វិនយានិសំសកថាវណ្ណនា

ឯត្តាវតា ច ‘‘កេនាភត’’ន្តិ ឥមំ បញ្ហំ វិត្ថារតោ វិភជិត្វា ឥទានិ ‘‘កត្ថ បតិដ្ឋិត’’ន្តិ ឥមំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តោ អាហ ‘‘កត្ថ បតិដ្ឋិត’’ន្តិអាទិ. តត្ថ តេលមិវាតិ សីហតេលមិវ. អធិមត្តសតិគតិធីតិមន្តេសូតិ ឯត្ថ សតីតិ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គហេត្វា ធារណកសតិ. គតីតិ ឧគ្គណ្ហនកគតិ. ធីតីតិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា គណ្ហនកញាណំ. គតីតិ វា បញ្ញាគតិ. ធីតីតិ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហនវីរិយំ សជ្ឈាយនវីរិយំ ធារណវីរិយញ្ច. លជ្ជីសូតិ បាបជិគុច្ឆនកលក្ខណាយ លជ្ជាយ សមន្នាគតេសុ. កុក្កុច្ចកេសូតិ អណុមត្តេសុបិ វជ្ជេសុ ទោសទស្សាវិតាយ កប្បិយាកប្បិយំ និស្សាយ កុក្កុច្ចការីសុ. សិក្ខាកាមេសូតិ អធិសីលអអចិត្តអធិបញ្ញាវសេន តិស្សោ សិក្ខា កាមយមានេសុ សម្បិយាយិត្វា សិក្ខន្តេសុ.

អកត្តព្ពតោ និវារេត្វា កត្តព្ពេសុ បតិដ្ឋាបនតោ មាតាបិតុដ្ឋានិយោតិ វុត្តំ. អាចារគោចរកុសលតាតិ វេឡុទានាទិមិច្ឆាជីវស្ស កាយបាគព្ភិយាទីនញ្ច អករណេន សព្ពសោ អនាចារំ វជ្ជេត្វា ‘‘កាយិកោ អវីតិក្កមោ វាចសិកោ អវីតិក្កមោ’’តិ (វិភ. ៥១១) ឯវំ វុត្តភិក្ខុសារុប្បអាចារសម្បត្តិយា វេសិយាទិអគោចរំ វជ្ជេត្វា បិណ្ឌបាតាទិអត្ថំ ឧបសង្កមិតុំ យុត្តដ្ឋានសង្ខាតគោចរេន ច សម្បន្នត្តា សមណាចារេសុ ចេវ សមណគោចរេសុ ច កុសលតា. អបិច យោ ភិក្ខុ សត្ថរិ សគារវោ សប្បតិស្សោ សព្រហ្មចារីសុ សគារវោ សប្បតិស្សោ ហិរោត្តប្បសម្បន្នោ សុនិវត្ថោ សុបារុតោ បាសាទិកេន អភិក្កន្តេន បដិក្កន្តេន អាលោកិតេន វិលោកិតេន សមិញ្ជិតេន បសារិតេន ឱក្ខិត្តចក្ខុ ឥរិយាបថសម្បន្នោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ភោជនេ មត្តញ្ញូ ជាគរិយមនុយុត្តោ សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ អប្បិច្ឆោ សន្តុដ្ឋោ អារទ្ធវីរិយោ បវិវិត្តោ អសំសដ្ឋោ អាភិសមាចារិកេសុ សក្កច្ចការី គរុចិត្តីការពហុលោ វិហរតិ, អយំ វុច្ចតិ អាចារោ.

គោចរោ បន ឧបនិស្សយគោចរោ អារក្ខគោចរោ ឧបនិពន្ធគោចរោតិ តិវិធោ. តត្ថ ទសកថាវត្ថុគុណសមន្នាគតោ កល្យាណមិត្តោ, យំ និស្សាយ អស្សុតំ សុណាតិ, សុតំ បរិយោទាបេតិ, កង្ខំ វិតរតិ, ទិដ្ឋិំ ឧជុំ ករោតិ, ចិត្តំ បសាទេតិ, យស្ស វា បន អនុសិក្ខមានោ សទ្ធាយ វឌ្ឍតិ, សីលេន, សុតេន, ចាគេន, បញ្ញាយ វឌ្ឍតិ, អយំ ឧបនិស្សយគោចរោ. យោ បន ភិក្ខុ អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោ វីថិបដិបន្នោ ឱក្ខិត្តចក្ខុ យុគមត្តទស្សាវី សំវុតោ គច្ឆតិ, ន ហត្ថិំ ឱលោកេន្តោ, ន អស្សំ, ន រថំ, ន បត្តិំ, ន ឥត្ថិំ, ន បុរិសំ ឱលោកេន្តោ, ន ឧទ្ធំ ឱលោកេន្តោ, ន អធោ ឱលោកេន្តោ, ន ទិសាវិទិសម្បិ បេក្ខមានោ គច្ឆតិ, អយំ អារក្ខគោចរោ. ឧបនិពន្ធគោចរោ បន ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, យត្ថ ភិក្ខុ អត្តនោ ចិត្តំ ឧបនិពន្ធតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ គោចរោ សកោ បេត្តិកោ វិសយោ, យទិទំ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ. អយំ ឧបនិពន្ធគោចរោ. ឥតិ ឥមិនា ច អាចារេន ឥមិនា ច គោចរេន សមន្នាគតត្តា អាចារគោចរកុសលតា. ឯវំ អនាចារំ អគោចរញ្ច វជ្ជេត្វា សទ្ធាបព្ពជិតានំ យថាវុត្តអាចារគោចរេសុ កុសលភាវោ វិនយធរាយត្តោតិ អយមានិសំសោ វិនយបរិយត្តិយា ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពោ.

វិនយបរិយត្តិំ និស្សាយាតិ វិនយបរិយាបុណនំ និស្សាយ. អត្តនោ សីលក្ខន្ធោ សុគុត្តោ ហោតិ សុរក្ខិតោតិ កថមស្ស អត្តនោ សីលក្ខន្ធោ សុគុត្តោ ហោតិ សុរក្ខិតោ? អាបត្តិញ្ហិ អាបជ្ជន្តោ ឆហាការេហិ អាបជ្ជតិ អលជ្ជិតា, អញ្ញាណតា, កុក្កុច្ចបកតតា, អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញិតា, កប្បិយេ អកប្បិយសញ្ញិតា, សតិសម្មោសាតិ. វិនយធរោ បន ឥមេហិ ឆហាការេហិ អាបត្តិំ នាបជ្ជតិ.

កថំ អលជ្ជិតាយ នាបជ្ជតិ? សោ ហិ ‘‘បស្សថ ភោ, អយំ កប្បិយាកប្បិយំ ជានន្តោយេវ បណ្ណត្តិវីតិក្កមំ ករោតី’’តិ ឥមំ បរូបវាទំ រក្ខន្តោបិ អកប្បិយភាវំ ជានន្តោយេវ មទ្ទិត្វា វីតិក្កមំ ន ករោតិ. ឯវំ អលជ្ជិតាយ នាបជ្ជតិ. សហសា អាបន្នម្បិ ទេសនាគាមិនិំ ទេសេត្វា វុដ្ឋានគាមិនិយា វុដ្ឋហិត្វា សុទ្ធន្តេ បតិដ្ឋាតិ, តតោ –

‘‘សញ្ចិច្ច អាបត្តិំ នាបជ្ជតិ, អាបត្តិំ ន បរិគូហតិ;

អគតិគមនញ្ច ន គច្ឆតិ, ឯទិសោ វុច្ចតិ លជ្ជិបុគ្គលោ’’តិ. (បរិ. ៣៥៩) –

ឥមស្មិំ លជ្ជិភាវេ បតិដ្ឋិតោវ ហោតិ.

កថំ អញ្ញាណតាយ នាបជ្ជតិ? សោ ហិ កប្បិយាកប្បិយំ ជានាតិ, តស្មា កប្បិយំយេវ ករោតិ, អកប្បិយំ ន ករោតិ. ឯវំ អញ្ញាណតាយ នាបជ្ជតិ.

កថំ កុក្កុច្ចបកតតាយ នាបជ្ជតិ? កប្បិយាកប្បិយំ និស្សាយ កុក្កុច្ចេ ឧប្បន្នេ វត្ថុំ ឱលោកេត្វា មាតិកំ បទភាជនំ អន្តរាបត្តិំ អនាបត្តិំ ឱលោកេត្វា កប្បិយំ ចេ ហោតិ, ករោតិ, អកប្បិយំ ចេ, ន ករោតិ. ឧប្បន្នំ បន កុក្កុច្ចំ អវិនិច្ឆិនិត្វាវ ‘‘វដ្ដតី’’តិ មទ្ទិត្វា ន វីតិក្កមតិ. ឯវំ កុក្កុច្ចបកតតាយ នាបជ្ជតិ.

កថំ អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញិតាទីហិ នាបជ្ជតិ? សោ ហិ កប្បិយាកប្បិយំ ជានាតិ, តស្មា អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញី ន ហោតិ, កប្បិយេ អកប្បិយសញ្ញី ន ហោតិ, សុបតិដ្ឋិតា ចស្ស សតិ ហោតិ, អធិដ្ឋាតព្ពំ អធិដ្ឋេតិ, វិកប្បេតព្ពំ វិកប្បេតិ. ឥតិ ឥមេហិ ឆហាការេហិ អាបត្តិំ នាបជ្ជតិ, អាបត្តិំ អនាបជ្ជន្តោ អខណ្ឌសីលោ ហោតិ បរិសុទ្ធសីលោ. ឯវមស្ស អត្តនោ សីលក្ខន្ធោ សុគុត្តោ ហោតិ សុរក្ខិតោ.

កុក្កុច្ចបកតានន្តិ កប្បិយាកប្បិយំ និស្សាយ ឧប្បន្នេន កុក្កុច្ចេន អភិភូតានំ. កថំ បន កុក្កុច្ចបកតានំ បដិសរណំ ហោតិ? តិរោរដ្ឋេសុ តិរោជនបទេសុ ច ឧប្បន្នកុក្កុច្ចា ភិក្ខូ ‘‘អសុកស្មិំ កិរ វិហារេ វិនយធរោ វសតី’’តិ ទូរតោបិ តស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា កុក្កុច្ចំ បុច្ឆន្តិ. សោ តេហិ កតកម្មស្ស វត្ថុំ ឱលោកេត្វា អាបត្តានាបត្តិំ គរុកលហុកាទិភេទំ សល្លក្ខេត្វា ទេសនាគាមិនិំ ទេសាបេត្វា វុដ្ឋានគាមិនិយា វុដ្ឋាបេត្វា សុទ្ធន្តេ បតិដ្ឋាបេតិ. ឯវំ កុក្កុច្ចបកតានំ បដិសរណំ ហោតិ.

វិសារទោ សង្ឃមជ្ឈេ វោហរតីតិ វិគតោ សារទោ ភយំ ឯតស្សាតិ វិសារទោ, អភីតោតិ អត្ថោ. អវិនយធរស្ស ហិ សង្ឃមជ្ឈេ កថេន្តស្ស ភយំ សារជ្ជំ ឱក្កមតិ, វិនយធរស្ស តំ ន ហោតិ. កស្មា? ‘‘ឯវំ កថេន្តស្ស ទោសោ ហោតិ, ឯវំ ន ទោសោ’’តិ ញត្វា កថនតោ.

បច្ចត្ថិកេ សហធម្មេន សុនិគ្គហិតំ និគ្គណ្ហាតីតិ ឯត្ថ ទ្វិធា បច្ចត្ថិកា នាម អត្តបច្ចត្ថិកា ច សាសនបច្ចត្ថិកា ច. តត្ថ មេត្តិយភុម្មជកា ច ភិក្ខូ វឌ្ឍោ ច លិច្ឆវី អមូលកេន អន្តិមវត្ថុនា ចោទេសុំ, ឥមេ អត្តបច្ចត្ថិកា នាម. យេ វា បនញ្ញេបិ ទុស្សីលា បាបធម្មា, សព្ពេ តេ អត្តបច្ចត្ថិកា. វិបរីតទស្សនា បន អរិដ្ឋភិក្ខុកណ្ដកសាមណេរវេសាលិកវជ្ជិបុត្តកា មហាសង្ឃិកាទយោ ច អពុទ្ធសាសនំ ‘‘ពុទ្ធសាសន’’ន្តិ វត្វា កតបគ្គហា សាសនបច្ចត្ថិកា នាម. តេ សព្ពេបិ សហធម្មេន សហការណេន វចនេន យថា តំ អសទ្ធម្មំ បតិដ្ឋាបេតុំ ន សក្កោន្តិ, ឯវំ សុនិគ្គហិតំ កត្វា និគ្គណ្ហាតិ.

សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា បដិបន្នោ ហោតីតិ ឯត្ថ បន តិវិធោ សទ្ធម្មោ បរិយត្តិបដិបត្តិអធិគមវសេន. តត្ថ តិបិដកំ ពុទ្ធវចនំ បរិយត្តិសទ្ធម្មោ នាម. តេរស ធុតង្គគុណា ចុទ្ទស ខន្ធកវត្តានិ ទ្វេអសីតិ មហាវត្តានីតិ អយំ បដិបត្តិសទ្ធម្មោ នាម. ចត្តារោ មគ្គា ច ចត្តារិ ផលានិ ច, អយំ អធិគមសទ្ធម្មោ នាម. តត្ថ កេចិ ថេរា ‘‘យោ វោ, អានន្ទ, មយា ធម្មោ ច វិនយោ ច ទេសិតោ បញ្ញត្តោ, សោ វោ មមច្ចយេន សត្ថា’’តិ (ទី. និ. ២.២១៦) ឥមិនា សុត្តេន ‘‘សាសនស្ស បរិយត្តិ មូល’’ន្តិ វទន្តិ. កេចិ ថេរា ‘‘ឥមេ ច, សុភទ្ទ, ភិក្ខូ សម្មា វិហរេយ្យុំ, អសុញ្ញោ លោកោ អរហន្តេហិ អស្សា’’តិ ឥមិនា សុត្តេន (ទី. និ. ២.២១៤) ‘‘សាសនស្ស បដិបត្តិ មូល’’ន្តិ វត្វា ‘‘យាវ បញ្ច ភិក្ខូ សម្មា បដិបន្នា សំវិជ្ជន្តិ, តាវ សាសនំ ឋិតំ ហោតី’’តិ អាហំសុ. ឥតរេ បន ថេរា ‘‘បរិយត្តិយា អន្តរហិតាយ សុប្បដិបន្នស្សបិ ធម្មាភិសមយោ នត្ថី’’តិ វត្វា អាហំសុ. សចេបិ បញ្ច ភិក្ខូ ចត្តារិ បារាជិកានិ រក្ខណកា ហោន្តិ, តេ សទ្ធេ កុលបុត្តេ បព្ពាជេត្វា បច្ចន្តិមេ ជនបទេ ឧបសម្បាទេត្វា ទសវគ្គគណំ បូរេត្វា មជ្ឈិមជនបទេបិ ឧបសម្បទំ ករិស្សន្តិ. ឯតេនុបាយេន វីសតិវគ្គសង្ឃំ បូរេត្វា អត្តនោបិ អព្ភានកម្មំ កត្វា សាសនំ វុឌ្ឍិំ វិរុឡ្ហិំ គមយិស្សន្តិ. ឯវមយំ វិនយធរោ តិវិធស្សបិ សទ្ធម្មស្ស ចិរដ្ឋិតិយា បដិបន្នោ ហោតីតិ. ឯវមយំ វិនយធរោ ឥមេ បញ្ចានិសំសេ បដិលភតីតិ វេទិតព្ពោ.

វិនយោ សំវរត្ថាយាតិអាទីសុ (បរិ. អដ្ឋ. ៣៦៦) វិនយោតិ វិនយស្ស បរិយាបុណនំ, វិនយោតិ វា វិនយបញ្ញត្តិ វុត្តា, តស្មា សកលាបិ វិនយបញ្ញត្តិ វិនយបរិយាបុណនំ វា កាយវចីទ្វារសំវរត្ថាយាតិ អត្ថោ, អាជីវបារិសុទ្ធិបរិយោសានស្ស សីលស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អវិប្បដិសារោតិ បាបបុញ្ញានំ កតាកតានុសោចនវសេន បវត្តចិត្តវិប្បដិសារាភាវោ. បាមោជ្ជន្តិ ទុព្ពលា តរុណបីតិ. បីតីតិ ពលវបីតិ. បស្សទ្ធីតិ កាយចិត្តទរថបដិប្បស្សទ្ធិ. សុខន្តិ កាយិកំ ចេតសិកញ្ច សុខំ. តញ្ហិ ទុវិធម្បិ សមាធិស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោតិ. សមាធីតិ ចិត្តេកគ្គតា. យថាភូតញាណទស្សនន្តិ សប្បច្ចយនាមរូបបរិគ្គហោ. និព្ពិទាតិ វិបស្សនា. អថ វា យថាភូតញាណទស្សនំ តរុណវិបស្សនា, ឧទយព្ពយញាណស្សេតំ អធិវចនំ. ចិត្តេកគ្គតា ហិ តរុណវិបស្សនាយ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោតិ. និព្ពិទាតិ សិខាប្បត្តា វុដ្ឋានគាមិនិពលវវិបស្សនា. វិរាគោតិ អរិយមគ្គោ. វិមុត្តីតិ អរហត្តផលំ. ចតុព្ពិធោបិ ហិ អរិយមគ្គោ អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោតិ. វិមុត្តិញាណទស្សនន្តិ បច្ចវេក្ខណញាណំ. អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថាយាតិ កញ្ចិ ធម្មំ អគ្គហេត្វា អនវសេសេត្វា បរិនិព្ពានត្ថាយ, អប្បច្ចយបរិនិព្ពានត្ថាយាតិ អត្ថោ. អប្បច្ចយបរិនិព្ពានស្ស ហិ វិមុត្តិញាណទស្សនំ បច្ចយោ ហោតិ តស្មិំ អនុប្បត្តេ អវស្សំ បរិនិព្ពាយិតព្ពតោ, ន ច បច្ចវេក្ខណញាណេ អនុប្បន្នេ អន្តរា បរិនិព្ពានំ ហោតិ.

ឯតទត្ថា កថាតិ អយំ វិនយកថា នាម ឯតទត្ថាយ, អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថាយាតិ អត្ថោ. ឯវំ សព្ពត្ថបិ. មន្តនាបិ វិនយមន្តនាឯវ, ‘‘ឯវំ ករិស្សាម, ន ករិស្សាមា’’តិ វិនយបដិពទ្ធសំសន្ទនា. ឯតទត្ថា ឧបនិសាតិ ឧបនិសីទតិ ឯត្ថ ផលំ តប្បដិពទ្ធវុត្តិតាយាតិ ឧបនិសា វុច្ចតិ ការណំ បច្ចយោតិ. ‘‘វិនយោ សំវរត្ថាយា’’តិអាទិកា ការណបរម្បរា ឯតទត្ថាតិ អត្ថោ. ឯតទត្ថំ សោតាវធានន្តិ ឥមិស្សា បរម្បរបច្ចយកថាយ សោតាវធានំ ឥមំ កថំ សុត្វា យំ ឧប្បជ្ជតិ ញាណំ, តម្បិ ឯតទត្ថំ. យទិទំ អនុបាទាចិត្តស្ស វិមោក្ខោតិ យទិទន្តិ និបាតោ. សព្ពលិង្គវិភត្តិវចនេសុ តាទិសោវ តត្ថ តត្ថ អត្ថតោ បរិណាមេតព្ពោ, តស្មា ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ – យោ អយំ ចតូហិ ឧបាទានេហិ អនុបាទិយិត្វា ចិត្តស្ស អរហត្តផលសង្ខាតោ វិមោក្ខោ, សោបិ ឯតទត្ថាយ អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថាយាតិ ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. យោ អយំ អនុបាទាចិត្តស្ស វិមោក្ខសង្ខាតោ មគ្គោ, ហេដ្ឋា វុត្តំ សព្ពម្បិ ឯតទត្ថមេវាតិ. ឯវញ្ច សតិ ឥមិនា មហុស្សាហតោ សាធិតព្ពំ និយតប្បយោជនំ ទស្សិតំ ហោតិ. ហេដ្ឋា ‘‘វិរាគោ…បេ… និព្ពានត្ថាយា’’តិ ឥមិនា បន លព្ភមានានិសំសផលំ ទស្សិតន្តិ វេទិតព្ពំ. អាយោគោតិ ឧគ្គហណចិន្តនាទិវសេន បុនប្បុនំ អភិយោគោ.

វិនយានិសំសកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ សារត្ថទីបនិយំ

ពាហិរនិទានវណ្ណនា សមត្តា.