សទ្ធាយ វសេន សម្បសាទនំ, យស្សា ច ចិត្តេកគ្គតាយ វសេន ឯកោទិភាវន្តិ ច ឈានំ វុត្តំ, តាសំ ឯវ ‘‘សទ្ទហនា’’តិអាទិនា (វិភ. ៥៧៤) បវត្តិអាការវិសេសវិភាវនវសេន វុត្តេន តេន វិភង្គបាឋេន. អយំ អត្ថវណ្ណនាតិ ‘‘សម្បសាទនយោគតោ, សម្បសាទនតោ វា សម្បសាទនំ. ឯកោទិំ ភាវេតីតិ ឯកោទិភាវន្តិ ឈានំ វុត្ត’’ន្តិ ឯវំ បវត្តា អយំ អត្ថវណ្ណនា. អញ្ញទត្ថុ សំសន្ទតិ ចេវ សមេតិ ច, ឯវំ វេទិតព្ពាតិ កថំ បនាយំ អត្ថវណ្ណនា តេន វិភង្គបាឋេន សទ្ធិំ សំសន្ទតិ សមេតិ, ននុ ឈានវិភង្គេ ‘‘សម្បសាទន’’ន្តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘យា សទ្ធា សទ្ទហនា’’តិអាទិនា (វិភ. ៥៧៤) សទ្ធាយេវ វុត្តា, ‘‘ចេតសោ ឯកោទិភាវ’’ន្តិ ច បទំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘យា ចិត្តស្ស ឋិតិ សណ្ឋិតិ អវដ្ឋិតី’’តិអាទិនា សមាធិស្សេវ និទ្ទេសោ កតោ, អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘សម្បសាទនំ ឯកោទិភាវ’’ន្តិ ឈានមេវ វុត្តន្តិ អដ្ឋកថាយ វិភង្គបាឋេន សទ្ធិំ វិរោធោ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ វិភង្គេបិ ឥមិនាវ អធិប្បាយេន និទ្ទេសស្ស កតត្តា. តថា ហិ យេន សម្បសាទនេន យោគា ឈានំ ‘‘សម្បសាទន’’ន្តិ វុច្ចតិ, តស្មិំ ‘‘យា សទ្ធា សទ្ទហនា’’តិអាទិនា ទស្សិតេ សម្បសាទនំ ឈានន្តិ សមានាធិករណនិទ្ទេសេនេវ តំយោគា ឈានេ តំសទ្ទប្បវត្តិ ទស្សិតា ហោតិ. ‘‘ឯកោទិភាវ’’ន្តិ ច បទំ ឧទ្ធរិត្វា ឯកោទិម្ហិ ទស្សិតេ ឯកោទិភាវំ ឈានន្តិ សមានាធិករណនិទ្ទេសេនេវ ឈានស្ស ឯកោទិវឌ្ឍនតា វុត្តាវ ហោតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ព្យញ្ជនវិចារំ អកត្វា ធម្មមត្តមេវ និទ្ទិដ្ឋន្តិ អវិរោធោ យុត្តោ.

យំ បន វុត្តំ ដីកាការេហិ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរាទីហិ ‘‘យទិ ឯកោទីតិ សមាធិស្ស គហណំ អធិប្បេតំ, តទា ‘ឯកោទិភាវ’ន្តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា សមាធិស្ស និទ្ទេសោ ន កត្តព្ពោ សិយា. តស្មា ឯកោទិភាវសទ្ទោ ឯវ សមាធិម្ហិ បវត្តោ សម្បសាទនសទ្ទោ វិយ ឈានេ បវត្តតីតិ យុត្ត’’ន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយ វិរុជ្ឈតិ. តស្មា សោ អដ្ឋកថានិរបេក្ខោ វិសុំយេវេកោ អត្ថវិកប្បោតិ គហេតព្ពំ. អយញ្ហិ នេសំ អធិប្បាយោ – វិតក្កវិចារេហិ អនជ្ឈារុឡ្ហត្តា ឯកំ ឧទេតីតិ ឯកោទីតិ តថាវិធសមាធិយុត្តំ ឈានចិត្តមេវ គហេត្វា ឯកោទិស្ស ភាវោ ឯកោទិភាវោតិ សមាធិស្ស គហណំ សក្កា វត្តុន្តិ. យោ បនាយំ តេសមភិនិវេសោ ‘‘ឯកោទីតិ សមាធិស្ស គហណេ សតិ ‘ឯកោទិភាវ’ន្តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា សមាធិស្ស និទ្ទេសោ ន កត្តព្ពោ សិយា’’តិ, សោ អនេកន្តិកត្តា អយុត្តោ. អញ្ញត្ថបិ ហិ ព្យញ្ជនវិចារំ អកត្វា អត្ថមត្តស្សេវ ពាហុល្លេន វិភង្គេ និទ្ទេសោ ទិស្សតិ.

សន្តាតិ សមំ និរោធំ គតា. សមិតាតិ ភាវនាយ សមំ គមិតា និរោធិតា. វូបសន្តាតិ តតោ ឯវ សុដ្ឋុ ឧបសន្តា. អត្ថង្គតាតិ អត្ថំ វិនាសំ គតា. អព្ភត្ថង្គតាតិ ឧបសគ្គេន បទំ វឌ្ឍេត្វា វុត្តំ. អប្បិតាតិ គមិតា វិនាសំ គតា. សោសិតាតិ បវត្តិសង្ខាតស្ស សន្តានស្ស អភាវេន សោសំ សុក្ខភាវំ គតា. ព្យន្តីកតាតិ វិគតន្តា កតា.

អយមត្ថោតិ ភាវនាយ បហីនត្តា វិតក្កវិចារានំ អភាវសង្ខាតោ អត្ថោ. ចោទកេន វុត្តមត្ថំ សម្បដិច្ឆិត្វា បរិហរិតុំ ‘‘ឯវមេតំ សិទ្ធោវាយមត្ថោ’’តិ វត្វា ‘‘ន បនេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯតន្តិ ‘‘វិតក្កវិចារានំ វូបសមា’’តិ ឯតំ វចនំ. តទត្ថទីបកន្តិ តស្ស វិតក្កវិចារាភាវមត្តសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស ទីបកំ. ន កិលេសកាលុស្សិយស្សាតិ ឧបចារក្ខណេ វិយ នីវរណសង្ខាតស្ស កិលេសសង្ខោភស្ស វូបសមា ន សម្បសាទនន្តិ អត្ថោ. ននុ ច ‘‘បុរិមំ វត្វាបិ វត្តព្ពមេវា’’តិ ឥទំ កស្មា វុត្តំ. តថា ហិ ទុតិយជ្ឈានាទិអធិគមូបាយទីបកេន អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនតាយ ចេតសោ ឯកោទិភាវតាយ ច ហេតុទីបកេន អវិតក្កអវិចារភាវហេតុទីបកេន ច វិតក្កវិចារវូបសមវចនេនេវ វិតក្កវិចារាភាវោ ទីបិតោតិ, កិំ បុន អវិតក្កអវិចារវចនេន កតេនាតិ? ន, អទីបិតត្តា. ន ហិ វិតក្កវិចារវូបសមវចនេន វិតក្កវិចារានំ អប្បវត្តិ វុត្តា ហោតិ. វិតក្កវិចារេសុ ហិ តណ្ហាប្បហានំ ឯតេសំ វូបសមនំ. ឱឡារិកង្គមុខេន ហិ តំតំឈាននិកន្តិយា វិក្ខម្ភនំ វិតក្កវិចារវូបសមវចនាទីហិ បកាសិតំ. យតោ វិតក្កវិចារេសុ វិរត្តភាវទីបកំ វិតក្កវិចារវូបសមវចនំ, យេ ច សង្ខារេសុ តណ្ហាប្បហានំ ករោន្តិ, តេសុ មគ្គេសុ បហីនតណ្ហេសុ ច ផលេសុ សង្ខារប្បវត្តិ ហោតិ, ឯវមិធាបិ វិក្ខម្ភិតវិតក្កវិចារតណ្ហស្ស ទុតិយជ្ឈានស្ស វិតក្កវិចារសម្បយោគោ បុរិមេន ន និវារិតោ សិយាតិ តន្និវារណត្ថំ អាវជ្ជិតុកាមតាទិអតិក្កមោ ច តេសំ វូបសមោតិ ទស្សនត្ថញ្ច ‘‘អវិតក្កំ អវិចារ’’ន្តិ វុត្តំ. បឋមជ្ឈានំ ទុតិយជ្ឈានស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតីតិ អាហ ‘‘បឋមជ្ឈានសមាធិតោ’’តិ. បឋមម្បីតិ បឋមជ្ឈានម្បិ.

គណនានុបុព្ពតោតិអាទិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថាបិ ‘‘ទុតិយំ ឧប្បន្នន្តិបិ ទុតិយ’’ន្តិ វត្តុំ វដ្ដតិយេវ. វុត្តមេវត្ថំ វិភង្គបាឋេន សាធេន្តោ អាហ ‘‘យថាហា’’តិអាទិ. យំ បន វិភង្គេ (វិភ. ៥៨០) ‘‘ឈានន្តិ សម្បសាទោ បីតិ សុខំ ចិត្តស្សេកគ្គតា’’តិ វុត្តំ, តំ សបរិក្ខារំ ឈានំ ទស្សេតុំ បរិយាយេន វុត្តំ. រថស្ស បណ្ឌុកម្ពលំ វិយ ហិ សម្បសាទោ ឈានស្ស បរិក្ខារោ, ន ឈានង្គន្តិ អាហ ‘‘បរិយាយោយេវ ចេសោ’’តិ. និប្បរិយាយតោ បន ឧបនិជ្ឈានលក្ខណប្បត្តានំ អង្គានំ វសេន តិវង្គិកមេវេតំ ហោតីតិ អាហ ‘‘សម្បសាទនំ បន ឋបេត្វា’’តិអាទិ.

ទុតិយជ្ឈានកថា និដ្ឋិតា.