តតិយជ្ឈានកថា

វិរជ្ជនំ វិរាគោ. តំ បន វិរជ្ជនំ និព្ពិន្ទនមុខេន ហីឡនំ វា តប្បដិពទ្ធរាគប្បហានំ វាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តស្សា បីតិយា ជិគុច្ឆនំ វា សមតិក្កមោ វា’’តិ វុត្តំ. ឧភិន្នមន្តរាតិ បីតិយា វិរាគាតិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ បទានំ អន្តរា, មជ្ឈេតិ អត្ថោ. សម្បិណ្ឌនំ សមុច្ចយោ. មគ្គោតិ ឧបាយោ. ទុតិយជ្ឈានស្ស ហិ បដិលាភំ វិនា តតិយជ្ឈានស្ស អធិគមោ ន ហោតីតិ វិតក្កវិចារានំ វូបសមោ តតិយជ្ឈានាធិគមស្ស ឧបាយោ. តទធិគមាយាតិ តតិយមគ្គាធិគមាយ.

ឧបបត្តិតោតិ សមវាហិតភាវេន បតិរូបតោ ឈានុបេក្ខាបិ សមវាហិតមេវ អន្តោនីតំ កត្វា បវត្តតីតិ អាហ ‘‘សមំ បស្សតី’’តិ. វិសទាយាតិ សំកិលេសវិគមេន បរិព្យត្តាយ. វិបុលាយាតិ សាតិសយំ មហគ្គតភាវប្បត្តិតោ មហតិយា. ថាមគតាយាតិ បីតិវិគមេន ថិរភាវប្បត្តាយ. ននុ ចេត្ថ ឧបេក្ខាវេទនាវ ន សម្ភវតិ, តស្មា កថមយំ តតិយជ្ឈានសមង្គី ឧបេក្ខាយ សមន្នាគតត្តា ‘‘ឧបេក្ខកោ’’តិ វុច្ចតីតិ ចេ? ន កេវលំ វេទនុបេក្ខាវ ឧបេក្ខាតិ វុច្ចតិ, អថ ខោ អញ្ញាបិ ឧបេក្ខា វិជ្ជន្តីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧបេក្ខា បន ទសវិធា ហោតី’’តិអាទិ. តត្ថ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៦៣; វិសុទ្ធិ. ១.៨៤) ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា នេវ សុមនោ ហោតិ ន ទុម្មនោ, ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ’’តិ (អ. និ. ៦.១) ឯវមាគតា ខីណាសវស្ស ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋានិដ្ឋឆឡារម្មណាបាថេ បរិសុទ្ធបកតិភាវាវិជហនាការភូតា ឧបេក្ខា ឆឡង្គុបេក្ខា នាម.

យា បន ‘‘ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣០៨) ឯវមាគតា សត្តេសុ មជ្ឈត្តាការភូតា ឧបេក្ខា, អយំ ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា នាម.

យា ‘‘ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិត’’ន្តិ (ម. និ. ១.២៧; សំ. និ. ៥.១៨២, ១៩០-១៩១) ឯវមាគតា សហជាតធម្មានំ មជ្ឈត្តាការភូតា ឧបេក្ខា, អយំ ពោជ្ឈង្គុបេក្ខា នាម.

យា បន ‘‘កាលេន កាលំ ឧបេក្ខានិមិត្តំ មនសិ ករោតី’’តិ (អ. និ. ៣.១០៣) ឯវមាគតា អនច្ចារទ្ធនាតិសិថិលវីរិយសង្ខាតា ឧបេក្ខា, អយំ វីរិយុបេក្ខា នាម.

យា –

‘‘កតិ សង្ខារុបេក្ខា សមថវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ, កតិ សង្ខារុបេក្ខា វិបស្សនាវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ? អដ្ឋ សង្ខារុបេក្ខា សមថវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ, ទស សង្ខារុបេក្ខា វិបស្សនាវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ.

‘‘កតមា អដ្ឋ សង្ខារុបេក្ខា សមថវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ? បឋមជ្ឈានបដិលាភត្ថាយ នីវរណេ បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋនា បញ្ញា សង្ខារុបេក្ខាសុ ញាណំ, ទុតិយជ្ឈានបដិលាភត្ថាយ វិតក្កវិចារេ បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋនា បញ្ញា សង្ខារុបេក្ខាសុ ញាណំ, តតិយជ្ឈានបដិលាភត្ថាយ បីតិំ បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋនា បញ្ញា សង្ខារុបេក្ខាសុ ញាណំ, ចតុត្ថជ្ឈានបដិលាភត្ថាយ សុខទុក្ខេ បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋនា បញ្ញា សង្ខារុបេក្ខាសុ ញាណំ, អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិបដិលាភត្ថាយ រូបសញ្ញំ បដិឃសញ្ញំ នានត្តសញ្ញំ បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋនា បញ្ញា សង្ខារុបេក្ខាសុ ញាណំ, វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិបដិលាភត្ថាយ អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញំ បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋនា បញ្ញា សង្ខារុបេក្ខាសុ ញាណំ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិបដិលាភត្ថាយ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញំ បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋនា បញ្ញា សង្ខារុបេក្ខាសុ ញាណំ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិបដិលាភត្ថាយ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញំ បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋនា បញ្ញា សង្ខារុបេក្ខាសុ ញាណំ, ឥមា អដ្ឋ សង្ខារុបេក្ខា សមថវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ.

‘‘កតមា ទស សង្ខារុបេក្ខា វិបស្សនាវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ? សោតាបត្តិមគ្គបដិលាភត្ថាយ ឧប្បាទំ បវត្តំ និមិត្តំ អាយូហនំ បដិសន្ធិំ គតិំ និព្ពត្តិំ ឧបបត្តិំ ជាតិំ ជរំ ព្យាធិំ មរណំ សោកំ បរិទេវំ ឧបាយាសំ បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋនា បញ្ញា សង្ខារុបេក្ខាសុ ញាណំ, សោតាបត្តិផលសមាបត្តត្ថាយ ឧប្បាទំ បវត្តំ និមិត្តំ អាយូហនំ បដិសន្ធិំ បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋនា បញ្ញា សង្ខារុបេក្ខាសុ ញាណំ, សកទាគាមិមគ្គបអលាភត្ថាយ…បេ… សកទាគាមិផលសមាបត្តត្ថាយ…បេ… អនាគាមិមគ្គបដិលាភត្ថាយ…បេ… អនាគាមិផលសមាបត្តត្ថាយ…បេ… អរហត្តមគ្គបដិលាភត្ថាយ ឧប្បាទំ បវត្តំ និមិត្តំ អាយូហនំ បដិសន្ធិំ គតិំ និព្ពត្តិំ ឧបបត្តិំ ជាតិំ ជរំ ព្យាធិំ មរណំ សោកំ បរិទេវំ ឧបាយាសំ បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋនា បញ្ញា សង្ខារុបេក្ខាសុ ញាណំ, អរហត្តផលសមាបត្តត្ថាយ…បេ… សុញ្ញតវិហារសមាបត្តត្ថាយ…បេ… អនិមិត្តវិហារសមអាបត្តត្ថាយ ឧប្បាទំ បវត្តំ និមិត្តំ អាយូហនំ បដិសន្ធិំ បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋនា បញ្ញា សង្ខារុបេក្ខាសុ ញាណំ, ឥមា ទស សង្ខារុបេក្ខា វិបស្សនាវសេន ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ (បដិ. ម. ១.៥៧) –

ឯវមាគតា នីវរណាទិបដិសង្ខាសន្តិដ្ឋនាការភូតា ឧបេក្ខា, អយំ សង្ខារុបេក្ខា នាម.

តត្ថ នីវរណេ បដិសង្ខាតិ បញ្ច នីវរណានិ បហាតព្ពភាវេន បដិសង្ខាយ, បរិគ្គហេត្វាតិ អត្ថោ. សន្តិដ្ឋនាតិ នីវរណានំ បហានាភិមុខីភូតត្តា តេសំ បហានេបិ អព្យាបារភាវូបគមនេន មជ្ឈត្តតាយ សន្តិដ្ឋនា. សង្ខារុបេក្ខាសូតិ នីវរណប្បហានេ ព្យាបារាករណេន នីវរណសង្ខាតានំ សង្ខារានំ ឧបេក្ខនាសូតិ អត្ថោ. ឯស នយោ វិតក្កវិចារាទីសុ ឧប្បាទាទីសុ ច. តត្ថ ឧប្បាទន្តិ បុរិមកម្មបច្ចយា ខន្ធានំ ឥធ ឧប្បត្តិមាហ. បវត្តន្តិ តថាឧប្បន្នស្ស បវត្តិំ. និមិត្តន្តិ សព្ពម្បិ តេភូមកំ សង្ខារគតំ និមិត្តភាវេន ឧបដ្ឋានតោ. អាយូហនន្តិ អាយតិំ បដិសន្ធិហេតុភូតំ កម្មំ. បដិសន្ធិន្តិ អាយតិំ ឧបបត្តិំ. គតិន្តិ យាយ គតិយា សា បដិសន្ធិ ហោតិ. និព្ពត្តិន្តិ ខន្ធានំ និព្ពត្តនំ. ឧបបត្តិន្តិ វិបាកប្បវត្តិំ. ជាតិន្តិ ជរាទីនំ បច្ចយភូតំ ភវបច្ចយា ជាតិំ. ជរាមរណាទយោ បាកដា ឯវ.

ឯត្ថ ច ឧប្បាទាទយោ បញ្ចេវ សង្ខារុបេក្ខាញាណស្ស វិសយវសេន វុត្តា, សេសា តេសំ វេវចនវសេន. និព្ពត្តិ ជាតីតិ ឥទញ្ហិ ទ្វយំ ឧប្បាទស្ស ចេវ បដិសន្ធិយា ច វេវចនំ. គតិ ឧបបត្តិ ចាតិ ឥទំ ទ្វយំ បវត្តស្ស, ជរាទយោ និមិត្តស្សាតិ វេទិតព្ពំ. ននុ ចេត្ថ ចតូសុ មគ្គវារេសុ ‘‘ឧប្បាទ’’ន្តិអាទីនិ បញ្ច មូលបទានិ, ‘‘គតី’’តិអាទីនិ ទស វេវចនបទានីតិ បន្នរស បទានិ វុត្តានិ, ឆសុ បន ផលសមាបត្តិវារេសុ បញ្ច មូលបទានេវ វុត្តានិ, តំ កស្មាតិ ចេ? សង្ខារុបេក្ខាយ តិក្ខភាវេ សតិ កិលេសប្បហានសមត្ថស្ស មគ្គស្ស សព្ភាវតោ តស្សា តិក្ខភាវទស្សនត្ថំ វេវចនបទេហិ សហ ទឡ្ហំ កត្វា មូលបទានិ វុត្តានិ, ផលស្ស និរុស្សាហភាវេន សន្តសភាវត្តា មគ្គាយត្តត្តា ច មន្ទភូតាបិ សង្ខារុបេក្ខា ផលស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ មូលបទានេវ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ.

តត្ថ ‘‘សោតាបត្តិមគ្គបដិលាភត្ថាយា’’តិអាទីសុ ចតូសុ មគ្គវារេសុ សុញ្ញតានិមិត្តប្បណិហិតមគ្គានំ អញ្ញតរោ វុត្តោ. ‘‘សោតាបត្តិផលសមាបត្តត្ថាយា’’តិអាទីសុ ចតូសុ ផលវារេសុ បន អប្បណិហិតផលសមាបត្តិ វេទិតព្ពា. កស្មា? សុញ្ញតវិហារសមាបត្តត្ថាយ អនិមិត្តវិហារសមាបត្តត្ថាយាតិ ឥតរាសំ ទ្វិន្នំ ផលសមាបត្តីនំ វិសុំ វុត្តត្តា. អនិច្ចានុបស្សនាវុដ្ឋានវសេន ហិ អនិមិត្តមគ្គោ, តថេវ ផលសមាបត្តិកាលេ អនិមិត្តផលសមាបត្តិ, ទុក្ខានុបស្សនាវុដ្ឋានវសេន អប្បណិហិតមគ្គផលសមាបត្តិយោ, អនត្តានុបស្សនាវុដ្ឋានវសឯន សុញ្ញតមគ្គផលសមាបត្តិយោ សុត្តន្តនយេន វេទិតព្ពា. ឯវញ្ច កត្វា សុញ្ញតាទិវិមោក្ខវសេន មគ្គុប្បត្តិហេតុភូតា ចតស្សោ, តថា អប្បណិហិតផលសមាបត្តិយា ចតស្សោ, សុញ្ញតវិហារអនិមិត្តវិហារវសេន ទ្វេតិ ទស សង្ខារុបេក្ខាវិបស្សនាបញ្ញា វុត្តា, សមថសង្ខារុបេក្ខា បន អប្បនាវីថិយា អាសន្នបុព្ពភាគេ ពលប្បត្តំ ភាវនាមយញាណំ.

យា បន ‘‘យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ ឧបេក្ខាសហគត’’ន្តិ (ធ. ស. ១៥០) ឯវមាគតា អទុក្ខមសុខសញ្ញិតា ឧបេក្ខា, អយំ វេទនុបេក្ខា នាម.

យា ‘‘យទត្ថិ យំ ភូតំ, តំ បជហតិ, ឧបេក្ខំ បដិលភតី’’តិ (ម. និ. ៣.៧១; អ. និ. ៧.៥៥) ឯវមាគតា វិចិននេ មជ្ឈត្តភូតា ឧបេក្ខា, អយំ វិបស្សនុបេក្ខា នាម.

តត្ថ យទត្ថិ យំ ភូតន្តិ ខន្ធបញ្ចកំ, តំ មុញ្ចិតុកម្យតាញាណេន បជហតិ. ឧបេក្ខំ បដិលភតីតិ ទិដ្ឋសោវត្តិកត្តយស្ស សប្បស្ស លក្ខណវិចិននេ វិយ ទិដ្ឋលក្ខណត្តយស្ស ខន្ធបញ្ចកស្ស សង្ខារលក្ខណវិចិននេ ឧបេក្ខំ បដិលភតីតិ អត្ថោ.

យា បន ឆន្ទាទីសុ យេវាបនកេសុ អាគតា សហជាតានំ សមប្បវត្តិហេតុភូតា ឧបេក្ខា, អយំ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា នាម.

យា ‘‘ឧបេក្ខកោ ច វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ១.២៣០; ធ. ស. ១៦៣) ឯវមាគតា អគ្គសុខេបិ តស្មិំ អបក្ខបាតជននី ឧបេក្ខា, អយំ ឈានុបេក្ខា នាម.

យា បន ‘‘ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈាន’’ន្តិ (ទី. និ. ១.២៣២; ធ. ស. ១៦៥) ឯវមាគតា សព្ពបច្ចនីកបរិសុទ្ធា បច្ចនីកវូបសមនេបិ អព្យាបារភូតា ឧបេក្ខា, អយំ បារិសុទ្ធុបេក្ខា នាម.

តត្ថ ឆឡង្គុបេក្ខា ច ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា ច ពោជ្ឈង្គុបេក្ខា ច តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា ច ឈានុបេក្ខា ច បារិសុទ្ធុបេក្ខា ច អត្ថតោ ឯកា តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាវ ហោតិ. តេន តេន អវត្ថាភេទេន បនស្សា អយំ ភេទោ ឯកស្សបិ សតោ សត្តស្ស កុមារយុវថេរសេនាបតិរាជាទិវសេន ភេទោ វិយ. តស្មា តាសុ យត្ថ ឆឡង្គុបេក្ខា, ន តត្ថ ពោជ្ឈង្គុបេក្ខាទយោ. យត្ថ វា បន ពោជ្ឈង្គុបេក្ខា, ន តត្ថ ឆឡង្គុបេក្ខាទយោ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. យថា ចេតាសំ អត្ថតោ ឯកីភាវោ, ឯវំ សង្ខារុបេក្ខាវិបស្សនុបេក្ខានម្បិ. បញ្ញា ឯវ ហិ សា កិច្ចវសេន ទ្វិធា ភិន្នា. យថា ហិ បុរិសស្ស សាយំ គេហំ បវិដ្ឋំ សប្បំ អជបទទណ្ឌំ គហេត្វា បរិយេសមានស្ស តំ ថុសកោដ្ឋកេ និបន្នំ ទិស្វា ‘‘សប្បោ នុ ខោ, នោ’’តិ អវលោកេន្តស្ស សោវត្តិកត្តយំ ទិស្វា និព្ពេមតិកស្ស ‘‘សប្បោ, ន សប្បោ’’តិ វិចិននេ មជ្ឈត្តតា ហោតិ, ឯវមេវ យា អារទ្ធវិបស្សកស្ស វិបស្សនាញាណេន លក្ខណត្តយេ ទិដ្ឋេ សង្ខារានំ អនិច្ចភាវាទិវិចិននេ មជ្ឈត្តតា ឧប្បជ្ជតិ, អយំ វិបស្សនុបេក្ខា. យថា បន តស្ស បុរិសស្ស អជបទេន ទណ្ឌេន គាឡ្ហំ សប្បំ គហេត្វា ‘‘កិន្តាហំ ឥមំ សប្បំ អវិហេឋេន្តោ អត្តានញ្ច ឥមិនា អឌំសាបេន្តោ មុញ្ចេយ្យ’’ន្តិ មុញ្ចនាការមេវ បរិយេសតោ គហណេ មជ្ឈត្តតា ហោតិ, ឯវមេវ យា លក្ខណត្តយស្ស ទិដ្ឋត្តា អាទិត្តេ វិយ តយោ ភវេ បស្សតោ សង្ខារគ្គហណេ មជ្ឈត្តតា, អយំ សង្ខារុបេក្ខា. ឥតិ វិបស្សនុបេក្ខាយ សិទ្ធាយ សង្ខារុបេក្ខាបិ សិទ្ធាវ ហោតិ. ឥមិនា បនេសា វិចិននគហណេសុ មជ្ឈត្តសង្ខាតេន កិច្ចេន ទ្វិធា ភិន្នា. វីរិយុបេក្ខា បន វេទនុបេក្ខា ច អញ្ញមញ្ញញ្ច អវសេសាហិ ច អត្ថតោ ភិន្នា ឯវាតិ.

ឥមាសំ បន ទសន្នម្បិ ឧបេក្ខានំ ភូមិបុគ្គលាទិវសេន វិភាគោ តត្ថ តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯវមយំ ទសវិធាបី’’តិអាទិ. តត្ថ ភូមិបុគ្គលចិត្តារម្មណតោតិ ‘‘ឆឡង្គុបេក្ខា កាមាវចរា, ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា រូបាវចរា’’តិ ឯវមាទិនា ភូមិតោ. ‘‘ឆឡង្គុបេក្ខា ខីណាសវស្សេវ, ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា តិណ្ណម្បិ បុថុជ្ជនសេក្ខាសេក្ខាន’’ន្តិ ឯវមាទិនា បុគ្គលតោ. ‘‘ឆឡង្គុបេក្ខា សោមនស្សុបេក្ខាសហគតចិត្តសម្បយុត្តា’’តិអាទិនា ចិត្តតោ. ‘‘ឆឡង្គុបេក្ខា ឆឡារម្មណា, ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា ធម្មារម្មណា’’តិអាទិនា អារម្មណតោ. ខន្ធសង្គហឯកក្ខណកុសលត្តិកសង្ខេបវសេនាតិ ‘‘វេទនុបេក្ខា វេទនាក្ខន្ធេន សង្គហិតា, ឥតរា នវ សង្ខារក្ខន្ធេនា’’តិ ខន្ធសង្គហវសេន. ឆឡង្គុបេក្ខា ព្រហ្មវិហារពោជ្ឈង្គឈានបារិសុទ្ធិតត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា ច អត្ថតោ ឯកា, តស្មា ឯកក្ខណេ តាសុ ឯកាយ សតិ ន ឥតរា, តថា សង្ខារុបេក្ខាវិបស្សនុបេក្ខាបិ វេទិតព្ពា, វេទនាវីរិយុបេក្ខានំ ឯកក្ខណេ សិយា ឧប្បត្តីតិ ឯវំ ឯកក្ខណវសេន. ឆឡង្គុបេក្ខា អព្យាកតា, ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា កុសលាព្យាកតា, តថា សេសា, វេទនុបេក្ខា បន សិយា អកុសលាបីតិ ឯវំ កុសលត្តិកវសេន. ទសបេតា សង្ខេបតោ ចត្តារោវ ធម្មា វីរិយវេទនាតត្រមជ្ឈត្តតាញាណវសេនាតិ ឯវំ សង្ខេបវសេន.

ឥទានិ ឥធាធិប្បេតាយ ឈានុបេក្ខាយ លក្ខណាទិំ និទ្ធារេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘លក្ខណាទិតោ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ អនាភោគរសាតិ បណីតសុខេបិ តស្មិំ អវនតិបដិបក្ខកិច្ចាតិ អត្ថោ. អព្យាបារបច្ចុបដ្ឋានាតិ សតិបិ សុខបារមិប្បត្តិយំ តស្មិំ សុខេ អព្យាវដា ហុត្វា បច្ចុបតិដ្ឋតិ, សម្បយុត្តានំ វា តត្ថ អព្យាបារំ បច្ចុបដ្ឋបេតីតិ អត្ថោ. សម្បយុត្តធម្មានំ ខោភំ ឧប្បិលវញ្ច អាវហន្តេហិ វិតក្កាទីហិ អភិភូតត្តា អបរិព្យត្តំ តត្ថ តត្រមជ្ឈត្តតាយ កិច្ចំ, តទភាវតោ ឥធ បរិព្យត្តន្តិ អាហ ‘‘អបរិព្យត្តកិច្ចតោ’’តិ. តេនេវាហ ‘‘អបរិព្យត្តំ ហី’’តិអាទិ.

ឥទានិ សតោ ច សម្បជានោតិ ឯត្ថ ‘‘វុច្ចតី’’តិ អជ្ឈាហរិតព្ពំ. សរតីតិ ឥមិនា ‘‘សតោ’’តិ បទស្ស កត្តុសាធនតមាហ. សម្បជានាតីតិ សម្មទេវ បជានាតិ. បុគ្គលេនាតិ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន. សរណំ ចិន្តនំ ឧបដ្ឋានំ លក្ខណមេតិស្សាតិ សរណលក្ខណា. សម្មុស្សនបដិបក្ខោ អសម្មុស្សនំ កិច្ចំ ឯតិស្សាតិ អសម្មុស្សនរសា. កិលេសេហិ អារក្ខា ហុត្វា បច្ចុបតិដ្ឋតិ, តតោ វា អារក្ខំ បច្ចុបដ្ឋបេតីតិ អារក្ខបច្ចុបដ្ឋានា. អសម្មុយ្ហនំ សម្មទេវ បជាននំ, សម្មោហបដិបក្ខោ វា អសម្មោហោ លក្ខណមេតស្សាតិ អសម្មោហលក្ខណំ. តីរណំ កិច្ចស្ស បារគមនំ. បវិចយោ វីមំសា. កាមំ ឧបចារជ្ឈានាទិំ ឧបាទាយ បឋមទុតិយជ្ឈានានិបិ សុខុមានេវ, ឥមំ បន ឧបរិមជ្ឈានំ ឧបាទាយ ‘‘ឱឡារិកត្តា បន តេសំ ឈានាន’’ន្តិ វុត្តំ, សា ច ឱឡារិកតា វិតក្កាទិថូលង្គតាយ វេទិតព្ពា. កេចិ ‘‘ពហុចេតសិកតាយា’’តិ ច វទន្តិ. ភូមិយំ វិយ បុរិសស្សាតិ បុរិសស្ស ភូមិយំ គតិ វិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. គតិ សុខា ហោតីតិ តេសុ ឈានេសុ គតិ សុខា ហោតិ. អព្យត្តំ តត្ថ សតិសម្បជញ្ញកិច្ចន្តិ ‘‘ឥទំ នាម ទុក្ករំ ករីយតី’’តិ វត្តព្ពស្ស អភាវតោ វុត្តំ. ឱឡារិកង្គប្បហានេន បន សុខុមត្តាតិ អយមត្ថោ កាមំ ទុតិយជ្ឈានេបិ សម្ភវតិ, តថាបិ យេភុយ្យេន អវិប្បយោគីភាវេន វត្តមានេសុ បីតិសុខេសុ បីតិសង្ខាតស្ស ឱឡារិកង្គស្ស បហានេន សុខុមតាយ ឥធ សាតិសយោ សតិបញ្ញាព្យាបារោតិ វុត្តំ ‘‘បុរិសស្សា’’តិអាទិ. ធេនុំ បិវតីតិ ធេនុបគោ, ធេនុយា ខីរំ បិវន្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. បុនទេវ បីតិំ ឧបគច្ឆេយ្យាតិ ហានភាគិយំ ឈានំ សិយា, ទុតិយជ្ឈានមេវ សម្បជ្ជេយ្យាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បីតិសម្បយុត្តមេវ សិយា’’តិ. ឥទញ្ច អតិមធុរំ សុខន្តិ តតិយជ្ឈានេ សុខំ សន្ធាយាហ, អតិមធុរតា ចស្ស បហាសោទគ្យសភាវាយ បីតិយា អភាវេនេវ វេទិតព្ពា. ឥទន្តិ ‘‘សតោ សម្បជានោ’’តិ បទទ្វយំ.

សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេសិន្តិ ឯត្ថ កថមាភោគេន វិនា សុខបដិសំវេទនាតិ អាហ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. យស្មា តស្ស នាមកាយេន សម្បយុត្តំ សុខំ, តស្មា ឯតមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេសិ’’ន្តិ អាហាតិ យោជេតព្ពំ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – ‘‘សុខំ វេទយាមី’’តិ ឯវមាភោគេ អសតិបិ នាមកាយេន ចេតសិកសុខំ, កាយិកសុខហេតុរូបសមុដ្ឋាបនេន កាយិកសុខញ្ច ឈានសមង្គី បដិសំវេទេតីតិ វុច្ចតីតិ. តស្សាតិ ឈានសមង្គិនោ. យំ វា តន្តិ យំ វា តំ យថាវុត្តំ នាមកាយសម្បយុត្តំ សុខំ. តំសមុដ្ឋានេនាតិ តតោ សមុដ្ឋិតេន អតិបណីតេន រូបេន អស្ស ឈានសមង្គិនោ រូបកាយោ យស្មា ផុដោ, តស្មា ឯតមត្ថំ ទស្សេន្តោតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. យស្សាតិ រូបកាយស្ស. ផុដត្តាតិ ព្យាបិតត្តាតិ អត្ថោ. យថា ហិ ឧទកេន ផុដ្ឋសរីរស្ស តាទិសេ ផោដ្ឋព្ពេ ផុដ្ឋេ សុខំ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ ឯតេហិ ឈានចិត្តសមុដ្ឋិតេហិ រូបេហិ ផុដ្ឋសរីរស្ស. ឈានា វុដ្ឋិតោបីតិ ឈានម្ហា វុដ្ឋិតោបិ. សុខំ បដិសំវេទេយ្យាតិ ចិត្តសមុដ្ឋិតរូបេហិ អវសេសតិសមុដ្ឋិតរូបសង្ឃដ្ដនេន ឧប្បន្នកាយវិញ្ញាណេន កាយិកំ សុខំ បដិសំវេទេយ្យ. ឯតមត្ថន្តិ វុត្តនយេន ចេតសិកកាយិកសុខបដិសំវេទនសង្ខាតំ អត្ថំ.

យន្តិ ហេតុអត្ថេ និបាតោ, យស្មាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘យំឈានហេតូ’’តិ. អាចិក្ខន្តីតិអាទីនិ បទានិ កិត្តនត្ថានីតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘បសំសន្តីតិ អធិប្បាយោ’’តិ. កិន្តីតិ បសំសនាការបុច្ឆា. សុខបារមិប្បត្តេតិ សុខស្ស បរមំ បរិយន្តំ បត្តេ. សុខាភិសង្គេនាតិ សុខស្មិំ អាលយេន. ឯទិសេសុ ឋានេសុ សតិគ្គហណេនេវ សម្បជញ្ញម្បិ គហិតំ ហោតីតិ ឥធ បាឡិយំ សតិយា ឯវ គហិតត្តា ឯវំ ឧបដ្ឋិតស្សតិតាយ សតិមា ឥច្ចេវ វុត្តំ, សម្បជានោតិ ហេដ្ឋា វុត្តត្តា វា. អសំកិលិដ្ឋន្តិ កិលេសេហិ អសម្មិស្សត្តា អសំកិលិដ្ឋំ. ឈានក្ខណេ និប្បរិយាយតោ ចេតសិកសុខមេវ លព្ភតីតិ ‘‘សុខំ នាមកាយេន បដិសំវេទេតី’’តិ វុត្តំ. តតិយន្តិ គណនានុបុព្ពតោ តតិយន្តិអាទិ ហេដ្ឋា វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពំ.

តតិយជ្ឈានកថា និដ្ឋិតា.