បឋមជ្ឈានកថា

ឥទានិ ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិអាទិនយប្បវត្តាយ បាឡិយា ឈានវិភង្គេ (វិភ. ៥០៨) វុត្តម្បិ អត្ថំ អដ្ឋកថានយេនេវ សំវណ្ណេតុកាមោ វិភង្គបាឡិយំ វុត្តនយេន អវចនេ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘កិញ្ចាបិ តត្ថ កតមេ កាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បត្ថនាការេន បវត្តោ ទុព្ពលោ លោភោ ឆន្ទនដ្ឋេន ឆន្ទោ, តតោ ពលវា រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ, តតោបិ ពលវតរោ ពហលរាគោ ឆន្ទរាគោ. និមិត្តានុព្យញ្ជនានិ សង្កប្បេតិ ឯតេនាតិ សង្កប្បោ, តថាបវត្តោ លោភោ. តត្ថ និមិត្តសង្កប្បនា នាម អវយវេ សមោធានេត្វា ‘‘ឥត្ថី បុរិសោ’’តិអាទិនា ឯកជ្ឈំ កត្វា ឧបរូបរិ កិលេសុប្បត្តិយា និមិត្តស្ស កប្បនា. អនុព្យញ្ជនសង្កប្បនា បន ‘‘ហត្ថា សោភនា, បាទា សោភនា’’តិ ឯវំ អនុព្យញ្ជនវសេន វិភជិត្វា កប្បនាតិ. កិលេសានញ្ហិ អនុ អនុ ព្យញ្ជនតោ បរិព្យញ្ជនតោ បរិព្យត្តិវសេន ឧប្បត្តិយា បច្ចយភាវតោ អនុព្យញ្ជនំ ហត្ថបាទាទិអវយវា វុច្ចន្តិ. តតោ ពលវា រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ, សង្កប្បវសេនេវ បវត្តោ តតោបិ ពលវតរោ សង្កប្បរាគោ. ស្វាយំ បភេទោ ឯកស្សេវ លោភស្ស បវត្តិអាការវសេន អវត្ថាភេទវសេន ច វេទិតព្ពោ យថា ‘‘វច្ឆោ ទម្មោ ពលីពទ្ទោ’’តិ. កាមាតិ កិលេសកាមា, កាមេន្តីតិ កាមា, កាមេន្តិ ឯតេហីតិ វា.

សេយ្យថិទន្តិ ឥមស្ស តំ កតមំ, តំ កថន្តិ វា អត្ថោ. វិវិច្ចិត្វាតិ វិសុំ ហុត្វា. តេនាហ ‘‘វិនា ហុត្វា អបសក្កិត្វា’’តិ, បជហនវសេន អបក្កមិត្វាតិ អត្ថោ. វិវិច្ចេវ កាមេហីតិ ឯត្ថ វិវិច្ចាតិ ឥមិនា វិវេចនំ ឈានក្ខណេ កាមានំ អភាវមត្តំ វុត្តំ. វិវិច្ចេវាតិ បន ឥមិនា ឯកំសតោ កាមានំ វិវេចេតព្ពតាទីបនេន តប្បដិបក្ខតា ឈានស្ស កាមវិវេកប្បហានស្ស ច ឈានាធិគមូបាយតា ទស្សិតា ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘បឋមជ្ឈាន’’ន្តិអាទិំ វត្វា តមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អន្ធការេ សតិ បទីបោ វិយាតិ ឯតេន យថា បទីបាភាវេន រត្តិយំ អន្ធការាភិភវោ, ឯវំ ឈានាភាវេន ចិត្តសន្តតិយំ កាមាភិភវោតិ ទស្សេតិ.

ឯតន្តិ បុព្ពបទេយេវ អវធារណវចនំ, ន ខោ បន ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘កាមេហិ ឯវា’’តិ អវធារណស្ស អកតត្តា. តន្និស្សរណតោតិ និស្សរន្តិ និគ្គច្ឆន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វាតិ និស្សរណំ. កេ និគ្គច្ឆន្តិ? កាមា. តេសំ កាមានំ និស្សរណំ បហានំ តន្និស្សរណំ, តតោ កាមនិស្សរណតោតិ អត្ថោ. កថំ បន សមានេ វិក្ខម្ភនេ កាមានមេវេតំ និស្សរណំ, ន ព្យាបាទាទីនន្តិ ចោទនំ យុត្តិតោ អាគមតោ ច សាធេតុំ ‘‘កាមធាតូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កាមធាតុសមតិក្កមនតោតិ សកលស្សបិ កាមភវស្ស សមតិក្កមបដិបទាភាវតោ. តេន ឥមស្ស ឈានស្ស កាមបរិញ្ញាភាវមាហ. កាមរាគបដិបក្ខតោតិ ‘‘ឆន្ទោ កាមោ’’តិអាទិនា (មហានិ. ១) វុត្តវិភាគស្ស កិលេសកាមស្ស បច្ចត្ថិកភាវតោ. តេន យថា មេត្តា ព្យាបាទស្ស, ករុណា វិហិំសាយ, ឯវមិទំ ឈានំ កាមរាគស្ស ឧជុវិបច្ចនីកភូតន្តិ ទស្សេតិ. វិបាកេន ចេត្ថ កាមធាតុសមតិក្កមោ អត្តនោ បវត្តិក្ខណេ កាមរាគបដិបក្ខតា ច វេទិតព្ពា. ឯវមត្តនោ បវត្តិយា វិបាកប្បវត្តិយា ច កាមរាគតោ កាមធាតុតោ ច វិនិវត្តសភាវត្តា ឥទំ ឈានំ វិសេសតោ កាមានមេវ និស្សរណំ, ស្វាយមត្ថោ បាឋាគតោ ឯវាតិ អាហ ‘‘យថាហា’’តិអាទិ. នេក្ខម្មន្តិ បឋមជ្ឈានំ.

កាមញ្ចេត្ថ តមត្ថំ ទីបេតុំ បុរិមបទេយេវ អវធារណំ គហិតំ, ឧត្តរបទេបិ បន តំ គហេតព្ពមេវ តថា អត្ថសម្ភវតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឧត្តរបទេបី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥតោតិ កាមច្ឆន្ទតោ. ឯស ទដ្ឋព្ពោតិ ឯស និយមោ ទដ្ឋព្ពោ. សាធារណវចនេនាតិ សព្ពវិវេកសាធារណវចនេន. តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិនិស្សរណវិវេកា តទង្គវិវេកាទយោ. កាយចិត្តឧបធិវិវេកា កាយវិវេកាទយោ. តយោ ឯវ ឥធ ទដ្ឋព្ពាតិ តយោ ឯវ ឥធ ឈានកថាយំ ទដ្ឋព្ពា សមុច្ឆេទវិវេកាទីនំ អសម្ភវតោ. និទ្ទេសេតិ មហានិទ្ទេសេ (មហានិ. ១). តត្ថ ហិ ‘‘ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា វត្ថុកាមា កិលេសកាមា ចា’’តិ ឧទ្ទិសិត្វា តត្ថ ‘‘កតមេ វត្ថុកាមា មនាបិយា រូបា…បេ… មនាបិយា ផោដ្ឋព្ពា’’តិអាទិនា វត្ថុកាមា និទ្ទិដ្ឋា. តេ បន កាមីយន្តីតិ កាមាតិ វេទិតព្ពា. តត្ថេវាតិ និទ្ទេសេយេវ. វិភង្គេតិ ឈានវិភង្គេ. ឯវញ្ហិ សតីតិ ឯវំ ឧភយេសម្បិ កាមានំ សង្គហេ សតិ. វត្ថុកាមេហិបីតិ វត្ថុកាមេហិ វិវិច្ចេវាតិបិ អត្ថោ យុជ្ជតីតិ ឯវំ យុជ្ជមានត្ថន្តរសមុច្ចយត្ថោ បិ-សទ្ទោ, ន កិលេសកាមសមុច្ចយត្ថោ. កស្មា? ឥមស្មិំ អត្ថេ កិលេសកាមេហិ វិវេកស្ស ទុតិយបទេន វុត្តត្តា. តេនាតិ វត្ថុកាមវិវេកេន. កាយវិវេកោ វុត្តោ ហោតីតិ បុត្តទារាទិបរិគ្គហវិវេកទីបនតោ កាយវិវេកោ វុត្តោ ហោតិ.

បុរិមេនាតិ កាយវិវេកេន. ឯត្ថាតិ ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហី’’តិ ឯតស្មិំ បទទ្វយេ. ឥតោ វា និទ្ធារិតេ វិវេកទ្វយេ, អកុសលសទ្ទេន យទិ កិលេសកាមា, សព្ពាកុសលាបិ វា គហិតា, សព្ពថា កិលេសកាមេហិ វិវេកោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘ទុតិយេន កិលេសកាមេហិ វិវេកវចនតោ’’តិ. ទុតិយេនាតិ ច ចិត្តវិវេកេនាតិ អត្ថោ. ឯតេសន្តិ យថាវុត្តានំ ទ្វិន្នំ បទានំ. និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ. តណ្ហាទិសំកិលេសានំ វត្ថុនោ បហានំ សំកិលេសវត្ថុប្បហានំ. លោលភាវោ នាម តត្ថ តត្ថ រូបាទីសុ តណ្ហុប្បាទោ, តស្ស ហេតូ វត្ថុកាមា ឯវ វេទិតព្ពា. ពាលភាវស្ស ហេតុបរិច្ចាគោតិ សម្ពន្ធោ. ពាលភាវោ នាម អវិជ្ជា, ទុចិន្តិតចិន្តិតាទិ វា, តស្ស អយោនិសោមនសិការោ, សព្ពេបិ វា អកុសលា ធម្មា ហេតូ. កាមគុណាធិគមហេតុ បាណាតិបាតាទិអសុទ្ធប្បយោគោ ហោតីតិ តព្ពិវេកេន បយោគសុទ្ធិ វិភាវិតា. តណ្ហាសំកិលេសសោធនេន វិវដ្ដូបនិស្សយសំវឌ្ឍនេន ច អជ្ឈាសយវិសោធនំ អាសយបោសនំ. អាសយបោសនន្តិ ច ឈានភាវនាយ បច្ចយភូតា បុព្ពយោគាទិវសេន សិទ្ធា អជ្ឈាសយសម្បទា, សា បន តណ្ហុបតាបវិគមេន ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘តណ្ហាសំកិលេសវិសោធនេនា’’តិ. កាមេសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ.

អនេកភេទោតិ កាមាសវកាមរាគសំយោជនាទិវសេន រូបតណ្ហាទិវសេន ច អនេកប្បភេទោ. កាមច្ឆន្ទោយេវាតិ កាមសភាវោយេវ ឆន្ទោ, ន កត្តុកម្យតាឆន្ទោ នបិ កុសលច្ឆន្ទោតិ អធិប្បាយោ. អកុសលបរិយាបន្នោបីតិ ‘‘វិវិច្ច អកុសលេហី’’តិ ឯត្ថ វុត្តអកុសលេសុ អន្តោគធោបិ. ឈានបដិបក្ខតោតិ ឈានស្ស បដិបក្ខភាវតោ តំហេតុ តំនិមិត្តំ វិសុំ វុត្តោ, អកុសលភាវសាមញ្ញេន អគ្គហេត្វា វិសុំ សរូបេន គហិតោ. យទិ កិលេសកាមោវ បុរិមបទេ វុត្តោ, តំ កថំ ពហុវចនន្តិ អាហ ‘‘អនេកភេទតោ’’តិអាទិ. អញ្ញេសម្បីតិ ទិដ្ឋិមានអហិរិកានោត្តប្បាទីនំ តំសហិតផស្សាទីនញ្ច. ឧបរិឈានង្គបច្ចនីកបដិបក្ខភាវទស្សនតោតិ ‘‘សវិតក្កំ សវិចារ’’ន្តិអាទិនា ឧបរិ វុច្ចមានានិ ឈានង្គានិ ឧបរិឈានង្គានិ, តេសំ អត្តនោ បច្ចនីកានំ បដិបក្ខភាវទស្សនតោ តប្បច្ចនីកនីវរណវចនំ. ‘‘ឧបរិឈានង្គានំ បច្ចនីកបដិបក្ខភាវទស្សនតោ’’តិបិ បាឋោ. តត្ថ បច្ចនីកបដិបក្ខភាវទស្សនតោតិ ឧបរិ វុច្ចមានឈានង្គានំ ឧជុវិបច្ចនីកវសេន បដិបក្ខភាវទស្សនតោតិ អត្ថំ វទន្តិ. ឈានង្គបច្ចនីកានីតិ ឈានង្គានំ បវត្តិនិវារណតោ ឈានង្គបច្ចនីកានិ. វិទ្ធំសកានីតិ វិឃាតកានិ. សមាធិ កាមច្ឆន្ទស្ស បដិបក្ខោតិ រាគបណិធិយា ឧជុវិបច្ចនីកភាវតោ នានារម្មណេហិ បលោភិតស្ស បរិព្ភមន្តស្ស ចិត្តស្ស សមាធានតោ កាមច្ឆន្ទស្ស សមាធិ បដិបក្ខោ. បីតិ ព្យាបាទស្សាតិ បាមោជ្ជេន សមានយោគក្ខេមត្តា ព្យាបាទស្ស បីតិ បដិបក្ខា. វិតក្កោ ថិនមិទ្ធស្សាតិ យោនិសោ សង្កប្បនវសេន សវិប្ផារប្បវត្តិតោ វិតក្កោ ថិនមិទ្ធស្ស បដិបក្ខោ. សុខំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្សាតិ សុខំ វូបសន្តសីតលសភាវត្តា អវូបសមានុតាបសភាវស្ស ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស បដិបក្ខំ. វិចារោ វិចិកិច្ឆាយាតិ វិចារោ អារម្មណេ អនុមជ្ជនវសេន បញ្ញាបតិរូបសភាវត្តា វិចិកិច្ឆាយ បដិបក្ខោ. មហាកច្ចានត្ថេរេន ទេសិតា បិដកានំ សំវណ្ណនា បេដកំ, តស្មិំ បេដកេ.

បញ្ចកាមគុណភេទវិសយស្សាតិ រូបាទិបញ្ចកាមគុណវិសេសវិសយស្ស. អាឃាតវត្ថុភេទាទិវិសយានន្តិ ព្យាបាទវិវេកវចនេន ‘‘អនត្ថំ មេ អចរី’’តិអាទិអាឃាតវត្ថុភេទវិសយស្ស ទោសស្ស, មោហាធិកេហិ ថិនមិទ្ធាទីហិ វិវេកវចនេន បដិច្ឆាទនវសេន ទុក្ខាទិបុព្ពន្តាទិភេទវិសយស្ស មោហស្ស វិក្ខម្ភនវិវេកោ វុត្តោ. កាមរាគព្យាបាទតទេកដ្ឋថិនមិទ្ធាទិវិក្ខម្ភកញ្ចេតំ សព្ពាកុសលបដិបក្ខសភាវត្តា សព្ពកុសលានំ, តេន សភាវេន សព្ពាកុសលប្បហាយកំ ហោន្តម្បិ កាមរាគាទិវិក្ខម្ភនសភាវមេវ ហោតិ តំសភាវត្តាតិ អវិសេសេត្វា នីវរណាកុសលមូលាទីនំ វិក្ខម្ភនវិវេកោ វុត្តោ ហោតីតិ អាហ.

យថាបច្ចយំ បវត្តមានានំ សភាវធម្មានំ នត្ថិ កាចិ វសវត្តិតាតិ វសវត្តិភាវនិវារណត្ថំ ‘‘វិតក្កនំ វិតក្កោ’’តិ វុត្តំ. វិតក្កនន្តិ ហិ វិតក្កនកិរិយា, សា ច វិតក្កស្ស អត្តនោ បច្ចយេហិ បវត្តិមត្តមេវាតិ ភាវនិទ្ទេសោ វសវត្តិភាវនិវារណាយ ហោតិ. តយិទំ វិតក្កនំ ‘‘ឦទិសមិទ’’ន្តិ អារម្មណបរិកប្បនន្តិ អាហ ‘‘ឩហនន្តិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. យស្មា ចិត្តំ វិតក្កពលេន អារម្មណំ អភិនិរុឡ្ហំ វិយ ហោតិ, តស្មា សោ អារម្មណាភិនិរោបនលក្ខណោ វុត្តោ. យថា ហិ កោចិ រាជវល្លភំ ញាតិំ វា មិត្តំ វា និស្សាយ រាជគេហំ អារោហតិ អនុបវិសតិ, ឯវំ វិតក្កំ និស្សាយ ចិត្តំ អារម្មណំ អារោហតិ. យទិ ឯវំ កថំ អវិតក្កំ ចិត្តំ អារម្មណំ អារោហតីតិ? វិតក្កពលេនេវ. យថា ហិ សោ បុរិសោ បរិចយេន តេន វិនាបិ និរាសង្កោ រាជគេហំ បវិសតិ, ឯវំ បរិចយេន វិតក្កេន វិនាបិ អវិតក្កំ ចិត្តំ អារម្មណំ អារោហតិ. បរិចយេនាតិ ច សន្តានេ បវត្តវិតក្កភាវនាសង្ខាតេន បរិចយេន. វិតក្កស្ស ហិ សន្តានេ អភិណ្ហំ បវត្តស្ស វសេន ចិត្តស្ស អារម្មណាភិរុហនំ ចិរបរិចិតំ, តេន តំ កទាចិ វិតក្កេន វិនាបិ តត្ថ បវត្តតេវ. យថា តំ ញាណសហិតំ ហុត្វា សម្មសនវសេន ចិរបរិចិតំ កទាចិ ញាណរហិតម្បិ សម្មសនវសេន បវត្តតិ, យថា វា កិលេសសហិតំ ហុត្វា បវត្តំ សព្ពសោ កិលេសរហិតម្បិ បរិចយេន កិលេសវាសនាវសេន បវត្តតិ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.

អាហននបរិយាហននរសោតិ អាទិតោ, អភិមុខំ វា ហននំ អាហននំ. បរិតោ, បរិវត្តិត្វា វា អាហននំ បរិយាហននំ. ‘‘រូបំ រូបំ, បថវី បថវី’’តិ អាកោដេន្តស្ស វិយ បវត្តិ អាហននំ បរិយាហននន្តិ ច វេទិតព្ពំ. យស្មិញ្ហិ អារម្មណេ ចិត្តំ អភិនិរោបេតិ, តំ តស្ស គហណយោគ្យំ ករោន្តោ វិតក្កោ អាកោដេន្តោ វិយ ហោតិ. យទិ ឯវំ នាគសេនត្ថេរេន ‘‘អាកោដនលក្ខណោ វិតក្កោ. យថា, មហារាជ, ភេរី អាកោដិតា អថ បច្ឆា អនុរវតិ អនុសទ្ទាយតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យថា អាកោដនា, ឯវំ វិតក្កោ ទដ្ឋព្ពោ. អថ បច្ឆា អនុរវនា អនុសទ្ទនា, ឯវំ វិចារោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ អាកោដនលក្ខណតា វិតក្កស្ស កស្មា វុត្តា? នាយំ វិរោធោ. ថេរេន ហិ កិច្ចសន្និស្សិតំ កត្វា លក្ខណំ វុត្តំ. ធម្មានញ្ហិ សភាវវិនិមុត្តា កាចិ កិរិយា នាម នត្ថិ តថា គហេតព្ពាការោ ច. ពោធនេយ្យជនានុរោធេន បន បរមត្ថតោ ឯកីភាវោបិ សភាវធម្មោ បរិយាយវចនេហិ វិយ សមារោបិតរូបេហិ ពហូហិ បការេហិ បកាសីយតិ. ឯវញ្ហិ សោ សុដ្ឋុ បកាសិតោ ហោតិ. អានយនបច្ចុបដ្ឋានោតិ ឯត្ថ អានយនំ ចិត្តេ អារម្មណស្ស ឧបនយនំ, អាកឌ្ឍនំ វា.

អនុសញ្ចរណំ អនុបរិព្ភមនំ. ស្វាយំ វិសេសោ សន្តានម្ហិ លព្ភមានោ ឯវ សន្តានេ បាកដោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អនុមជ្ជនន្តិ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អនុមសនំ, បរិមជ្ជនន្តិ អត្ថោ. តថា ហិ ‘‘វិចារោ បរិមជ្ជនហត្ថោ វិយ សញ្ចរណហត្ថោ វិយា’’តិ ច វុត្តោ. តត្ថាតិ អារម្មណេ. សហជាតានំ អនុយោជនំ អារម្មណេ អនុវិចរណសង្ខាតអនុមជ្ជនវសេនេវ វេទិតព្ពំ. អនុប្បពន្ធនំ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អវិច្ឆិន្នស្ស វិយ បវត្តិ. តថា ហិ សោ ‘‘អនុប្បពន្ធនតា’’តិ និទ្ទិដ្ឋោ. តេនេវ ច ‘‘ឃណ្ដានុរវោ វិយ, បរិព្ភមនំ វិយា’’តិ ច វុត្តោ. កត្ថចីតិ បឋមជ្ឈានេ បរិត្តចិត្តុប្បាទេសុ ច. ឱឡារិកដ្ឋេនាតិ វិចារតោ ឱឡារិកដ្ឋេន. យថា ឃណ្ដាភិឃាតសទ្ទោ បឋមាភិនិបាតោ ហោតិ, ឯវំ អារម្មណាភិមុខនិរោបនដ្ឋេន វិតក្កោ ចេតសោ បឋមាភិនិបាតោ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឃណ្ដាភិឃាតសទ្ទោ វិយា’’តិអាទិ. វិប្ផារវាតិ ឯត្ថ វិប្ផារោ នាម វិតក្កស្ស ថិនមិទ្ធបដិបក្ខោ អារម្មណេ អនោលីនតា អសង្កោចោ, សោ បន អភិនិរោបនភាវេន ចលនំ វិយ ហោតីតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘បរិប្ផន្ទនភាវោ ចិត្តស្សា’’តិ. បរិព្ភមនំ វិយាតិ ឯត្ថ បរិស្សយាភាវវីមំសនត្ថំ បរិព្ភមនន្តិ វេទិតព្ពំ. ទុកនិបាតដ្ឋកថាយំ បន –

‘‘អាកាសេ គច្ឆតោ មហាសកុណស្ស ឧភោហិ បក្ខេហិ វាតំ គហេត្វា បក្ខេ សន្និសីទាបេត្វា គមនំ វិយ អារម្មណេ ចេតសោ អភិនិរោបនភាវេន បវត្តោ វិតក្កោ, វាតគ្គហណត្ថំ បក្ខេ ផន្ទាបយមានស្ស គមនំ វិយ អនុមជ្ជនភាវេន បវត្តោ វិចារោ’’តិ –

វុត្តំ, តំ អនុប្បពន្ធនេន បវត្តិយំ យុជ្ជតិ. តថា ហិ ឧបចារេ វា អប្បនាយំ វា សន្តានេន បវត្តិយំ វិតក្កោ និច្ចលោ ហុត្វា អារម្មណំ អនុបវិសិត្វា វិយ បវត្តតិ, ន បឋមាភិនិបាតេ បាកដោ ហោតិ. យថា ហិ អបុព្ពារម្មណេ បឋមាភិនិបាតភូតោ វិតក្កោ វិប្ផារវា ហោតិ, ន តថា ឯកស្មិំយេវ អារម្មណេ និរន្តរំ អនុប្បពន្ធវសេន បវត្តិយំ, នាតិវិប្ផារវា បន តត្ថ ហោតិ សន្និសិន្នភាវតោ. បឋមទុតិយជ្ឈានេសុ បាកដោ ហោតីតិ វិតក្កស្ស វិសេសោ អភិនិរោបនាការោ ឱឡារិកត្តា បឋមជ្ឈានេ បាកដោ ហោតិ, តទភាវតោ បញ្ចកនយេ ទុតិយជ្ឈានេ វិចារស្ស វិសេសោ អនុមជ្ជនាការោ បាកដោ ហោតិ.

អយំ បនេត្ថ អបរោ នយោ – មលគ្គហិតំ កំសភាជនំ ឯកេន ហត្ថេន ទឡ្ហំ គហេត្វា ឥតរេន ហត្ថេន ចុណ្ណតេលឯឡកលោមាទិកតចុម្ពដកេន បរិមជ្ជន្តស្ស ទឡ្ហំ គហណហត្ថោ វិយ វិតក្កោ, បរិមជ្ជនហត្ថោ វិយ វិចារោ. តថា កុម្ភការស្ស ទណ្ឌប្បហារេន ចក្កំ ភមយិត្វា ភាជនំ ករោន្តស្ស បិណ្ឌស្ស ឧប្បីឡនហត្ថោ វិយ វិតក្កោ, តស្សេវ ឥតោ ចិតោ ច សញ្ចរណហត្ថោ វិយ វិចារោ. តថា កំសភាជនាទីសុ កិញ្ចិ មណ្ឌលំ វដ្ដលេខំ ករោន្តស្ស មជ្ឈេ សន្និរុម្ភិត្វា ឋិតកណ្ដកោ វិយ អភិនិរោបនោ វិតក្កោ, ពហិ បរិព្ភមនកណ្ដកោ វិយ អនុមជ្ជនោ វិចារោតិ វេទិតព្ពំ.

យថា បុប្ផផលសាខាទិអវយវវិនិមុត្តោ អវិជ្ជមានោបិ រុក្ខោ ‘‘សបុប្ផោ សផលោ’’តិ វោហរីយតិ, ឯវំ វិតក្កាទិអង្គវិនិមុត្តំ អវិជ្ជមានម្បិ ឈានំ ‘‘សវិតក្កំ សវិចារ’’ន្តិ វោហរីយតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘រុក្ខោ វិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. វិភង្គេ បនាតិអាទីសុ ឈានភាវនាយ បុគ្គលវសេន ទេសេតព្ពត្តា ‘‘ឥធ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិអាទិនា (វិភ. ៥០៨) បុគ្គលាធិដ្ឋានេន ឈានានិ ឧទ្ទិដ្ឋានីតិ. យទិបិ វិភង្គេ បុគ្គលាធិដ្ឋានា ទេសនា កតា, អត្ថោ បន តត្រាបិ វិភង្គេបិ យថា ឥធ ‘‘ឥមិនា ច វិតក្កេនា’’តិអាទិនា ធម្មវសេន វុត្តោ, ឯវមេវ ទដ្ឋព្ពោ, បរមត្ថតោ បុគ្គលស្សេវ អភាវតោតិ អធិប្បាយោ. អថ វា ឈានសមង្គិនោ វិតក្កវិចារសមង្គិតាទស្សនេន ឈានស្សេវ សវិតក្កសវិចារតា វុត្តាតិ អាហ ‘‘អត្ថោ បន តត្រាបិ ឯវមេវ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ.

វិវេកសទ្ទស្ស ភាវសាធនតំ សន្ធាយាហ ‘‘តស្មា វិវេកា’’តិ. ហេតុអត្ថេ ចេតំ និស្សក្កវចនំ, តស្មា វិវេកា ហេតុភូតាតិ អត្ថោ. វិវេកសទ្ទស្ស កត្តុសាធនតំ កម្មសាធនតំ វា សន្ធាយាហ ‘‘តស្មិំ វា វិវេកេ’’តិ. ‘‘វិវិត្តោ’’តិ ហិ ឥមិនា នីវរណេហិ វិនាភូតោ តេហិ វិវេចិតោតិ ច សាធនទ្វយម្បិ សង្គហិតមេវាតិ. បិនយតីតិ តប្បេតិ វឌ្ឍេតិ វា. សម្បិយាយនលក្ខណាតិ បរិតុស្សនលក្ខណា. បីននរសាតិ បរិព្រូហនរសា. ផរណរសាតិ បណីតរូបេហិ កាយស្ស ព្យាបនរសា. ឧទគ្គភាវោ ឱទគ្យំ. សុខយតីតិ សុខំ, អត្តនា សម្បយុត្តធម្មេ លទ្ធស្សាទេ ករោតីតិ អត្ថោ. ស្វាយំ កត្តុនិទ្ទេសោ បរិយាយលទ្ធោ ធម្មតោ អញ្ញស្ស កត្តុនិវត្តនត្ថោ, និប្បរិយាយេន បន ភាវសាធនមេវ លព្ភតីតិ ‘‘សុខនំ សុខ’’ន្តិ វុត្តំ. សាតលក្ខណន្តិ ឥដ្ឋសភាវត្តា តំសមង្គីបុគ្គលំ, សម្បយុត្តធម្មេ វា អត្តនិ សាទយតីតិ សាតំ ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា. សាតំ មធុរន្តិ វទន្តិ, សាតំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ សាតលក្ខណំ. ឧបព្រូហនរសន្តិអាទីសុ ឧបព្រូហនំ សម្បយុត្តធម្មានំ សំវទ្ធនំ, ទុក្ខំ វិយ អវិស្សជ្ជេត្វា អទុក្ខមសុខា វិយ អនជ្ឈុបេក្ខិត្វា អនុ អនុ គណ្ហនំ ឧបការិតា វា អនុគ្គហោ. កត្ថចីតិ បឋមជ្ឈានាទិកេ. បដិលាភតុដ្ឋីតិ បដិលាភវសេន ឧប្បជ្ជនកតុដ្ឋិ. បដិលទ្ធរសានុភវនន្តិ បដិលទ្ធស្ស អារម្មណរសស្ស អនុភវនំ. ឯតេន បីតិសុខានិ សភាវតោ វិភជិត្វា ទស្សិតានិ. យត្ថ បីតិ, តត្ថ សុខន្តិ វិតក្កស្ស វិយ វិចារេន បីតិយា សុខេន អច្ចន្តសំយោគមាហ. យត្ថ សុខំ, តត្ថ ន និយមតោ បីតីតិ វិចារស្ស វិយ វិតក្កេន, សុខស្ស បីតិយា អនច្ចន្តសំយោគំ. តេន អច្ចន្តានច្ចន្តសំយោគិតាយ បីតិសុខានំ វិសេសំ ទស្សេតិ.

កំ ឧទកំ តារេន្តិ ឯត្ថាតិ កន្តារំ, និរុទកមរុដ្ឋានំ. វនមេវ វនន្តំ. វនច្ឆាយប្បវេសនឧទកបរិភោគេសុ វិយ សុខន្តិ យថា ហិ បុរិសោ មហាកន្តារមគ្គំ បដិបន្នោ ឃម្មបរេតោ តសិតោ បិបាសិតោ បដិបថេ បុរិសំ ទិស្វា ‘‘កត្ថ បានីយំ អត្ថី’’តិ បុច្ឆេយ្យ, សោ ‘‘អដវិំ ឧត្តរិត្វាវ ជាតស្សរវនសណ្ឌោ អត្ថិ, តត្ថ គន្ត្វា លភិស្សសី’’តិ វទេយ្យ, សោ តស្ស កថំ សុត្វាវ ហដ្ឋបហដ្ឋោ ភវេយ្យ, តតោ គច្ឆន្តោ ភូមិយំ បតិតានិ ឧប្បលទលនាឡបត្តាទីនិ ទិស្វា សុដ្ឋុតរំ ហដ្ឋបហដ្ឋោ ហុត្វា គច្ឆន្តោ អល្លវត្ថេ អល្លកេសេ បុរិសេ បស្សេយ្យ, វនកុក្កុដវនមោរាទីនំ សទ្ទំ សុណេយ្យ, ជាតស្សរបរិយន្តេ ជាតមណិជាលសទិសំ នីលវនសណ្ឌំ បស្សេយ្យ, សរេ ជាតានិ ឧប្បលបទុមកុមុទានិ បស្សេយ្យ, អច្ឆំ វិប្បសន្នំ ឧទកម្បិ បស្សេយ្យ, សោ ភិយ្យោ ភិយ្យោ ហដ្ឋបហដ្ឋោ ហុត្វា ជាតស្សរំ ឱតរិត្វា យថារុចិ ន្ហត្វា ច បិវិត្វា ច បស្សទ្ធទរថោ ភិសមុឡាលបោក្ខរាទីនិ ខាទិត្វា នីលុប្បលាទីនិ បិឡន្ធិត្វា មន្ទាលវមូលានិ ខន្ធេ ខិបិត្វា ឧត្តរិត្វា សាដកំ និវាសេត្វា ឧទកសាដកំ អាតបេ កត្វា សីតច្ឆាយាយ មន្ទមន្ទេ វាតេ បហរន្តេ និបន្នោវ ‘‘អហោ សុខំ អហោ សុខ’’ន្តិ វទេយ្យ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. តស្ស ហិ បុរិសស្ស ជាតស្សរវនសណ្ឌសវនតោ បដ្ឋាយ យាវ ឧទកទស្សនា ហដ្ឋបហដ្ឋកាលោ វិយ បុព្ពភាគារម្មណេ ហដ្ឋបហដ្ឋាការា បីតិ, ន្ហាយិត្វា ច បិវិត្វា ច សីតច្ឆាយាយ មន្ទមន្ទេ វាតេ បហរន្តេ ‘‘អហោ សុខំ អហោ សុខ’’ន្តិ វទន្តោ និបន្នកាលោ វិយ ពលប្បត្តំ អារម្មណរសានុភវនាការសណ្ឋិតំ សុខំ.

តស្មិំ តស្មិំ សមយេតិ ឥដ្ឋារម្មណស្ស បដិលាភសមយេ បដិលទ្ធស្ស រសានុភវនសមយេ វនច្ឆាយាទីនំ សវនទស្សនសមយេ បរិភោគសមយេ ច. បាកដភាវតោតិ យថាក្កមំ បីតិសុខានំ វិភូតភាវតោ. វិវេកជំ បីតិសុខន្តិ ឯត្ថ បុរិមស្មិំ អត្ថេ វិវេកជន្តិ ឈានំ វុត្តំ. បីតិសុខសទ្ទតោ ច អត្ថិអត្ថវិសេសវតោ អស្ស ឈានស្ស, អស្មិំ វា ឈានេតិ ឯត្ថ អការោ ទដ្ឋព្ពោ យថា អរិសសោតិ. ទុតិយេ បីតិសុខមេវ វិវេកជំ, វិវេកជំបីតិសុខន្តិ ច អញ្ញបទត្ថសមាសោ បច្ចត្តនិទ្ទេសស្ស ច អលោបោ កតោ, លោបេ វា សតិ ‘‘វិវេកជបីតិសុខ’’ន្តិ បាឋោតិ អយំ វិសេសោ.

គណនានុបុព្ពតោ បឋមន្តិ ឥមិនា ទេសនាក្កមំ ឧល្លិង្គេតិ. ‘‘គណនានុបុព្ពតា បឋម’’ន្តិបិ បាឋោ, តត្ថាបិ គណនានុបុព្ពតាយាតិ អត្ថោ, គណនានុបុព្ពតាមត្តំ វា បឋមន្តិ ឥទំ វចនន្តិ អត្ថោ. បឋមំ សមាបជ្ជតីតិ បឋមន្តិ ឥទំ បន ន ឯកន្តលក្ខណំ. ចិណ្ណវសីភាវោ ហិ អដ្ឋសមាបត្តិលាភី អាទិតោ បដ្ឋាយ មត្ថកំ បាបេន្តោបិ សមាបជ្ជិតុំ សក្កោតិ, មត្ថកតោ បដ្ឋាយ អាទិំ បាបេន្តោបិ សមាបជ្ជិតុំ សក្កោតិ, អន្តរន្តរា ឱក្កមន្តោបិ សក្កោតិ. ឯវំ បុព្ពុប្បត្តិយដ្ឋេន បន បឋមំ ឧប្បន្នន្តិបិ បឋមំ. តេនេវ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៧៥) ‘‘គណនានុបុព្ពតា បឋមំ, បឋមំ ឧប្បន្នន្តិបិ បឋម’’ន្តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ. បច្ចនីកធម្មេ ឈាបេតីតិ នីវរណាទិបច្ចនីកធម្មេ ទហតិ, វិក្ខម្ភនវសេន បជហតីតិ អត្ថោ. គោចរន្តិ កសិណាទិអាលម្ពនំ. តន្តិ តំ គោចរំ. ឧបនិជ្ឈាយតីតិ បស្សតិ. សហ ឧបចារេនាតិ សទ្ធិំ ឧបចារជ្ឈានេន. កសិណារម្មណូបនិជ្ឈាយនតោតិ បថវីកសិណាទិនោ អត្តនោ អារម្មណស្ស រូបំ វិយ ចក្ខុនា ឧបនិជ្ឈាយនតោ. លក្ខណូបនិជ្ឈាយនតោតិ យថាសម្ភវំ អនិច្ចាទិលក្ខណត្តយស្ស និព្ពានធាតុយា តថលក្ខណស្ស ច ឧបនិជ្ឈាយនតោ. តេនេវាហ ‘‘ឯត្ថ ហី’’តិអាទិ. និច្ចាទិវិបល្លាសប្បហានេន មគ្គោ អសម្មោហតោ អនិច្ចាទិលក្ខណានិ ឧបនិជ្ឈាយតីតិ លក្ខណូបនិជ្ឈានន្តិ អាហ ‘‘វិបស្សនាយ ឧបនិជ្ឈាយនកិច្ច’’ន្តិអាទិ. តថលក្ខណន្តិ អវិនាសធម្មស្ស និព្ពានស្ស អនញ្ញថាភាវតោ អវិបរីតសភាវោ តថលក្ខណំ, មគ្គស្សបិ វា និព្ពានារម្មណតោ តថលក្ខណូបនិជ្ឈានតា យោជេតព្ពា.

វិសទិសោទាហរណំ តាវ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យថា សធនោ’’តិអាទិ. អញ្ញោ អបទេសារហោ ហោតីតិ ធនតោ បរិជនតោ ច អញ្ញោ ធនវា បរិជនវា ច បុរិសោ សហ ធនេន វត្តតិ បរិជនេន ចាតិ សធនោ សបរិជនោតិ អបទេសំ អរហតីតិ អបទេសារហោ ហោតិ, អបទិសិតព្ពោ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. សេនង្គេសុ ឯវ សេនាសម្មុតីតិ រថាទិសេនង្គវិនិមុត្តាយ សេនាយ អភាវេបិ រថេហិ បត្តីហិ ច សហ វត្តនតោ សរថា សបត្តិ សេនាតិ រថាទិសេនង្គេសុយេវ សេនាវោហារោតិ អត្ថោ. កស្មា បនេត្ថ ឈានបាឋេ អគ្គហិតា ចិត្តេកគ្គតា គហិតាតិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ ‘‘អវុត្តត្តា’’តិអាទិ. ឯវំ វុត្តាយេវាតិ ឯវំ សរូបតោ វិភង្គេ វុត្តាយេវ. សចិត្តេកគ្គតន្តិ ឥធ អវុត្តេបីតិ ‘‘សចិត្តេកគ្គត’’ន្តិ ឯវំ សរូបតោ ឥមស្មិំ ឈានបាឋេ អវុត្តេបីតិ អត្ថោ, សាមញ្ញតោ បន ឈានគ្គហណេន គហិតា ឯវ. តេនេវាហ ‘‘យេន ហី’’តិអាទិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យេន វិតក្កាទីហិ សហ វត្តព្ពំ, តំ ធម្មំ ទីបេតុំ តស្ស បកាសនាធិប្បាយេន ‘‘សវិតក្កំ សវិចារ’’ន្តិអាទិនា ឧទ្ទេសោ កតោ, សោ ឯវ អធិប្បាយោ តេន ភគវតា វិភង្គេ (វិភ. ៥៦៩) ‘‘ចិត្តស្សេកគ្គតា’’តិ និទ្ទិសន្តេន បកាសិតោ, តស្មា សា ឈានបាឋេ អគ្គហិតាតិ ន ចិន្តេតព្ពន្តិ.

ឧបសម្បជ្ជាតិ ឯត្ថ ឧប-សំសទ្ទា ‘‘ឧបលព្ភតី’’តិអាទីសុ វិយ និរត្ថកាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឧបគន្ត្វា’’តិអាទិំ វត្វា បុន តេសំ សាត្ថកភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧបសម្បាទយិត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ, តស្មា ឧបសម្បជ្ជាតិ ឯត្ថ បត្វា សាធេត្វាតិ វា អត្ថោ. ឥរិយន្តិ កិរិយំ. វុត្តិន្តិអាទីនិ តស្សេវ វេវចនានិ. ឯកំ ឥរិយាបថពាធនំ ឥរិយាបថន្តរេហិ រក្ខណំ បាលនំ. សព្ពពុទ្ធានំ អាចិណ្ណត្តា អានាបានស្សតិកម្មដ្ឋានមេវ វុត្តំ. តញ្ហិ សព្ពពុទ្ធានំ អាចិណ្ណន្តិ វទន្តិ.

បឋមជ្ឈានកថា និដ្ឋិតា.