វិនយបញ្ញត្តិយាចនកថា

១៨. វិនយបញ្ញត្តិយាតិ បុព្ពេ អបញ្ញត្តសិក្ខាបទំ សន្ធាយ វុត្តំ. ថេរោ ហិ បញ្ញត្តសិក្ខាបទានិ ឋបេត្វា ឥទានិ បញ្ញបេតព្ពសិក្ខាបទានិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសញ្ច សន្ធាយ ‘‘ឯតស្ស ភគវា កាលោ, ឯតស្ស សុគត កាលោ, យំ ភគវា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេយ្យ, ឧទ្ទិសេយ្យ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ (បារា. ២១) អាហ. ភគវតាបិ –

‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ, យេន បុព្ពេ អប្បតរានិ ចេវ សិក្ខាបទានិ អហេសុំ, ពហុតរា ច ភិក្ខូ អញ្ញាយ សណ្ឋហិំសុ. កោ បន, ភន្តេ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ, យេន ឯតរហិ ពហុតរានិ ចេវ សិក្ខាបទានិ ហោន្តិ, អប្បតរា ច ភិក្ខូ អញ្ញាយ សណ្ឋហន្តីតិ. ឯវមេតំ, ភទ្ទាលិ, ហោតិ, សត្តេសុ ហាយមានេសុ សទ្ធម្មេ អន្តរធាយមានេ ពហុតរានិ ចេវ សិក្ខាបទានិ ហោន្តិ, អប្បតរា ច ភិក្ខូ អញ្ញាយ សណ្ឋហន្តីតិ. ន តាវ, ភទ្ទាលិ, សត្ថា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតិ, យាវ ន ឥធេកច្ចេ អាសវដ្ឋានីយា ធម្មា សង្ឃេ បាតុភវន្តី’’តិ –

ឥមស្មិំ ភទ្ទាលិសុត្តេ (ម. និ. ២.១៤៥) វិយ ឯកច្ចេសុ បញ្ញត្តេសុបិ តតោ បរំ បញ្ញបេតព្ពានិ សន្ធាយ ‘‘ន តាវ, សារិបុត្ត, សត្ថា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតី’’តិ វុត្តំ. ឥធេវ ច អដ្ឋកថាយំ ‘‘សាមម្បិ បចនំ សមណសារុប្បំ ន ហោតិ, ន ច វដ្ដតី’’តិ វចនំ ‘‘រត្តិច្ឆេទោ វា វស្សច្ឆេទោ វា ន កតោ’’តិ វចនញ្ច បុព្ពេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទានំ សព្ភាវេ បមាណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សេសសិក្ខាបទានញ្ចេវ បាតិមោក្ខុទ្ទេសស្ស ច ថេរស្ស អាយាចនេន បញ្ញត្តត្តា ‘‘មូលតោ បភុតិ និទានំ ទស្សេតុ’’ន្តិ អាហ. រហោគតស្សាតិ រហោ ជនវិវិត្តំ ឋានំ ឧបគតស្ស. តេន គណសង្គណិកាភាវេន ថេរស្ស កាយវិវេកមាហ. បដិសល្លីនស្សាតិ នានារម្មណចារតោ ចិត្តស្ស និវត្តិយា បដិ សម្មទេវ និលីនស្ស តត្ថ អវិសដចិត្តស្ស. តេន ចិត្តសង្គណិកាភាវេនស្ស បុព្ពភាគិយំ ចិត្តវិវេកមាហ. ចិរន្តិ កាលាបេក្ខំ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ. ចិរាតិ ចិរកាលយុត្តា ឋិតិ អភេទេន វុត្តា.

ឯតំ ន សក្កោតីតិ ឯតំ វិនិច្ឆិនិតុំ ន សក្កោតិ. អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ថេរវាទំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មហាបទុមត្ថេរោ បនា’’តិអាទិ. អដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘ន សក្កោតី’’តិ ឥទំ យស្មា ជានមានោបិ សម្មទេវ បរិច្ឆិន្ទិតុំ ន សក្កោតិ, តស្មា វុត្តន្តិ វទន្តិ. សោឡសវិធាយ បញ្ញាយ មត្ថកំ បត្តស្សាតិ មជ្ឈិមនិកាយេ អនុបទសុត្តន្តទេសនាយ (ម. និ. ៣.៩៣) –

‘‘មហាបញ្ញោ ភិក្ខវេ សារិបុត្តោ, បុថុបញ្ញោ ភិក្ខវេ សារិបុត្តោ, ហាសបញ្ញោ ភិក្ខវេ សារិបុត្តោ, ជវនបញ្ញោ ភិក្ខវេ សារិបុត្តោ, តិក្ខបញ្ញោ ភិក្ខវេ សារិបុត្តោ, និព្ពេធិកបញ្ញោ ភិក្ខវេ សារិបុត្តោ’’តិ –

ឯវមាគតា មហាបញ្ញាទិកា ឆ, តស្មិំយេវ សុត្តេ អាគតា នវានុបុព្ពវិហារសមាបត្តិបញ្ញា, អរហត្តមគ្គបញ្ញាតិ ឥមាសំ សោឡសប្បភេទានំ បញ្ញានំ សាវកវិសយេ ឧក្កដ្ឋកោដិប្បត្តស្ស.

កស្មា បនេត្ថ ភគវា វិបស្សីអាទីនំ សត្តន្នំយេវ ពុទ្ធានំ ព្រហ្មចរិយស្ស ចិរដ្ឋិតិកាចិរដ្ឋិតិកភាវំ កថេសិ, ន ពុទ្ធវំសទេសនាយំ វិយ បញ្ចវីសតិយា ពុទ្ធានំ, តតោ វា បន ភិយ្យោតិ? យេសំ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ បដិវេធសាសនំ ឯកំសតោ និច្ឆយេន អជ្ជាបិ ធរតិ, ន អន្តរហិតំ, តេ ឯវ កិត្តេន្តោ វិបស្សីអាទីនំយេវ ភគវន្តានំ ព្រហ្មចរិយស្ស ចិរដ្ឋិតិកាចិរដ្ឋិតិកភាវំ ឥធ កថេសិ. តេសំយេវ ហិ សាវកា តទា ចេវ ឯតរហិ ច សុទ្ធាវាសភូមិយំ ឋិតា, ន អញ្ញេសំ បរិនិព្ពុតត្តា. សិទ្ធត្ថតិស្សផុស្សានំ កិរ ពុទ្ធានំ សាវកា សុទ្ធាវាសេសុ ឧប្បន្នា ឧប្បត្តិសមនន្តរមេវ ឥមស្មិំ សាសនេ ឧបកាទយោ វិយ អរហត្តំ អធិគន្ត្វា ន ចិរស្សេវ បរិនិព្ពាយិំសុ, ន តត្ថ តត្ថ សាវកា យាវតាយុកំ អដ្ឋំសូតិ វទន្តិ. អបុព្ពាចរិមនិយមោ បន អបរាបរំ សំសរណកសត្តាវាសវសេន ឯកិស្សា លោកធាតុយា ឥច្ឆិតោតិ ន តេនេតំ វិរុជ្ឈតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

១៩. អសាធារណោ ហេតុ, សាធារណោ បច្ចយោតិ ឯវមាទិវិភាគេន ឥធ បយោជនំ នត្ថិ, វិបស្សីអាទីនំ បន ព្រហ្មចរិយស្ស អចិរដ្ឋិតិកតាយ ចិរដ្ឋិតិកតាយ ច ការណបុច្ឆាបរត្តា ចោទនាយាតិ អាហ ‘‘ហេតុ បច្ចយោតិ ឧភយមេតំ ការណាធិវចន’’ន្តិ. ហិនោតិ តេន ផលន្តិ ហេតូតិ ករណសាធនោយំ ហេតុសទ្ទោតិ អាហ ‘‘តេន តស្ស ផល’’ន្តិអាទិ. កត្តុសាធនោបិ ហេតុសទ្ទោ នោ ន យុជ្ជតិ ហិនោតិ ផលស្ស ហេតុភាវំ ឧបគច្ឆតីតិ ហេតូតិ. តំ បដិច្ច ឯតិ បវត្តតីតិ តំ ការណំ បដិច្ច តស្ស ផលំ ឯតិ បវត្តតិ និព្ពត្តតីតិ អត្ថោ.

កិលាសុនោ អហេសុន្តិ អប្បោស្សុក្កា អហេសុំ, និរុស្សាហា អហេសុន្តិ អត្ថោ. សា បន និរុស្សាហតា ន អាលសិយវសេនាតិ អាហ ‘‘ន អាលសិយកិលាសុនោ’’តិ, អាលសិយវសេន កិលាសុនោ នាហេសុន្តិ អត្ថោ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. អាលសិយំ វាតិ ឥមិនា ថិនមិទ្ធវសប្បវត្តានំ អកុសលានំ អភាវមាហ. ឱសន្នវីរិយតា វាតិ ឥមិនា បន ‘‘អាលសិយាភាវេបិ អន្តមសោ អន្នភារនេសាទានម្បិ សក្កច្ចំយេវ ធម្មំ ទេសេតី’’តិ វចនតោ យស្ស កស្សចិបិ ធម្មទេសនាយ និរុស្សាហតា នត្ថីតិ ទីបេតិ សព្ពេសំ សមកេនេវ ឧស្សាហេន ធម្មទេសនាយ បវត្តនតោ. តេនាហ ‘‘ពុទ្ធា ហី’’តិអាទិ. ឱសន្នវីរិយាតិ ឱហីនវីរិយា, អប្បោស្សុក្កាតិ អត្ថោ. ឧស្សន្នវីរិយាតិ អធិកវីរិយា, មហុស្សាហាតិ អត្ថោ. វេគេនាតិ ជវេន. ធម្មេ គរុ ឯតេសន្តិ ធម្មគរុនោ. ធម្មេ គារវមេតេសន្តិ ធម្មគារវា. វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ អសីតិ វស្សសហស្សានិ អាយុប្បមាណំ សិខិស្ស សត្តតិ វស្សសហស្សានិ, វេស្សភុស្ស សដ្ឋិវស្សសហស្សានិ អាយុប្បមាណន្តិ អាហ ‘‘តេសំ កិរ កាលេ ទីឃាយុកា សត្តា’’តិ. អភិសមេន្តីតិ បដិវិជ្ឈន្តិ.

និទ្ទោសតាយាតិ វីតិក្កមទោសស្ស អភាវតោ. ‘‘ឥមស្មិំ វីតិក្កមេ អយំ នាម អាបត្តី’’តិ ឯវំ អាបត្តិវសេន អបញ្ញបេត្វា ‘‘បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៨, ១៩៤) ធម្មទេសនាវសេន ឱវាទសិក្ខាបទានំយេវ បញ្ញត្តត្តា វុត្តំ ‘‘សត្តាបត្តិក្ខន្ធវសេន អាណាសិក្ខាបទំ អបញ្ញត្ត’’ន្តិ. ឆន្នំ ឆន្នំ វស្សានំ អច្ចយេនាតិ បាឋសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. អថ វា ឆន្នំ ឆន្នំ វស្សានំ ឱសានទិវសំ អបេក្ខិត្វា ‘‘សកិំ សកិ’’ន្តិ វុត្តត្តា តទបេក្ខមិទំ សាមិវចនំ. សកលជម្ពុទីបេ សព្ពោបិ ភិក្ខុសង្ឃោ ឯកស្មិំយេវ ឋានេ ឧបោសថំ អកាសីតិ សម្ពន្ធោ. កតមំ តំ ឋានន្តិ អាហ ‘‘ពន្ធុមតិយា រាជធានិយា’’តិអាទិ. ឥសិបតនំ តេន សមយេន ខេមំ នាម ឧយ្យានំ ហោតិ, មិគានំ បន អភយវាសត្ថាយ ទិន្នត្តា មិគទាយោតិ វុច្ចតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ខេមេ មិគទាយេ’’តិ.

អព្ពោកិណ្ណានិ ទសបិ វីសតិបិ ភិក្ខុសហស្សានិ វសន្តីតិ វិសភាគបុគ្គលេហិ អសំសដ្ឋានិ ទសបិ វីសតិបិ ភិក្ខូនំ សហស្សានិ វសន្តិ. ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ បន ‘‘តេ សព្ពេបិ ទ្វាទសសហស្សភិក្ខុគណ្ហនកា មហាវិហារា អភយគិរិចេតិយបព្ពតចិត្តលបព្ពតវិហារសទិសា ច អហេសុ’’ន្តិ វុត្តំ. ឧបោសថារោចិកាតិ ឧបោសថារោចនកា. តា កិរ ទេវតា ឯកម្ហិ វស្សេ និក្ខន្តេ តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា អារោចេន្តិ ‘‘និក្ខន្តំ ខោ, មារិសា, ឯកំ វស្សំ, បញ្ច ទានិ វស្សានិ សេសានិ, បញ្ចន្នំ វស្សានំ អច្ចយេន ពន្ធុមតី រាជធានី ឧបសង្កមិតព្ពា បាតិមោក្ខុទ្ទេសាយា’’តិ. តថា ទ្វីសុ វស្សេសុ និក្ខន្តេសុ ‘‘និក្ខន្តានិ ខោ, មារិសា, ទ្វេ វស្សានិ, ចត្តារិ វស្សានិ សេសានិ, ចតុន្នំ វស្សានំ អច្ចយេន ពន្ធុមតី រាជធានី ឧបសង្កមិតព្ពា បាតិមោក្ខុទ្ទេសាយា’’តិ អារោចេន្តិ. ឥមិនាវ នយេន តីសុ ចតូសុ បញ្ចសុ វស្សេសុ អតិក្កន្តេសុ អារោចេន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘មារិសា ឯកំ វស្សំ អតិក្កន្ត’’ន្តិអាទិ. សានុភាវាតិ ឥទ្ធានុភាវេន សានុភាវា. តេ កិរ ភិក្ខូតិ យេ ទេវតានុភាវេន គច្ឆន្តិ, តេ សន្ធាយ វទតិ. បាចីនសមុទ្ទន្តេតិ បាចីនសមុទ្ទស្ស សមីបទេសេ. គមិយវត្តន្តិ គមិកេហិ កាតព្ពំ សេនាសនបដិជគ្គនាទិវត្តំ. ឧបោសថគ្គន្តិ ឧបោសថករណដ្ឋានំ. គតាវ ហោន្តីតិ ទេវតានុភាវេន គតា ឯវ ហោន្តិ. តេតិ អត្តនោ អត្តនោ អានុភាវេន ទេវតានុភាវេន ច គតា សព្ពេបិ.

ខន្តី បរមន្តិអាទីសុ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៩០; ធ. ប. អដ្ឋ. ២.១៨៥) បរូបវាទំ បរាបការំ សីតុណ្ហាទិភេទញ្ច គុណោបរោធំ ខមតិ សហតិ អធិវាសេតីតិ ខន្តិ. សា បន សីលាទីនំ បដិបក្ខធម្មេ សវិសេសំ តបតិ សន្តបតិ វិធមតីតិ បរមំ ឧត្តមំ តបោ. តិតិក្ខនំ ខមនំ តិតិក្ខា. ខន្តិយាយេវេតំ វេវចនំ. អក្ខរចិន្តកា ហិ ខមាយំ តិតិក្ខាសទ្ទំ វណ្ណេន្តិ, តស្មា ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ ‘‘តិតិក្ខាសង្ខាតា អធិវាសនខន្តិ នាម ឧត្តមំ តបោ’’តិ. និព្ពានំ បរមំ វទន្តិ ពុទ្ធាតិ ភវេន ភវន្តរំ វិនាតិ ភវនិកន្តិភាវេន សំសិព្ពតិ, សតណ្ហស្សេវ វា អាយតិំ បុនព្ភវភាវតោ ផលេន សទ្ធិំ កម្មំ វិនាតិ សំសិព្ពតីតិ វានន្តិ សង្ខ្យំ គតាយ តណ្ហាយ និក្ខន្តំ និព្ពានំ តត្ថ តស្សា សព្ពសោ អភាវតោ. តំ និព្ពានំ បន សន្តបណីតនិបុណសិវខេមាទិនា សព្ពាការេន បរមន្តិ វទន្តិ ពុទ្ធា.

ន ហិ បព្ពជិតោ បរូបឃាតីតិ យោ អធិវាសនខន្តិរហិតត្តា បរំ ឧបឃាតេតិ ពាធតិ វិហិំសតិ, សោ បព្ពជិតោ នាម ន ហោតិ បព្ពាជេតព្ពធម្មស្ស អបព្ពាជនតោ. ចតុត្ថបាទោ បន តតិយបាទស្សេវ វេវចនំ អនត្ថន្តរត្តា. ‘‘ន ហិ បព្ពជិតោ’’តិ ឯតស្ស ហិ ‘‘ន សមណោ ហោតី’’តិ វេវចនំ. ‘‘បរូបឃាតី’’តិ ឯតស្ស ‘‘បរំ វិហេឋយន្តោ’’តិ វេវចនំ. អថ វា បរូបឃាតីតិ សីលូបឃាតី. សីលញ្ហិ ឧត្តមដ្ឋេន ‘‘បរ’’ន្តិ វុច្ចតិ បរសទ្ទស្ស សេដ្ឋវាចកត្តា ‘‘បុគ្គលបរោបរញ្ញូ’’តិអាទីសុ វិយ. យោ ច សមណោ បរំ យំ កញ្ចិ សត្តំ វិហេឋយន្តោ បរូបឃាតី ហោតិ អត្តនោ សីលវិនាសកោ, សោ បព្ពជិតោ នាម ន ហោតីតិ អត្ថោ. អថ វា យោ អធិវាសនខន្តិយា អភាវា បរូបឃាតី ហោតិ, បរំ អន្តមសោ ឌំសមកសម្បិ ជីវិតា វោរោបេតិ, សោ ន ហិ បព្ពជិតោ. កិំ ការណា? បាបមលស្ស អបព្ពាជិតត្តា អនីហដត្តា. ‘‘បព្ពាជយមត្តនោ មលំ, តស្មា បព្ពជិតោតិ វុច្ចតី’’តិ (ធ. ប. ៣៨៨) ឥទញ្ហិ បព្ពជិតលក្ខណំ. យោបិ នហេវ ខោ ឧបឃាតេតិ ន មារេតិ, អបិច ទណ្ឌាទីហិ វិហេឋេតិ, សោបិ បរំ វិហេឋយន្តោ សមណោ ន ហោតិ. កិំការណា? វិហេសាយ អសមិតត្តា. សមិតត្តា សមណោតិ វុច្ចតីតិ ឥទញ្ហិ សមណលក្ខណំ. ‘‘សមិតត្តា ហិ បាបានំ, សមណោតិ បវុច្ចតី’’តិ (ធ. ប. ២៦៥) ហិ វុត្តំ.

អបិច ភគវា ភិក្ខូនំ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសន្តោ បាតិមោក្ខកថាយ ច សីលប្បធានត្តា សីលស្ស ច វិសេសតោ ទោសោ បដិបក្ខោតិ តស្ស និគ្គណ្ហនវិធិំ ទស្សេតុំ អាទិតោ ‘‘ខន្តី បរមំ តបោ’’តិ អាហ. តេន អនិដ្ឋស្ស បដិហននូបាយោ វុត្តោ, តិតិក្ខាគ្គហណេន បន ឥដ្ឋស្ស, តទុភយេនបិ ឧប្បន្នំ អរតិំ ឧប្បន្នំ រតិំ អភិភុយ្យ វិហរតីតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ. តណ្ហាវានស្ស វូបសមនតោ និព្ពានំ បរមំ វទន្តិ ពុទ្ធា. តត្ថ ខន្តិគ្គហណេន បយោគវិបត្តិយា អភាវោ ទស្សិតោ, តិតិក្ខាគ្គហណេន អាសយវិបត្តិយា អភាវោ. តថា ខន្តិគ្គហណេន បរាបរាធសហតា, តិតិក្ខាគ្គហណេន បរេសុ អនបរជ្ឈនា ទស្សិតា. ឯវំ ការណមុខេន អន្វយតោ បាតិមោក្ខំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ព្យតិរេកតោ តំ ទស្សេតុំ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន យថា សត្តានំ ជីវិតា វោរោបនំ បរំ បាណិលេឌ្ឌុទណ្ឌាទីហិ វិហេឋនញ្ច ‘‘បរូបឃាតោ បរំ វិហេឋន’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ តេសំ សាបតេយ្យាវហរណំ បរាមសនំ វិសំវាទនំ អញ្ញមញ្ញភេទនំ ផរុសវចនេន មម្មឃដ្ដនំ និរត្ថកវិប្បលាបោ បរសន្តកាភិជ្ឈានំ ឧច្ឆេទចិន្តនំ មិច្ឆាភិនិវេសនញ្ច ឧបឃាតោ បរវិហេឋនញ្ច ហោតីតិ យស្ស កស្សចិ អកុសលស្ស កម្មបថស្ស កម្មស្ស ច ករណេន បព្ពជិតោ សមណោ ច ន ហោតីតិ ទស្សេតិ.

ទុតិយគាថាយ សព្ពបាបស្សាតិ សព្ពាកុសលស្ស សព្ពស្សបិ ទ្វាទសាកុសលស្ស សព្ពចិត្តុប្បាទសង្គហិតស្ស សាវជ្ជធម្មស្ស. អករណន្តិ អនុប្បាទនំ. ករណញ្ហិ នាម តស្ស អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បាទនន្តិ តប្បដិក្ខេបតោ អករណំ អនុប្បាទនំ. កុសលស្សាតិ ចតុភូមិកកុសលស្ស. ‘‘កុសលស្សា’’តិ ហិ ឥទំ ‘‘ឯតំ ពុទ្ធាន សាសន’’ន្តិ វក្ខមានត្តា អរិយមគ្គធម្មេ តេសញ្ច សម្ភារភូតេ តេភូមិកកុសលេ ធម្មេ ពោធេតិ. ឧបសម្បទាតិ ឧបសម្បាទនំ. តំ បន អត្ថតោ តស្ស កុសលស្ស សមធិគមោ បដិលាភោ. សចិត្តបរិយោទបនន្តិ អត្តនោ ចិត្តស្ស ជោតនំ ចិត្តស្ស បភស្សរភាវករណំ សព្ពសោ បរិសោធនំ. តំ បន អរហត្តេន ហោតិ. ឯត្ថ ច យស្មា អគ្គមគ្គសមង្គិនោ ចិត្តំ សព្ពសោ បរិយោទបីយតិ នាម, អគ្គផលក្ខណេ បន បរិយោទបិតំ ហោតិ បុន បរិយោទបេតព្ពតាយ អភាវតោ, តស្មា បរិនិដ្ឋិតបរិយោទបនតំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘តំ បន អរហត្តេន ហោតី’’តិ. ឥតិ សីលសំវរេន សព្ពបាបំ បហាយ លោកិយលោកុត្តរាហិ សមថវិបស្សនាហិ កុសលំ សម្បាទេត្វា អរហត្តផលេន ចិត្តំ បរិយោទបេតព្ពន្តិ ឯតំ ពុទ្ធានំ សាសនំ ឱវាទោ អនុសិដ្ឋិ.

តតិយគាថាយ អនុបវាទោតិ វាចាយ កស្សចិ អនុបវទនំ. អនុបឃាតោតិ កាយេន មនសា ច កស្សចិ ឧបឃាតាករណំ មនសាបិ បរេសំ អនត្ថចិន្តនាទិវសេន ឧបឃាតករណស្ស វជ្ជេតព្ពត្តា. បាតិមោក្ខេតិ យំ តំ បអតិមោក្ខំ អតិបមោក្ខំ ឧត្តមំ សីលំ, បាតិ វា សុគតិភយេហិ មោក្ខេតិ ទុគ្គតិភយេហិ, យោ វា នំ បាតិ, តំ មោក្ខេតីតិ បាតិមោក្ខន្តិ វុច្ចតិ, តស្មិំ បាតិមោក្ខេ ច. សំវរោតិ សត្តន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ អវីតិក្កមលក្ខណោ សំវរោ. មត្តញ្ញុតាតិ ភោជនេ មត្តញ្ញុតា បដិគ្គហណបរិភោគវសេន បមាណញ្ញុតា. បន្តញ្ច សយនាសនន្តិ ជនសង្ឃដ្ដវិរហិតំ និជ្ជនសម្ពាធំ វិវិត្តំ សេនាសនញ្ច. ឯត្ថ ទ្វីហិយេវ បច្ចយេហិ ចតុបច្ចយសន្តោសោ ទីបិតោតិ វេទិតព្ពោ បច្ចយសន្តោសសាមញ្ញេន ឥតរទ្វយស្សបិ លក្ខណហារនយេន ជោតិតភាវតោ. អធិចិត្តេ ច អាយោគោតិ វិបស្សនាបាទកំ អដ្ឋសមាបត្តិចិត្តំ អធិចិត្តំ, តតោបិ ច មគ្គផលចិត្តមេវ អធិចិត្តំ, តស្មិំ យថាវុត្តេ អធិចិត្តេ អាយោគោ ច, អនុយោគោតិ អត្ថោ. ឯតំ ពុទ្ធាន សាសនន្តិ ឯតំ បរស្ស អនុបវទនំ អនុបឃាតនំ បាតិមោក្ខេ សំវរោ បដិគ្គហណបរិភោគេសុ មត្តញ្ញុតា វិវិត្តសេនាសនសេវនំ អធិចិត្តានុយោគោ ច ពុទ្ធានំ សាសនំ ឱវាទោ អនុសិដ្ឋិ.

ឥមា បន សព្ពពុទ្ធានំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសគាថា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. តេនាហ ‘‘ឯតេនេវ ឧបាយេនា’’តិអាទិ. យាវ សាសនបរិយន្តាតិ ធរមានកពុទ្ធានំ អនុសាសនបរិយន្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, យាវ ពុទ្ធា ធរន្តិ, តាវ ឧទ្ទិសិតព្ពតំ អាគច្ឆន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឱវាទបាតិមោក្ខញ្ហិ ពុទ្ធាយេវ ឧទ្ទិសន្តិ, ន សាវកា. បឋមពោធិយំយេវ ឧទ្ទេសមាគច្ឆន្តីតិ សម្ពន្ធោ. បឋមពោធិ ចេត្ថ វីសតិវស្សបរិច្ឆិន្នាតិ មហាគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. តញ្ច ហេដ្ឋា អដ្ឋកថាយមេវ ‘‘ភគវតោ ហិ បឋមពោធិយំ វីសតិវស្សន្តរេ និពទ្ធុបដ្ឋាកោ នាម នត្ថី’’តិ កថិតត្តា ‘‘បឋមពោធិ នាម វីសតិវស្សានី’’តិ គហេត្វា វុត្តំ. អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន បន ‘‘បញ្ចចត្តាលីសាយ វស្សេសុ អាទិតោ បន្នរស វស្សានិ បឋមពោធី’’តិ វុត្តំ. ឯវញ្ច សតិ មជ្ឈេ បន្នរស វស្សានិ មជ្ឈិមពោធិ, អន្តេ បន្នរស វស្សានិ បច្ឆិមពោធីតិ តិណ្ណំ ពោធីនំ សមប្បមាណតា សិយាតិ តម្បិ យុត្តំ. បន្នរសត្តិកេន ហិ បញ្ចចត្តាលីស វស្សានិ បូរេន្តិ. អដ្ឋកថាយំ បន បន្នរសវស្សប្បមាណាយ បឋមពោធិយា វីសតិវស្សេសុយេវ អន្តោគធត្តា ‘‘បឋមពោធិយំ វីសតិវស្សន្តរេ’’តិ វុត្តន្តិ ឯវម្បិ សក្កា វិញ្ញាតុំ.

ននុ ច កានិចិ សិក្ខាបទានិ បញ្ញបេត្វាបិ ន តាវ អាណាបាតិមោក្ខំ អនុញ្ញាតំ បច្ឆា ថេរស្ស អាយាចនេន អនុញ្ញាតត្តា, តស្មា កថមេតំ វុត្តំ ‘‘សិក្ខាបទបញ្ញត្តិកាលតោ បន បភុតិ អាណាបាតិមោក្ខមេវ ឧទ្ទិសីយតី’’តិ, យទិបិ កានិចិ សិក្ខាបទានិ បញ្ញបេត្វាវ អាណាបាតិមោក្ខំ ន អនុញ្ញាតំ, តថាបិ អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេ អាណាបាតិមោក្ខំ នត្ថិ, កិន្តុ បញ្ញត្តេយេវាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សិក្ខាបទបញ្ញត្តិកាលតោ បន បភុតី’’តិ វុត្តំ. បុព្ពារាមេតិ សាវត្ថិយា បាចីនទិសាភាគេ កតត្តា ឯវំលទ្ធវោហារេ មហាវិហារេ. មិគារមាតុបាសាទេតិ មិគារសេដ្ឋិនោ មាតុដ្ឋានិយត្តា មិគារមាតាតិ សង្ខ្យំ គតាយ វិសាខាមហាឧបាសិកាយ ការិតេ បាសាទេ. អដ្ឋានន្តិ ហេតុបដិក្ខេបោ. អនវកាសោតិ បច្ចយបដិក្ខេបោ. ឧភយេនបិ ការណមេវ បដិក្ខិបតិ. យន្តិ យេន ការណេន.

តេសន្តិ ភិក្ខូនំ. សម្មុខសាវកានំ សន្តិកេ បព្ពជិតាតិ សព្ពន្តិមានំ សុភទ្ទសទិសានំ សម្មុខសាវកានំ សន្តិកេ បព្ពជិតេ សន្ធាយ វទតិ. ខត្តិយកុលាទិវសេនេវ វិវិធា កុលាតិ សម្ពន្ធោ. ឧច្ចនីចឧឡារុឡារភោគាទិកុលវសេន វាតិ ឧច្ចនីចកុលវសេន ឧឡារុឡារភោគាទិកុលវសេន វាតិ យោជេតព្ពំ. តត្ថ ខត្តិយព្រាហ្មណវសេន វា ខត្តិយព្រាហ្មណគហបតិកានំ វសេន វា ឧច្ចកុលតា វេទិតព្ពា, សេសានំ វសេន នីចកុលតា. ឧឡារុឡារភោគាទិកុលវសេន វាតិ ឧឡារតរតមឧបភោគវន្តាទិកុលវសេន. ឧឡារាតិសយជោតនត្ថញ្ហិ បុន ឧឡារគ្គហណំ ‘‘ទុក្ខទុក្ខ’’ន្តិអាទីសុ វិយ. អាទិ-សទ្ទេន ឧឡារានុឡារានំ គហណំ វេទិតព្ពំ.

ព្រហ្មចរិយំ រក្ខន្តីតិ វុត្តមេវត្ថំ បកាសេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចិរំ បរិយត្តិធម្មំ បរិហរន្តី’’តិ. អបញ្ញត្តេបិ សិក្ខាបទេ យទិ សមានជាតិអាទិកា សិយុំ, អត្តនោ អត្តនោ កុលានុគតគន្ថំ វិយ ន នាសេយ្យុំ. យស្មា បន សិក្ខាបទម្បិ អបញ្ញត្តំ, ឥមេ ច ភិក្ខូ ន សមានជាតិអាទិកា, តស្មា វិនាសេសុន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មា ឯកនាមា…បេ… តស្មា អញ្ញមញ្ញំ វិហេឋេន្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. យទិ ឯវំ កស្មា ចិរដ្ឋិតិកវារេបិ ‘‘នានានាមា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ? សតិបិ តេសំ នានាជច្ចាទិភាវេ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា ឯវ សាសនស្ស ចិរប្បវត្តីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សិក្ខាបទបញ្ញត្តិវសេនេវ សាសនស្ស ចិរប្បវត្តិ. យស្មា ពុទ្ធា អត្តនោ បរិនិព្ពានតោ ឧទ្ធម្បិ វិនេតព្ពសត្តសម្ភវេ សតិ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេន្តិ, អសតិ ន បញ្ញបេន្តិ, តស្មាតិ វេទិតព្ពោ. យថា កាយវចីទ្វារសង្ខាតំ វិញ្ញត្តិំ សមុដ្ឋាបេត្វា បវត្តមានម្បិ ចិត្តំ តស្សាយេវ វិញ្ញត្តិយា វសេន បវត្តនតោ ‘‘កាយវចីទ្វារេហិ បវត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. យថា តន្តិ ឯត្ថ តន្តិ និបាតមត្តំ. វគ្គសង្គហបណ្ណាសសង្គហាទីហីតិ សីលក្ខន្ធវគ្គមហាវគ្គាទិវគ្គសង្គហវសេន មូលបណ្ណាសមអឈមបណ្ណាសាទិបណ្ណាសសង្គហវសេន. អាទិ-សទ្ទេន សំយុត្តាទិសង្គហោ វេទិតព្ពោ.

ឯវំ វិតក្កេថ, មា ឯវំ វិតក្កយិត្ថាតិ ឯត្ថ ឯវន្តិ យថានុសិដ្ឋាយ អនុសាសនិយា វិធិវសេន បដិសេធនវសេន ច បវត្តិតាការបរាមសនំ, សា ច សម្មាវិតក្កានំ មិច្ឆាវិតក្កានញ្ច បវត្តិអាការទស្សនវសេន បវត្តតិ អត្ថអានិសំសស្ស អាទីនវស្ស ច វិភាវនត្ថំ. តេនាហ ‘‘នេក្ខម្មវិតក្កាទយោ តយោ វិតក្កេ វិតក្កេថា’’តិអាទិ. ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អព្យាបាទវិតក្កអវិហិំសាវិតក្កានំ គហណំ វេទិតព្ពំ. តត្ថ នេក្ខម្មំ វុច្ចតិ លោភតោ និក្ខន្តត្តា អលោភោ, នីវរណេហិ និក្ខន្តត្តា បឋមជ្ឈានំ, សព្ពាកុសលេហិ និក្ខន្តត្តា សព្ពោ កុសលោ ធម្មោ, សព្ពសង្ខតេហិ និក្ខន្តត្តា និព្ពានំ, ឧបនិស្សយតោ សម្បយោគតោ អារម្មណករណតោ ច នេក្ខម្មេន បដិសំយុត្តោ វិតក្កោ នេក្ខម្មវិតក្កោ, សម្មាសង្កប្បោ. សោ អសុភជ្ឈានស្ស បុព្ពភាគេ កាមាវចរោ ហោតិ, អសុភជ្ឈានេ រូបាវចរោ, តំ ឈានំ បាទកំ កត្វា ឧប្បន្នមគ្គផលកាលេ លោកុត្តរោ. ព្យាបាទស្ស បដិបក្ខោ អព្យាបាទោ, កញ្ចិបិ ន ព្យាបាទេន្តិ ឯតេនាតិ វា អព្យាបាទោ, មេត្តា. យថាវុត្តេន អព្យាបាទេន បដិសំយុត្តោ វិតក្កោ អព្យាបាទវិតក្កោ. សោ មេត្តាឈានស្ស បុព្ពភាគេ កាមាវចរោ ហោតិ, មេត្តាភាវនាវសេន អធិគតេ បឋមជ្ឈានេ រូបាវចរោ, តំ ឈានំ បាទកំ កត្វា ឧប្បន្នមគ្គផលកាលេ លោកុត្តរោ. វិហិំសាយ បដិបក្ខា, ន វិហិំសន្តិ វា ឯតាយ សត្តេតិ អវិហិំសា, ករុណា. តាយ បដិសំយុត្តោ វិតក្កោ អវិហិំសាវិតក្កោ. សោ ករុណាឈានស្ស បុព្ពភាគេ កាមាវចរោ, ករុណាភាវនាវសេន អធិគតេ បឋមជ្ឈានេ រូបាវចរោ, តំ ឈានំ បាទកំ កត្វា ឧប្បន្នមគ្គផលកាលេ លោកុត្តរោ.

ននុ ច អលោភាទោសាមោហានំ អញ្ញមញ្ញាវិរហតោ នេសំ វសេន ឧប្បជ្ជនកានំ ឥមេសំ នេក្ខម្មវិតក្កាទីនំ អញ្ញមញ្ញំ អសង្ករតោ វវត្ថានំ ន ហោតីតិ? នោ ន ហោតិ. យទា ហិ អលោភោ បធានោ ហោតិ និយមិតបរិណតសមុទាចារាទិវសេន, តទា ឥតរេ ទ្វេ តទន្វាយិកា ភវន្តិ. តថា ហិ យទា អលោភប្បធានោ នេក្ខម្មគរុកោ ចិត្តុប្បាទោ ហោតិ, តទា លទ្ធាវសរោ នេក្ខម្មវិតក្កោ បតិដ្ឋហតិ. តំសម្បយុត្តស្ស បន អទោសលក្ខណស្ស អព្យាបាទស្ស វសេន យោ តស្សេវ អព្យាបាទវិតក្កភាវោ សម្ភវេយ្យ, សតិ ច អព្យាបាទវិតក្កភាវេ កស្សចិបិ អវិហេឋនជាតិកតាយ អវិហិំសាវិតក្កភាវោ ច សម្ភវេយ្យ. តេ ឥតរេ ទ្វេ តស្សេវ នេក្ខម្មវិតក្កស្ស អនុគាមិនោ សរូបតោ អទិស្សនតោ តស្មិំ សតិ ហោន្តិ, អសតិ ន ហោន្តីតិ អនុមានេយ្យា ភវន្តិ. ឯវមេវ យទា មេត្តាបធានោ ចិត្តុប្បាទោ ហោតិ, តទា ឥតរេ ទ្វេ តទន្វាយិកា ភវន្តិ. យទា ករុណាបធានោ ចិត្តុប្បាទោ ហោតិ, តទា ឥតរេ ទ្វេ តទន្វាយិកា ភវន្តិ.

កាមវិតក្កាទយោតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ព្យាបាទវិតក្កវិហិំសាវិតក្កានំ គហណំ វេទិតព្ពំ. តត្ថ កាមបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ កាមវិតក្កោ. ឯត្ថ ហិ ទ្វេ កាមា វត្ថុកាមោ ច កិលេសកាមោ ច. តត្ថ វត្ថុកាមបក្ខេ អារម្មណវសេន កាមេហិ បដិសំយុត្តោ វិតក្កោ កាមវិតក្កោ, កិលេសកាមបក្ខេ បន សម្បយោគវសេន កាមេន បដិសំយុត្តោតិ យោជេតព្ពំ. ព្យាបាទបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ ព្យាបាទវិតក្កោ. វិហិំសាបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ វិហិំសាវិតក្កោ. តេសុ ទ្វេ សត្តេសុបិ សង្ខារេសុបិ ឧប្បជ្ជន្តិ. កាមវិតក្កោ ហិ បិយេ មនាបេ សត្តេ វា សង្ខារេ វា វិតក្កេន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ, ព្យាបាទវិតក្កោ អប្បិយេ អមនាបេ សត្តេ វា សង្ខារេ វា កុជ្ឈិត្វា ឱលោកនកាលតោ បដ្ឋាយ យាវ វិនាសនា ឧប្បជ្ជតិ, វិហិំសាវិតក្កោ សង្ខារេសុ នុប្បជ្ជតិ. សង្ខារោ ហិ ទុក្ខាបេតព្ពោ នាម នត្ថិ, ‘‘ឥមេ សត្តា ហញ្ញន្តុ វា ឧច្ឆិជ្ជន្តុ វា វិនស្សន្តុ វា មា វា អហេសុ’’ន្តិ ចិន្តនកាលេ បន សត្តេសុ ឧប្បជ្ជតិ. អថ កស្មា វុត្តំ ‘‘សង្ខារោ ទុក្ខាបេតព្ពោ នាម នត្ថី’’តិ, ននុ យេ ទុក្ខាបេតព្ពាតិ ឥច្ឆិតា សត្តសញ្ញិតា, តេបិ អត្ថតោ សង្ខារា ឯវាតិ? សច្ចមេតំ, តេ បន ឥន្ទ្រិយពទ្ធា សវិញ្ញាណកតាយ ទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ, តស្មា តេ វិហិំសាវិតក្កស្ស វិសយា ឥច្ឆិតា សត្តសញ្ញិតា. យេ បន ន ទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ វុត្តលក្ខណាយោគតោ, តេ សន្ធាយ ‘‘វិហិំសាវិតក្កោ សង្ខារេសុ នុប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ.

អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តានិ វិមុច្ចិំសូតិ ឯត្ថ អាសវេហីតិ កត្ថុអត្ថេ ករណនិទ្ទេសោ, ចិត្តានីតិ បច្ចត្តពហុវចនំ, វិមុច្ចិំសូតិ កម្មសាធនំ, តស្មា អាសវេហិ កត្តុភូតេហិ អនុបាទាយ អារម្មណវសេន អគ្គហេត្វា ចិត្តានិ វិមុច្ចិតានីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘តេសញ្ហិ ចិត្តានី’’តិអាទិ. យេហិ អាសវេហីតិ ឯត្ថាបិ កត្តុអត្ថេ ឯវ ករណនិទ្ទេសោ. វិមុច្ចិំសូតិ កម្មសាធនំ. ន តេ តានិ គហេត្វា វិមុច្ចិំសូតិ តេ អាសវា តានិ ចិត្តានិ អារម្មណវសេន ន គហេត្វា វិមុច្ចិំសុ វិមោចេសុំ. ឯត្ថ ហិ ចិត្តានីតិ ឧបយោគពហុវចនំ, វិមុច្ចិំសូតិ កត្តុសាធនំ. អនុប្បាទនិរោធេន និរុជ្ឈមានាតិ អាយតិំ អនុប្បត្តិសង្ខាតេន និរោធេន និរុជ្ឈមានា អាសវា. អគ្គហេត្វា វិមុច្ចិំសូតិ អារម្មណករណវសេន អគ្គហេត្វា ចិត្តានិ វិមោចេសុំ. វិកសិតចិត្តា អហេសុន្តិ សាតិសយញាណរស្មិសម្ផស្សេន សម្ផុល្លចិត្តា អហេសុំ. បុរិមវចនាបេក្ខន្តិ ‘‘អញ្ញតរស្មិំ ភិំសនកេ វនសណ្ឌេ’’តិ វុត្តវចនាបេក្ខំ. តេនាហ ‘‘យំ វុត្តំ អញ្ញតរស្មិំ ភិំសនកេ វនសណ្ឌេតិ, តត្រា’’តិ. កតន្តិ ភាវសាធនវាចិ ឥទំ បទន្តិ អាហ ‘‘ភិំសនកតស្មិំ ហោតិ, ភិំសនកកិរិយាយា’’តិ. ភិំសនស្ស ករណំ កិរិយា ភិំសនកតំ, តស្មិំ ភិំសនកតស្មិំ.

ឥទានិ អញ្ញថាបិ អត្ថយោជនំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ. ឥមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ ភិំសយតីតិ ភិំសនោ, ភិំសនោ ឯវ ភិំសនកោ, តស្ស ភាវោ ភិំសនកត្តន្តិ វត្តព្ពេ ត-ការស្ស លោបំ កត្វា ‘‘ភិំសនកត’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភិំសនកតស្មិន្តិ ភិំសនកភាវេតិ អត្ថោ’’តិអាទិ. យេភុយ្យគ្គហណំ លោមវន្តវសេនបិ យោជេតព្ពំ, ន លោមវសេនេវាតិ អាហ ‘‘ពហុតរានំ វា’’តិអាទិ.

បុរិសយុគវសេនាតិ បុរិសកាលវសេន, បុរិសានំ អាយុប្បមាណវសេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘សព្ពបច្ឆិមកោ សុភទ្ទសទិសោ’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. តស្មិំ កាលេ វិជ្ជមានានំ ទ្វិន្នំ បុរិសានំ អាយុបរិច្ឆេទំ សកលមេវ គហេត្វា ‘‘សតសហស្សំ…បេ… អដ្ឋាសី’’តិ វុត្តំ. ទ្វេយេវ បុរិសយុគានីតិ ឯត្ថ បុរិសានំ យុគប្បវត្តិកាលោ បុរិសយុគំ. អភិលាបមត្តមេវ ចេតំ, អត្ថតោ បន បុរិសោវ បុរិសយុគំ. ធរមានេ ភគវតិ ឯកំ បុរិសយុគំ, បរិនិព្ពុតេ ឯកន្តិ កត្វា ‘‘ទ្វេយេវ បុរិសយុគានី’’តិ វុត្តំ. បរិនិព្ពុតេ បន ភគវតិ ឯកមេវ បុរិសយុគំ អសីតិយេវ វស្សសហស្សានិ ព្រហ្មចរិយំ អដ្ឋាសីតិ វេទិតព្ពំ.

២០. សាវកយុគានីតិ សាវកា ឯវ សាវកយុគានិ. អសម្ភុណន្តេនាតិ អបាបុណន្តេន. គព្ភំ គណ្ហាបេន្តស្សាតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស វិជាយនត្ថំ ញាណគព្ភំ គណ្ហាបេន្តស្ស.

២១. កោ អនុសន្ធីតិ បុព្ពាបរកថានំ កិំ អនុសន្ធានំ, កោ សម្ពន្ធោតិ អត្ថោ. សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយាចនាបេក្ខន្តិ យាចីយតីតិ យាចនា, សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយេវ យាចនា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយាចនា, តំ អបេក្ខតីតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយាចនាបេក្ខំ ភុម្មវចនំ, យាចិយមានសិក្ខាបទបញ្ញត្តិអបេក្ខំ ភុម្មវចនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យាចនវិសិដ្ឋា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយេវ ហិ ‘‘តត្ថា’’តិ ឥមិនា បរាមដ្ឋា, តេនេវ វក្ខតិ ‘‘តត្ថ តស្សា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា’’តិ. យំ វុត្តន្តិ ‘‘សិក្ខាបទំ បញ្ញបេយ្យា’’តិ ឥមិនា យំ សិក្ខាបទបញ្ញបនំ វុត្តំ, យាចិតន្តិ អត្ថោ. តត្ថ តស្សា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយាតិ តស្សំ យាចិយមានសិក្ខាបទបញ្ញត្តិយន្តិ អត្ថោ. អកាលន្តិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា អកាលំ.

អាសវដ្ឋានីយាតិ ឯត្ថ អធិករណេ អនីយសទ្ទោតិ អាហ ‘‘អាសវា តិដ្ឋន្តិ ឯតេសូ’’តិអាទិ. កេ បន តេ អាសវា, កេ ច ធម្មា តទធិករណភូតាតិ អាហ ‘‘យេសុ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកា’’តិអាទិ. ទិដ្ឋធម្មិកា បរូបវាទាទយោ, សម្បរាយិកា អាបាយិកា អបាយទុក្ខវិសេសា. តេ អាសវន្តិ តេន តេន បច្ចយវសេន បវត្តន្តីតិ អាសវា. នេសន្តិ បរូបវាទាទិអាសវានំ. តេតិ វីតិក្កមធម្មា. អសតិ អាសវដ្ឋានីយេ ធម្មេ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយំ កោ ទោសោ, យេនេវំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យទិ ហិ បញ្ញបេយ្យា’’តិអាទិ, វីតិក្កមទោសំ អទិស្វា យទិ បញ្ញបេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. បរម្មុខា អក្កោសនំ បរូបវាទោ, បរេហិ វចនេសុ ទោសារោបនំ បរូបារម្ភោ, សម្មុខា គរហនំ គរហទោសោ.

កថញ្ហិ នាម បលិវេឋេស្សតីតិ សម្ពន្ធោ, កថំ-សទ្ទយោគេ អនាគតប្បយោគោ ទដ្ឋព្ពោ. អន្វាយិកោតិ អនុវត្តកោ. ភោគក្ខន្ធន្តិ ភោគរាសិំ. ‘‘អម្ហាកមេតេ’’តិ ញាយន្តីតិ ញាតី, បិតាមហបិតុបុត្តាទិវសេន បរិវដ្ដនដ្ឋេន បរិវដ្ដោ, ញាតីយេវ បរិវដ្ដោ ញាតិបរិវដ្ដោ. ឃាសច្ឆាទនបរមតាយ សន្តុដ្ឋាតិ ឃាសច្ឆាទនេ បរមតាយ ឧត្តមតាយ សន្តុដ្ឋា, ឃាសច្ឆាទនបរិយេសនេ សល្លេខវសេន បរមតាយ ឧក្កដ្ឋភាវេ សណ្ឋិតាតិ អត្ថោ. ឃាសច្ឆាទនមេវ វា បរមំ បរមា កោដិ ឯតេសំ ន តតោ បរំ កិញ្ចិ អសាមិសជាតំ បរិយេសន្តិ បច្ចាសីសន្តិ ចាតិ ឃាសច្ឆាទនបរមា, តេសំ ភាវោ ឃាសច្ឆាទនបរមតា, តស្សំ ឃាសច្ឆាទនបរមតាយ សន្តុដ្ឋា. តេសុ នាម កោតិ យថាវុត្តគុណវិសិដ្ឋេសុ តេសុ ភិក្ខូសុ កោ នាម. លោកាមិសភូតន្តិ លោកបរិយាបន្នំ ហុត្វា កិលេសេហិ អាមសិតព្ពត្តា លោកាមិសភូតំ. បព្ពជ្ជាសង្ខេបេនេវាតិ ‘‘បាណាតិបាតា វេរមណី’’តិអាទិនា បព្ពជ្ជាមុខេនេវ. ឯតន្តិ មេថុនាទីនំ អករណំ. ថាមន្តិ សិក្ខាបទានំ បញ្ញាបនកិរិយាយ សាមត្ថិយំ. ពលន្តិ យាថាវតោ សព្ពធម្មានំ បដិវេធសមត្ថំ ញាណពលំ. កុប្បេយ្យាតិ កុប្បំ ភវេយ្យ. ឯតស្សេវត្ថស្ស បាកដករណំ ន យថាឋានេ តិដ្ឋេយ្យាតិ, បញ្ញត្តិដ្ឋានេ ន តិដ្ឋេយ្យាតិ អត្ថោ. អកុសលោតិ តិកិច្ឆិតុំ យុត្តកាលស្ស អបរិជាននតោ អកុសលោ អឆេកោ. អវុទ្ធិ អនយោ, ព្យសនំ ទុក្ខំ. បដិកច្ចេវាតិ គណ្ឌុប្បាទនតោ បឋមមេវ. សញ្ឆវិំ កត្វាតិ សោភនច្ឆវិំ កត្វា. ពាលវេជ្ជោតិ អបណ្ឌិតវេជ្ជោ. លោហិតក្ខយញ្ច មំ បាបេតីតិ វិភត្តិវិបរិណាមំ កត្វា យោជេតព្ពំ.

អកាលំ ទស្សេត្វាតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា អកាលំ ទស្សេត្វា. រោគំ វូបសមេត្វាតិ ផាសុំ កត្វា. សកេ អាចរិយកេតិ អាចរិយស្ស ភាវោ, កម្មំ វា អាចរិយកំ, តស្មិំ អត្តនោ អាចរិយភាវេ, អាចរិយកម្មេ វា. និមិត្តត្ថេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. វិទិតានុភាវោតិ បាកដានុភាវោ.

វិបុលភាវេនាតិ បព្ពជិតានំ ពហុភាវេន. សាសនេ ឯកច្ចេ អាសវដ្ឋានីយា ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ យស្មា សេនាសនានិ បហោន្តិ, តស្មា អាវាសមច្ឆរិយាទិហេតុកា សាសនេ ឯកច្ចេ អាសវដ្ឋានីយា ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តិ. ឥមិនា នយេនាតិ ឯតេន បទសោធម្មសិក្ខាបទាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

លាភគ្គមហត្តន្តិ ចីវរាទិលភិតព្ពបច្ចយោ លាភោ, តស្ស អគ្គំ មហត្តំ បណីតតា ពហុភាវោ វា. ពហុស្សុតស្ស ភាវោ ពាហុសច្ចំ. អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជមានាតិ អនុបាយេន អភិនិវិសមានា, វិបរីតតោ ជានមានាតិ អត្ថោ. រសេន រសំ សំសន្ទិត្វាតិ សភាវេន សភាវំ សំសន្ទិត្វា, អនុញ្ញាតបច្ចត្ថរណាទីសុ សុខសម្ផស្សសាមញ្ញតោ ឧបាទិន្នផស្សរសេបិ អនវជ្ជសញ្ញិតាយ អនុបាទិន្នផស្សរសេន ឧបាទិន្នផស្សរសំ សំសន្ទិត្វា, សមានភាវំ ឧបនេត្វាតិ អត្ថោ. ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ សត្ថុសាសនំ ទីបេន្តីតិ ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមី’’តិអាទិនា (បាចិ. ៤១៨) សត្ថុសាសនំ ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ កត្វា ទីបេន្តិ.

ឥមស្មិំ អត្ថេតិ ‘‘និរព្ពុទោ ហិ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុសង្ឃោ’’តិ (បារា. ២១) ឯវំ វុត្តភិក្ខុសង្ឃសញ្ញិតេ អត្ថេ. កថំ បន ទុស្សីលានំ ចោរភាវោតិ អាហ ‘‘តេ ហិ អស្សមណាវ ហុត្វា’’តិអាទិ. កាឡកធម្មយោគាតិ ទុស្សីលតាសង្ខាតបាបធម្មយោគតោ. បភស្សរោតិ បភស្សរសីលោ. សារោតិ វុច្ចន្តីតិ សាសនព្រហ្មចរិយស្ស សារភូតត្តា សីលាទយោ គុណា ‘‘សារោ’’តិ វុច្ចន្តិ.

សព្ពបរិត្តគុណោតិ សព្ពេហិ និហីនគុណោ, អប្បគុណោ វា. សោ សោតាបន្នោតិ អានន្ទត្ថេរំ សន្ធាយ វទតិ. សោតំ អាបន្នោតិ មគ្គសោតំ អាបន្នោ. បដិបក្ខធម្មានំ អនវសេសតោ សវនតោ បេល្លនតោ សោតោ អរិយមគ្គោតិ អាហ ‘‘សោតោតិ ច មគ្គស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ. សោតាបន្នោតិ តេន សមន្នាគតស្ស បុគ្គលស្សាតិ ឥមិនា មគ្គសមង្គី សោតាបន្នោតិ វត្វា តមេវត្ថំ ឧទាហរណេន សាធេត្វា ឥទានិ ឥធាធិប្បេតបុគ្គលំ និទ្ធារេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥធ បនា’’តិអាទិ. ឥធ អាបន្នសទ្ទោ ‘‘ផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.៤៨៨) វិយ វត្តមានកាលិកោតិ អាហ ‘‘មគ្គេន ផលស្ស នាមំ ទិន្ន’’ន្តិ. មគ្គេន ហិ អត្តនា សទិសស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស វា សត្តង្គិកស្ស វា ផលស្ស សោតោតិ នាមំ ទិន្នំ, អតីតកាលិកត្តេ បន សរសតោវ នាមលាភោ សិយា. មគ្គក្ខណេ ហិ មគ្គសោតំ អាបជ្ជតិ នាម, ផលក្ខណេ អាបន្នោ.

វិរូបំ សទុក្ខំ សឧបាយាសំ និបាតេតីតិ វិនិបាតោ, អបាយទុក្ខេ ខិបនកោ. ធម្មោតិ សភាវោ. តេនាហ ‘‘ន អត្តានំ អបាយេសុ វិនិបាតនសភាវោ’’តិ. អថ វា ធម្មោតិ អបាយេសុ ខិបនកោ សក្កាយទិដ្ឋិអាទិកោ អកុសលធម្មោ. យស្ស បន សោ អកុសលធម្មោ នត្ថិ សព្ពសោ បហីនត្តា, សោ យស្មា អបាយេសុ អត្តានំ វិនិបាតនសភាវោ ន ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ន អត្តានំ អបាយេសុ វិនិបាតនសភាវោតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. កស្មាតិ អវិនិបាតនធម្មតាយ ការណំ បុច្ឆតិ. អបាយំ គមេន្តីតិ អបាយគមនីយា. វិនិបាតនសភាវោតិ ឧប្បជ្ជនសភាវោ. សម្មត្តនិយាមេន មគ្គេនាតិ សម្មា ភវនិយាមកេន បដិលទ្ធមគ្គេន. និយតោតិ វា ហេដ្ឋិមន្តតោ សត្តមភវតោ ឧបរិ អនុប្បជ្ជនធម្មតាយ និយតោ. សម្ពោធីតិ ឧបរិមគ្គត្តយសង្ខាតា សម្ពោធិ. សម្ពុជ្ឈតីតិ ហិ សម្ពោធិ, អរិយមគ្គោ. សោ ច ឥធ បឋមមគ្គស្ស អធិគតត្តា អវសិដ្ឋោ ឯវ អធិគន្តព្ពភាវេន ឥច្ឆិតព្ពោតិ. តេនាហ ‘‘ឧបរិមគ្គត្តយំ អវស្សំ សម្បាបកោ’’តិ. ឧបរិមគ្គត្តយំ អវស្សំ សម្បាបុណាតីតិ សម្បាបកោ, សោតាបន្នោ.

វិនយបញ្ញត្តិយាចនកថា និដ្ឋិតា.