ទុព្ភិក្ខកថា

១៦. សុសស្សកាលេបីតិ សម្បន្នសស្សកាលេបិ. អតិសមគ្ឃេបីតិ អតិសយេន អប្បគ្ឃេបិ, យទា កិញ្ចិទេវ ទត្វា ពហុំ បុព្ពណ្ណាបរណ្ណំ គណ្ហន្តិ, តាទិសេ កាលេបីតិ អត្ថោ. សាលិអាទិ ធញ្ញំ បុព្ពណ្ណំ, មុគ្គមាសាទិ អបរណ្ណំ. ទ្វិធា បវត្តំ ឦហិតំ ឯត្ថាតិ ទ្វីហិតិកាតិ មជ្ឈបទលោបីពាហិរត្ថសមាសោយមីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទ្វិធា បវត្តឦហិតិកា’’តិ. ឦហនំ ឦហិតន្តិ ឦហិតសទ្ទោយំ ភាវសាធនោតិ អាហ ‘‘ឦហិតំ នាម ឥរិយា’’តិ. តត្ថ ឥរិយាតិ កិរិយា. កស្ស បនេសា កិរិយាតិ អាហ ‘‘ចិត្តឥរិយា’’តិ, ចិត្តកិរិយា ចិត្តប្បយោគោតិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘ចិត្តឦហា’’តិ. កថំ បនេត្ថ ឦហិតស្ស ទ្វិធា បវត្តីតិ អាហ ‘‘លច្ឆាម នុ ខោ’’តិអាទិ. តត្ថ លច្ឆាម នុ ខោតិ ឥទំ ទុគ្គតានំ វសេន វុត្តំ. ជីវិតុំ វា សក្ខិស្សាម នុ ខោ, នោតិ ឥទំ បន ឥស្សរានំ វសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ភិក្ខមានាតិ យាចមានា. ‘‘ទុហិតិកា’’តិបិ បាឋោ. តត្ថាបិ វុត្តនយេនេវត្ថោ វេទិតព្ពោ. ទ្វិ-សទ្ទស្ស ហិ ទុ-សទ្ទាទេសេនាយំ និទ្ទេសោ ហោតិ. ទុក្ខំ វា ឦហិតំ ឯត្ថ ន សក្កា កោចិ បយោគោ សុខេន កាតុន្តិ ទុហិតិកា, ទុក្ករជីវិតប្បយោគាតិ អត្ថោ.

ទុ-សទ្ទេ វា ឧការស្ស វការំ កត្វា ទ្វីហិតិកាតិ អយំ និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ. ព្យាធិ រោគោតិ ឯតានិ ‘‘អាតុរតា’’តិ ឥមស្ស វេវចនានិ. តេន សេតដ្ដិកា នាម ឯកា រោគជាតីតិ ទស្សេតិ. សោ បន រោគោ បាណកទោសេន សម្ភវតិ. ឯកោ កិរ បាណកោ នាឡមជ្ឈគតំ គណ្ឋិំ វិជ្ឈតិ, យេន វិទ្ធត្តា និក្ខន្តម្បិ សាលិសីសំ ខីរំ គហេតុំ ន សក្កោតិ. តេនាហ ‘‘បច្ឆិន្នខីរ’’ន្តិអាទិ.

វុត្តសស្សន្តិ វបិតសស្សំ. តត្ថាតិ វេរញ្ជាយំ. សលាកាមត្តំ វុត្តំ ឯត្ថាតិ សលាកាវុត្តា, បុរិមបទេ ឧត្តរបទលោបេនាយំ និទ្ទេសោ. តេនាហ ‘‘សលាកា ឯវ សម្បជ្ជតី’’តិ. យំ តត្ថ វុត្តំ វាបិតំ, តំ សលាកាមត្តមេវ អហោសិ, ផលំ ន ជាយតីតិ អត្ថោ. សម្បជ្ជតីតិ ច ឥមិនា ‘‘សលាកាវុត្តា’’តិ ឯត្ថាយំ វុត្តសទ្ទោ និប្ផត្តិអត្ថោតិ ទស្សេតិ. សលាកាយាតិ វេឡុវិលីវតាលបណ្ណាទីហិ កតសលាកាយ. ធញ្ញវិក្កយកានំ សន្តិកន្តិ ធញ្ញំ វិក្កិណន្តីតិ ធញ្ញវិក្កយកា, តេសំ សមីបន្តិ អត្ថោ. កយកេសូតិ ធញ្ញគណ្ហនកេសុ. កិណិត្វាតិ គហេត្វា. ធញ្ញករណដ្ឋានេតិ កោដ្ឋាគារស្ស សមីបដ្ឋានេ, ធញ្ញមិននដ្ឋានេតិ វុត្តំ ហោតិ. វណ្ណជ្ឈក្ខន្តិ កហាបណបរិក្ខកំ. នសុករា ឧញ្ឆេន បគ្គហេន យាបេតុន្តិ បគ្គយ្ហតីតិ បគ្គហោ, បត្តោ. តេន បគ្គហេន បត្តេនាតិ អត្ថោ, បត្តំ គហេត្វា ភិក្ខាចរិយាយ យាបេតុំ ន សក្កាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនេវាហ ‘‘បគ្គហេន យោ ឧញ្ឆោ’’តិអាទិ. នសុករាតិ សុករភាវោ ឯត្ថ នត្ថីតិ នសុករា. បិណ្ឌាយ ចរិត្វាតិ បិណ្ឌាយ ចរណហេតុ. ហេតុអត្ថេបិ ហិ ត្វាសទ្ទមេកេ ឥច្ឆន្តិ.

ឧត្តរាបថតោ អាគតា, ឧត្តរាបថោ វា និវាសោ ឯតេសន្តិ ឧត្តរាបថកាតិ វត្តព្ពេ និរុត្តិនយេន ‘‘ឧត្តរាហកា’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ឧត្តរាបថវាសិកា’’តិអាទិ. ‘‘ឧត្តរាបថកា’’ឥច្ចេវ វា បាឡិបាឋោ វេទិតព្ពោ. កេចិ បន ‘‘ឧត្តរំ វិសិដ្ឋំ ភណ្ឌំ អាហរន្តីតិ ឧត្តរាហកា, ឧត្តរំ វា អធិកំ អគ្ឃំ នេន្តីតិ ឧត្តរាហកា’’តិអាទិនា អញ្ញេន បការេន អត្ថំ វណ្ណយន្តិ. អស្សានំ ឧដ្ឋានដ្ឋានេតិ អស្សានំ អាករដ្ឋានេ. វេរញ្ជន្តិ វេរញ្ជាយំ. ភុម្មត្ថេ ហេតំ ឧបយោគវចនំ. មន្ទិរន្តិ អស្សសាលំ. អស្សមណ្ឌលិកាយោតិ បញ្ញាយិំសូតិ បរិមណ្ឌលាការេន កតត្តា អស្សមណ្ឌលិកាយោតិ បាកដា អហេសុំ. ឯវំ កតានញ្ច អស្សសាលានំ ពហុត្តា ពហុវចននិទ្ទេសោ កតោ. ទសន្នំ ទសន្នំ អស្សានំ វសនោកាសោ ឯកេកា អស្សមណ្ឌលិកាតិបិ វទន្តិ. អទ្ធានក្ខមា ន ហោន្តីតិ ទីឃកាលំ បវត្តេតុំ ខមា ន ហោន្តិ, ន ចិរកាលប្បវត្តិនោតិ វុត្តំ ហោតិ.

គង្គាយ ទក្ខិណា ទិសា អប្បតិរូបទេសោ, ឧត្តរា ទិសា បតិរូបទេសោតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘ន ហិ តេ’’តិអាទិ. គង្គាយ ទក្ខិណតីរជាតា ទក្ខិណាបថមនុស្សា. ‘‘អម្ហាកំ ពុទ្ធោ’’តិ ឯវំ ពុទ្ធំ មមាយន្តីតិ ពុទ្ធមាមកា. ឯវំ សេសេសុបិ. បដិយាទេតុន្តិ សម្បាទេតុំ. និច្ចភត្តសង្ខេបេនាតិ និច្ចភត្តាការេន. បុព្ពណ្ហសមយន្តិ ឥទំ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘បុព្ពណ្ហសមយេតិ អត្ថោ’’តិ. អច្ចន្តសំយោគេ វា ឥទំ ឧបយោគវចនន្តិ ទស្សេតុំ យថា អច្ចន្តសំយោគត្ថោ សម្ភវតិ, តថា អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បុព្ពណ្ហេ វា សមយ’’ន្តិអាទិ. ឯវន្តិ ឯវំ បច្ឆា វុត្តនយេន អត្ថេ វុច្ចមានេ. ននុ ច វិហារេ និសីទន្តាបិ អន្តរវាសកំ និវាសេត្វាវ និសីទន្តិ, តស្មា ‘‘និវាសេត្វា’’តិ ឥទំ កស្មា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘វិហារនិវាសនបរិវត្តនវសេនា’’តិអាទិ. វិហារនិវាសនបរិវត្តនញ្ច វិហារេ និសិន្នកាលេ និវត្ថម្បិ បុន គាមប្បវេសនសមយេ ចាលេត្វា ឥតោ ចិតោ ច សណ្ឋបេត្វា សក្កច្ចំ និវាសនមេវាតិ វេទិតព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘ន ហិ តេ តតោ បុព្ពេ អនិវត្ថា អហេសុ’’ន្តិ. បត្តចីវរមាទាយាតិ បត្តញ្ច ចីវរញ្ច គហេត្វា. គហណញ្ចេត្ថ ន កេវលំ ហត្ថេនេវ, អថ ខោ យេន កេនចិ អាការេន ធារណមេវាតិ ទស្សេន្តោ យថាសម្ភវមត្ថយោជនំ ករោតិ ‘‘បត្តំ ហត្ថេហី’’តិអាទិនា.

គតគតដ្ឋានេតិ អស្សមណ្ឌលិកាសុ សម្បត្តសម្បត្តដ្ឋានេ. ឧទុក្ខលេ កោដ្ដេត្វា កោដ្ដេត្វា បរិភុញ្ជន្តីតិ ឯត្ថ កស្មា បន តេ ភិក្ខូ សយមេវ ឯវំ កត្វា បរិភុញ្ជន្តិ, កិមេវំ លទ្ធំ កប្បិយការកេហិ យាគុំ វា ភត្តំ វា បចាបេត្វា សយំ វា បចិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘ថេរានំ កោចិ កប្បិយការកោ នត្ថី’’តិអាទិ. កប្បិយាកប្បិយភាវំ អនបេក្ខិត្វា ភិក្ខូនំ ឯវំ កាតុំ សារុប្បំ ន ហោតីតិ វត្វា បុន អកប្បិយភាវម្បិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន ច វដ្ដតី’’តិ. ភាជនាទិបរិហរណវសេន ពហុភណ្ឌិកតាយ អភាវតោ វុត្តំ ‘‘សល្លហុកវុត្តិតា’’តិ. សកំ សកំ បដិវីសន្តិ អត្តនោ អត្តនោ កោដ្ឋាសំ. អប្បោស្សុក្កាតិ សមណធម្មតោ អញ្ញត្ថ និរុស្សាហា. តទុបិយន្តិ តទនុរូបំ. បិសតីតិ ចុណ្ណេតិ. បុញ្ញញាណវិសេសេហិ កត្តព្ពកម្មស្ស មនាបតា ហោតីតិ អាហ ‘‘បុញ្ញវតា’’តិអាទិ. នន្តិ នំ បត្ថបុលកំ. ‘‘ន តតោ បដ្ឋាយា’’តិ វចនតោ តតោ បុព្ពេ ភគវតោ បិណ្ឌាយ ចរណម្បិ ទស្សិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

លទ្ធាតិ លភិត្វា. ‘‘លទ្ធោ’’តិ វា បាឋោ, ឧបដ្ឋាកដ្ឋានំ នេវ លទ្ធោតិ អត្ថោ. កទា បន ថេរោ ឧបដ្ឋាកដ្ឋានំ លទ្ធោតិ? វុច្ចតេ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១១; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២១៩-២២៣) – ឯកទា កិរ ភគវា នាគសមាលត្ថេរេន សទ្ធិំ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ ទ្វេធាបថំ បត្តោ. ថេរោ មគ្គា ឧក្កម្ម ‘‘ភគវា អហំ ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆាមី’’តិ អាហ. អថ នំ ភគវា ‘‘ឯហិ ភិក្ខុ, ឥមិនា គច្ឆាមា’’តិ អាហ. សោ ‘‘ហន្ទ ភគវា តុម្ហាកំ បត្តចីវរំ គណ្ហថ, អហំ ឥមិនា គច្ឆាមី’’តិ វត្វា បត្តចីវរំ ឆមាយំ ឋបេតុំ អារទ្ធោ. អថ ភគវា ‘‘អាហរ ភិក្ខូ’’តិ វត្វា បត្តចីវរំ គហេត្វា គតោ. តស្សបិ ភិក្ខុនោ ឥតរេន មគ្គេន គច្ឆតោ ចោរា បត្តចីវរញ្ចេវ ហរិំសុ, សីសញ្ច ភិន្ទិំសុ. សោ ‘‘ភគវា ទានិ មេ បដិសរណំ, ន អញ្ញោ’’តិ ចិន្តេត្វា លោហិតេន គឡន្តេន ភគវតោ សន្តិកំ អាគមិ. ‘‘កិមិទំ ភិក្ខូ’’តិ ច វុត្តេ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. អថ នំ ភគវា ‘‘មា ចិន្តយិ ភិក្ខុ, ឯតំ ការណំយេវ តេ និវារយិម្ហា’’តិ វត្វា សមស្សាសេសិ.

ឯកទា បន ភគវា មេឃិយត្ថេរេន សទ្ធិំ បាចីនវំសមិគទាយេ ជន្តុគាមំ អគមាសិ. តត្រាបិ មេឃិយោ ជន្តុគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា នទីតីរេ បាសាទិកំ អម្ពវនំ ទិស្វា ‘‘ភគវា តុម្ហាកំ បត្តចីវរំ គណ្ហថ, អហំ ឯតស្មិំ អម្ពវនេ សមណធម្មំ ករោមី’’តិ វត្វា ភគវតា តិក្ខត្តុំ និវារិយមានោបិ គន្ត្វា អកុសលវិតក្កេហិ អន្វាសត្តោ បច្ចាគន្ត្វា តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. តម្បិ ភគវា ‘‘ឥទមេវ តេ ការណំ សល្លក្ខយិត្វា និវារយិម្ហា’’តិ វត្វា អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ អគមាសិ. តត្ថ គន្ធកុដិបរិវេណេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវេ, ឥទានិម្ហិ មហល្លកោ, ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ‘ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆាមា’តិ វុត្តេ អញ្ញេន គច្ឆន្តិ, ឯកច្ចេ មយ្ហំ បត្តចីវរំ ភូមិយំ និក្ខិបន្តិ, មយ្ហំ និពទ្ធុបដ្ឋាកំ ភិក្ខុំ ជានាថា’’តិ. ភិក្ខូនំ ធម្មសំវេគោ ឧទបាទិ. អថាយស្មា សារិបុត្តោ ឧដ្ឋាយ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, តុម្ហេយេវ បត្ថយមានោ សតសហស្សកប្បាធិកំ អសង្ខ្យេយ្យំ បារមិយោ បូរេសិំ, ននុ មាទិសោ មហាបញ្ញោ ឧបដ្ឋាកោ នាម វដ្ដតិ, អហំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ អាហ. តំ ភគវា ‘‘អលំ, សារិបុត្ត, យស្សំ ទិសាយំ ត្វំ វិហរសិ, អសុញ្ញាយេវ សា ទិសា, តវ ឱវាទោ ពុទ្ធានំ ឱវាទសទិសោ, ន មេ តយា ឧបដ្ឋាកកិច្ចំ អត្ថី’’តិ បដិក្ខិបិ. ឯតេនេវុបាយេន មហាមោគ្គល្លានំ អាទិំ កត្វា អសីតិមហាសាវកា ឧដ្ឋហិំសុ. សព្ពេ ភគវា បដិក្ខិបិ.

អានន្ទត្ថេរោ បន តុណ្ហីយេវ និសីទិ. អថ នំ ភិក្ខូ អាហំសុ ‘‘អាវុសោ, ភិក្ខុសង្ឃោ ឧបដ្ឋាកដ្ឋានំ យាចតិ, ត្វម្បិ យាចាហី’’តិ. យាចិត្វា លទ្ធដ្ឋានំ នាម អាវុសោ កីទិសំ ហោតិ, កិំ មំ សត្ថា ន បស្សតិ, សចេ រោចេស្សតិ, ‘‘អានន្ទោ មំ ឧបដ្ឋាតូ’’តិ វក្ខតីតិ. អថ ភគវា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អានន្ទោ អញ្ញេន ឧស្សាហេតព្ពោ, សយមេវ ជានិត្វា មំ ឧបដ្ឋហិស្សតី’’តិ អាហ. តតោ ភិក្ខូ ‘‘ឧដ្ឋេហិ អាវុសោ អានន្ទ, ឧដ្ឋេហិ, អាវុសោ អានន្ទ, ទសពលំ ឧបដ្ឋាកដ្ឋានំ យាចាហី’’តិ អាហំសុ. ថេរោ ឧដ្ឋហិត្វា ចត្តារោ បដិក្ខេបេ ច ចតស្សោ ច អាយាចនាតិ អដ្ឋ វរេ យាចិ.

ចត្តារោ បដិក្ខេបា នាម ‘‘សចេ មេ, ភន្តេ ភគវា, អត្តនា លទ្ធំ បណីតំ ចីវរំ ន ទស្សតិ, បិណ្ឌបាតំ ន ទស្សតិ, ឯកគន្ធកុដិយំ វសិតុំ ន ទស្សតិ, និមន្តនំ គហេត្វា ន គមិស្សតិ, ឯវាហំ ភគវន្តំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ វត្វា ‘‘កំ បនេត្ថ, អានន្ទ, អាទីនវំ អទ្ទសា’’តិ វុត្តេ អាហ ‘‘សចាហំ, ភន្តេ, ឥមានិ វត្ថូនិ លភិស្សាមិ, ភវិស្សន្តិ វត្តារោ ‘អានន្ទោ ទសពលេន លទ្ធំ បណីតំ ចីវរំ បរិភុញ្ជតិ, បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជតិ, ឯកគន្ធកុដិយំ វសតិ, ឯកនិមន្តនំ គច្ឆតិ, ឯតំ លាភំ លភន្តោ តថាគតំ ឧបដ្ឋាតិ, កោ ឯវំ ឧបដ្ឋហតោ ភារោ’’’តិ. ឥមេ ចត្តារោ បដិក្ខេបេ យាចិ.

ចតស្សោ អាយាចនា នាម ‘‘សចេ, ភន្តេ ភគវា, មយា គហិតំ និមន្តនំ គមិស្សតិ, សចាហំ តិរោរដ្ឋា តិរោជនបទា ភគវន្តំ ទដ្ឋុំ អាគតបរិសំ អាគតក្ខណេ ឯវ ភគវន្តំ ទស្សេតុំ លច្ឆាមិ, យទា មេ កង្ខា ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំយេវ ខណេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិតុំ លច្ឆាមិ, តថា យំ ភគវា មយ្ហំ បរម្មុខំ ធម្មំ ទេសេតិ, តំ អាគន្ត្វា មយ្ហំ កថេស្សតិ, ឯវាហំ ភគវន្តំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ វត្វា ‘‘កំ បនេត្ថ, អានន្ទ, អានិសំសំ បស្សសី’’តិ វុត្តេ អាហ ‘‘ឥធ, ភន្តេ, សទ្ធា កុលបុត្តា ភគវតោ ឱកាសំ អលភន្តា មំ ឯវំ វទន្តិ ‘ស្វេវ, ភន្តេ អានន្ទ, ភគវតា សទ្ធិំ អម្ហាកំ ឃរេ ភិក្ខំ គណ្ហេយ្យាថា’តិ. សចេ ភគវា តត្ថ ន គមិស្សតិ, ឥច្ឆិតក្ខណេយេវ បរិសំ ទស្សេតុំ កង្ខញ្ច វិនោទេតុំ ឱកាសំ ន លច្ឆាមិ, ភវិស្សន្តិ វត្តារោ ‘កិំ អានន្ទោ ទសពលំ ឧបដ្ឋាតិ, ឯត្តកម្បិស្ស អនុគ្គហំ ភគវា ន ករោតី’តិ. ភគវតោ ច បរម្មុខា មំ បុច្ឆិស្សន្តិ ‘អយំ, អាវុសោ អានន្ទ, គាថា ឥទំ សុត្តំ ឥទំ ជាតកំ កត្ថ ទេសិត’ន្តិ. សចាហំ តំ ន សម្បាយិស្សាមិ, ភវិស្សន្តិ វត្តារោ ‘ឯត្តកម្បិ, អាវុសោ, ន ជានាសិ, កស្មា ត្វំ ឆាយា វិយ ភគវន្តំ ន វិជហន្តោ ទីឃរត្តំ ចិរំ វិចរី’តិ. តេនាហំ បរម្មុខា ទេសិតស្សបិ ធម្មស្ស បុន កថនំ ឥច្ឆាមី’’តិ. ឥមា ចតស្សោ អាយាចនា យាចិ. ភគវាបិស្ស អទាសិ. ឯវំ ឥមេ អដ្ឋ វរេ គហេត្វា និពទ្ធុបដ្ឋាកោ អហោសិ.

តស្សេវ ឋានន្តរស្ស អត្ថាយ កប្បសតសហស្សំ បូរិតានំ បារមីនំ ផលំ បាបុណិ, បាបុណិត្វា ច ឧបដ្ឋាកានំ អគ្គោ ហុត្វា ភគវន្តំ ឧបដ្ឋហិ. ថេរោ ហិ ឧបដ្ឋាកដ្ឋានំ លទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ ភគវន្តំ ទុវិធេន ឧទកេន តិវិធេន ទន្តកដ្ឋេន បាទបរិកម្មេន បិដ្ឋិបរិកម្មេន គន្ធកុដិបរិវេណសម្មជ្ជនេនាតិ ឯវមាទីហិ កិច្ចេហិ ឧបដ្ឋហន្តោ ‘‘ឥមាយ នាម វេលាយ សត្ថុ ឥទំ នាម លទ្ធុំ វដ្ដតិ, ឥទំ នាម កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា តំ តំ និប្ផាទេន្តោ មហតិំ ទណ្ឌទីបិកំ គហេត្វា ឯករត្តិំ គន្ធកុដិបរិវេណំ នវ វារេ អនុបរិយាយតិ. ឯវញ្ហិស្ស អហោសិ ‘‘សចេ មេ ថិនមិទ្ធំ ឱក្កមេយ្យ, ភគវតិ បក្កោសន្តេ បដិវចនំ ទាតុំ នាហំ សក្កុណេយ្យ’’ន្តិ. តស្មា សព្ពរត្តិំ ទណ្ឌទីបិកំ ហត្ថេន ន មុញ្ចតិ, ឯវមេតស្ស និពទ្ធុបដ្ឋាកដ្ឋានស្ស អលទ្ធភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘នោ ច ខោ ឧបដ្ឋាកដ្ឋានំ លទ្ធា’’តិ. និពទ្ធុបដ្ឋាកោ នាម នត្ថីតិ និយតុបដ្ឋាកោ នាម នត្ថិ. អនិយតុបដ្ឋាកា បន ភគវតោ បឋមពោធិយំ ពហូ អហេសុំ, តេ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កទាចិ នាគសមាលត្ថេរោ’’តិអាទិ. ញាតិ ច សោ បសត្ថតមគុណយោគតោ សេដ្ឋោ ចាតិ ញាតិសេដ្ឋោ. ឯវរូបេសុ ឋានេសុ អយមេវ បតិរូបោតិ អាបទាសុ អាមិសស្ស អភិសង្ខរិត្វា ទានំ នាម ញាតកេនេវ កាតុំ យុត្តតរន្តិ អធិប្បាយោ.

មារាវដ្ដនាយាតិ មារេន កតចិត្តាវដ្ដនាយ, មារានុភាវេន សញ្ជាតចិត្តសម្មោហេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនេវាហ ‘‘អាវដ្ដេត្វា មោហេត្វា’’តិអាទិ. តិដ្ឋន្តុ…បេ… តម្បិ មារោ អាវដ្ដេយ្យាតិ ផុស្សស្ស ភគវតោ កាលេ កតុបចិតស្ស អកុសលកម្មស្ស តទា លទ្ធោកាសវសេន ឧបដ្ឋិតត្តា. វុត្តញ្ហេតំ អបទានេ –

‘‘ផុស្សស្សាហំ បាវចនេ, សាវកេ បរិភាសយិំ;

យវំ ខាទថ ភុញ្ជថ, មា ច ភុញ្ជថ សាលយោ.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, តេមាសំ ខាទិតំ យវំ;

និមន្តិតោ ព្រាហ្មណេន, វេរញ្ជាយំ វសិំ តទា’’តិ. (អប. ថេរ ១.៣៩.៨៨-៨៩);

បរិយុដ្ឋិតចិត្តោតិ បរិយោនទ្ធចិត្តោ, អភិភូតចិត្តោតិ អត្ថោ. អាវដ្ដិតបរិយោសានេ អាគមិំសូតិ មារេន អាវដ្ដេត្វា គតេ បច្ឆា អាគមិំសុ. អវិសហតាយាតិ អសក្កុណេយ្យតាយ. អភិហដភិក្ខាយាតិ បចិត្វា អភិហរិយមានភិក្ខាយ. និពទ្ធទានស្សាតិ ‘‘ឯត្តកំ កាលំ ភគវតោ ទស្សាមា’’តិ និច្ចភត្តវសេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា ឋបិតទានស្ស. អប្បិតវត្ថស្សាតិ ‘‘ឥទំ ពុទ្ធស្ស ចតុបច្ចយបរិភោគត្ថ’’ន្តិ វិហារំ នេត្វា ទិន្នវត្ថុនោ. ន វិសហតីតិ ន សក្កោតិ. អភិហដភិក្ខាសង្ខេបេនាតិ អភិហដភិក្ខានីហារេន. ព្យាមប្បភាយាតិ សមន្តតោ ព្យាមមត្តាយ បភាយ. ឯត្ថ ច អនុព្យញ្ជនានំ ព្យាមប្បភាយ ច និប្បភាករណំ អន្តរាយោតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘ចន្ទិមសូរិយទេវព្រហ្មានម្បិ ហី’’តិអាទិ. អនុព្យញ្ជនានំ ព្យាមប្បភាយ ឯកាពទ្ធត្តា វុត្តំ ‘‘អនុព្យញ្ជនព្យាមប្បភាប្បទេសំ បត្វា’’តិ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស អន្តរាយោ នាម ញេយ្យធម្មេសុ អាវរណំ.

អស្សោសិ ខោ ភគវា ឧទុក្ខលសទ្ទន្តិ កិំ សយមេវ ឧប្បន្នំ ឧទុក្ខលសទ្ទំ អស្សោសីតិ ចេតិ អាហ ‘‘បត្ថបត្ថបុលកំ កោដ្ដេន្តាន’’ន្តិអាទិ. អត្ថសញ្ហិតន្តិ បយោជនសាធកំ. អនត្ថសញ្ហិតេតិ អនត្ថនិស្សិតេ វចនេ. ឃាតាបេក្ខំ ភុម្មវចនំ. យស្មិញ្ច យេន ឃាតោ និប្ផាទីយតិ, តស្សេវ តេន ឃាតោ កតោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘មគ្គេនេវ តាទិសស្ស វចនស្ស ឃាតោ សមុច្ឆេទោតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. សាមិអត្ថេ វា ភុម្មវចនន្តិ មញ្ញមានោ ឯវមាហាតិ ទដ្ឋព្ពំ. វចនស្ស ច សមុគ្ឃាតោ តម្មូលកិលេសានំ សមុគ្ឃាតេនាតិ វេទិតព្ពំ.

អាករោតិ អត្តនោ អនុរូបតាយ សមរិយាទំ សបរិច្ឆេទំ ផលំ និប្ផត្តេតីតិ អាការោ ការណន្តិ អាហ ‘‘អាការេហីតិ ការណេហី’’តិ. អដ្ឋុប្បត្តិយុត្តន្តិ បច្ចុប្បន្នវត្ថុំ និស្សាយ បវត្តំ. តាយ បុច្ឆាយ វីតិក្កមំ បាកដំ កត្វាតិ ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខូ’’តិអាទិបុច្ឆាយ តេន ភិក្ខុនា កតវីតិក្កមំ បកាសេត្វា, វីតិក្កមប្បកាសនញ្ច កិមត្ថមិទំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតីតិ អនុជាននត្ថំ.

នត្ថិ កិញ្ចិ វត្តព្ពន្តិ បុព្ពេ វុត្តនយត្តា ន កិញ្ចិ ឯត្ថ អបុព្ពំ វត្តព្ពមត្ថីតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘បុព្ពេ វុត្តមេវ ហី’’តិអាទិ. សាធុ សាធូតិ ឥទំ បសំសាយំ អាមេឌិតវចនន្តិ អាហ ‘‘អាយស្មន្តំ អានន្ទំ សម្បហំសេន្តោ’’តិ. ទ្វីសុ អាការេសូតិ ធម្មទេសនសិក្ខាបទបញ្ញត្តិសង្ខាតេសុ ទ្វីសុ ការណេសុ. ឯកំ គហេត្វាតិ ធម្មំ វា ទេសេស្សាមាតិ ឯវំ វុត្តការណំ គហេត្វា. ឯវំទុព្ភិក្ខេតិ ឯវំ ទុក្ខេន លភិតព្ពា ភិក្ខា ឯត្ថាតិ ឯវំទុព្ភិក្ខេ កាលេ, ទេសេ វា. ទុល្លភបិណ្ឌេតិ ឯតស្សេវ អត្ថទីបនំ. ភាជនាទិបរិហរណវសេន ពហុភណ្ឌិកតាយ អភាវតោ វុត្តំ ‘‘ឥមាយ សល្លហុកវុត្តិតាយា’’តិ. ឯត្តកមេវ អលំ យាបេតុន្តិ ឧត្តរិ បត្ថនាភាវតោ បន ‘‘ឥមិនា ច សល្លេខេនា’’តិ វុត្តំ. ទុព្ភិក្ខំ វិជិតន្តិ ឯត្ថ ហិ ភិក្ខានំ អភាវោ ទុព្ភិក្ខំ ‘‘និម្មក្ខិក’’ន្តិអាទីសុ វិយ. ភិក្ខាភាវោយេវ ហិ តំនិមិត្តចិត្តវិឃាតានំ អភាវតោ ភិក្ខូហិ វិជិតោ វសេ វត្តិតោ. លោភោ វិជិតោតិ អាមិសហេតុ រត្តិច្ឆេទវស្សច្ឆេទសមុដ្ឋាបកោ លោលុប្បាទោបិ តេសំ នាហោសីតិ អាមិសលោលតាសង្ខាតោ លោភោ វិជិតោ. ឥច្ឆាចារោ វិជិតោតិ ‘‘អាមិសហេតុ អញ្ញមញ្ញស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មប្បកាសនវសេន គុណវណិជ្ជំ កត្វា ជីវិកំ កប្បេស្សាមា’’តិ ឯវំ បវត្តឥច្ឆាចារស្ស អភាវតោ យថាវុត្តោ ឥច្ឆាចារោ វិជិតោ. ចិត្តុប្បាទមត្តស្សបិ អនុប្បន្នភាវំ សន្ធាយ ‘‘ចិន្តា វា’’តិ វុត្តំ. បុនប្បុនានុសោចនវសេន បន ចិត្តបីឡាបិ នាហោសីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘វិឃាតោ វា’’តិ វុត្តំ.

រត្តិច្ឆេទោ វាតិ សត្តាហករណីយវសេន គន្ត្វា ពហិ អរុណុដ្ឋាបនវសេន រត្តិច្ឆេទោ វា ន កតោ សត្តាហកិច្ចវសេនបិ កត្ថចិ អគតត្តា. សត្តាហកិច្ចវសេន វិប្បវាសញ្ហិ សន្ធាយ រត្តិច្ឆេទោតិ អដ្ឋកថាវោហារោ, តតោយេវ ច វស្សូបនាយិកក្ខន្ធកវណ្ណនាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៩៩) ‘‘អយំ បនេត្ថ បាឡិមុត្តករត្តិច្ឆេទវិនិច្ឆយោ’’តិ វត្វា ‘‘ធម្មស្សវនត្ថាយ អនិមន្តិតេន គន្តុំ ន វដ្ដតី’’តិអាទិនា សត្តាហករណីយមេវ វិភត្តំ. មហាអដ្ឋកថាយម្បិ វុត្តំ ‘‘សត្តាហកិច្ចេន គន្ត្វា ឯកភិក្ខុនាបិ រត្តិច្ឆេទោ វា ន កតោ’’តិ. ឯវញ្ច កត្វា រត្តិច្ឆេទោ នាម សត្តាហករណីយវសេន ហោតិ, ន អញ្ញថាតិ រត្តិច្ឆេទលក្ខណញ្ច កថិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ច បច្ចយវេកល្លសង្ខាតេ វស្សច្ឆេទការណេ សតិ រត្តិច្ឆេទស្សបិ វុត្តត្តា យត្ថ វស្សច្ឆេទការណំ លព្ភតិ, តត្ថ សត្តាហកិច្ចេន គន្តុម្បិ វដ្ដតីតិ សិទ្ធន្តិ ចូឡគណ្ឋិបទេ មជ្ឈិមគណ្ឋិបទេ ច វុត្តំ, តំ សុវុត្តំ វស្សូបនាយិកក្ខន្ធកេ វស្សច្ឆេទាធិការេ –

‘‘តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរស្មិំ អាវាសេ វស្សូបគតានំ ភិក្ខូនំ គាមោ ចោរេហិ វុដ្ឋាសិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, យេន គាមោ តេន គន្តុ’’ន្តិ (មហាវ. ២០១) –

ឯត្ថ ‘‘សចេ គាមោ អវិទូរគតោ ហោតិ, តត្ថ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា វិហារមេវ អាគន្ត្វា វសិតព្ពំ. សចេ ទូរគតោ, សត្តាហវារេន អរុណោ ឧដ្ឋាបេតព្ពោ. ន សក្កា ចេ ហោតិ, តត្ថេវ សភាគដ្ឋានេ វសិតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ២០១) ឥមិនា អដ្ឋកថាវចនេនបិ សំសន្ទនតោ. តថា ហិ គាមេ វុដ្ឋិតេ ភិក្ខាយ អភាវតោ វស្សច្ឆេទេបិ អនាបត្តិំ វទន្តេន ភគវតា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, យេន គាមោ តេន គន្តុ’’ន្តិ (មហាវ. ២០១) វុត្តត្តា ភិក្ខាយ អភាវោ វស្សច្ឆេទការណំ. តត្ថ ‘‘សចេ ទូរគតោ, សត្តាហវារេន អរុណោ ឧដ្ឋាបេតព្ពោ’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ២០១) ឥទំ អដ្ឋកថាវចនំ វស្សច្ឆេទការណេ សតិ សត្តាហកិច្ចេន គន្តុម្បិ វដ្ដតីតិ ឥមមត្ថំ សាធេតិ.

យំ បន វុត្តំ កេនចិ –

‘‘រត្តិច្ឆេទោតិ សត្តាហកិច្ចំ សន្ធាយ វុត្តោ, សត្តាហករណីយេន គន្ត្វា រត្តិច្ឆេទោ វា វស្សច្ឆេទោ វា ឯកភិក្ខុនាបិ ន កតោតិ វុត្តំ កិរ មហាអដ្ឋកថាយំ, តស្មា វស្សច្ឆេទស្ស ការណេ សតិ សត្តាហកិច្ចំ កាតុំ វដ្ដតីតិ ឯកេ. វិនយធរា បន ន ឥច្ឆន្តិ, តស្មា អដ្ឋកថាធិប្បាយោ វីមំសិតព្ពោ’’តិ.

តំ បន សយំ សម្មូឡ្ហស្ស បរេសំ មោហុប្បាទនមត្តំ. ន ហិ វិនយធរានំ អនិច្ឆាយ ការណំ ទិស្សតិ អដ្ឋកថាយ វិរុជ្ឈនតោ យុត្តិអភាវតោ ច. យញ្ហិ ការណំ វស្សច្ឆេទេបិ អនាបត្តិំ សាធេតិ, តស្មិំ សតិ វិនា វស្សច្ឆេទំ សត្តាហកិច្ចេន គន្តុំ ន វដ្ដតីតិ កា នាម យុត្តិ. ‘‘បច្ឆិមិកាយ តត្ថ វស្សំ ឧបគច្ឆាមា’’តិ ឥទំ តេសំ ភិក្ខូនំ អនុរូបបរិវិតក្កនបអទីបនំ, ន បន វិសេសត្ថបរិទីបនំ. តថា ហិ ទុព្ភិក្ខតាយ វស្សច្ឆេទករណសព្ភាវតោ បុរិមិកាយ តាវ វស្សច្ឆេទេបិ អនាបត្តិ. បច្ឆិមិកាយំ អនុបគន្តុកាមតាយ គមនេបិ នត្ថិ ទោសោ បច្ឆិមិកាយ វស្សូបនាយិកទិវសស្ស អសម្បត្តភាវតោ.

ន កិស្មិញ្ចិ មញ្ញន្តីតិ កិស្មិញ្ចិ គុណេ សម្ភាវនវសេន ន មញ្ញន្តិ. បកាសេត្វាតិ បដិលទ្ធជ្ឈានាទិគុណវសេន បកាសេត្វា. ‘‘បច្ឆា សីលំ អធិដ្ឋហេយ្យាមា’’តិ វុត្តនយេន កុច្ឆិបដិជគ្គនេ សតិ តថាបវត្តឥច្ឆាចារស្ស អបរិសុទ្ធភាវតោ អាជីវសុទ្ធិយា ច អភាវតោ បុន វាយមិត្វា សំវរេ បតិដ្ឋាតព្ពន្តិ អាហ ‘‘បច្ឆា សីលំ អធិដ្ឋហេយ្យាមា’’តិ.

កិំ ឥទន្តិ គរហណវសេន វុត្តំ. សាលិតណ្ឌុលេហិ សម្បាទិតំ មំសេន ឧបសិត្តំ ឱទនំ សាលិមំសោទនំ. អតិមញ្ញិស្សតីតិ អវញ្ញាតករណវសេន អតិក្កមិត្វា មញ្ញិស្សតិ, លាមកំ និហីនំ កត្វា មញ្ញិស្សតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឱញ្ញាតំ អវញ្ញាតំ ករិស្សតី’’តិ. ហេដ្ឋា កត្វា និហីនំ កត្វា ញាតំ ឱញ្ញាតំ. អវញ្ញាតន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. ស្វាយន្តិ សោ អយំ ជនបទោ. ឥមាយ បដិបត្តិយាតិ វេរញ្ជាយំ បូរិតាយ សុទុក្ករាយ បដិបត្តិយា. តុម្ហេ និស្សាយាតិ តុម្ហាកំ ឥមំ អប្បិច្ឆបដិបទំ និស្សាយ. សព្រហ្មចារីសង្ខាតាតិ ឆព្ពគ្គិយាទយោ វុត្តា. តុម្ហាកំ អន្តរេ និសីទិត្វាតិ តុម្ហាកំ មជ្ឈេ និសីទិត្វា, តុម្ហេហិ សទ្ធិំ និសីទិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឱមានន្តិ អតិមានំ. អតិមានោយេវ ហេត្ថ និហីនតាយ ‘‘ឱមាន’’ន្តិ វុត្តោ, ន បន ហីឡេត្វា មញ្ញនំ. តុម្ហេហិ, អានន្ទ, សប្បុរិសេហិ វិជិតំ សាលិមំសោទនំ បច្ឆិមា ជនតា អតិមញ្ញិស្សតីតិ ឯវមេត្ថ បាឡិំ យោជេត្វា អត្ថំ វណ្ណយន្តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ លទ្ធំ, តេនេវ តុស្សិត្វា សាលិមំសោទនបត្ថនាយ ឆិន្នត្តា ច តុម្ហេហិ វិជិតំ អភិភូតំ សាលិមំសោទនំ បច្ឆិមា ជនតា តត្ថ បត្ថនំ ឆិន្ទិតុំ អសមត្ថតាយ អតិមញ្ញិស្សតីតិ.

ទុព្ភិក្ខកថា និដ្ឋិតា.