ពាហិរនិទានកថា

ឥទានិ ‘‘តំ វណ្ណយិស្សំ វិនយ’’ន្តិ បដិញ្ញាតត្តា យថាបដិញ្ញាតវិនយសំវណ្ណនំ កត្តុកាមោ សំវរវិនយបហានវិនយាទិវសេន វិនយស្ស ពហុវិធត្តា ឥធ សំវណ្ណេតព្ពភាវេន អធិប្បេតោ តាវ វិនយោ វវត្ថបេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ តត្ថាតិ តាសុ គាថាសុ. តាវ-សទ្ទោ បឋមន្តិ ឥមស្មិំ អត្ថេ ទដ្ឋព្ពោ. តេន បឋមំ វិនយំ វវត្ថបេត្វា បច្ឆា តស្ស វណ្ណនំ ករិស្សាមីតិ ទីបេតិ. វវត្ថបេតព្ពោតិ និយមេតព្ពោ. តេនេតំ វុច្ចតីតិ យស្មា វវត្ថបេតព្ពោ, តេន ហេតុនា ឯតំ ‘‘វិនយោ នាមា’’តិអាទិកំ និយាមកវចនំ វុច្ចតីតិ អត្ថោ. អស្សាតិ វិនយស្ស. មាតិកាតិ ឧទ្ទេសោ. សោ ហិ និទ្ទេសបទានំ ជននីឋានេ ឋិតត្តា មាតា វិយាតិ មាតិកាតិ វុច្ចតិ.

ឥទានិ វណ្ណេតព្ពមត្ថំ មាតិកំ ឋបេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វុត្តំ យេនា’’តិអាទិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឯតំ ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា វេរញ្ជាយំ វិហរតី’’តិអាទិនិទានវចនបដិមណ្ឌិតំ វិនយបិដកំ យេន បុគ្គលេន វុត្តំ, យស្មិំ កាលេ វុត្តំ, យស្មា ការណា វុត្តំ, យេន ធារិតំ, យេន ច អាភតំ, យេសុ បតិដ្ឋិតំ, ឯតំ យថាវុត្តវិធានំ វត្វា តតោ ‘‘តេន សមយេនា’’តិអាទិបាឋស្ស អត្ថំ អនេកប្បការតោ ទស្សយន្តោ វិនយស្ស អត្ថវណ្ណនំ ករិស្សាមីតិ. ឯត្ថ ច ‘‘វុត្តំ យេន យទា យស្មា’’តិ ឥទំ វចនំ ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា’’តិអាទិនិទានវចនមត្តំ អបេក្ខិត្វា វត្តុកាមោបិ វិសុំ អវត្វា ‘‘និទានេន អាទិកល្យាណំ, ‘ឥទមវោចា’តិ និគមនេន បរិយោសានកល្យាណ’’ន្តិ ច វចនតោ និទាននិគមនានិបិ សត្ថុទេសនាយ អនុវិធានត្តា តទន្តោគធានេវាតិ និទានស្សបិ វិនយបាឡិយំយេវ អន្តោគធត្តា ‘‘វុត្តំ យេន យទា យស្មា’’តិ ឥទម្បិ វិនយបិដកសម្ពន្ធំយេវ កត្វា មាតិកំ ឋបេសិ. មាតិកាយ ហិ ‘‘ឯត’’ន្តិ វុត្តំ វិនយបិដកំយេវ សាមញ្ញតោ សព្ពត្ថ សម្ពន្ធមុបគច្ឆតិ.

ឥទានិ បន តំ វិសុំ នីហរិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ វុត្តំ យេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ មាតិកាបទេសុ. អថ កស្មា ឥទមេវ វចនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឥទញ្ហី’’តិអាទិ. ឥទន្តិ ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា’’តិអាទិវចនំ. ហិ-សទ្ទោ យស្មាតិ អត្ថេ ទដ្ឋព្ពោ, យស្មា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អត្តបច្ចក្ខវចនំ ន ហោតិ, តស្មាតិ វុត្តំ ហោតិ. អត្តបច្ចក្ខវចនំ ន ហោតីតិ អត្តនោ បច្ចក្ខំ កត្វា វុត្តវចនំ ន ហោតិ, ភគវតា វុត្តវចនំ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អត្តបច្ចក្ខវចនំ ន ហោតីតិ អាហច្ច ភាសិតំ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ’’តិ កេនចិ វុត្តំ. គណ្ឋិបទេ បន ‘‘អត្តបច្ចក្ខវចនំ ន ហោតីតិ អត្តនោ ធរមានកាលេ វុត្តវចនំ ន ហោតី’’តិ លិខិតំ. តទុភយម្បិ អត្ថតោ សមានមេវ. ឥទានិ បញ្ហករណំ វត្វា អនុក្កមេន យថាវុត្តបញ្ហវិស្សជ្ជនំ ករោន្តោ ‘‘អាយស្មតា’’តិអាទិមាហ. ឥមិនា បុគ្គលំ និយមេតិ, ‘‘តញ្ចា’’តិអាទិនា កាលំ និយមេតិ. តញ្ច ឧបាលិត្ថេរេន វុត្តវចនំ កាលតោ បឋមមហាសង្គីតិកាលេ វុត្តន្តិ អត្ថោ.

បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា

ឥទានិ តំ បឋមមហាសង្គីតិំ ទស្សេតុកាមោ តស្សា តន្តិអារុឡ្ហាយ ឥធ វចនេ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘បឋមមហាសង្គីតិ នាម ចេសា…បេ… វេទិតព្ពា’’តិ អាហ. បឋមមហាសង្គីតិ នាម ចេសាតិ ច-សទ្ទោ ឦទិសេសុ ឋានេសុ វត្តព្ពសម្បិណ្ឌនត្ថោ, តញ្ច បឋមមហាសង្គីតិកាលេ វុត្តំ, ឯសា ច បឋមមហាសង្គីតិ ឯវំ វេទិតព្ពាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបញ្ញាសត្ថោ វា ច-សទ្ទោ. ឧបញ្ញាសោតិ ច វាក្យារម្ភោ វុច្ចតិ. ឯសា ហិ គន្ថការានំ បកតិ, យទិទំ កិញ្ចិ វត្វា បុន បរំ វត្តុមារភន្តានំ ចសទ្ទប្បយោគោ. យំ បន កេនចិ វុត្តំ ‘‘បឋមមហាសង្គីតិ នាម ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ អតិរេកត្ថោ, តេន អញ្ញាបិ អត្ថីតិ ទីបេតី’’តិ. តទេវ តស្ស គន្ថក្កមេ អកោវិទតំ ទស្សេតិ. ន ហេត្ថ ចសទ្ទេន អតិរេកត្ថោ វិញ្ញាយតិ. យទិ ចេត្ថ ឯតទត្ថោយេវ ច-ការោ អធិប្បេតោ សិយា, ឯវំ សតិ ន កត្តព្ពោយេវ បឋមសទ្ទេនេវ អញ្ញាសំ ទុតិយាទិសង្គីតីនម្បិ អត្ថិភាវស្ស ទីបិតត្តា. ទុតិយាទិំ ឧបាទាយ ហិ បឋមសទ្ទប្បយោគោ ទីឃាទិំ ឧបាទាយ រស្សាទិសទ្ទប្បយោគោ វិយ. យថាបច្ចយំ តត្ថ តត្ថ ទេសិតត្តា បញ្ញត្តត្តា ច វិប្បកិណ្ណានំ ធម្មវិនយានំ សង្គហេត្វា គាយនំ កថនំ សង្គីតិ. ឯតេន តំតំសិក្ខាបទានំ សុត្តានញ្ច អាទិបរិយោសានេសុ អន្តរន្តរា ច សម្ពន្ធវសេន ឋបិតំ សង្គីតិការវចនំ សង្គហិតំ ហោតិ. មហាវិសយត្តា បូជនីយត្តា ច មហតី សង្គីតិ មហាសង្គីតិ, បឋមា មហាសង្គីតិ បឋមមហាសង្គីតិ. និទានកោសល្លត្ថន្តិ និទទាតិ ទេសនំ ទេសកាលាទិវសេន អវិទិតំ វិទិតំ កត្វា និទស្សេតីតិ និទានំ, តត្ថ កោសល្លំ និទានកោសល្លំ, តទត្ថន្តិ អត្ថោ.

សត្តានំ ទស្សនានុត្តរិយសរណាទិបដិលាភហេតុភូតាសុ វិជ្ជមានាសុបិ អញ្ញាសុ ភគវតោ កិរិយាសុ ‘‘ពុទ្ធោ ពោធេយ្យ’’ន្តិ បដិញ្ញាយ អនុលោមនតោ វេនេយ្យានំ មគ្គផលុប្បត្តិហេតុភូតា កិរិយា និប្បរិយាយេន ពុទ្ធកិច្ចន្តិ អាហ ‘‘ធម្មចក្កប្បវត្តនញ្ហិ អាទិំ កត្វា’’តិ. តត្ថ សទ្ធិន្ទ្រិយាទិធម្មោយេវ បវត្តនដ្ឋេន ចក្កន្តិ ធម្មចក្កំ. អថ វា ចក្កន្តិ អាណា, ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មញ្ច តំ ចក្កញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ, ធម្មេន ញាយេន ចក្កន្តិបិ ធម្មចក្កំ. យថាហ –

‘‘ធម្មញ្ច បវត្តេតិ ចក្កញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ, ចក្កញ្ច បវត្តេតិ ធម្មញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ, ធម្មេន បវត្តេតីតិ ធម្មចក្កំ, ធម្មចរិយាយ បវត្តេតីតិ ធម្មចក្ក’’ន្តិអាទិ (បដិ. ម. ២.៤០).

កតពុទ្ធកិច្ចេតិ កតំ បរិនិដ្ឋាបិតំ ពុទ្ធកិច្ចំ យេន, តស្មិំ កតពុទ្ធកិច្ចេ ភគវតិ លោកនាថេតិ សម្ពន្ធោ. ឯតេន ពុទ្ធកត្តព្ពស្ស កស្សចិបិ អសេសិតភាវំ ទស្សេតិ. តតោយេវ ហិ សោ ភគវា បរិនិព្ពុតោតិ. ននុ ច សាវកេហិ វិនីតាបិ វិនេយ្យា ភគវតាយេវ វិនីតា ហោន្តិ, តថា ហិ សាវកភាសិតំ សុត្តំ ពុទ្ធវចនន្តិ វុច្ចតិ, សាវកវិនេយ្យា ច ន តាវ វិនីតាតិ? នាយំ ទោសោ តេសំ វិនយនូបាយស្ស សាវកេសុ ឋបិតត្តា. តេនេវាហ –

‘‘ន តាវាហំ បាបិម បរិនិព្ពាយិស្សាមិ, យាវ ន ភិក្ខូ វិយត្តា វិនីតា វិសារទា ពហុស្សុតា អាគតាគមា ធម្មធរា វិនយធរា មាតិកាធរា ឧប្បន្នំ បរប្បវាទំ សហធម្មេន សុនិគ្គហិតំ និគ្គហេត្វា សប្បាដិហារិយំ ធម្មំ ទេសេស្សន្តី’’តិអាទិ (ទី. និ. ២.១៦៨).

‘‘កុសិនារាយ’’ន្តិអាទិនា ភគវតោ បរិនិព្ពុតទេសកាលវិសេសទស្សនំ, ‘‘អបរិនិព្ពុតោ ភគវា’’តិ គាហស្ស មិច្ឆាភាវទស្សនត្ថំ លោកេ ជាតសំវឌ្ឍភាវទស្សនត្ថញ្ច. តថា ហិ មនុស្សភាវស្ស សុបាកដករណត្ថំ មហាពោធិសត្តា ចរិមភវេ ទារបរិគ្គហាទីនិបិ ករោន្តីតិ. កុសិនារាយន្តិ ឯវំនាមកេ នគរេ. សមីបត្ថេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. ឧបវត្តនេ មល្លានំ សាលវនេតិ តស្ស នគរស្ស ឧបវត្តនភូតំ មល្លរាជូនំ សាលវនុយ្យានំ ទស្សេតិ. តត្ថ នគរំ បវិសិតុកាមា ឧយ្យានតោ ឧបេច្ច វត្តន្តិ គច្ឆន្តិ ឯតេនាតិ ឧបវត្តនន្តិ សាលវនំ វុច្ចតិ. យថា ហិ អនុរាធបុរស្ស ថូបារាមោ ទក្ខិណបច្ឆិមទិសាយំ, ឯវំ តំ ឧយ្យានំ កុសិនារាយ ទក្ខិណបច្ឆិមទិសាយ ហោតិ. យថា ច ថូបារាមតោ ទក្ខិណទ្វារេន នគរំ បវិសនមគ្គោ បាចីនមុខោ គន្ត្វា ឧត្តរេន និវត្តតិ, ឯវំ ឧយ្យានតោ សាលបន្តិ បាចីនមុខា គន្ត្វា ឧត្តរេន និវត្តា, តស្មា តំ ‘‘ឧបវត្តន’’ន្តិ វុច្ចតិ. យមកសាលានមន្តរេតិ យមកសាលានំ វេមជ្ឈេ. តត្ថ កិរ ភគវតោ បញ្ញត្តស្ស បរិនិព្ពានមញ្ចស្ស ឯកា សាលបន្តិ សីសភាគេ ហោតិ, ឯកា បាទភាគេ, តត្រាបិ ឯកោ តរុណសាលោ សីសភាគស្ស អាសន្នោ ហោតិ, ឯកោ បាទភាគស្ស, តស្មា ‘‘យមកសាលានមន្តរេ’’តិ វុត្តំ. អបិ ច ‘‘យមកសាលា នាម មូលក្ខន្ធវិដបបត្តេហិ អញ្ញមញ្ញំ សំសិព្ពេត្វា ឋិតសាលា’’តិបិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ.

អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយាតិ ឧបាទីយតេ កម្មកិលេសេហីតិ ឧបាទិ, វិបាកក្ខន្ធា កដត្តា ច រូបំ. សោ បន ឧបាទិ កិលេសាភិសង្ខារមារនិម្មថនេន និព្ពានប្បត្តិយំ អនោស្សដ្ឋោ, ឥធ ខន្ធមច្ចុមារនិម្មថនេន ឱស្សដ្ឋោ និសេសិតោតិ អយំ អនុបាទិសេសា និព្ពានធាតុ នត្ថិ ឯតិស្សា ឧបាទិសេសោតិ កត្វា. និព្ពានធាតូតិ ចេត្ថ និព្ពុតិមត្តំ អធិប្បេតំ, ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ចាយំ ករណនិទ្ទេសោ. បរិនិព្ពានេតិ បរិនិព្ពានដ្ឋានេ, និមិត្តត្ថេ វា ភុម្មវចនំ, បរិនិព្ពានហេតុ សន្និបតិតានន្តិ អត្ថោ. សង្ឃស្ស ថេរោ សង្ឃត្ថេរោ. សោ បន សង្ឃោ កិំបរិមាណោតិ អាហ ‘‘សត្តន្នំ ភិក្ខុសតសហស្សាន’’ន្តិ. និច្ចសាបេក្ខត្តា ហិ ឦទិសេសុ សមាសោ ហោតិយេវ យថា ‘‘ទេវទត្តស្ស គរុកុល’’ន្តិ. សត្តន្នំ ភិក្ខុសតសហស្សានន្តិ ច សង្ឃត្ថេរានំយេវ សត្តន្នំ ភិក្ខុសតសហស្សានំ. តទា ហិ ‘‘សន្និបតិតា ភិក្ខូ ឯត្តកា’’តិ បមាណរហិតា. តថា ហិ វេឡុវគាមេ វេទនាវិក្ខម្ភនតោ បដ្ឋាយ ‘‘ន ចិរេន ភគវា បរិនិព្ពាយិស្សតី’’តិ សុត្វា តតោ តតោ អាគតេសុ ភិក្ខូសុ ឯកភិក្ខុបិ បក្កន្តោ នាម នត្ថិ, តស្មា គណនំ វីតិវត្តោ សង្ឃោ អហោសិ. អាយស្មា មហាកស្សបោ ធម្មវិនយសង្គាយនត្ថំ ភិក្ខូនំ ឧស្សាហំ ជនេសីតិ សម្ពន្ធោ.

តត្ថ មហាកស្សបោតិ មហន្តេហិ សីលក្ខន្ធាទីហិ សមន្នាគតត្តា មហន្តោ កស្សបោតិ មហាកស្សបោ, អបិច កុមារកស្សបត្ថេរំ ឧបាទាយ អយំ មហាថេរោ ‘‘មហាកស្សបោ’’តិ វុច្ចតិ. អថ កិមត្ថំ អាយស្មា មហាកស្សបោ ធម្មវិនយសង្គាយនត្ថំ ឧស្សាហំ ជនេសីតិ អាហ ‘‘សត្តាហបរិនិព្ពុតេ’’តិអាទិ. សត្ត អហានិ សមាហដានិ សត្តាហំ, សត្តាហំ បរិនិព្ពុតស្ស អស្សាតិ សត្តាហបរិនិព្ពុតោ, ភគវា, តស្មិំ សត្តាហបរិនិព្ពុតេ ភគវតិ, ភគវតោ បរិនិព្ពានទិវសតោ បដ្ឋាយ សត្តាហេ វីតិវត្តេតិ វុត្តំ ហោតិ. សុភទ្ទេន វុឌ្ឍបព្ពជិតេន វុត្តវចនំ សមនុស្សរន្តោតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ សុភទ្ទោតិ តស្ស នាមំ, វុឌ្ឍកាលេ បន បព្ពជិតត្តា វុឌ្ឍបព្ពជិតោតិ វុច្ចតិ. ‘‘អលំ អាវុសោ’’តិអាទិនា តេន វុត្តវចនំ និទស្សេតិ. សោ ហិ សត្តាហបរិនិព្ពុតេ ភគវតិ អាយស្មតា មហាកស្សបត្ថេរេន សទ្ធិំ បាវាយ កុសិនារំ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នេសុ បញ្ចមត្តេសុ ភិក្ខុសតេសុ អវីតរាគេ ភិក្ខូ អន្តរាមគ្គេ ទិដ្ឋអាជីវកស្ស សន្តិកា ភគវតោ បរិនិព្ពានំ សុត្វា បត្តចីវរានិ ឆឌ្ឌេត្វា ពាហា បគ្គយ្ហ នានប្បការំ បរិទេវន្តេ ទិស្វា ឯវមាហ.

កស្មា បន សោ ឯវមាហ? ភគវតិ អាឃាតេន. អយំ កិរ សោ ខន្ធកេ (មហាវ. ៣០៣) អាគតេ អាតុមាវត្ថុស្មិំ នហាបិតបុព្ពកោ វុឌ្ឍបព្ពជិតោ ភគវតិ កុសិនារតោ និក្ខមិត្វា អឌ្ឍតេឡសេហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ អាតុមំ គច្ឆន្តេ ‘‘ភគវា អាគច្ឆតី’’តិ សុត្វា អាគតកាលេ ‘‘យាគុទានំ ករិស្សាមី’’តិ សាមណេរភូមិយំ ឋិតេ ទ្វេ បុត្តេ ឯតទវោច ‘‘ភគវា កិរ តាតា អាតុមំ អាគច្ឆតិ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ អឌ្ឍតេឡសេហិ ភិក្ខុសតេហិ, គច្ឆថ តុម្ហេ តាតា ខុរភណ្ឌំ អាទាយ នាឡិយាវាបកេន អនុឃរកំ អនុឃរកំ អាហិណ្ឌថ, លោណម្បិ តេលម្បិ តណ្ឌុលម្បិ ខាទនីយម្បិ សំហរថ, ភគវតោ អាគតស្ស យាគុទានំ ករិស្សាមី’’តិ. តេ តថា អកំសុ. អថ ភគវតិ អាតុមំ អាគន្ត្វា ភុសាគារកំ បវិដ្ឋេ សុភទ្ទោ សាយន្ហសមយំ គាមទ្វារំ គន្ត្វា មនុស្សេ អាមន្តេត្វា ‘‘ហត្ថកម្មមត្តំ មេ ទេថា’’តិ ហត្ថកម្មំ យាចិត្វា ‘‘កិំ ភន្តេ ករោមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច គណ្ហថា’’តិ សព្ពូបករណានិ គាហាបេត្វា វិហារេ ឧទ្ធនានិ ការេត្វា ឯកំ កាឡកំ កាសាវំ និវាសេត្វា តាទិសមេវ បារុបិត្វា ‘‘ឥទំ ករោថ, ឥទំ ករោថា’’តិ សព្ពរត្តិំ វិចារេន្តោ សតសហស្សំ វិស្សជ្ជេត្វា ភោជ្ជយាគុញ្ច មធុគោឡកញ្ច បដិយាទាបេសិ. ភោជ្ជយាគុ នាម ភុញ្ជិត្វា បាតព្ពយាគុ, តត្ថ សប្បិមធុផាណិតមច្ឆមំសបុប្ផផលរសាទិ យំ កិញ្ចិ ខាទនីយំ នាម អត្ថិ, តំ សព្ពំ បវិសតិ, កីឡិតុកាមានំ សីសមក្ខនយោគ្គា ហោតិ សុគន្ធគន្ធា.

អថ ភគវា កាលស្សេវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ បិណ្ឌាយ ចរិតុំ អាតុមាភិមុខោ បាយាសិ. មនុស្សា តស្ស អារោចេសុំ ‘‘ភគវា បិណ្ឌាយ គាមំ បវិសតិ, តយា កស្ស យាគុ បដិយាទិតា’’តិ. សោ យថានិវត្ថបារុតេហេវ តេហិ កាឡកកាសាវេហិ ឯកេន ហត្ថេន ទព្ពិញ្ច កដច្ឆុញ្ច គហេត្វា ព្រហ្មា វិយ ទក្ខិណជាណុមណ្ឌលំ ភូមិយំ បតិដ្ឋាបេត្វា វន្ទិត្វា ‘‘បដិគ្គណ្ហតុ មេ ភន្តេ ភគវា យាគុ’’ន្តិ អាហ. តតោ ‘‘ជានន្តាបិ តថាគតា បុច្ឆន្តី’’តិ ខន្ធកេ (មហាវ. ៣០៣) អាគតនយេន ភគវា បុច្ឆិត្វា ច សុត្វា ច តំ វុឌ្ឍបព្ពជិតំ វិគរហិត្វា តស្មិំ វត្ថុស្មិំ អកប្បិយសមាទាបនសិក្ខាបទំ ខុរភណ្ឌបរិហរណសិក្ខាបទញ្ចាតិ ទ្វេ សិក្ខាបទានិ បញ្ញបេត្វា ‘‘ភិក្ខវេ អនេកកប្បកោដិយោ ភោជនំ បរិយេសន្តេហេវ វីតិនាមិតា, ឥទំ បន តុម្ហាកំ អកប្បិយំ, អធម្មេន ឧប្បន្នភោជនំ ឥមំ បរិភុញ្ជិត្វា អនេកានិ អត្តភាវសហស្សានិ អបាយេស្វេវ និព្ពត្តិស្សន្តិ, អបេថ មា គណ្ហថា’’តិ ភិក្ខាចារាភិមុខោ អគមាសិ, ឯកភិក្ខុនាបិ ន កិញ្ចិ គហិតំ.

សុភទ្ទោ អនត្តមនោ ហុត្វា ‘‘អយំ ‘សព្ពំ ជានាមី’តិ អាហិណ្ឌតិ, សចេ ន គហេតុកាមោ បេសេត្វា អារោចេតព្ពំ អស្ស, បក្កាហារោ នាម សព្ពចិរំ តិដ្ឋន្តោ សត្តាហមត្តំ តិដ្ឋេយ្យ, ឥទញ្ច មម យាវជីវំ បរិយត្តំ អស្ស, សព្ពំ តេន នាសិតំ, អហិតកាមោ អយំ មយ្ហ’’ន្តិ ភគវតិ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា ទសពលេ ធរមានេ កិញ្ចិ វត្តុំ នាសក្ខិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ‘‘អយំ ឧច្ចកុលា បព្ពជិតោ មហាបុរិសោ, សចេ កិញ្ចិ វក្ខាមិ, មមំយេវ សន្តជ្ជេស្សតី’’តិ. ស្វាយំ អជ្ជ មហាកស្សបត្ថេរេន សទ្ធិំ អាគច្ឆន្តោ ‘‘បរិនិព្ពុតោ ភគវា’’តិ សុត្វា លទ្ធស្សាសោ វិយ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ឯវមាហ. ថេរោ បន តំ សុត្វា ហទយេ បហារំ វិយ មត្ថកេ បតិតសុក្កាសនិំ វិយ មញ្ញិ, ធម្មសំវេគោ ចស្ស ឧប្បជ្ជិ ‘‘សត្តាហមត្តបរិនិព្ពុតោ ភគវា, អជ្ជាបិស្ស សុវណ្ណវណ្ណំ សរីរំ ធរតិយេវ, ទុក្ខេន ភគវតា អារាធិតសាសនេ នាម ឯវំ លហុំ មហន្តំ បាបកសដំ កណ្ដកោ ឧប្បន្នោ, អលំ ខោ បនេស បាបោ វឌ្ឍមានោ អញ្ញេបិ ឯវរូបេ សហាយេ លភិត្វា សាសនំ ឱសក្កាបេតុ’’ន្តិ.

តតោ ថេរោ ចិន្តេសិ ‘‘សចេ ខោ បនាហំ ឥមំ មហល្លកំ ឥធេវ បិលោតិកំ និវាសេត្វា ឆារិកាយ ឱកិរាបេត្វា នីហរាបេស្សាមិ, មនុស្សា ‘សមណស្ស គោតមស្ស សរីរេ ធរមានេយេវ សាវកា វិវទន្តី’តិ អម្ហាកំ ទោសំ ទស្សេស្សន្តិ, អធិវាសេមិ តាវ. ភគវតា ហិ ទេសិតធម្មោ អសង្គហិតបុប្ផរាសិសទិសោ, តត្ថ យថា វាតេន បហដបុប្ផានិ យតោ វា តតោ វា គច្ឆន្តិ, ឯវមេវ ឯវរូបានំ វសេន គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ វិនយេ ឯកំ ទ្វេ សិក្ខាបទានិ នស្សិស្សន្តិ វិនស្សិស្សន្តិ, សុត្តេ ឯកោ ទ្វេ បញ្ហវារា នស្សិស្សន្តិ, អភិធម្មេ ឯកំ ទ្វេ ភូមន្តរានិ នស្សិស្សន្តិ, ឯវំ អនុក្កមេន មូលេ នដ្ឋេ បិសាចសទិសា ភវិស្សាម, តស្មា ធម្មវិនយសង្គហំ ករិស្សាមិ, ឯវំ សតិ ទឡ្ហសុត្តេន សង្គហិតបុប្ផានិ វិយ អយំ ធម្មវិនយោ និច្ចលោ ភវិស្សតិ. ឯតទត្ថញ្ហិ ភគវា មយ្ហំ តីណិ គាវុតានិ បច្ចុគ្គមនំ អកាសិ, តីហិ ឱវាទេហិ ឧបសម្បទំ អកាសិ, កាយតោ ចីវរបរិវត្តនំ អកាសិ, អាកាសេ បាណិំ ចាលេត្វា ចន្ទោបមបដិបទំ កថេន្តោ មញ្ញេវ សក្ខិំ កត្វា កថេសិ, តិក្ខត្តុំ សកលសាសនរតនំ បដិច្ឆាបេសិ, មាទិសេ ភិក្ខុម្ហិ តិដ្ឋមានេ អយំ បាបោ សាសនេ វឌ្ឍិំ មា អលត្ថុ, យាវ អធម្មោ ន ទិប្បតិ, ធម្មោ ន បដិពាហីយតិ, អវិនយោ ន ទិប្បតិ, វិនយោ ន បដិពាហីយតិ, អធម្មវាទិនោ ន ពលវន្តោ ហោន្តិ, ធម្មវាទិនោ ន ទុព្ពលា ហោន្តិ, អវិនយវាទិនោ ន ពលវន្តោ ហោន្តិ, វិនយវាទិនោ ន ទុព្ពលា ហោន្តិ, តាវ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយិស្សាមិ, តតោ ភិក្ខូ អត្តនោ អត្តនោ បហោនកំ គហេត្វា កប្បិយាកប្បិយេ កថេស្សន្តិ, អថាយំ បាបោ សយមេវ និគ្គហំ បាបុណិស្សតិ, បុន សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន សក្ខិស្សតិ, សាសនំ ឥទ្ធញ្ចេវ ផីតញ្ច ភវិស្សតី’’តិ. ចិន្តេត្វា សោ ‘‘ឯវំ នាម មយ្ហំ ចិត្តំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ កស្សចិ អនារោចេត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ សមស្សាសេត្វា អថ បច្ឆា ធាតុភាជនទិវសេ ធម្មវិនយសង្គាយនត្ថំ ភិក្ខូនំ ឧស្សាហំ ជនេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘អាយស្មា មហាកស្សបោ សត្តាហបរិនិព្ពុតេ…បេ… ធម្មវិនយសង្គាយនត្ថំ ភិក្ខូនំ ឧស្សាហំ ជនេសី’’តិ.

តត្ថ អលន្តិ បដិក្ខេបវចនំ. អាវុសោតិ បរិទេវន្តេ ភិក្ខូ អាលបតិ. មា សោចិត្ថាតិ ចិត្តេ ឧប្បន្នពលវសោកេន មា សោចិត្ថ. មា បរិទេវិត្ថាតិ វាចាយ មា បរិទេវិត្ថ ‘‘បរិទេវនំ វិលាបោ’’តិ វចនតោ. ឥទានិ អសោចនាទីសុ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘សុមុត្តា មយ’’ន្តិអាទិមាហ. តេន មហាសមណេនាតិ និស្សក្កេ ករណវចនំ, តតោ មហាសមណតោ សុដ្ឋុ មុត្តា មយន្តិ អត្ថោ, ឧបទ្ទុតា ច ហោម តទាតិ អធិប្បាយោ. ហោមាតិ វា អតីតត្ថេ វត្តមានវចនំ, អហុម្ហាតិ អត្ថោ, អនុស្សរន្តោ ធម្មសំវេគវសេនាតិ អធិប្បាយោ. ធម្មសភាវចិន្តាវសេន បវត្តំ សហោត្តប្បញាណំ ធម្មសំវេគោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សព្ពសង្ខតធម្មេសុ, ឱត្តប្បាការសណ្ឋិតំ;

ញាណមោហិតភារានំ, ធម្មសំវេគសញ្ញិត’’ន្តិ.

ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតីតិ តិដ្ឋតិ ឯត្ថ ផលំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ឋានំ, ហេតុ. ខោតិ អវធារណេ, ឯតំ ការណំ វិជ្ជតេវ, នោ ន វិជ្ជតីតិ អត្ថោ. កិំ តំ ការណន្តិ អាហ ‘‘យំ បាបភិក្ខូ’’តិអាទិ. ឯត្ថ យន្តិ និបាតមត្តំ, ការណនិទ្ទេសោ វា, យេន ការណេន អន្តរធាបេយ្យុំ, តទេតំ ការណំ វិជ្ជតីតិ អត្ថោ. បាបភិក្ខូតិ បាបិកាយ លាមិកាយ ឥច្ឆាយ សមន្នាគតា ភិក្ខូ. អតីតោ អតិក្កន្តោ សត្ថា ឯត្ថ, ឯតស្សាតិ វា អតីតសត្ថុកំ, បាវចនំ. បធានំ វចនំ បាវចនំ, ធម្មវិនយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បក្ខំ លភិត្វាតិ អលជ្ជីបក្ខំ លភិត្វា. ន ចិរស្សេវាតិ ន ចិរេនេវ. យាវ ច ធម្មវិនយោ តិដ្ឋតីតិ យត្តកំ កាលំ ធម្មោ ច វិនយោ ច លជ្ជីបុគ្គលេសុ តិដ្ឋតិ.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតាតិ បរិនិព្ពានមញ្ចកេ និបន្នេន ភគវតា ភិក្ខូ ឱវទន្តេន ឯតំ វុត្តន្តិ អត្ថោ. ទេសិតោ បញ្ញត្តោតិ ធម្មោបិ ទេសិតោ ចេវ បញ្ញត្តោ ច. សុត្តាភិធម្មសង្គហិតស្ស ហិ ធម្មស្ស អភិសជ្ជនំ បពោធនំ ទេសនា, តស្សេវ បការតោ ញាបនំ វិនេយ្យសន្តានេ ឋបនំ បញ្ញាបនំ, តស្មា ធម្មោបិ ទេសិតោ ចេវ បញ្ញត្តោ ចាតិ វុត្តោ. បញ្ញត្តោតិ ច ឋបិតោតិ អត្ថោ. វិនយោបិ ទេសិតោ ចេវ បញ្ញត្តោ ច. វិនយតន្តិសង្គហិតស្ស ហិ អត្ថស្ស កាយវាចានំ វិនយនតោ វិនយោតិ លទ្ធាធិវចនស្ស អតិសជ្ជនំ បពោធនំ ទេសនា, តស្សេវ បការតោ ញាបនំ អសង្ករតោ ឋបនំ បញ្ញាបនំ, តស្មា វិនយោបិ ទេសិតោ ចេវ បញ្ញត្តោ ចាតិ វុច្ចតិ.

សោ វោ មមច្ចយេនាតិ សោ ធម្មវិនយោ តុម្ហាកំ មមច្ចយេន សត្ថា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – មយា វោ ឋិតេនេវ ‘‘ឥទំ លហុកំ, ឥទំ គរុកំ, ឥទំ សតេកិច្ឆំ, ឥទំ អតេកិច្ឆំ, ឥទំ លោកវជ្ជំ, ឥទំ បណ្ណត្តិវជ្ជំ. អយំ អាបត្តិ បុគ្គលស្ស សន្តិកេ វុដ្ឋាតិ, អយំ គណស្ស, អយំ សង្ឃស្ស សន្តិកេ វុដ្ឋាតី’’តិ សត្តន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ អវីតិក្កមនីយតាវសេន ឱតិណ្ណវត្ថុស្មិំ សខន្ធកបរិវារោ ឧភតោវិភង្គោ មហាវិនយោ នាម ទេសិតោ, តំ សកលម្បិ វិនយបិដកំ មយិ បរិនិព្ពុតេ តុម្ហាកំ សត្ថុកិច្ចំ សាធេស្សតិ ‘‘ឥទំ វោ កត្តព្ពំ, ឥទំ វោ ន កត្តព្ព’’ន្តិ កត្តព្ពាកត្តព្ពស្ស វិភាគេន អនុសាសនតោ. ឋិតេនេវ ច មយា ‘‘ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, បញ្ច ពលានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គានិ, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិ តេន តេន វិនេយ្យានំ អជ្ឈាសយានុរូបេន បការេន ឥមេ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មេ វិភជិត្វា សុត្តន្តបិដកំ ទេសិតំ, តំ សកលម្បិ សុត្តន្តបិដកំ មយិ បរិនិព្ពុតេ តុម្ហាកំ សត្ថុកិច្ចំ សាធេស្សតិ តំតំចរិយានុរូបំ សម្មាបដិបត្តិយា អនុសាសនតោ. ឋិតេនេវ ច មយា ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា, ទ្វាទសាយតនានិ, អដ្ឋារស ធាតុយោ, ចត្តារិ សច្ចានិ, ពាវីសតិន្ទ្រិយានិ, នវ ហេតូ, ចត្តារោ អាហារា, សត្ត ផស្សា, សត្ត វេទនា, សត្ត សញ្ញា, សត្ត ចេតនា, សត្ត ចិត្តានិ, តត្រាបិ ឯត្តកា ធម្មា កាមាវចរា, ឯត្តកា រូបាវចរា, ឯត្តកា អរូបាវចរា, ឯត្តកា បរិយាបន្នា, ឯត្តកា អបរិយាបន្នា, ឯត្តកា លោកិយា, ឯត្តកា លោកុត្តរា’’តិ ឥមេ ធម្មេ វិភជិត្វា អភិធម្មបិដកំ ទេសិតំ, តំ សកលម្បិ អភិធម្មបិដកំ មយិ បរិនិព្ពុតេ តុម្ហាកំ សត្ថុកិច្ចំ សាធេស្សតិ, ខន្ធាទិវិភាគេន ញាយមានំ ចតុសច្ចសម្ពោធាវហត្តា សត្ថារា សម្មាសម្ពុទ្ធេន កត្តព្ពកិច្ចំ និប្ផាទេស្សតិ. ឥតិ សព្ពម្បេតំ អភិសម្ពោធិតោ យាវ បរិនិព្ពានា បញ្ចចត្តាលីស វស្សានិ ភាសិតំ លបិតំ, តីណិ បិដកានិ, បញ្ច និកាយា, នវង្គានិ, ចតុរាសីតិ ធម្មក្ខន្ធសហស្សានីតិ ឯវំ មហប្បភេទំ ហោតិ. ឥតិ ឥមានិ ចតុរាសីតិ ធម្មក្ខន្ធសហស្សានិ តិដ្ឋន្តិ, អហំ ឯកោវ បរិនិព្ពាយាមិ, អហញ្ច បនិទានិ ឯកោវ ឱវទាមិ អនុសាសាមិ, មយិ បរិនិព្ពុតេ ឥមានិ ចតុរាសីតិ ពុទ្ធសហស្សានិ តុម្ហេ ឱវទិស្សន្តិ អនុសាសិស្សន្តិ ឱវាទានុសាសនីកិច្ចស្ស និប្ផាទនតោតិ.

សាសនន្តិ បរិយត្តិបដិបត្តិបដិវេធវសេន តិវិធំ សាសនំ, និប្បរិយាយតោ បន សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា. អទ្ធនិយន្តិ អទ្ធានមគ្គគាមីតិ អទ្ធនិយំ, អទ្ធានក្ខមន្តិ អត្ថោ. ចិរដ្ឋិតិកន្តិ ចិរំ ឋិតិ ឯតស្សាតិ ចិរដ្ឋិតិកំ, សាសនំ, អស្ស ភវេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា យេន បការេន ឥទំ សាសនំ ទីឃមទ្ធានំ បវត្តិតុំ សមត្ថំ, តតោយេវ ចិរដ្ឋិតិកំ អស្ស, តថា តេន បការេន ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយេយ្យន្តិ.

ឥទានិ សម្មាសម្ពុទ្ធេន អត្តនោ កតំ អនុគ្គហវិសេសំ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘យញ្ចាហំ ភគវតា’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘យញ្ចាហ’’ន្តិ ឯតស្ស ‘‘អនុគ្គហិតោ’’តិ ឯតេន សម្ពន្ធោ. តត្ថ យន្តិ យស្មា, យេន ការណេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. កិរិយាបរាមសនំ វា ឯតំ, តេន ‘‘អនុគ្គហិតោ’’តិ ឯត្ថ អនុគ្គណ្ហនំ បរាមសតិ. ធារេស្សសីតិអាទិកំ បន ភគវា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ មហាកស្សបត្ថេរេន បញ្ញត្តសង្ឃាដិយំ និសិន្នោ តំ ចីវរំ វិកសិតបទុមបុប្ផវណ្ណេន បាណិនា អន្តរេ បរាមសន្តោ អាហ. វុត្តញ្ហេតំ កស្សបសំយុត្តេ (សំ. និ. ២.១៥៤) មហាកស្សបត្ថេរេនេវ អានន្ទត្ថេរំ អាមន្តេត្វា កថេន្តេន –

‘‘អថ ខោ, អាវុសោ, ភគវា មគ្គា ឱក្កម្ម យេន អញ្ញតរំ រុក្ខមូលំ តេនុបសង្កមិ, អថ ខ្វាហំ, អាវុសោ, បដបិលោតិកានំ សង្ឃាដិំ ចតុគ្គុណំ បញ្ញាបេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោចំ ‘ឥធ, ភន្តេ, ភគវា និសីទតុ, យំ មមស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’តិ. និសីទិ ខោ, អាវុសោ, ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ, និសជ្ជ ខោ មំ, អាវុសោ, ភគវា ឯតទវោច ‘មុទុកា ខោ ត្យាយំ កស្សប បដបិលោតិកានំ សង្ឃាដី’តិ. ‘បដិគ្គណ្ហាតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា បដបិលោតិកានំ សង្ឃាដិំ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’តិ. ‘ធារេស្សសិ បន មេ ត្វំ កស្សប សាណានិ បំសុកូលានិ និព្ពសនានី’តិ. ‘ធារេស្សាមហំ, ភន្តេ, ភគវតោ សាណានិ បំសុកូលានិ និព្ពសនានី’តិ. សោ ខ្វាហំ, អាវុសោ, បដបិលោតិកានំ សង្ឃាដិំ ភគវតោ បាទាសិំ, អហំ បន ភគវតោ សាណានិ បំសុកូលានិ និព្ពសនានិ បដិបជ្ជិ’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១៥៤).

តត្ថ (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.១៥៤) មុទុកា ខោ ត្យាយន្តិ មុទុកា ខោ តេ អយំ. កស្មា ភគវា ឯវមាហាតិ? ថេរេន សហ ចីវរំ បរិវត្តេតុកាមតាយ. កស្មា បរិវត្តេតុកាមោ ជាតោតិ? ថេរំ អត្តនោ ឋានេ ឋបេតុកាមតាយ. កិំ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា នត្ថីតិ? អត្ថិ, ឯវំ បនស្ស អហោសិ ‘‘ឥមេ ន ចិរំ ឋស្សន្តិ, កស្សបោ បន វីសវស្សសតាយុកោ, ‘សោ មយិ បរិនិព្ពុតេ សត្តបណ្ណិគុហាយំ វសិត្វា ធម្មវិនយសង្គហំ កត្វា មម សាសនំ បញ្ចវស្សសហស្សបរិមាណំ កាលំ បវត្តនកំ ករិស្សតី’តិ អត្តនោ នំ ឋានេ ឋបេមិ, ឯវំ ភិក្ខូ កស្សបស្ស សុស្សូសិតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តី’’តិ, តស្មា ឯវមាហ. ថេរោ បន យស្មា ចីវរស្ស វា បត្តស្ស វា វណ្ណេ កថិតេ ‘‘ឥមំ តុម្ហាកំ គណ្ហថា’’តិ ចារិត្តមេវ, តស្មា ‘‘បដិគ្គណ្ហាតុ មេ ភន្តេ ភគវា’’តិ អាហ. ធារេស្សសិ បន មេ ត្វំ កស្សបាតិ កស្សប ត្វំ ឥមានិ បរិភោគជិណ្ណានិ បំសុកូលានិ បារុបិតុំ សក្ខិស្សសីតិ វទតិ. តញ្ច ខោ ន កាយពលំ សន្ធាយ, បដិបត្តិបូរណំ បន សន្ធាយ ឯវមាហ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – អហំ ឥមំ ចីវរំ បុណ្ណំ នាម ទាសិំ បារុបិត្វា អាមកសុសានេ ឆឌ្ឌិតំ តុម្ពមត្តេហិ បាណកេហិ សម្បរិកិណ្ណំ តេ បាណកេ វិធុនិត្វា មហាអរិយវំសេ ឋត្វា អគ្គហេសិំ, តស្ស មេ ឥមំ ចីវរំ គហិតទិវសេ ទសសហស្សចក្កវាឡេ មហាបថវី មហារវំ វិរវមានា កម្បិត្ថ, អាកាសំ តដតដាយិ, ចក្កវាឡទេវតា សាធុការំ អទំសុ ‘‘ឥមំ ចីវរំ គណ្ហន្តេន ភិក្ខុនា ជាតិបំសុកូលិកេន ជាតិអារញ្ញិកេន ជាតិឯកាសនិកេន ជាតិសបទានចារិកេន ភវិតុំ វដ្ដតិ, ត្វំ ឥមស្ស ចីវរស្ស អនុច្ឆវិកំ កាតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ. ថេរោបិ អត្តនា បញ្ចន្នំ ហត្ថីនំ ពលំ ធារេតិ. សោ តំ អតក្កយិត្វា ‘‘អហមេតំ បដិបត្តិំ បូរេស្សាមី’’តិ ឧស្សាហេន សុគតចីវរស្ស អនុច្ឆវិកំ កាតុកាមោ ‘‘ធារេស្សាមហំ ភន្តេ’’តិ អាហ. បដិបជ្ជិន្តិ បដិបន្នោសិំ. ឯវំ បន ចីវរបរិវត្តនំ កត្វា ថេរេន បារុតចីវរំ ភគវា បារុបិ, សត្ថុ ចីវរំ ថេរោ. តស្មិំ សមយេ មហាបថវី ឧទកបរិយន្តំ កត្វា ឧន្នទន្តី កម្បិត្ថ.

សាណានិ បំសុកូលានីតិ មតកឡេវរំ បរិវេឋេត្វា ឆឌ្ឌិតានិ តុម្ពមត្តេ កិមី បប្ផោដេត្វា គហិតានិ សាណវាកមយានិ បំសុកូលចីវរានិ. រថិកសុសានសង្ការកូដាទីនំ យត្ថ កត្ថចិ បំសូនំ ឧបរិ ឋិតត្តា អព្ភុគ្គតដ្ឋេន តេសុ បំសុកូលមិវាតិ បំសុកូលំ. អថ វា បំសុ វិយ កុច្ឆិតភាវំ ឧលតិ គច្ឆតីតិ បំសុកូលន្តិ បំសុកូលសទ្ទស្ស អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. និព្ពសនានីតិ និដ្ឋិតវសនកិច្ចានិ, បរិភោគជិណ្ណានីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ‘‘កិញ្ចាបិ ឯកមេវ តំ ចីវរំ, អនេកាវយវត្តា បន ពហុវចនំ កត’’ន្តិ មជ្ឈិមគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ចីវរេ សាធារណបរិភោគេនាតិ ឯត្ថ អត្តនា សាធារណបរិភោគេនាតិ វិញ្ញាយមានត្តា វិញ្ញាយមានត្ថស្ស ច-សទ្ទស្ស បយោគេ កាមាចារត្តា ‘‘អត្តនា’’តិ ន វុត្តំ. ‘‘ធារេស្សសិ បន មេ ត្វំ, កស្សប, សាណានិ បំសុកូលានី’’តិ ហិ វុត្តត្តា អត្តនាវ សាធារណបរិភោគោ វិញ្ញាយតិ, នាញ្ញេន. ន ហិ កេវលំ សទ្ទតោយេវ សព្ពត្ថ អត្ថនិច្ឆយោ ភវិស្សតិ អត្ថបករណាទិនាបិ យេភុយ្យេន អត្ថស្ស និយមេតព្ពត្តា. អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន បនេត្ថ ឥទំ វុត្តំ ‘‘ចីវរេ សាធារណបរិភោគេនាតិ ឯត្ថ អត្តនា សមសមដ្ឋបនេនាតិ ឥធ អត្តនាសទ្ទំ អានេត្វា ចីវរេ អត្តនា សាធារណបរិភោគេនា’’តិ យោជេតព្ពំ.

‘‘យស្ស យេន ហិ សម្ពន្ធោ, ទូរដ្ឋម្បិ ច តស្ស តំ;

អត្ថតោ ហ្យសមានានំ, អាសន្នត្តមការណ’’ន្តិ.

អថ វា ភគវតា ចីវរេ សាធារណបរិភោគេន ភគវតា អនុគ្គហិតោតិ យោជនីយំ ឯកស្សបិ ករណនិទ្ទេសស្ស សហយោគកត្តុត្ថជោតកត្តសម្ភវតោតិ. សព្ពត្ថ ‘‘អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេនា’’តិ វុត្តេ សុត្តន្តដីកាការេនាតិ គហេតព្ពំ. សមានំ ធារណមេតស្សាតិ សាធារណោ, បរិភោគោ. សាធារណបរិភោគេន ចេវ សមសមដ្ឋបនេន ច អនុគ្គហិតោតិ សម្ពន្ធោ.

ឥទានិ (សំ. និ. ២.១៥២) –

‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខាមិ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. កស្សបោបិ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខតិ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ.

‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខាមិ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. កស្សបោបិ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខតិ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា…បេ… ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ.

‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខាមិ បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរាមិ, សតោ ច សម្បជានោ សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេមិ, យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ ‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’តិ, តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. កស្សបោបិ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខតិ បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ…បេ… តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ.

‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខាមិ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. កស្សបោបិ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខតិ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្ពេវ…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ.

‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខាមិ សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា ‘អនន្តោ អាកាសោ’តិ អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. កស្សបោបិ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខតិ សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា…បេ… អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ.

‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខាមិ សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម ‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’ន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. កស្សបោបិ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខតិ សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម…បេ… វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ.

‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខាមិ សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘នត្ថិ កិញ្ចី’តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. កស្សបោបិ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខតិ…បេ… អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ.

‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខាមិ សព្ពសោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. កស្សបោបិ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខតិ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ.

‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខាមិ សព្ពសោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. កស្សបោបិ…បេ… សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ.

‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខាមិ អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិធំ បច្ចនុភោមិ, ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោមិ, ពហុធាបិ ហុត្វា ឯកោ ហោមិ, អាវិភាវំ តិរោភាវំ តិរោកុដ្ដំ តិរោបាការំ តិរោបព្ពតំ អសជ្ជមានោ គច្ឆាមិ សេយ្យថាបិ អាកាសេ, បថវិយាបិ ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោមិ សេយ្យថាបិ ឧទកេ, ឧទកេបិ អភិជ្ជមានេ គច្ឆាមិ សេយ្យថាបិ បថវិយំ, អាកាសេបិ បល្លង្កេន កមាមិ សេយ្យថាបិ បក្ខី សកុណោ, ឥមេបិ ចន្ទិមសូរិយេ ឯវំមហិទ្ធិកេ ឯវំមហានុភាវេ បាណិនា បរិមសាមិ បរិមជ្ជាមិ, យាវ ព្រហ្មលោកាបិ កាយេន វសំ វត្តេមិ. កស្សបោបិ ភិក្ខវេ យាវទេ អាកង្ខតិ អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិធំ បច្ចនុភោតិ…បេ… យាវ ព្រហ្មលោកាបិ កាយេន វសំ វត្តេតិ.

‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខាមិ ទិព្ពាយ សោតធាតុយា វិសុទ្ធាយ អតិក្កន្តមានុសិកាយ ឧភោ សទ្ទេ សុណាមិ ទិព្ពេ ច មានុសេ ច យេ ទូរេ សន្តិកេ ច. កស្សបោបិ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខតិ ទិព្ពាយ សោតធាតុយា…បេ… យេ ទូរេ សន្តិកេ ច.

‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខាមិ បរសត្តានំ បរបុគ្គលានំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ, សរាគំ វា ចិត្តំ ‘សរាគំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាមិ, វីតរាគំ វា ចិត្តំ ‘វីតរាគំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាមិ, សទោសំ វា ចិត្តំ…បេ… វីតទោសំ វា ចិត្តំ…បេ… សមោហំ វា ចិត្តំ…បេ… វីតមោហំ វា ចិត្តំ…បេ… សំខិត្តំ វា ចិត្តំ…បេ… វិក្ខិត្តំ វា ចិត្តំ…បេ… មហគ្គតំ វា ចិត្តំ…បេ… អមហគ្គតំ វា ចិត្តំ…បេ… សឧត្តរំ វា ចិត្តំ…បេ… អនុត្តរំ វា ចិត្តំ…បេ… សមាហិតំ វា ចិត្តំ…បេ… អសមាហិតំ វា ចិត្តំ…បេ… វិមុត្តំ វា ចិត្តំ…បេ… អវិមុត្តំ វា ចិត្តំ ‘អវិមុត្តំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាមិ. កស្សបោបិ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខតិ បរសត្តានំ បរបុគ្គលានំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាតិ, សរាគំ វា ចិត្តំ ‘សរាគំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ…បេ… អវិមុត្តំ វា ចិត្តំ ‘អវិមុត្តំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ.

‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខាមិ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរាមិ. សេយ្យថិទំ – ឯកម្បិ ជាតិំ ទ្វេបិ ជាតិយោ តិស្សោបិ ជាតិយោ ចតស្សោបិ ជាតិយោ បញ្ចបិ ជាតិយោ ទសបិ ជាតិយោ វីសម្បិ ជាតិយោ តិំសម្បិ ជាតិយោ ចត្តាលីសម្បិ ជាតិយោ បញ្ញាសម្បិ ជាតិយោ ជាតិសតម្បិ ជាតិសហស្សម្បិ ជាតិសតសហស្សម្បិ អនេកេបិ សំវដ្ដកប្បេ អនេកេបិ វិវដ្ដកប្បេ អនេកេបិ សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បេ ‘អមុត្រាសិំ ឯវំនាមោ ឯវំគោត្តោ ឯវំវណ្ណោ ឯវមាហារោ ឯវំសុខទុក្ខប្បដិសំវេទី ឯវមាយុបរិយន្តោ, សោ តតោ ចុតោ អមុត្រ ឧទបាទិំ, តត្រាបាសិំ ឯវំនាមោ ឯវំគោត្តោ ឯវំវណ្ណោ ឯវមាហារោ ឯវំសុខទុក្ខប្បដិសំវេទី ឯវមាយុបរិយន្តោ, សោ តតោ ចុតោ ឥធូបបន្នោ’តិ. ឥតិ សាការំ សឧទ្ទេសំ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរាមិ. កស្សបោបិ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខតិ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ. សេយ្យថិទំ – ឯកម្បិ ជាតិំ…បេ… ឥតិ សាការំ សឧទ្ទេសំ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ.

‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខាមិ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សាមិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ សុគតេ ទុគ្គតេ, យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាមិ ‘ឥមេ វត ភោន្តោ សត្តា កាយទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា វចីទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា មនោទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា អរិយានំ ឧបវាទកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា, តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបន្នា. ឥមេ វា បន ភោន្តោ សត្តា កាយសុចរិតេន សមន្នាគតា វចីសុចរិតេន សមន្នាគតា មនោសុចរិតេន សមន្នាគតា អរិយានំ អនុបវាទកា សម្មាទិដ្ឋិកា សម្មាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា, តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបន្នា’តិ. ឥតិ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សាមិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ សុគតេ ទុគ្គតេ, យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាមិ. កស្សបោបិ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខតិ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សតិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ សុគតេ ទុគ្គតេ, យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាតិ.

‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. កស្សបោបិ, ភិក្ខវេ, អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ (សំ. និ. ២.១៥២) –

ឯវំ នវានុបុព្ពវិហារឆឡភិញ្ញាប្បភេទេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ អត្តនា សមសមដ្ឋបនត្ថាយ ភគវតា វុត្តំ កស្សបសំយុត្តេ អាគតំ បាឡិមិមំ បេយ្យាលមុខេន អាទិគ្គហណេន ច សង្ខិបិត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អហំ ភិក្ខវេ’’តិអាទិ.

តត្ថ យាវទេ អាកង្ខាមីតិ យាវទេវ ឥច្ឆាមីតិ អត្ថោ. តតោយេវ ហិ មជ្ឈិមគណ្ឋិបទេ ចូឡគណ្ឋិបទេ ច ‘‘យាវទេតិ យាវទេវាតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ លិខិតំ. សំយុត្តនិកាយដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘យាវទេ អាកង្ខាមីតិ យាវទេវ ឥច្ឆាមី’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. តថា ហិ តត្ថ លីនត្ថបកាសនិយំ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេនេវ វុត្តំ ‘‘យាវទេវាតិ ឥមិនា សមានត្ថំ យាវទេតិ ឥទំ បទ’’ន្តិ. បោត្ថកេសុ បន កត្ថចិ ‘‘យាវទេវា’’តិ អយមេវ បាឋោ ទិស្សតិ. យានិ បន ឥតោ បរំ ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិអាទិនា នយេន ចត្តារិ រូបាវចរកិរិយឈានានិ, ‘‘សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា’’តិអាទិនា នយេន ចតស្សោ អរូបសមាបត្តិយោ, ‘‘សព្ពសោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម សញ្ញាវេទយិតនិរោធ’’ន្តិអាទិនា នយេន និរោធសមាបត្តិ, ‘‘អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិធ’’ន្តិអាទិនា នយេន អភិញ្ញា ច វុត្តា. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ អនុបទវណ្ណនាយ ចេវ ភាវនាវិធានេន ច សទ្ធិំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៦៩-៧០) សព្ពសោ វិត្ថារិតំ. ឥធាបិ ច វេរញ្ជកណ្ឌេ ចត្តារិ រូបាវចរឈានានិ តិស្សោ ច វិជ្ជា អាវិ ភវិស្សន្តិ, តស្មា តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ តត្ថេវ វណ្ណយិស្សាម.

នវានុបុព្ពវិហារឆឡភិញ្ញាប្បភេទេតិ ឯត្ថ នវានុបុព្ពវិហារា នាម អនុបដិបាដិយា សមាបជ្ជិតព្ពភាវតោ ឯវំសញ្ញិតា និរោធសមាបត្តិយា សហ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ. ឆឡភិញ្ញា នាម អាសវក្ខយញាណេន សទ្ធិំ បញ្ចាភិញ្ញាយោតិ ឯវំ លោកិយលោកុត្តរភេទា សព្ពា អភិញ្ញាយោ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មេតិ ឧត្តរិមនុស្សានំ ឈាយីនញ្ចេវ អរិយានញ្ច ធម្មោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ. អថ វា ឧត្តរិ មនុស្សធម្មាតិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ, មនុស្សធម្មោ នាម ទសកុសលកម្មបថធម្មោ. សោ ហិ វិនា ភាវនាមនសិការេន បកតិយាវ មនុស្សេហិ និព្ពត្តេតព្ពតោ មនុស្សត្តភាវាវហតោ វា ‘‘មនុស្សធម្មោ’’តិ វុច្ចតិ, តតោ ឧត្តរិ បន ឈានាទីនិ ‘‘ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ’’តិ វេទិតព្ពានិ. អត្តនា សមសមដ្ឋបនេនាតិ អហំ យត្តកំ កាលំ យត្តកេ វា សមាបត្តិវិហារេ អភិញ្ញាយោ ច វឡញ្ជេមិ, តថា កស្សបោបីតិ ឯវំ យថាវុត្តឧត្តរិមនុស្សធម្មេ អត្តនា សមសមំ កត្វា ឋបនេន. ឥទញ្ច នវានុបុព្ពវិហារឆឡភិញ្ញាទិភាវសាមញ្ញេន បសំសាមត្តំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ អាយស្មា មហាកស្សបោ ភគវា វិយ ទេវសិកំ ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជតិ, យមកបាដិហារិយាទិវសេន វា អភិញ្ញាយោ វឡញ្ជេតិ. ឯត្ថ ច ‘‘ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ អត្តនា សមសមដ្ឋបនេនា’’តិ ឥទំ និទស្សនមត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តថា ហិ –

‘‘ឱវទ កស្សប ភិក្ខូ, ករោហិ កស្សប ភិក្ខូនំ ធម្មិំ កថំ, អហំ វា កស្សប ភិក្ខូ ឱវទេយ្យំ ត្វំ វា, អហំ វា កស្សប ភិក្ខូនំ ធម្មិំ កថំ ករេយ្យំ ត្វំ វា’’តិ (សំ. និ. ២.១៤៩).

ឯវម្បិ អត្តនា សមសមដ្ឋានេ ឋបេតិយេវ, តស្ស កិមញ្ញំ អាណណ្យំ ភវិស្សតិ អញ្ញត្រ ធម្មវិនយសង្គាយនាតិ អធិប្បាយោ. តត្ថ ‘‘តស្សាតិ តស្ស អនុគ្គហស្សា’’តិ មជ្ឈិមគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. តស្ស មេតិ វា អត្ថោ គហេតព្ពោ. បោត្ថកេសុ ហិ កត្ថចិ ‘‘តស្ស មេ’’តិ បាឋោយេវ ទិស្សតិ, ធម្មវិនយសង្គាយនំ ឋបេត្វា អញ្ញំ កិំ នាម តស្ស មេ អាណណ្យំ អណណភាវោ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ. ‘‘ននុ មំ ភគវា’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ ឧបមាវសេន វិភាវេតិ. សកកវចឥស្សរិយានុប្បទានេនាតិ ឯត្ថ ចីវរស្ស និទស្សនវសេន កវចស្ស គហណំ កតំ, សមាបត្តិយា និទស្សនវសេន ឥស្សរិយំ គហិតំ. កុលវំសប្បតិដ្ឋាបកន្តិ កុលវំសស្ស កុលប្បវេណិយា បតិដ្ឋាបកំ. ‘‘មេ សទ្ធម្មវំសប្បតិដ្ឋាបកោ’’តិ និច្ចសាបេក្ខត្តា សមាសោ ទដ្ឋព្ពោ, មេ សទ្ធម្មវំសស្ស បតិដ្ឋាបកោ បវត្តកោតិ វុត្តំ ហោតិ. វុត្តវចនមនុស្សរន្តោ អនុគ្គហេសីតិ ចិន្តយន្តោ ធម្មវិនយសង្គាយនត្ថំ ភិក្ខូនំ ឧស្សាហំ ជនេសីតិ សម្ពន្ធោ, ធាតុភាជនទិវសេ តត្ថ សន្និបតិតានំ ភិក្ខូនំ ឧស្សាហំ ជនេសីតិ អត្ថោ.

ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ បាឡិយា វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘យថាហា’’តិអាទិ. តត្ថ ឯកមិទាហន្តិ ឯត្ថ ឥទន្តិ និបាតមត្តំ. ឯកំ សមយន្តិ ច ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ, ឯកស្មិំ សមយេតិ វុត្តំ ហោតិ. បាវាយាតិ បាវានគរតោ, តត្ថ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កុសិនារំ គមិស្សាមីតិ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោតិ វុត្តំ ហោតិ. អទ្ធានមគ្គោតិ ច ទីឃមគ្គោ វុច្ចតិ. ទីឃបរិយាយោ ហេត្ថ អទ្ធានសទ្ទោ. មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិន្តិ គុណមហត្តេនបិ សង្ខ្យាមហត្តេនបិ មហតា. ភិក្ខូនំ សង្ឃេន ភិក្ខុសង្ឃេន, សមណគណេន សទ្ធិំ ឯកតោតិ អត្ថោ. ‘‘បញ្ចមត្តេហី’’តិអាទិនា សង្ខ្យាមហត្តំ វិភាវេតិ. មត្ត-សទ្ទោ ចេត្ថ បមាណវចនោ ‘‘ភោជនេ មត្តញ្ញុតា’’តិអាទីសុ វិយ. សព្ពំ សុភទ្ទកណ្ឌំ វិត្ថារតោ វេទិតព្ពន្តិ សព្ពំ សុភទ្ទកណ្ឌំ ឥធ អានេត្វា វិត្ថារតោ ទស្សេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

‘‘តតោ បរន្តិ តតោ ភិក្ខូនំ ឧស្សាហជននតោ បរ’’ន្តិ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វុត្តំ. មហាគណ្ឋិបទេ បន ‘‘តតោ បរន្តិ សុភទ្ទកណ្ឌតោ បរ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥទមេវេត្ថ សារតោ បច្ចេតព្ពន្តិ នោ តក្កោ. អយមេវ ហិ ឧស្សាហជននប្បការោ, យទិទំ ‘‘ហន្ទ មយំ, អាវុសោ, ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយេយ្យាម, បុរេ អធម្មោ ទិប្បតី’’តិអាទិ, តស្មា ឧស្សាហជននតោ បរន្តិ ន វត្តព្ពំ ហេដ្ឋា ឧស្សាហជននប្បការស្ស បាឡិយំ អវុត្តត្តា. អយញ្ហេត្ថ បាឡិក្កមោ –

‘‘អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ, ឯកមិទាហំ, អាវុសោ, សមយំ បាវាយ កុសិនារំ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហិ. អថ ខ្វាហំ, អាវុសោ, មគ្គា ឱក្កម្ម អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិំ.

‘‘តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ អាជីវកោ កុសិនារាយ មន្ទារវបុប្ផំ គហេត្វា បាវំ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ ហោតិ. អទ្ទសំ ខោ អហំ, អាវុសោ, តំ អាជីវកំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ, ទិស្វាន តំ អាជីវកំ ឯតទវោចំ ‘អបាវុសោ, អម្ហាកំ សត្ថារំ ជានាសី’តិ? ‘អាម, អាវុសោ, ជានាមិ. អជ្ជ សត្តាហបរិនិព្ពុតោ សមណោ គោតមោ, តតោ មេ ឥទំ មន្ទារវបុប្ផំ គហិតន្តិ. តត្រាវុសោ, យេ តេ ភិក្ខូ អវីតរាគា, អប្បេកច្ចេ ពាហា បគ្គយ្ហ កន្ទន្តិ, ឆិន្នបាតំ បបតន្តិ អាវដ្ដន្តិ វិវដ្ដន្តិ, ‘អតិខិប្បំ ភគវា បរិនិព្ពុតោ, អតិខិប្បំ សុគតោ បរិនិព្ពុតោ, អតិខិប្បំ ចក្ខុំ លោកេ អន្តរហិត’ន្តិ. យេ បន តេ ភិក្ខូ វីតរាគា, តេ សតា សម្បជានា អធិវាសេន្តិ ‘អនិច្ចា សង្ខារា, តំ កុតេត្ថ លព្ភា’’’តិ.

‘‘អថ ខ្វាហំ, អាវុសោ, តេ ភិក្ខូ ឯតទវោចំ – ‘អលំ, អាវុសោ, មា សោចិត្ថ មា បរិទេវិត្ថ, នន្វេតំ, អាវុសោ, ភគវតា បដិកច្ចេវ អក្ខាតំ ‘សព្ពេហេវ បិយេហិ មនាបេហិ នានាភាវោ វិនាភាវោ អញ្ញថាភាវោ. តំ កុតេត្ថ, អាវុសោ, លព្ភា, យំ តំ ជាតំ ភូតំ សង្ខតំ បលោកធម្មំ, តំ វត មា បលុជ្ជី’តិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ.

‘‘តេន ខោ បន សមយេន, អាវុសោ, សុភទ្ទោ នាម វុឌ្ឍបព្ពជិតោ តស្សំ បរិសាយំ និសិន្នោ ហោតិ. អថ ខោ អាវុសោ សុភទ្ទោ វុឌ្ឍបព្ពជិតោ តេ ភិក្ខូ ឯតទវោច ‘អលំ, អាវុសោ, មា សោចិត្ថ មា បរិទេវិត្ថ, សុមុត្តា មយំ តេន មហាសមណេន, ឧបទ្ទុតា ច មយំ ហោម’ ‘ឥទំ វោ កប្បតិ, ឥទំ វោ ន កប្បតី’តិ, ‘ឥទានិ បន មយំ យំ ឥច្ឆិស្សាម, តំ ករិស្សាម, យំ ន ឥច្ឆិស្សាម, ន តំ ករិស្សាមា’តិ. ហន្ទ មយំ អាវុសោ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយេយ្យាម, បុរេ អធម្មោ ទិប្បតិ, ធម្មោ បដិពាហីយតិ, អវិនយោ បុរេ ទិប្បតិ, វិនយោ បដិពាហីយតិ, បុរេ អធម្មវាទិនោ ពលវន្តោ ហោន្តិ, ធម្មវាទិនោ ទុព្ពលា ហោន្តិ, បុរេ អវិនយវាទិនោ ពលវន្តោ ហោន្តិ, វិនយវាទិនោ ទុព្ពលា ហោន្តី’’តិ.

‘‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, ថេរោ ភិក្ខូ ឧច្ចិនតូ’តិ. អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ ឯកេនូនបញ្ចអរហន្តសតានិ ឧច្ចិនិ. ភិក្ខូ អាយស្មន្តំ មហាកស្សបំ ឯតទវោចុំ ‘អយំ, ភន្តេ, អាយស្មា អានន្ទោ កិញ្ចាបិ សេក្ខោ, អភព្ពោ ឆន្ទា ទោសា មោហា ភយា អគតិំ គន្តុំ, ពហុ ចានេន ភគវតោ សន្តិកេ ធម្មោ ច វិនយោ ច បរិយត្តោ. តេន ហិ, ភន្តេ, ថេរោ អាយស្មន្តម្បិ អានន្ទំ ឧច្ចិនតូ’’’តិអាទិ (ចូឡវ. ៤៣៧).

តស្មា តតោ បរន្តិ ឯត្ថ សុភទ្ទកណ្ឌតោ បរន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘សព្ពំ សុភទ្ទកណ្ឌំ វិត្ថារតោ វេទិតព្ព’’ន្តិ ហិ ឥមិនា ‘‘យំ ន ឥច្ឆិស្សាម, ន តំ ករិស្សាមា’’តិ ឯតំ បរិយន្តំ សុភទ្ទកណ្ឌបាឡិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អវសេសំ ឧស្សាហជននប្បការប្បវត្តំ បាឡិមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘ហន្ទ មយំ អាវុសោ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ បុរេ អធម្មោ ទិប្បតីតិ ឯត្ថ អធម្មោ នាម ទសកុសលកម្មបថធម្មបដិបក្ខភូតោ អធម្មោ. បុរេ ទិប្បតីតិ អបិ នាម ទិប្បតិ. អថ វា យាវ អធម្មោ ធម្មំ បដិពាហិតុំ សមត្ថោ ហោតិ, តតោ បុរេតរមេវាតិ អត្ថោ. អាសន្នេ ហិ អនាគតេ អយំ បុរេសទ្ទោ. ទិប្បតីតិ ទិប្បិស្សតិ. បុរេ-សទ្ទយោគេន ហិ អនាគតត្ថេ អយំ វត្តមានបយោគោ យថា ‘‘បុរា វស្សតិ ទេវោ’’តិ. កេចិ បនេត្ថ ឯវំ វណ្ណយន្តិ ‘‘បុរេតិ បច្ឆា អនាគតេ យថា អទ្ធានំ គច្ឆន្តស្ស គន្តព្ពមគ្គោ ‘បុរេ’តិ វុច្ចតិ, តថា ឥធ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ. អវិនយោតិ បហានវិនយសំវរវិនយានំ បដិបក្ខភូតោ អវិនយោ. ‘‘វិនយវាទិនោ ទុព្ពលា ហោន្តី’’តិ ឯវំ ឥតិ-សទ្ទោបិ ឯត្ថ ទដ្ឋព្ពោ, ‘‘តតោ បរំ អាហា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. បោត្ថកេសុ បន កត្ថចិ ឥតិ-សទ្ទោ ន ទិស្សតិ, បាឡិយំ បន ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយញ្ច អត្ថេវ ឥតិ-សទ្ទោ.

តេន ហីតិ ឧយ្យោជនត្ថេ និបាតោ. ឧច្ចិននេ ឧយ្យោជេន្តា ហិ តំ មហាកស្សបត្ថេរំ ឯវមាហំសុ. ភិក្ខូ ឧច្ចិនតូតិ សង្គីតិយា អនុរូបេ ភិក្ខូ ឧច្ចិនិត្វា គណ្ហាតូតិ អត្ថោ. ‘‘សកលនវង្គ…បេ… បរិគ្គហេសី’’តិ ឯតេន សុក្ខវិបស្សកខីណាសវបរិយន្តានំ យថាវុត្តបុគ្គលានំ សតិបិ អាគមាធិគមសព្ភាវេ សហ បដិសម្ភិទាហិ តេវិជ្ជាទិគុណយុត្តានំ អាគមាធិគមសម្បត្តិយា ឧក្កំសគតត្តា សង្គីតិយា ពហូបការតំ ទស្សេតិ. តត្ថ សកលនវង្គសត្ថុសាសនបរិយត្តិធរេតិ សកលំ សុត្តគេយ្យាទិ នវង្គំ ឯត្ថ, ឯតស្ស វា អត្ថីតិ សកលនវង្គំ, សត្ថុសាសនំ. អត្ថកាមេន បរិយាបុណិតព្ពតោ ទិដ្ឋធម្មិកាទិបុរិសត្តបរិយត្តភាវតោ ច បរិយត្តីតិ តីណិ បិដកានិ វុច្ចន្តិ, តំ សកលនវង្គសត្ថុសាសនសង្ខាតំ បរិយត្តិំ ធារេន្តីតិ សកលនវង្គសត្ថុសាសនបរិយត្តិធរា, តាទិសេតិ អត្ថោ. ពហូនំ នានប្បការានំ កិលេសានំ សក្កាយទិដ្ឋិយា ច អវិហតត្តា តា ជនេន្តិ, តាហិ វា ជនិតាតិ បុថុជ្ជនា. ទុវិធា បុថុជ្ជនា អន្ធបុថុជ្ជនា កល្យាណបុថុជ្ជនាតិ. តត្ថ យេសំ ខន្ធធាតុអាយតនាទីសុ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាសវនធារណបច្ចវេក្ខណានិ នត្ថិ, តេ អន្ធបុថុជ្ជនា. យេសំ តានិ អត្ថិ, តេ កល្យាណបុថុជ្ជនា. តេ ឥធ ‘‘បុថុជ្ជនា’’តិ អធិប្បេតា. សមថភាវនាសិនេហាភាវេន សុក្ខា លូខា អសិនិទ្ធា វិបស្សនា ឯតេសន្តិ សុក្ខវិបស្សកា.

តិបិដកសព្ពបរិយត្តិប្បភេទធរេតិ តិណ្ណំ បិដកានំ សមាហារោ តិបិដកំ, តិបិដកសង្ខាតំ នវង្គាទិវសេន អនេកធា ភិន្នំ សព្ពបរិយត្តិប្បភេទំ ធារេន្តីតិ តិបិដកសព្ពបរិយត្តិប្បភេទធរា, តាទិសេតិ អត្ថោ. អនុ អនុ តំសមង្គីនំ ភាវេតិ វឌ្ឍេតីតិ អនុភាវោ, អនុភាវោ ឯវ អានុភាវោ, បភាវោ. មហន្តោ អានុភាវោ យេសំ តេ មហានុភាវា. តេវិជ្ជាទិភេទេតិ តិស្សោ វិជ្ជាយេវ តេវិជ្ជា, តា អាទិ យេសំ ឆឡភិញ្ញាទីនំ តេ តេវិជ្ជាទយោ, តេ ភេទា អនេកប្បការា ភិន្នា ឯតេសន្តិ តេវិជ្ជាទិភេទា, ខីណាសវា, តាទិសេតិ អត្ថោ. អថ វា តិស្សោ វិជ្ជា ឯតស្ស អត្ថីតិ តេវិជ្ជោ, សោ អាទិ យេសំ ឆឡភិញ្ញាទីនំ តេ តេវិជ្ជាទយោ, តេ ភេទា យេសំ ខីណាសវានំ តេ តេវិជ្ជាទិភេទា, តាទិសេតិ អត្ថោ. យេ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តន្តិ យេ ភិក្ខូ សន្ធាយ ឥទំ ‘‘អថ ខោ អាយស្មា’’តិអាទិវចនំ សង្គីតិក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៤៣៧) វុត្តន្តិ អត្ថោ.

កិស្ស បនាតិ កស្មា បន. សិក្ខតីតិ សេក្ខោ, អថ វា សិក្ខនំ សិក្ខា, សាយេវ តស្ស សីលន្តិ សេក្ខោ. សោ ហិ អបរិយោសិតសិក្ខត្តា ច តទធិមុត្តត្តា ច ឯកន្តេន សិក្ខនសីលោ ន អសេក្ខោ វិយ បរិនិដ្ឋិតសិក្ខោ តត្ថ បដិបស្សទ្ធុស្សាហោ, នាបិ វិស្សដ្ឋសិក្ខោ បចុរជនោ វិយ តត្ថ អនធិមុត្តោ. អថ វា អរិយាយ ជាតិយា តីសុ សិក្ខាសុ ជាតោ, តត្ថ វា ភវោតិ សេក្ខោ. អថ វា ឥក្ខតិ ឯតាយាតិ ឥក្ខា, មគ្គផលសម្មាទិដ្ឋិ. សហ ឥក្ខាយាតិ សេក្ខោ. ឧបរិមគ្គត្តយកិច្ចស្ស អបរិយោសិតត្តា សហ ករណីយេនាតិ សករណីយោ. អស្សាតិ អនេន. អសម្មុខា បដិគ្គហិតំ នាម នត្ថីតិ ននុ ច –

‘‘ទ្វាសីតិ ពុទ្ធតោ គណ្ហិំ, ទ្វេ សហស្សានិ ភិក្ខុតោ;

ចតុរាសីតិ សហស្សានិ, យេ មេ ធម្មា បវត្តិនោ’’តិ. (ថេរគា. ១០២៧) –

វុត្តត្តា កថមេតំ យុជ្ជតីតិ? ទ្វេ សហស្សានិ ភិក្ខុតោតិ វុត្តម្បិ ភគវតោ សន្តិកេ បដិគ្គហិតមេវាតិ កត្វា វុត្តន្តិ នាយំ វិរោធោ. ពហុការត្តាតិ ពហុឧបការត្តា. ឧបការវចនោ ហេត្ថ ការសទ្ទោ. អស្សាតិ ភវេយ្យ.

អតិវិយ វិស្សត្ថោតិ អតិវិយ វិស្សាសិកោ. នន្តិ អានន្ទត្ថេរំ, ‘‘ឱវទតី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. អានន្ទត្ថេរស្ស យេភុយ្យេន នវកាយ បរិសាយ វិព្ភមនេន មហាកស្សបត្ថេរោ ឯវមាហ ‘‘ន វាយំ កុមារកោ មត្តមញ្ញាសី’’តិ. តថា ហិ បរិនិព្ពុតេ សត្ថរិ មហាកស្សបត្ថេរោ សត្ថុបរិនិព្ពានេ សន្និបតិតស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មជ្ឈេ និសីទិត្វា ធម្មវិនយសង្គាយនត្ថំ បញ្ចសតេ ភិក្ខូ ឧច្ចិនិត្វា ‘‘អាវុសោ, រាជគហេ វស្សំ វសន្តា ធម្មវិនយំ សង្គាយេយ្យាម, តុម្ហេ បុរេ វស្សូបនាយិកាយ អត្តនោ អត្តនោ បលិពោធំ បច្ឆិន្ទិត្វា រាជគហេ សន្និបតថា’’តិ វត្វា អត្តនា រាជគហំ គតោ. អានន្ទត្ថេរោបិ ភគវតោ បត្តចីវរមាទាយ មហាជនំ សញ្ញាបេន្តោ សាវត្ថិំ គន្ត្វា តតោ និក្ខម្ម រាជគហំ គច្ឆន្តោ ទក្ខិណគិរិស្មិំ ចារិកំ ចរិ. តស្មិំ សមយេ អានន្ទត្ថេរស្ស តិំសមត្តា សទ្ធិវិហារិកា យេភុយ្យេន កុមារភូតា ឯកវស្សិកទុវស្សិកភិក្ខូ ចេវ អនុបសម្បន្នា ច វិព្ភមិំសុ. កស្មា បនេតេ បព្ពជិតា, កស្មា វិព្ភមិំសូតិ? តេសំ កិរ មាតាបិតរោ ចិន្តេសុំ ‘‘អានន្ទត្ថេរោ សត្ថុវិស្សាសិកោ អដ្ឋ វរេ យាចិត្វា ឧបដ្ឋហតិ, ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានំ សត្ថារំ គហេត្វា គន្តុំ សក្កោតិ, អម្ហាកំ ទារកេ ឯតស្ស សន្តិកេ បព្ពាជេស្សាម, សោ សត្ថារំ គហេត្វា អាគមិស្សតិ, តស្មិំ អាគតេ មយំ មហាសក្ការំ កាតុំ លភិស្សាមា’’តិ ឥមិនា តាវ ការណេន នេសំ ញាតកា តេ បព្ពាជេសុំ. សត្ថរិ បន បរិនិព្ពុតេ តេសំ សា បត្ថនា ឧបច្ឆិន្នា, អថ នេ ឯកទិវសេនេវ ឧប្បព្ពាជេសុំ.

អថ អានន្ទត្ថេរំ ទក្ខិណគិរិស្មិំ ចារិកំ ចរិត្វា រាជគហមាគតំ ទិស្វា មហាកស្សបត្ថេរោ ឯវមាហ ‘‘ន វាយំ កុមារកោ មត្តមញ្ញាសី’’តិ. វុត្តញ្ហេតំ កស្សបសំយុត្តេ –

‘‘អថ កិញ្ចរហិ ត្វំ, អាវុសោ អានន្ទ, ឥមេហិ នវេហិ ភិក្ខូហិ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារេហិ ភោជនេ អមត្តញ្ញូហិ ជាគរិយំ អននុយុត្តេហិ សទ្ធិំ ចារិកំ ចរសិ, សស្សឃាតំ មញ្ញេ ចរសិ, កុលូបឃាតំ មញ្ញេ ចរសិ, ឱលុជ្ជតិ ខោ តេ, អាវុសោ អានន្ទ, បរិសា, បលុជ្ជន្តិ ខោ តេ អាវុសោ នវប្បាយា, ន វាយំ កុមារកោ មត្តមញ្ញាសីតិ.

‘‘អបិ មេ ភន្តេ កស្សប សិរស្មិំ បលិតានិ ជាតានិ, អថ ច បន មយំ អជ្ជាបិ អាយស្មតោ មហាកស្សបស្ស កុមារកវាទា ន មុច្ចាមាតិ. តថា ហិ បន ត្វំ, អាវុសោ អានន្ទ, ឥមេហិ នវេហិ ភិក្ខូហិ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារេហិ ភោជនេ អមត្តញ្ញូហិ ជាគរិយំ អននុយុត្តេហិ សទ្ធិំ ចារិកំ ចរសិ, សស្សឃាតំ មញ្ញេ ចរសិ, កុលូបឃាតំ មញ្ញេ ចរសិ, ឱលុជ្ជតិ ខោ តេ, អាវុសោ អានន្ទ, បរិសា, បលុជ្ជន្តិ ខោ តេ អាវុសោ នវប្បាយា, ន វាយំ កុមារកោ មត្តមញ្ញាសី’’តិ (សំ. និ. ២.១៥៤).

តត្ថ (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.១៥៤) សស្សឃាតំ មញ្ញេចរសីតិ សស្សំ ឃាតេន្តោ វិយ អាហិណ្ឌសិ. កុលូបឃាតំ មញ្ញេ ចរសីតិ កុលានិ ឧបឃាតេន្តោ វិយ ហនន្តោ វិយ អាហនន្តោ វិយ អាហិណ្ឌសិ. ឱលុជ្ជតីតិ បលុជ្ជតិ ភិជ្ជតិ. បលុជ្ជន្តិ ខោ តេ អាវុសោ នវប្បាយាតិ, អាវុសោ, ឯវំ ឯតេ តុយ្ហំ បាយេន យេភុយ្យេន នវកា ឯកវស្សិកទុវស្សិកទហរា ចេវ សាមណេរា ច បលុជ្ជន្តិ. ន វាយំ កុមារកោ មត្តមញ្ញាសីតិ អយំ កុមារកោ អត្តនោ បមាណំ ន វត ជានាតីតិ ថេរំ តជ្ជេន្តោ អាហ. កុមារកវាទា ន មុច្ចាមាតិ កុមារកវាទតោ ន មុច្ចាម. តថា ហិ បន ត្វន្តិ ឥទមស្ស ឯវំ វត្តព្ពតាយ ការណទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – យស្មា ត្វំ ឥមេហិ នវកេហិ ភិក្ខូហិ ឥន្ទ្រិយសំវររហិតេហិ សទ្ធិំ វិចរសិ, តស្មា កុមារកេហិ សទ្ធិំ ចរន្តោ ‘‘កុមារកោ’’តិ វត្តព្ពតំ អរហសីតិ.

‘‘ន វាយំ កុមារកោ មត្តមញ្ញាសី’’តិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ បទបូរណេ. វា-សទ្ទោ ហិ ឧបមានសមុច្ចយសំសយវវស្សគ្គបទបូរណវិកប្បាទីសុ ពហូសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. តថា ហេស ‘‘បណ្ឌិតោ វាបិ តេន សោ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ៦៣) ឧបមានេ ទិស្សតិ, សទិសភាវេតិ អត្ថោ. ‘‘តំ វាបិ ធីរា មុនិ វេទយន្តី’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ២១៣) សមុច្ចយេ. ‘‘កេ វា ឥមេ កស្ស វា’’តិអាទីសុ (បារា. ២៩៦) សំសយេ. ‘‘អយំ វា ឥមេសំ សមណព្រាហ្មណានំ សព្ពពាលោ សព្ពមូឡ្ហោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៨១) វវស្សគ្គេ. ‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៧០; សំ. និ. ២.១៣) វិកប្បេតិ. ឥធ បន បទបូរណេ ទដ្ឋព្ពោ. តេនេវ ច អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វុត្តំ ‘‘វាសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារំ ករោន្តេន ‘ន វាយំ កុមារកោ មត្តមញ្ញាសី’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.១៥៤) បទបូរណេ’’តិ. អដ្ឋកថាយម្បិ (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.១៥៤) ឯត្តកមេវ វុត្តំ ‘‘ន វាយំ កុមារកោ មត្តមញ្ញាសីតិ អយំ កុមារកោ អត្តនោ បមាណំ ន វត ជានាតីតិ ថេរំ តជ្ជេន្តោ អាហា’’តិ. ឯត្ថាបិ វតាតិ វចនសិលិដ្ឋតាយ វុត្តំ. យំ បនេត្ថ កេនចិ វុត្តំ ‘‘ន វាយន្តិ ឯត្ថ វាតិ វិភាសា, អញ្ញាសិបិ ន អញ្ញាសិបីតិ អត្ថោ’’តិ. តំ តស្ស មតិមត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហេត្ថ អយមត្ថោ សម្ភវតិ, តស្មា អត្តនោ បមាណំ នាញ្ញាសីតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. តត្រាតិ ឯវំ សតិ. ឆន្ទាគមនំ វិយាតិ ឯត្ថ ឆន្ទា អាគមនំ វិយាតិ បទច្ឆេទោ កាតព្ពោ, ឆន្ទេន អាគមនំ បវត្តនំ វិយាតិ អត្ថោ, ឆន្ទេន អកត្តព្ពករណំ វិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឆន្ទំ វា អាគច្ឆតិ សម្បយោគវសេនាតិ ឆន្ទាគមនំ, តថា បវត្តោ អបាយគមនីយោ អកុសលចិត្តុប្បាទោ. អថ វា អននុរូបំ គមនំ អគមនំ, ឆន្ទេន អគមនំ ឆន្ទាគមនំ, ឆន្ទេន សិនេហេន អននុរូបំ គមនំ បវត្តនំ អកត្តព្ពករណំ វិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. អសេក្ខបដិសម្ភិទាប្បត្តេតិ អសេក្ខភូតា បដិសម្ភិទា អសេក្ខបដិសម្ភិទា, តំ បត្តេ, បដិលទ្ធអសេក្ខបដិសម្ភិទេតិ អត្ថោ. អនុមតិយាតិ អនុញ្ញាយ, យាចនាយាតិ វុត្តំ ហោតិ.

‘‘កិញ្ចាបិ សេក្ខោ’’តិ ឥទំ ន សេក្ខានំ អគតិគមនសព្ភាវេន វុត្តំ, អសេក្ខានំយេវ បន ឧច្ចិនិតត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. បឋមមគ្គេនេវ ហិ ចត្តារិ អគតិគមនានិ បហីយន្តិ, តស្មា កិញ្ចាបិ សេក្ខោ, តថាបិ ថេរោ អាយស្មន្តម្បិ អានន្ទំ ឧច្ចិនតូតិ ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ន បន កិញ្ចាបិ សេក្ខោ, តថាបិ អភព្ពោ អគតិំ គន្តុន្តិ យោជេតព្ពំ. ‘‘អភព្ពោ’’តិអាទិនា បន ធម្មសង្គីតិយា តស្ស អរហភាវំ ទស្សេន្តា វិជ្ជមានេ គុណេ កថេន្តិ. តត្ថ ឆន្ទាតិ ឆន្ទេន, សិនេហេនាតិ អត្ថោ. អគតិំ គន្តុន្តិ អគន្តព្ពំ គន្តុំ, អកត្តព្ពំ កាតុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមានិ បន ចត្តារិ អគតិគមនានិ ភណ្ឌភាជនីយេ ច វិនិច្ឆយដ្ឋានេ ច លព្ភន្តិ. តត្ថ ភណ្ឌភាជនីយេ តាវ អត្តនោ ភារភូតានំ ភិក្ខូនំ អមនាបេ ភណ្ឌេ សម្បត្តេ តំ បរិវត្តិត្វា មនាបំ ទេន្តោ ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ នាម. អត្តនោ បន អភារភូតានំ មនាបេ ភណ្ឌេ សម្បត្តេ តំ បរិវត្តិត្វា អមនាបំ ទេន្តោ ទោសាគតិំ គច្ឆតិ នាម. ភណ្ឌេសុ ភាជនីយវត្ថុញ្ច ឋិតិកញ្ច អជានន្តោ មោហាគតិំ គច្ឆតិ នាម. មុខរានំ វា រាជាទិនិស្សិតានំ វា ‘‘ឥមេ មេ អមនាបេ ភណ្ឌេ ទិន្នេ អនត្ថំ ករេយ្យុ’’ន្តិ ភយេន បរិវត្តិត្វា មនាបំ ទេន្តោ ភយាគតិំ គច្ឆតិ នាម. យោ បន ឯវំ ន គច្ឆតិ, សព្ពេសំ តុលាភូតោ បមាណភូតោ មជ្ឈត្តោវ ហុត្វា យំ យស្ស បាបុណាតិ, តទេវ តស្ស ទេតិ, អយំ ចតុព្ពិធម្បិ អគតិំ ន គច្ឆតិ នាម. វិនិច្ឆយដ្ឋានេ បន អត្តនោ ភារភូតស្ស គរុកាបត្តិំ លហុកាបត្តិំ កត្វា កថេន្តោ ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ នាម. ឥតរស្ស លហុកាបត្តិំ គរុកាបត្តិំ កត្វា កថេន្តោ ទោសាគតិំ គច្ឆតិ នាម. អាបត្តិវុដ្ឋានំ បន សមុច្ចយក្ខន្ធកញ្ច អជានន្តោ មោហាគតិំ គច្ឆតិ នាម. មុខរស្ស វា រាជបូជិតស្ស វា ‘‘អយំ មេ គរុកំ កត្វា អាបត្តិំ កថេន្តស្ស អនត្ថម្បិ ករេយ្យា’’តិ គរុកមេវ លហុកាបត្តិំ កថេន្តោ ភយាគតិំ គច្ឆតិ នាម. យោ បន សព្ពេសំ យថាភូតមេវ កថេសិ, អយំ ចតុព្ពិធម្បិ អគតិគមនំ ន គច្ឆតិ នាម. ថេរោបិ តាទិសោ ចតុន្នម្បិ អគតិគមនានំ បឋមមគ្គេនេវ បហីនត្តា, តស្មា សង្គាយនវសេន ធម្មវិនយវិនិច្ឆយេ សម្បត្តេ ឆន្ទាទិវសេន អញ្ញថា អកថេត្វា យថាភូតមេវ កថេតីតិ វុត្តំ ‘‘អភព្ពោ…បេ… អគតិំ គន្តុ’’ន្តិ. បរិយត្តោតិ អធីតោ, ឧគ្គហិតោតិ អត្ថោ.

ឧច្ចិនិតេនាតិ ឧច្ចិនិត្វា គហិតេន. ឯតទហោសីតិ ឯតំ បរិវិតក្កនំ អហោសិ. រាជគហំ ខោ មហាគោចរន្តិ ឯត្ថ ‘‘រាជគហន្តិ រាជគហសាមន្តំ គហេត្វា វុត្ត’’ន្តិ ចូឡគណ្ឋិបទេ មជ្ឈិមគណ្ឋិបទេ ច វុត្តំ. គាវោ ចរន្តិ ឯត្ថាតិ គោចរោ, គោចរោ វិយ គោចរោ, ភិក្ខាចរណដ្ឋានំ. សោ មហន្តោ អស្ស, ឯត្ថាតិ វា មហាគោចរំ, រាជគហំ. ថាវរកម្មន្តិ ចិរដ្ឋាយិកម្មំ. វិសភាគបុគ្គលោ សុភទ្ទសទិសោ. ឧក្កោដេយ្យាតិ និវារេយ្យាតិ អត្ថោ. ញត្តិទុតិយេន កម្មេន សាវេសីតិ –

‘‘សុណាតុ មេ, អាវុសោ, សង្ឃោ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥមានិ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ សម្មន្នេយ្យ ‘រាជគហេ វស្សំ វសន្តានិ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយិតុំ, ន អញ្ញេហិ ភិក្ខូហិ រាជគហេ វស្សំ វសិតព្ព’ន្តិ, ឯសា ញត្តិ.

‘‘សុណាតុ មេ, អាវុសោ, សង្ឃោ, សង្ឃោ ឥមានិ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ សម្មន្នតិ ‘រាជគហេ វស្សំ វសន្តានិ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយិតុំ, ន អញ្ញេហិ ភិក្ខូហិ រាជគហេ វស្សំ វសិតព្ព’ន្តិ, យស្សាយស្មតោ ខមតិ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ សម្មុតិ ‘រាជគហេ វស្សំ វសន្តានំ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយិតុំ, ន អញ្ញេហិ ភិក្ខូហិ រាជគហេ វស្សំ វសិតព្ព’ន្តិ, សោ តុណ្ហស្ស. យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ.

‘‘សម្មតានិ សង្ឃេន ឥមានិ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ ‘រាជគហេ វស្សំ វសន្តានិ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយិតុំ, ន អញ្ញេហិ ភិក្ខូហិ រាជគហេ វស្សំ វសិតព្ព’ន្តិ, ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ (ចូឡវ. ៤៣៧) –

ឯវំ ញត្តិទុតិយេន កម្មេន សាវេសិ. ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘តំ សង្គីតិក្ខន្ធកេ វុត្តនយេនេវ ញាតព្ព’’ន្តិ.

អយំ បន កម្មវាចា តថាគតស្ស បរិនិព្ពានតោ ឯកវីសតិមេ ទិវសេ កតា. វុត្តញ្ហេតំ ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.បឋមសង្គីតិកថា) ‘‘អយំ បន កម្មវាចា តថាគតស្ស បរិនិព្ពានតោ ឯកវីសតិមេ ទិវសេ កតា. ភគវា ហិ វិសាខបុណ្ណមាយំ បច្ចូសសមយេ បរិនិព្ពុតោ, អថស្ស សត្តាហំ សុវណ្ណវណ្ណំ សរីរំ គន្ធមាលាទីហិ បូជយិំសុ. ឯវំ សត្តាហំ សាធុកីឡនទិវសា នាម អហេសុំ. តតោ សត្តាហំ ចិតកាយ អគ្គិនា ឈាយិ, សត្តាហំ សត្តិបញ្ជរំ កត្វា សន្ថាគារសាលាយំ ធាតុបូជំ ករិំសូតិ ឯកវីសតិ ទិវសា គតា. ជេដ្ឋមូលសុក្កបក្ខបញ្ចមិយំ បន ធាតុយោ ភាជយិំសុ. ឯតស្មិំ ធាតុភាជនទិវសេ សន្និបតិតស្ស មហាភិក្ខុសង្ឃស្ស សុភទ្ទេន វុឌ្ឍបព្ពជិតេន កតំ អនាចារំ អារោចេត្វា វុត្តនយេនេវ ភិក្ខូ ឧច្ចិនិត្វា អយំ កម្មវាចា កតា. ឥមញ្ច បន កម្មវាចំ កត្វា ថេរោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ ‘អាវុសោ ឥទានិ តុម្ហាកំ ចត្តាលីសទិវសា ឱកាសោ, តតោ បរំ អយំ នាម នោ បលិពោធោ អត្ថីតិ វត្តុំ ន លព្ភា, តស្មា ឯត្ថន្តរេ យស្ស រោគបលិពោធោ វា អាចរិយុបជ្ឈាយបលិពោធោ វា មាតាបិតុបលិពោធោ វា អត្ថិ, បត្តំ វា បន បចិតព្ពំ ចីវរំ វា កាតព្ពំ, សោ តំ បលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា ករណីយំ ករោតូ’តិ. ឯវញ្ច បន វត្វា ថេរោ អត្តនោ បញ្ចសតាយ បរិសាយ បរិវុតោ រាជគហំ គតោ, អញ្ញេបិ មហាថេរា អត្តនោ អត្តនោ បរិវារំ គហេត្វា សោកសល្លសមប្បិតំ មហាជនំ អស្សាសេតុកាមា តំ តំ ទិសំ បក្កន្តា. បុណ្ណត្ថេរោ បន សត្តសតភិក្ខុបរិវារោ ‘តថាគតស្ស បរិនិព្ពានដ្ឋានំ អាគតាគតំ មហាជនំ អស្សាសេស្សាមី’តិ កុសិនារាយមេវ អដ្ឋាសិ. អាយស្មា អានន្ទោ យថា បុព្ពេ អបរិនិព្ពុតស្ស, ឯវំ បរិនិព្ពុតស្សបិ ភគវតោ សយមេវ បត្តចីវរមាទាយ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ យេន សាវត្ថិ តេន ចារិកំ បក្កាមិ. គច្ឆតោ បនស្ស បរិវារា ភិក្ខូ គណនបថំ វីតិវត្តា’’តិ. តស្មា តថាគតស្ស បរិនិព្ពានតោ តីសុ សត្តាហេសុ អតិក្កន្តេសុ ឯកវីសតិមេ ទិវសេ ឥមំ កម្មវាចំ សាវេត្វា ថេរោ រាជគហំ បក្កន្តោតិ វេទិតព្ពំ.

យទិ ឯវំ កស្មា បន ឥធ មង្គលសុត្តដ្ឋកថាយញ្ច (ខុ. បា. អដ្ឋ. ៥.បឋមមហាសង្គីតិកថា) ‘‘សត្តសុ សាធុកីឡនទិវសេសុ សត្តសុ ច ធាតុបូជាទិវសេសុ វីតិវត្តេសូ’’តិ វុត្តំ? សត្តសុ ធាតុបូជាទិវសេសុ គហិតេសុ តទវិនាភាវតោ មជ្ឈេ ចិតកាយ ឈាបនសត្តាហម្បិ គហិតមេវាតិ កត្វា វិសុំ ន វុត្តំ វិយ ទិស្សតិ. យទិ ឯវំ អថ កស្មា ‘‘អឌ្ឍមាសោ អតិក្កន្តោ, ទិយឌ្ឍមាសោ សេសោ’’តិ ច វុត្តន្តិ? នាយំ ទោសោ. អប្បកញ្ហិ ឩនមធិកំ វា គណនូបគំ ន ហោតិ, តស្មា សមុទាយោ អប្បកេន អធិកោបិ អនធិកោ វិយ ហោតីតិ កត្វា អឌ្ឍមាសតោ អធិកេបិ បញ្ច ទិវសេ ‘‘អឌ្ឍមាសោ អតិក្កន្តោ’’តិ វុត្តំ ‘‘ទ្វាសីតិខន្ធកវត្តានំ កត្ថចិ អសីតិខន្ធកវត្តានី’’តិ វចនំ វិយ. តថា អប្បកេន ឩនោបិ ច សមុទាយោ អនូនោ វិយ ហោតីតិ កត្វា ‘‘ទិយឌ្ឍមាសតោ ឩនេបិ បញ្ច ទិវសេ ទិយឌ្ឍមាសោ សេសោ’’តិ ច វុត្តំ. សតិបដ្ឋានវិភង្គដ្ឋកថាយញ្ហិ (វិភ. អដ្ឋ. ៣៥៦) ឆមាសតោ ឩនេបិ អឌ្ឍមាសេ ‘‘ឆ មាសេ សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ’’តិ វុត្តវចនំ វិយ. តត្ថ ហិ តចបញ្ចកាទីសុ ចតូសុ បញ្ចកេសុ ទ្វីសុ ច ឆក្កេសុ ឯកេកស្មិំ អនុលោមតោ បញ្ចាហំ, បដិលោមតោ បញ្ចាហំ, អនុលោមបដិលោមតោ បញ្ចាហំ, តថា បុរិមបុរិមេហិ បញ្ចកឆក្កេហិ សទ្ធិំ អនុលោមតោ បញ្ចាហំ, បដិលោមតោ បញ្ចាហំ, អនុលោមបដិលោមតោ បញ្ចាហន្តិ ឯវំ វិសុំ តិបញ្ចាហំ ឯកតោ តិបញ្ចាហញ្ច សជ្ឈាយំ កត្វា ឆមាសំ សជ្ឈាយោ កាតព្ពោតិ វចនំ វិយ. តត្ថ ហិ វក្កបញ្ចកាទីសុ តីសុ បញ្ចកេសុ ទ្វីសុ ច ឆក្កេសុ វិសុំ ហេដ្ឋិមេហិ ឯកតោ ច សជ្ឈាយេ បញ្ចន្នំ បញ្ចន្នំ បញ្ចកានំ វសេន បញ្ចមាសបរិបុណ្ណា លព្ភន្តិ, តចបញ្ចកេ បន វិសុំ តិបញ្ចាហមេវាតិ អឌ្ឍមាសោយេវេកោ លព្ភតីតិ អឌ្ឍមាសាធិកបញ្ចមាសា លព្ភន្តិ.

ឯវំ សតិ យថា តត្ថ អឌ្ឍមាសេ ឩនេបិ មាសបរិច្ឆេទេន បរិច្ឆិជ្ជមានេ សជ្ឈាយេ ឆ មាសា បរិច្ឆេទកា ហោន្តីតិ បរិច្ឆិជ្ជមានស្ស សជ្ឈាយស្ស សត្តមាសាទិមាសន្តរគមននិវារណត្ថំ ឆមាសគ្គហណំ កតំ, ន សកលឆមាសេ សជ្ឈាយប្បវត្តិទស្សនត្ថំ, ឯវមិធាបិ មាសវសេន កាលេ បរិច្ឆិជ្ជមានេ ឩនេបិ បញ្ចទិវសេ ទិយឌ្ឍមាសោ បរិច្ឆេទកោ ហោតីតិ បរិច្ឆិជ្ជមានស្ស កាលស្ស ទ្វិមាសាទិមាសន្តរគមននិវារណត្ថំ ‘‘ទិយឌ្ឍមាសោ សេសោ’’តិ ទិយឌ្ឍមាសគ្គហណំ កតន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ គហេតព្ពោ. អញ្ញថា ច អដ្ឋកថាវចនានំ អញ្ញមញ្ញវិរោធោ អាបជ្ជតិ. ឯកាហមេវ វា ភគវតោ សរីរំ ចិតកាយ ឈាយីតិ ខុទ្ទកភាណកានំ អធិប្បាយោតិ គហេតព្ពំ. ឯវញ្ហិ សតិ បរិនិព្ពានតោ សត្តសុ សាធុកីឡនទិវសេសុ វីតិវត្តេសុ អដ្ឋមិយំ ចិតកាយ ភគវតោ សរីរំ ឈាបេត្វា តតោ បរំ សត្តសុ ទិវសេសុ ធាតុបូជំ អកំសូតិ អឌ្ឍមាសោ អតិក្កន្តោ, គិម្ហានំ ទិយឌ្ឍោ ច មាសោ សេសោ ហោតិ. បរិនិព្ពានសុត្តន្តបាឡិយម្បិ ហិ ចិតកាយ ឈាបនសត្តាហំ ន អាគតំ, ទ្វេយេវ សត្តាហានិ អាគតានិ, ឧបបរិក្ខិត្វា បន យំ រុច្ចតិ, តំ គហេតព្ពំ. ឥតោ អញ្ញេន វា បការេន យថា ន វិរុជ្ឈតិ, តថា ការណំ បរិយេសិតព្ពំ. យំ បនេត្ថ កេនចិ វុត្តំ ‘‘អឌ្ឍមាសោ អតិក្កន្តោតិ ឯត្ថ ឯកោ ទិវសោ នដ្ឋោ. សោ បាដិបទទិវសោ កោលាហលទិវសោ នាម, តស្មា ឥធ ន គហិតោ’’តិ. តំ ន សុន្ទរំ បរិនិព្ពានសុត្តន្តបាឡិយំ បាដិបទទិវសតោយេវ បដ្ឋាយ សត្តាហស្ស វុត្តត្តា អដ្ឋកថាយញ្ច បរិនិព្ពានទិវសេនបិ សទ្ធិំ តិណ្ណំ សត្តាហានំ គហិតត្តា. តថា ហិ បរិនិព្ពានទិវសេន សទ្ធិំ តិណ្ណំ សត្តាហានំ គហិតត្តា ជេដ្ឋមូលសុក្កបញ្ចមី ឯកវីសតិមោ ទិវសោ ហោតិ.

សត្តសុ សាធុកីឡនទិវសេសូតិ ឯត្ថ សាធុកីឡនំ នាម សំវេគវត្ថុំ កិត្តេត្វា កិត្តេត្វា អនិច្ចតាបដិសំយុត្តានិ គីតានិ គាយិត្វា បូជាវសេន កីឡនតោ សុន្ទរំ កីឡនន្តិ សាធុកីឡនំ. អថ វា សបរហិតសាធនដ្ឋេន សាធុ, តេសំ សំវេគវត្ថុំ កិត្តេត្វា កិត្តេត្វា កីឡនំ សាធុកីឡនំ, ឧឡារបុញ្ញបសវនតោ សម្បរាយិកត្ថាវិរោធិកីឡាវិហារោតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច បុរិមស្មិំ សត្តាហេ សាធុកីឡាយ ឯកទេសេន កតត្តា សាធុកីឡនទិវសា នាម តេ ជាតា. វិសេសតោ បន ធាតុបូជាទិវសេសុយេវ សាធុកីឡនំ អកំសុ. តតោយេវ ច មហាបរិនិព្ពានសុត្តន្តបាឡិយំ –

‘‘អថ ខោ កោសិនារកា មល្លា ភគវតោ សរីរានិ សត្តាហំ សន្ថាគារេ សត្តិបញ្ជរំ ករិត្វា ធនុបាការំ បរិក្ខិបាបេត្វា នច្ចេហិ គីតេហិ វាទិតេហិ មាលេហិ គន្ធេហិ សក្ករិំសុ គរុំ ករិំសុ មានេសុំ បូជេសុ’’ន្តិ (ទី. និ. ២.២៣៥).

ឯតស្ស អដ្ឋកថាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.២៣៥) វុត្តំ –

‘‘កស្មា បនេតេ ឯវមកំសូតិ? ឥតោ បុរិមេសុ ទ្វីសុ សត្តាហេសុ តេ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឋាននិសជ្ជោកាសំ ករោន្តា ខាទនីយភោជនីយាទីនិ សំវិទហន្តា សាធុកីឡិកាយ ឱកាសំ ន លភិំសុ. តតោ នេសំ អហោសិ ‘ឥមំ សត្តាហំ សាធុកីឡិតំ កីឡិស្សាម, ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ, យំ អម្ហាកំ បមត្តភាវំ ញត្វា កោចិទេវ អាគន្ត្វា ធាតុយោ គណ្ហេយ្យ, តស្មា អារក្ខំ ឋបេត្វា កីឡិស្សាមា’តិ, តេន តេ ឯវមកំសូ’’តិ.

តស្មា វិសេសតោ សាធុកីឡិកា ធាតុបូជាទិវសេសុយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេ បន ធាតុបូជាយ កតត្តា ‘‘ធាតុបូជាទិវសា’’តិ បាកដា ជាតាតិ អាហ ‘‘សត្តសុ ច ធាតុបូជាទិវសេសូ’’តិ. ឧបកដ្ឋាតិ អាសន្នា. វស្សំ ឧបនេន្តិ ឧបគច្ឆន្តិ ឯត្ថាតិ វស្សូបនាយិកា. ឯកំ មគ្គំ គតោតិ ចារិកំ ចរិត្វា មហាជនំ អស្សាសេតុំ ឯកេន មគ្គេន គតោ. ឯវំ អនុរុទ្ធត្ថេរាទយោបិ តេសុ តេសុ ជនបទេសុ ចារិកំ ចរិត្វា មហាជនំ អស្សាសេន្តា គតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យេន សាវត្ថិ, តេន ចារិកំ បក្កាមីតិ យត្ថ សាវត្ថិ, តត្ថ ចារិកំ បក្កាមិ, យេន វា ទិសាភាគេន សាវត្ថិ បក្កមិតព្ពា ហោតិ, តេន ទិសាភាគេន ចារិកំ បក្កាមីតិ អត្ថោ.

តត្រាតិ តស្សំ សាវត្ថិយំ. សុទន្តិ និបាតមត្តំ. អនិច្ចតាទិបដិសំយុត្តាយាតិ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិអាទិនយប្បវត្តាយ. អសមុច្ឆិន្នតណ្ហានុសយត្តា អវិជ្ជាតណ្ហាភិសង្ខតេន កម្មុនា ភវយោនិគតិឋិតិសត្តាវាសេសុ ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតំ អត្តភាវំ ជនេតិ អភិនិព្ពត្តេតីតិ ជនោ, កិលេសេ ជនេតិ, អជនិ, ជនិស្សតីតិ វា ជនោ, មហន្តោ ជនោតិ មហាជនោ, តំ មហាជនំ, ពហុជនន្តិ អត្ថោ. សញ្ញាបេត្វាតិ សមស្សាសេត្វា. គន្ធកុដិយា ទ្វារំ វិវរិត្វាតិ បរិភោគចេតិយភាវតោ គន្ធកុដិំ វន្ទិត្វា គន្ធកុដិយា ទ្វារំ វិវរីតិ វេទិតព្ពំ. តេនេវ ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា) ‘‘គន្ធកុដិំ វន្ទិត្វា’’តិ វុត្តំ. មិលាតំ មាលាកចវរំ មិលាតមាលាកចវរំ. យថាឋានេ ឋបេត្វាតិ បឋមឋិតដ្ឋានំ អនតិក្កមិត្វា យថាឋិតដ្ឋានេយេវ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. ភគវតោ ឋិតកាលេ ករណីយំ វត្តំ សព្ពមកាសីតិ សេនាសនេ កត្តព្ពវត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. ករោន្តោ ច ន្ហានកោដ្ឋកេ សម្មជ្ជនឧទកូបដ្ឋានាទិកាលេសុ គន្ធកុដិំ គន្ត្វា ‘‘ននុ ភគវា អយំ តុម្ហាកំ ន្ហានកាលោ, អយំ ធម្មទេសនាកាលោ, អយំ ភិក្ខូនំ ឱវាទទានកាលោ, អយំ សីហសេយ្យំ កប្បនកាលោ, អយំ មុខធោវនកាលោ’’តិអាទិនា នយេន បរិទេវមានោវ អកាសិ. តមេនំ អញ្ញតរា ទេវតា ‘‘ភន្តេ អានន្ទ, តុម្ហេ ឯវំ បរិទេវមានា កថំ អញ្ញេ អស្សាសយិស្សថា’’តិ សំវេជេសិ. សោ តស្សា វចនេន សំវិគ្គហទយោ សន្ថម្ភិត្វា តថាគតស្ស បរិនិព្ពានតោ បភុតិ ឋាននិសជ្ជពហុលតាយ ឧស្សន្នធាតុកំ កាយំ សមស្សាសេតុំ ខីរវិរេចនំ បិវិ. ឥទានិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អថ ថេរោ’’តិអាទិមាហ.

ឧស្សន្នធាតុកន្តិ ឧបចិតសេម្ហាទិធាតុកំ កាយំ. សមស្សាសេតុន្តិ សន្តប្បេតុំ. ទុតិយទិវសេតិ ទេវតាយ សំវេជិតទិវសតោ. ‘‘ជេតវនវិហារំ បវិដ្ឋទិវសតោ វា ទុតិយទិវសេ’’តិ វទន្តិ. វិរិច្ចតិ ឯតេនាតិ វិរេចនំ, ឱសធបរិភាវិតំ ខីរមេវ វិរេចនន្តិ ខីរវិរេចនំ. យំ សន្ធាយាតិ យំ ភេសជ្ជបានំ សន្ធាយ. អង្គសុភតាយ សុភោតិ ឯវំ លទ្ធនាមត្តា សុភេន មាណវេន. បហិតំ មាណវកន្តិ ‘‘សត្ថា បរិនិព្ពុតោ អានន្ទត្ថេរោ កិរស្ស បត្តចីវរំ គហេត្វា អាគតោ, មហាជនោ ច តំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមតី’’តិ សុត្វា ‘‘វិហារំ ខោ បន គន្ត្វា មហាជនមជ្ឈេ ន សក្កា សុខេន បដិសន្ថារំ វា កាតុំ ធម្មកថំ វា សោតុំ, គេហំ អាគតំយេវ នំ ទិស្វា សុខេន បដិសន្ថារំ ករិស្សាមិ, ឯកា ច មេ កង្ខា អត្ថិ, តម្បិ នំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា សុភេន មាណវេន បេសិតំ មាណវកំ. ឯតទវោចាតិ ឯតំ ‘‘អកាលោ ខោ’’តិអាទិកំ អានន្ទត្ថេរោ អវោច. អកាលោ ខោតិ អជ្ជ គន្តុំ យុត្តកាលោ ន ហោតិ. កស្មាតិ ចេ អាហ ‘‘អត្ថិ មេ អជ្ជា’’តិអាទិ. ភេសជ្ជមត្តាតិ អប្បមត្តកំ ភេសជ្ជំ. អប្បត្ថោ ហិ អយំ មត្តាសទ្ទោ ‘‘មត្តា សុខបរិច្ចាគា’’តិអាទីសុ វិយ.

ទុតិយទិវសេតិ ខីរវិរេចនំ បីតទិវសតោ ទុតិយទិវសេ. ចេតកត្ថេរេនាតិ ចេតិយរដ្ឋេ ជាតត្តា ‘‘ចេតកោ’’តិ ឯវំលទ្ធនាមេន. សុភេន មាណវេន បុដ្ឋោតិ ‘‘យេសុ ធម្មេសុ ភវំ គោតមោ ឥមំ លោកំ បតិដ្ឋាបេសិ, តេ តស្ស អច្ចយេន នដ្ឋា នុ ខោ, ធរន្តិ, សចេ ធរន្តិ, អានន្ទោ ជានិស្សតិ, ហន្ទ នំ បុច្ឆាមី’’តិ ឯវំ ចិន្តេត្វា ‘‘យេសំ សោ ភវំ គោតមោ ធម្មានំ វណ្ណវាទី អហោសិ, យត្ថ ច ឥមំ ជនតំ សមាទបេសិ និវេសេសិ បតិដ្ឋាបេសិ, កតមេសានំ ខោ ភោ អានន្ទ ធម្មានំ សោ ភវំ គោតមោ វណ្ណវាទី អហោសី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៤៤៨) សុភេន មាណវេន បុដ្ឋោ. អថស្ស ថេរោ តីណិ បិដកានិ សីលក្ខន្ធាទីហិ តីហិ ខន្ធេហិ សង្គហេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តិណ្ណំ ខោ, មាណវ, ខន្ធានំ សោ ភគវា វណ្ណវាទី’’តិអាទិនា សុភសុត្តមភាសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ទីឃនិកាយេ សុភសុត្តំ នាម ទសមំ សុត្តមភាសី’’តិ.

ខណ្ឌផុល្លបដិសង្ខរណន្តិ ឯត្ថ ខណ្ឌន្តិ ឆិន្នំ. ផុល្លន្តិ ភិន្នំ. តេសំ បដិសង្ខរណំ បុន សម្មា បាកតិកករណំ, អភិនវករណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. រាជគហន្តិ ឯវំនាមកំ នគរំ. តញ្ហិ មន្ធតុមហាគោវិន្ទាទីហិ បរិគ្គហិតត្តា ‘‘រាជគហ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឆឌ្ឌិតបតិតឧក្លាបាតិ ឆឌ្ឌិតា ច បតិតា ច ឧក្លាបា ច អហេសុន្តិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ភគវតោ បរិនិព្ពានដ្ឋានំ គច្ឆន្តេហិ ភិក្ខូហិ ឆឌ្ឌិតា វិស្សដ្ឋា, តតោយេវ ច ឧបចិកាទីហិ ខាទិតត្តា ឥតោ ចិតោ ច បតិតា, សម្មជ្ជនាភាវេន អាកិណ្ណកចវរត្តា ឧក្លាបា ច អហេសុន្តិ. ឥមមេវត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភគវតោ ហី’’តិអាទិ. បរិច្ឆេទវសេន វេណិយតិ ទិស្សតីតិ បរិវេណំ. តត្ថាតិ តេសុ វិហារេសុ. ខណ្ឌផុល្លបដិសង្ខរណន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. បឋមំ មាសន្តិ វស្សានស្ស បឋមំ មាសំ, អច្ចន្តសំយោគេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. សេនាសនវត្តានំ បញ្ញត្តត្តា សេនាសនក្ខន្ធកេ ច សេនាសនបដិពទ្ធានំ ពហូនំ វចនតោ ‘‘ភគវតា…បេ… វណ្ណិត’’ន្តិ វុត្តំ.

ទុតិយទិវសេតិ ‘‘ខណ្ឌផុល្លបដិសង្ខរណំ ករោមា’’តិ ចិន្តិតទិវសតោ ទុតិយទិវសេ. សោ ច វស្សូបនាយិកទិវសតោ ទុតិយទិវសោតិ វេទិតព្ពោ. តេ ហិ ថេរា អាសាឡ្ហីបុណ្ណមាយ ឧបោសថំ កត្វា បាដិបទេ សន្និបតិត្វា វស្សំ ឧបគន្ត្វា ឯវំ ចិន្តេសុំ. អជាតសត្តុ រាជាតិ អជាតោ ហុត្វា បិតុនោ បច្ចត្ថិកោ ជាតោតិ ‘‘អជាតសត្តូ’’តិ លទ្ធវោហារោ រាជា. តស្មិំ កិរ កុច្ឆិគតេ ទេវិយា ឯវរូបោ ទោហឡោ ឧប្បជ្ជិ ‘‘អហោ វតាហំ រញ្ញោ ទក្ខិណពាហុតោ លោហិតំ បិវេយ្យ’’ន្តិ. អថ តស្សា កថេតុំ អសក្កោន្តិយា កិសភាវំ ទុព្ពណ្ណភាវញ្ច ទិស្វា រាជា សយមេវ បុច្ឆិត្វា ញត្វា ច វេជ្ជេ បក្កោសាបេត្វា សុវណ្ណសត្ថកេន ពាហុំ ផាលេត្វា សុវណ្ណសរកេន លោហិតំ គហេត្វា ឧទកេន សម្ភិន្ទិត្វា បាយេសិ. នេមិត្តកា តំ សុត្វា ‘‘ឯស គព្ភោ រញ្ញោ សត្តុ ភវិស្សតិ, ឥមិនា រាជា ហញ្ញិស្សតី’’តិ ព្យាករិំសុ, តស្មា ‘‘អជាតោយេវ រញ្ញោ សត្តុ ភវិស្សតី’’តិ នេមិត្តកេហិ និទ្ទិដ្ឋត្តា អជាតសត្តុ នាម ជាតោ. កិន្តិ ការណបុច្ឆនត្ថេ និបាតោ, កស្មាតិ អត្ថោ. បដិវេទេសុន្តិ និវេទេសុំ, ជានាបេសុន្តិ អត្ថោ. វិស្សត្ថាតិ និរាសង្កចិត្តា. អាណាចក្កន្តិ អាណាយេវ អប្បដិហតវុត្តិយា បវត្តនដ្ឋេន ចក្កន្តិ អាណាចក្កំ. សន្និសជ្ជដ្ឋានន្តិ សន្និបតិត្វា និសីទនដ្ឋានំ.

រាជភវនវិភូតិន្តិ រាជភវនសម្បត្តិំ. អវហសន្តមិវាតិ អវហាសំ កុរុមានំ វិយ. សិរិយា និកេតមិវាតិ សិរិយា វសនដ្ឋានមិវ. ឯកនិបាតតិត្ថមិវ ច ទេវមនុស្សនយនវិហង្គានន្តិ ឯកស្មិំ បានីយតិត្ថេ សន្និបតន្តា បក្ខិនោ វិយ សព្ពេសំ ជនានំ ចក្ខូនិ មណ្ឌបេយេវ និបតន្តីតិ ទេវមនុស្សានំ នយនសង្ខាតវិហង្គានំ ឯកនិបាតតិត្ថមិវ ច. លោករាមណេយ្យកមិវ សម្បិណ្ឌិតន្តិ ឯកត្ថ សម្បិណ្ឌិតំ រាសិកតំ លោកេ រមណីយភាវំ វិយ. យទិ លោកេ វិជ្ជមានំ រមណីយត្តំ សព្ពមេវ អានេត្វា ឯកត្ថ សម្បិណ្ឌិតំ សិយា, តំ វិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ទដ្ឋព្ពសារមណ្ឌន្តិ ផេគ្គុរហិតសារំ វិយ កសដវិនិមុត្តំ បសន្នភូតំ វិយ ច ទដ្ឋព្ពេសុ ទដ្ឋុំ អរហរូបេសុ សារភូតំ បសន្នភូតញ្ចា’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. ទដ្ឋព្ពោ ទស្សនីយោ សារភូតោ វិសិដ្ឋតរោ មណ្ឌោ មណ្ឌនំ អលង្ការោ ឯតស្សាតិ ទដ្ឋព្ពសារមណ្ឌោ, មណ្ឌបោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ អម្ហាកំ ខន្តិ, ឧបបរិក្ខិត្វា យុត្តតរំ គហេតព្ពំ. មណ្ឌំ សូរិយរស្មិំ បាតិ និវារេតីតិ មណ្ឌបោ. វិវិធ…បេ… ចារុវិតានន្តិ ឯត្ថ កុសុមទាមានិ ច តានិ ឱលម្ពកានិ ចាតិ កុសុមទាមឱលម្ពកានិ. ឯត្ថ ច វិសេសនស្ស បរនិបាតោ ទដ្ឋព្ពោ, ឱលម្ពកកុសុមទាមានីតិ អត្ថោ. តានិ វិវិធានិ អនេកប្បការានិ វិនិគ្គលន្តំ វមេន្តំ និក្ខាមេន្តមិវ ចារុ សោភនំ វិតានំ ឯត្ថាតិ វិវិធកុសុមទាមឱលម្ពកវិនិគ្គលន្តចារុវិតានោ, មណ្ឌបោ, តំ អលង្ករិត្វាតិ យោជេតព្ពំ. រតនវិចិត្រមណិកឱដ្ដិមតលមិវាតិ នានាបុប្ផូបហារវិចិត្តសុបរិនិដ្ឋិតភូមិកម្មត្តាយេវ នានារតនេហិ វិចិត្តភូតមណិកោដ្ដិមតលមិវាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច រតនវិចិត្តគ្គហណំ នានាបុប្ផូបហារវិចិត្តតាយ និទស្សនំ, មណិកោដ្ដិមតលគ្គហណំ សុបរិនិដ្ឋិតភូមិបរិកម្មតាយាតិ វេទិតព្ពំ. មណិយោ កោដ្ដេត្វា កតតលត្តា មណិកោដ្ដនេន និព្ពត្តតលន្តិ មណិកោដ្ដិមតលំ. នន្តិ មណ្ឌបំ. បុប្ផូបហារោ បុប្ផបូជា. ឧត្តរាភិមុខន្តិ ឧត្តរទិសាភិមុខំ. អាសនារហន្តិ និសីទនារហំ. ទន្តខចិតន្តិ ទន្តេហិ រចិតំ, ទន្តេហិ កតន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្ថាតិ អាសនេ. និដ្ឋិតំ ភន្តេ មម កិច្ចន្តិ មយា កត្តព្ពកិច្ចំ និដ្ឋិតន្តិ អត្ថោ.

តស្មិំ បន ទិវសេ ឯកច្ចេ ភិក្ខូ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ សន្ធាយ ឯវមាហំសុ ‘‘ឥមស្មិំ ភិក្ខុសង្ឃេ ឯកោ ភិក្ខុ វិស្សគន្ធំ វាយន្តោ វិចរតី’’តិ. ថេរោ តំ សុត្វា ‘‘ឥមស្មិំ ភិក្ខុសង្ឃេ អញ្ញោ វិស្សគន្ធំ វាយន្តោ វិចរណកភិក្ខុ នាម នត្ថិ, អទ្ធា ឯតេ មំ សន្ធាយ វទន្តី’’តិ សំវេគំ អាបជ្ជិ. ឯកច្ចេ នំ អាហំសុយេវ ‘‘ស្វេ, អាវុសោ, សន្និបាតោ’’តិអាទិ. ឥទានិ តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភិក្ខូ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាហំសូ’’តិអាទិ. តេនាតិ តស្មា. អាវជ្ជេសីតិ ឧបនាមេសិ. អនុបាទាយាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន កញ្ចិ ធម្មំ អគហេត្វា, យេហិ វា កិលេសេហិ សព្ពេហិ វិមុច្ចតិ, តេសំ លេសមត្តម្បិ អគហេត្វាតិ អត្ថោ. អាសវេហីតិ ភវតោ អាភវគ្គំ ធម្មតោ វា អាគោត្រភុំ សវនតោ បវត្តនតោ អាសវសញ្ញិតេហិ កិលេសេហិ. លក្ខណវចនញ្ចេតំ អាសវេហីតិ, តទេកដ្ឋតាយ បន សព្ពេហិបិ កិលេសេហិ, សព្ពេហិបិ បាបធម្មេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិយេវ. ចិត្តំ វិមុច្ចីតិ ចិត្តំ អរហត្តមគ្គក្ខណេ អាសវេហិ វិមុច្ចមានំ កត្វា អរហត្តផលក្ខណេ វិមុច្ចីតិ អត្ថោ. ចង្កមេនាតិ ចង្កមនកិរិយាយ. វិវដ្ដូបនិស្សយភូតំ កតំ ឧបចិតំ បុញ្ញំ ឯតេនាតិ កតបុញ្ញោ, អរហត្តាធិគមាយ កតាធិការោតិ អត្ថោ. បធានមនុយុញ្ជាតិ វីរិយំ អនុយុញ្ជ, អរហត្តាធិគមាយ អនុយោគំ ករោហីតិ អត្ថោ. កថាទោសោ នាម នត្ថីតិ កថាយ អបរជ្ឈំ នាម នត្ថិ. អច្ចារទ្ធំ វីរិយន្តិ អតិវិយ អារទ្ធំ វីរិយំ. ឧទ្ធច្ចាយាតិ ឧទ្ធតភាវាយ. វីរិយសមតំ យោជេមីតិ ចង្កមនវីរិយស្ស អធិមត្តត្តា តស្ស បហានវសេន សមាធិនា សមរសតាបាទនេន វីរិយសមតំ យោជេមិ.

ទុតិយទិវសេតិ ថេរេន អរហត្តប្បត្តទិវសតោ ទុតិយទិវសេ. ធម្មសភាយំ សន្និបតិតាតិ បក្ខស្ស បញ្ចមិយំ សន្និបតិំសុ. អត្តនោ អរហត្តប្បត្តិំ ញាបេតុកាមោតិ ‘‘សេក្ខតាយ ធម្មសង្គីតិយា គហេតុំ អយុត្តម្បិ ពហុស្សុតត្តា គណ្ហិស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា និសិន្នានំ ថេរានំ ‘‘ឥទានិ អរហត្តប្បត្តោ’’តិ សោមនស្សុប្បាទនត្ថំ ‘‘អប្បមត្តោ ហោហី’’តិ ទិន្នឱវាទស្ស សផលតាទីបនត្ថំ អត្តុបនាយិកំ អកត្វា អញ្ញព្យាករណស្ស ភគវតា សំវណ្ណិតត្តា ច ថេរោ អត្តនោ អរហត្តប្បត្តិំ ញាបេតុកាមោ អហោសីតិ វេទិតព្ពំ. យថាវុឌ្ឍន្តិ វុឌ្ឍបដិបាដិំ អនតិក្កមិត្វា. ឯកេតិ មជ្ឈិមភាណកានំយេវ ឯកេ. បុព្ពេ វុត្តម្បិ ហិ សព្ពំ មជ្ឈិមភាណកា វទន្តិយេវាតិ វេទិតព្ពំ. ទីឃភាណកា (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា) បនេត្ថ ឯវំ វទន្តិ –

‘‘អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ អរហា សមានោ សន្និបាតំ អគមាសិ. កថំ អគមាសិ? ‘ឥទានិម្ហិ សន្និបាតមជ្ឈំ បវិសនារហោ’តិ ហដ្ឋតុដ្ឋចិត្តោ ឯកំសំ ចីវរំ កត្វា ពន្ធនា មុត្តតាលបក្កំ វិយ បណ្ឌុកម្ពលេ និក្ខិត្តជាតិមណិ វិយ វិគតវលាហកេ នភេ សមុគ្គតបុណ្ណចន្ទោ វិយ ពាលាតបសម្ផស្សវិកសិតរេណុបិញ្ជរគព្ភំ បទុមំ វិយ ច បរិសុទ្ធេន បរិយោទាតេន សប្បភេន សស្សិរិកេន មុខវរេន អត្តនោ អរហត្តប្បត្តិំ អារោចយមានោ វិយ ច អគមាសិ. អថ នំ ទិស្វា អាយស្មតោ មហាកស្សបស្ស ឯតទហោសិ ‘សោភតិ វត ភោ អរហត្តប្បត្តោ អានន្ទោ, សចេ សត្ថា ធរេយ្យ, អទ្ធា អជ្ជ អានន្ទស្ស សាធុការំ ទទេយ្យ, ហន្ទ ឥមស្សាហំ ឥទានិ សត្ថារា ទាតព្ពំ សាធុការំ ទទាមី’តិ តិក្ខត្តុំ សាធុការមទាសី’’តិ.

អាកាសេន អាគន្ត្វា និសីទីតិបិ ឯកេតិ ឯត្ថ បន តេសំ តេសំ តថា តថា គហេត្វា អាគតមត្តំ ឋបេត្វា វិសុំ វិសុំ វចនេ អញ្ញំ វិសេសការណំ នត្ថីតិ វទន្តិ. ឧបតិស្សត្ថេរោ បនាហ ‘‘សត្តមាសំ កតាយ ធម្មសង្គីតិយា កទាចិ បថវិយំ និមុជ្ជិត្វា អាគតត្តា តំ គហេត្វា ឯកេ វទន្តិ. កទាចិ អាកាសេន អាគតត្តា តំ គហេត្វា ឯកេ វទន្តី’’តិ.

ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ ភិក្ខូ អាលបិ អភាសិ សម្ពោធេសីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. អញ្ញត្រ បន ញាបនេបិ ហោតិ. យថាហ – ‘‘អាមន្តយាមិ វោ, ភិក្ខវេ, (ទី. និ. ២.២១៨) បដិវេទយាមិ វោ, ភិក្ខវេ’’តិ (អ. និ. ៧.៧២). បក្កោសនេបិ ទិស្សតិ. យថាហ ‘‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, មម វចនេន សារិបុត្តំ អាមន្តេហី’’តិ (អ. និ. ៩.១១). អាវុសោតិ អាមន្តនាការទីបនំ. កំ ធុរំ កត្វាតិ កំ ជេដ្ឋកំ កត្វា. កិំ អានន្ទោ នប្បហោតីតិ អដ្ឋកថាចរិយេហិ ឋបិតបុច្ឆា. នប្បហោតីតិ ន សក្កោតិ. ឯតទគ្គន្តិ ឯសោ អគ្គោ. លិង្គវិបល្លាសេន ហិ អយំ និទ្ទេសោ. យទិទន្តិ ច យោ អយន្តិ អត្ថោ, យទិទំ ខន្ធបញ្ចកន្តិ វា យោជេតព្ពំ. សម្មន្នីតិ សម្មតំ អកាសិ. ឧបាលិំ វិនយំ បុច្ឆេយ្យន្តិ បុច្ឆធាតុស្ស ទ្វិកម្មកត្តា វុត្តំ. ពីជនិំ គហេត្វាតិ ឯត្ថ ពីជនីគហណំ ធម្មកថិកានំ ធម្មតាតិ វេទិតព្ពំ. ភគវាបិ ហិ ធម្មកថិកានំ ធម្មតាទស្សនត្ថមេវ វិចិត្តពីជនិំ គណ្ហាតិ. ន ហិ អញ្ញថា សព្ពស្សបិ លោកស្ស អលង្ការភូតំ បរមុក្កំសគតសិក្ខាសំយមានំ ពុទ្ធានំ មុខចន្ទមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេតព្ពំ ហោតិ. ‘‘បឋមំ, អាវុសោ ឧបាលិ, បារាជិកំ កត្ថ បញ្ញត្ត’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ តស្ស សង្គីតិយា បុរិមកាលេ បឋមភាវោ ន យុត្តោតិ? នោ ន យុត្តោ ភគវតា បញ្ញត្តានុក្កមេន បាតិមោក្ខុទ្ទេសានុក្កមេន ច បឋមភាវស្ស សិទ្ធត្តា. យេភុយ្យេន ហិ តីណិ បិដកានិ ភគវតោ ធរមានកាលេ ឋិតានុក្កមេនេវ សង្គីតានិ, វិសេសតោ វិនយាភិធម្មបិដកានីតិ ទដ្ឋព្ពំ. កិស្មិំ វត្ថុស្មិំ មេថុនធម្មេតិ ច និមិត្តត្ថេ ភុម្មវចនំ.

វត្ថុម្បិ បុច្ឆីតិអាទិ ‘‘កត្ថ បញ្ញត្ត’’ន្តិអាទិនា ទស្សិតេន សហ តតោ អវសិដ្ឋម្បិ សង្គហេត្វា ទស្សនវសេន វុត្តំ. កិំ បនេត្ថ បឋមបារាជិកបាឡិយំ កិញ្ចិ អបនេតព្ពំ វា បក្ខិបិតព្ពំ វា អាសិ នាសីតិ? ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ភាសិតេ អបនេតព្ពំ នាម នត្ថិ. ន ហិ តថាគតា ឯកព្យញ្ជនម្បិ និរត្ថកំ វទន្តិ, សាវកានំ បន ទេវតានំ វា ភាសិតេ អបនេតព្ពម្បិ ហោតិ, តំ ធម្មសង្គាហកត្ថេរា អបនយិំសុ, បក្ខិបិតព្ពំ បន សព្ពត្ថាបិ អត្ថិ, តស្មា យំ យត្ថ បក្ខិបិតុំ យុត្តំ, តំ តត្ថ បក្ខិបិំសុយេវ. កិំ បន តន្តិ ចេ? ‘‘តេន សមយេនា’’តិ វា ‘‘តេន ខោ បន សមយេនា’’តិ វា ‘‘អថ ខោ’’ឥតិ វា ‘‘ឯវំ វុត្តេ’’តិ វា ‘‘ឯតទវោចា’’តិ វា ឯវមាទិកំ សម្ពន្ធវចនមត្តំ. ឯវំ បក្ខិបិតព្ពយុត្តំ បក្ខិបិត្វា បន ឥទំ បឋមបារាជិកន្តិ ឋបេសុំ. បឋមបារាជិកេ សង្គហមារុឡ្ហេ បញ្ច អរហន្តសតានិ សង្គហំ អារោបិតនយេនេវ គណសជ្ឈាយមកំសុ. ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា វេរញ្ជាយំ វិហរតី’’តិ ច នេសំ សជ្ឈាយារម្ភកាលេយេវ សាធុការំ ទទមានា វិយ មហាបថវី ឧទកបរិយន្តំ កត្វា កម្បិត្ថ. តេ ឯតេនេវ នយេន សេសបារាជិកានិបិ សង្គហំ អារោបេត្វា ‘‘ឥទំ បារាជិកកណ្ឌ’’ន្តិ ឋបេសុំ. ឯវំ តេរស សង្ឃាទិសេសានិ ‘‘តេរសក’’ន្តិអាទីនិ វត្វា វីសាធិកានិ ទ្វេ សិក្ខាបទសតានិ ‘‘មហាវិភង្គោ’’តិ កិត្តេត្វា ឋបេសុំ. មហាវិភង្គាវសានេបិ បុរិមនយេនេវ មហាបថវី អកម្បិត្ថ. តតោ ភិក្ខុនិវិភង្គេ អដ្ឋ សិក្ខាបទានិ ‘‘បារាជិកកណ្ឌំ នាមា’’តិអាទីនិ វត្វា តីណិ សិក្ខាបទសតានិ ចត្តារិ ច សិក្ខាបទានិ ‘‘ភិក្ខុនិវិភង្គោ’’តិ កិត្តេត្វា ‘‘អយំ ឧភតោវិភង្គោ នាម ចតុសដ្ឋិភាណវារោ’’តិ ឋបេសុំ. ឧភតោវិភង្គាវសានេបិ វុត្តនយេនេវ បថវី អកម្បិត្ថ. ឯតេនេវុបាយេន អសីតិភាណវារបរិមាណំ ខន្ធកំ បញ្ចវីសតិភាណវារបរិមាណំ បរិវារញ្ច សង្គហំ អារោបេត្វា ‘‘ឥទំ វិនយបិដកំ នាមា’’តិ ឋបេសុំ. វិនយបិដកាវសានេបិ វុត្តនយេនេវ បថវីកម្បោ អហោសិ. តំ អាយស្មន្តំ ឧបាលិត្ថេរំ បដិច្ឆាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, ឥទំ តុយ្ហំ និស្សិតកេ វាចេហី’’តិ ឯវមេត្ថ អវុត្តោបិ វិសេសោ វេទិតព្ពោ.

ឯវំ វិនយបិដកំ សង្គហមារោបេត្វា សុត្តន្តបិដកំ សង្គាយិំសុ. ឥទានិ តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិនយំ សង្គាយិត្វា’’តិអាទិ. មហាកស្សបត្ថេរោ អានន្ទត្ថេរំ ធម្មំ បុច្ឆីតិ ឯត្ថ អយមនុក្កមោ វេទិតព្ពោ – អានន្ទត្ថេរេ ទន្តខចិតំ ពីជនិំ គហេត្វា ធម្មាសនេ និសិន្នេ អាយស្មា មហាកស្សបត្ថេរោ ភិក្ខូ បុច្ឆិ ‘‘កតរំ, អាវុសោ, បិដកំ បឋមំ សង្គាយាមា’’តិ? ‘‘សុត្តន្តបិដកំ, ភន្តេតិ. សុត្តន្តបិដកេ ចតស្សោ សង្គីតិយោ, តាសុ បឋមំ កតរំ សង្គីតិន្តិ? ទីឃសង្គីតិំ, ភន្តេតិ. ទីឃសង្គីតិយំ ចតុត្តិំស សុត្តានិ, តយោ ច វគ្គា, តេសុ បឋមំ កតរំ វគ្គន្តិ. សីលក្ខន្ធវគ្គំ, ភន្តេតិ. សីលក្ខន្ធវគ្គេ តេរស សុត្តន្តា, តេសុ បឋមំ កតរំ សុត្តន្តិ? ព្រហ្មជាលសុត្តំ នាម ភន្តេ តិវិធសីលាលង្កតំ នានាវិធមិច្ឆាជីវកុហនលបនាទិវិទ្ធំសនំ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិជាលវិនិវេឋនំ ទសសហស្សិលោកធាតុបកម្បនំ, តំ បឋមំ សង្គាយាមា’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច ‘‘ព្រហ្មជាលំ, អាវុសោ អានន្ទ, កត្ថ ភាសិត’’ន្តិ?

អន្តរា ច ភន្តេ រាជគហំ អន្តរា ច នាឡន្ទន្តិ ឯត្ថ អន្តរា-សទ្ទោ ការណខណចិត្តវេមជ្ឈវិវរាទីសុ ទិស្សតិ. តថា ហិ ‘‘តទន្តរំ កោ ជានេយ្យ អញ្ញត្រ តថាគតា’’តិ (អ. និ. ៦.៤៤; ១០.៧៥) ច, ‘‘ជនា សង្គម្ម មន្តេន្តិ, មញ្ច តញ្ច កិមន្តរ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២២៨) ច អាទីសុ ការណេ អន្តរាសទ្ទោ វត្តតិ. ‘‘អទ្ទស មំ ភន្តេ អញ្ញតរា ឥត្ថី វិជ្ជន្តរិកាយ ភាជនំ ធោវន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៤៩) ខណេ. ‘‘យស្សន្តរតោ ន សន្តិ កោបា’’តិអាទីសុ (ឧទា. ២០) ចិត្តេ. ‘‘អន្តរា វោសានមាបាទី’’តិអាទីសុ វេមជ្ឈេ. ‘‘អបិ ចាយំ តបោទា ទ្វិន្នំ មហានិរយានំ អន្តរិកាយ អាគច្ឆតី’’តិអាទីសុ (បារា. ២៣១) វិវរេ. ស្វាយមិធ វិវរេ វត្តតិ, តស្មា រាជគហស្ស ច នាឡន្ទាយ ច វិវរេតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, អន្តរាសទ្ទេន បន យុត្តត្តា ឧបយោគវចនំ កតំ. ឦទិសេសុ ច ឋានេសុ អក្ខរចិន្តកា ‘‘អន្តរា គាមញ្ច នទិញ្ច យាតី’’តិ ឯវំ ឯកមេវ អន្តរាសទ្ទំ បយុជ្ជន្តិ, សោ ទុតិយបទេនបិ យោជេតព្ពោ ហោតិ. អយោជិយមានេ ឧបយោគវចនំ ន បាបុណាតិ សាមិវចនប្បសង្គេ អន្តរាសទ្ទយោគេន ឧបយោគវចនស្ស ឥច្ឆិតត្តា. ឥធ បន យោជេត្វា ឯវំ វុត្តោ. រាជាគារកេតិ តត្ថ រញ្ញោ កីឡនត្ថំ បដិភានចិត្តវិចិត្រំ អគារំ អកំសុ, តំ រាជាគារកន្តិ បវុច្ចតិ, តស្មិំ. អម្ពលដ្ឋិកាតិ រញ្ញោ ឧយ្យានំ. តស្ស កិរ ទ្វារសមីបេ តរុណោ អម្ពរុក្ខោ អត្ថិ, តំ អម្ពលដ្ឋិកាតិ វទន្តិ. តស្ស អវិទូរភវត្តា ឧយ្យានម្បិ អម្ពលដ្ឋិកាត្វេវ សង្ខ្យំ គតំ ‘‘វរុណានគរ’’ន្តិអាទីសុ វិយ.

សុប្បិយញ្ច បរិព្ពាជកន្តិ ឯត្ថ សុប្បិយោតិ តស្ស នាមំ, បរិព្ពាជកោតិ សញ្ជយស្ស អន្តេវាសី ឆន្នបរិព្ពាជកោ. ព្រហ្មទត្តញ្ច មាណវកន្តិ ឯត្ថ ព្រហ្មទត្តោតិ តស្ស នាមំ. មាណវោតិ សត្តោបិ ចោរោបិ តរុណោបិ វុច្ចតិ. តថា ហិ –

‘‘ចោទិតា ទេវទូតេហិ, យេ បមជ្ជន្តិ មាណវា;

តេ ទីឃរត្តំ សោចន្តិ, ហីនកាយូបគា នរា’’តិ. (ម. និ. ៣.២៧១; អ. និ. ៣.៣៦) –

អាទីសុ សត្តោ មាណវោតិ វុត្តោ. ‘‘មាណវេហិបិ សមាគច្ឆន្តិ កតកម្មេហិបិ អកតកម្មេហិបី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៤៩) ចោរោ. ‘‘អម្ពដ្ឋមាណវោ អង្គកោ មាណវោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៥៨-២៦១, ៣១៦) តរុណោ មាណវោតិ វុត្តោ. ឥធាបិ អយមេវ អធិប្បេតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘ព្រហ្មទត្តំ នាម តរុណបុរិសំ អារព្ភា’’តិ. ជីវកម្ពវនេតិ ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស អម្ពវនេ. អថ ‘‘កំ អារព្ភា’’តិ អវត្វា ‘‘កេនសទ្ធិ’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ? ន ឯតំ សុត្តំ ភគវតា ឯវ វុត្តំ, រញ្ញាបិ ‘‘យថា នុ ខោ ឥមានិ បុថុសិប្បាយតនានី’’តិអាទិនា កិញ្ចិ កិញ្ចិ វុត្តំ អត្ថិ, តស្មា ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វេទេហិបុត្តេនាតិ អយំ កោសលរញ្ញោ ធីតាយ បុត្តោ, ន វិទេហរញ្ញោ, ‘‘វេទេហី’’តិ បន បណ្ឌិតាធិវចនមេតំ. វិទន្តិ ឯតេនាតិ វេទោ, ញាណស្សេតំ អធិវចនំ. វេទេន ឦហតិ ឃដតិ វាយមតីតិ វេទេហី, វេទេហិយា បុត្តោ វេទេហិបុត្តោ, តេន.

ឯតេនេវុបាយេន បញ្ច និកាយេ បុច្ឆីតិ ឯត្ថ អយមនុក្កមោ វេទិតព្ពោ. វុត្តនយេន ព្រហ្មជាលស្ស បុច្ឆាវិសជ្ជនាវសានេ បញ្ច អរហន្តសតានិ សជ្ឈាយមកំសុ. វុត្តនយេនេវ ច បថវីកម្បោ អហោសិ. ឯវំ ព្រហ្មជាលំ សង្គាយិត្វា តតោ បរំ ‘‘សាមញ្ញផលំ បនាវុសោ អានន្ទ, កត្ថ ភាសិត’’ន្តិអាទិនា បុច្ឆាវិសជ្ជនានុក្កមេន សទ្ធិំ ព្រហ្មជាលេន តេរសសុត្តន្តំ សង្គាយិត្វា ‘‘អយំ សីលក្ខន្ធវគ្គោ នាមា’’តិ កិត្តេត្វា ឋបេសុំ. តទនន្តរំ មហាវគ្គំ, តទនន្តរំ បាថិកវគ្គន្តិ ឯវំ តិវគ្គសង្គហំ ចតុត្តិំសសុត្តន្តបដិមណ្ឌិតំ ចតុសដ្ឋិភាណវារបរិមាណំ តន្តិំ សង្គាយិត្វា ‘‘អយំ ទីឃនិកាយោ នាមា’’តិ វត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទត្ថេរំ បដិច្ឆាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, ឥមំ តុយ្ហំ និស្សិតកេ វាចេហី’’តិ. តតោ អនន្តរំ អសីតិភាណវារបរិមាណំ មជ្ឈិមនិកាយំ សង្គាយិត្វា ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរស្ស និស្សិតកេ បដិច្ឆាបេសុំ ‘‘ឥមំ តុម្ហេ បរិហរថា’’តិ. តទនន្តរំ ភាណវារសតបរិមាណំ សំយុត្តនិកាយំ សង្គាយិត្វា មហាកស្សបត្ថេរំ បដិច្ឆាបេសុំ ‘‘ភន្តេ, ឥមំ តុម្ហាកំ និស្សិតកេ វាចេថា’’តិ. តទនន្តរំ វីសតិភាណវារសតបអមាណំ អង្គុត្តរនិកាយំ សង្គាយិត្វា អនុរុទ្ធត្ថេរំ បដិច្ឆាបេសុំ ‘‘ឥមំ តុម្ហាកំ និស្សិតកេ វាចេថា’’តិ.

តទនន្តរំ –

‘‘ធម្មសង្គណិំ វិភង្គញ្ច, កថាវត្ថុញ្ច បុគ្គលំ;

ធាតុយមកំ បដ្ឋានំ, អភិធម្មោតិ វុច្ចតី’’តិ. –

ឯវំ សំវណ្ណិតំ សុខុមញាណគោចរំ តន្តិំ សង្គាយិត្វា ‘‘ឥទំ អភិធម្មបិដកំ នាមា’’តិ វត្វា បញ្ច អរហន្តសតានិ សជ្ឈាយមកំសុ. វុត្តនយេនេវ បថវីកម្បោ អហោសិ. តតោ បរំ ជាតកំ មហានិទ្ទេសោ បដិសម្ភិទាមគ្គោ អបទានំ សុត្តនិបាតោ ខុទ្ទកបាឋោ ធម្មបទំ ឧទានំ ឥតិវុត្តកំ វិមានវត្ថុ បេតវត្ថុ ថេរគាថា ថេរីគាថាតិ ឥមំ តន្តិំ សង្គាយិត្វា ‘‘ខុទ្ទកគន្ថោ នាម អយ’’ន្តិ ច វត្វា អភិធម្មបិដកស្មិំយេវ សង្គហំ អារោបយិំសូតិ ទីឃភាណកា វទន្តិ. មជ្ឈិមភាណកា បន ‘‘ចរិយាបិដកពុទ្ធវំសេហិ សទ្ធិំ សព្ពម្បិ តំ ខុទ្ទកគន្ថំ សុត្តន្តបិដកេ បរិយាបន្ន’’ន្តិ វទន្តិ. អយមេត្ថ អធិប្បាយោ – ជាតកាទិកេ ខុទ្ទកនិកាយបរិយាបន្នេ យេភុយ្យេន ច ធម្មនិទ្ទេសភូតេ តាទិសេ អភិធម្មបិដកេ សង្គណ្ហិតុំ យុត្តំ, ន បន ទីឃនិកាយាទិប្បការេ សុត្តន្តបិដកេ, នាបិ បញ្ញត្តិនិទ្ទេសភូតេ វិនយបិដកេតិ. ទីឃភាណកា ‘‘ជាតកាទីនំ អភិធម្មបិដកេ សង្គហោ’’តិ វទន្តិ. ចរិយាបិដកពុទ្ធវំសានញ្ចេត្ថ អគ្គហណំ ជាតកគតិកត្តា. មជ្ឈិមភាណកា បន អដ្ឋុប្បត្តិវសេន ទេសិតានំ ជាតកាទីនំ យថានុលោមទេសនាភាវតោ តាទិសេ សុត្តន្តបិដកេ សង្គហោ យុត្តោ, ន បន សភាវធម្មនិទ្ទេសភូតេ យថាធម្មសាសនេ អភិធម្មបិដកេតិ ជាតកាទីនំ សុត្តបរិយាបន្នតំ វទន្តិ. តត្ថ យុត្តំ វិចារេត្វា គហេតព្ពំ. ខុទ្ទកនិកាយស្ស សេសនិកាយានំ វិយ អបាកដត្តា សេសេ ឋបេត្វា ខុទ្ទកនិកាយំ បាកដំ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ ខុទ្ទកនិកាយោ នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថាតិ តេសុ និកាយេសុ. តត្ថាតិ ខុទ្ទកនិកាយេ.

ឯវំ និមិត្តបយោជនកាលទេសការកករណប្បការេហិ បឋមមហាសង្គីតិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តត្ថ វវត្ថាបិតេសុ ធម្មវិនយេសុ នានប្បការកោសល្លត្ថំ ឯកវិធាទិភេទេ ទស្សេតុំ ‘‘តទេតំ សព្ពម្បី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិន្តិ ឯត្ថ អនាវរណញាណបទដ្ឋានំ មគ្គញាណំ មគ្គញាណបទដ្ឋានញ្ច អនាវរណញាណំ ‘‘សម្មាសម្ពោធី’’តិ វុច្ចតិ. បច្ចវេក្ខន្តេន វាតិ ឧទានាទិវសេន បវត្តធម្មំ សន្ធាយាហ. វិមុត្តិរសន្តិ អរហត្តផលស្សាទំ វិមុត្តិសម្បត្តិកំ វា អគ្គផលនិប្ផាទនតោ, វិមុត្តិកិច្ចំ វា កិលេសានំ អច្ចន្តវិមុត្តិសម្បាទនតោ.

កិញ្ចាបិ អវិសេសេន សព្ពម្បិ ពុទ្ធវចនំ កិលេសវិនយនេន វិនយោ, យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ អបាយបតនាទិតោ ធារណេន ធម្មោ ច ហោតិ, ឥធាធិប្បេតេ បន ធម្មវិនយេ និទ្ធារេតុំ ‘‘តត្ថ វិនយបិដក’’ន្តិអាទិមាហ. ខន្ធាទិវសេន សភាវធម្មទេសនាពាហុល្លតោ អាហ ‘‘អវសេសំ ពុទ្ធវចនំ ធម្មោ’’តិ. អថ វា យទិបិ ធម្មោយេវ វិនយោ បរិយត្តិអាទិភាវតោ, តថាបិ វិនយសទ្ទសន្និធានោ អភិន្នាធិករណភាវេន បយុត្តោ ធម្មសទ្ទោ វិនយតន្តិវិបរីតំ តន្តិំ ទីបេតិ យថា ‘‘បុញ្ញញាណសម្ភារោ, គោពលីពទ្ទ’’ន្តិអាទិ.

អនេកជាតិសំសារន្តិ អយំ គាថា ភគវតា អត្តនោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានំ អរហត្តប្បត្តិំ បច្ចវេក្ខន្តេន ឯកូនវីសតិមស្ស បច្ចវេក្ខណញាណស្ស អនន្តរំ ភាសិតា. តេនាហ ‘‘ឥទំ បឋមពុទ្ធវចន’’ន្តិ. ឥទំ កិរ សព្ពពុទ្ធេហិ អវិជហិតឧទានំ. អយមស្ស សង្ខេបត្ថោ (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.១៥៤) – អហំ ឥមស្ស អត្តភាវគេហស្ស ការកំ តណ្ហាវឌ្ឍកិំ គវេសន្តោ យេន ញាណេន តំ ទដ្ឋុំ សក្កា, តស្ស ពោធិញាណស្សត្ថាយ ទីបង្ករបាទមូលេ កតាភិនីហារោ ឯត្តកំ កាលំ អនេកជាតិសំសារំ អនេកជាតិសតសហស្សសង្ខ្យំ សំសារវដ្ដំ អនិព្ពិសំ អនិព្ពិសន្តោ តំ ញាណំ អវិន្ទន្តោ អលភន្តោយេវ សន្ធាវិស្សំ សំសរិំ. យស្មា ជរាព្យាធិមរណមិស្សតាយ ជាតិ នាមេសា បុនប្បុនំ ឧបគន្តុំ ទុក្ខា, ន ច សា តស្មិំ អទិដ្ឋេ និវត្តតិ, តស្មា តំ គវេសន្តោ សន្ធាវិស្សន្តិ អត្ថោ.

ទិដ្ឋោសីតិ ឥទានិ មយា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈន្តេន ទិដ្ឋោ អសិ. បុន គេហន្តិ បុន ឥមំ អត្តភាវសង្ខាតំ មម គេហំ ន កាហសិ ន ករិស្សសិ. តវ សព្ពា អនវសេសា កិលេសផាសុកា មយា ភគ្គា. ឥមស្ស តយា កតស្ស អត្តភាវគេហស្ស កូដំ អវិជ្ជាសង្ខាតំ កណ្ណិកមណ្ឌលំ វិសង្ខតំ វិទ្ធំសិតំ. វិសង្ខារំ និព្ពានំ អារម្មណករណវសេន គតំ អនុបវិដ្ឋំ ឥទានិ មម ចិត្តំ, អហញ្ច តណ្ហានំ ខយសង្ខាតំ អរហត្តមគ្គំ អរហត្តផលំ វា អជ្ឈគា អធិគតោ បត្តោស្មីតិ អត្ថោ. គណ្ឋិបទេសុ បន ‘‘វិសង្ខារគតន្តិ ចិត្តមេវ តណ្ហានំ ខយសង្ខាតំ អរហត្តមគ្គំ អរហត្តផលំ វា អជ្ឈគា អធិគតោ បត្តោ’’តិ ឯវម្បិ អត្ថោ វុត្តោ. អយំ មនសា បវត្តិតធម្មានំ អាទិ. ‘‘យទា ហវេ បាតុភវន្តិ ធម្មាតិ អយំ បន វាចាយ បវត្តិតធម្មានំ អាទី’’តិ វទន្តិ. អន្តោជប្បនវសេន កិរ ភគវា ‘‘អនេកជាតិសំសារ’’ន្តិអាទិមាហ.

កេចីតិ ខន្ធកភាណកា. បឋមំ វុត្តោ បន ធម្មបទភាណកានំ អធិប្បាយោតិ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ច ខន្ធកភាណកា វទន្តិ ‘‘ធម្មបទភាណកានំ គាថា មនសា ទេសិតត្តា តទា មហតោ ជនស្ស ឧបការាយ ន ហោតិ, អម្ហាកំ បន គាថា វចីភេទំ កត្វា ទេសិតត្តា តទា សុណន្តានំ ទេវព្រហ្មានំ ឧបការាយ អហោសិ, តស្មា ឥទមេវ បឋមពុទ្ធវចន’’ន្តិ. ធម្មបទភាណកា បន ‘‘ទេសនាយ ជនស្ស ឧបការានុបការភាវោ លក្ខណំ ន ហោតិ, ភគវតា មនសា ទេសិតត្តាយេវ ឥទំ បឋមពុទ្ធវចន’’ន្តិ វទន្តិ, តស្មា ឧភយម្បិ អញ្ញមញ្ញំ វិរុទ្ធំ ន ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ននុ ច យទិ ‘‘អនេកជាតិសំសារ’’ន្តិ មនសា ទេសិតំ, អថ កស្មា ធម្មបទអដ្ឋកថាយំ (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.១៥៣-១៥៤) ‘‘អនេកជាតិសំសារន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ពោធិរុក្ខមូលេ និសិន្នោ ឧទានវសេន ឧទានេត្វា អបរភាគេ អានន្ទត្ថេរេន បុដ្ឋោ កថេសី’’តិ វុត្តន្តិ? តត្ថាបិ មនសា ឧទានេត្វាតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. អថ វា មនសាវ ទេសិតន្តិ ឯវំ គហណេ កិំ ការណន្តិ ចេ? យទិ វចីភេទំ កត្វា ទេសិតំ សិយា, ឧទានបាឡិយំ អារុឡ្ហំ ភវេយ្យ, តស្មា ឧទានបាឡិយំ អនារុឡ្ហភាវោយេវ វចីភេទំ អកត្វា មនសា ទេសិតភាវេ ការណន្តិ វទន្តិ.

យទា ហវេ បាតុភវន្តិ ធម្មាតិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទោ អាទិអត្ថោ. តេន ‘‘អាតាបិនោ ឈាយតោ ព្រាហ្មណស្ស, អថស្ស កង្ខា វបយន្តិ សព្ពា. យតោ បជានាតិ សហេតុធម្ម’’ន្តិ អាទិគាថាត្តយំ សង្គណ្ហាតិ. ឧទានគាថន្តិ បន ជាតិយា ឯកវចនំ, តត្ថាបិ បឋមគាថំយេវ វា គហេត្វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ បន យំ វត្តព្ពំ, តំ ខន្ធកេ អាវិ ភវិស្សតិ. បាដិបទទិវសេតិ ឥទំ ‘‘សព្ពញ្ញុភាវប្បត្តស្សា’’តិ ន ឯតេន សម្ពន្ធិតព្ពំ, ‘‘បច្ចវេក្ខន្តស្ស ឧប្បន្នា’’តិ ឯតេន បន សម្ពន្ធិតព្ពំ. វិសាខបុណ្ណមាយមេវ ហិ ភគវា បច្ចូសសមយេ សព្ពញ្ញុតំ បត្តោតិ. សោមនស្សមយញាណេនាតិ សោមនស្សសម្បយុត្តញាណេន. អាមន្តយាមីតិ និវេទយាមិ, ពោធេមីតិ អត្ថោ. វយធម្មាតិ អនិច្ចលក្ខណមុខេន ទុក្ខានត្តលក្ខណម្បិ សង្ខារានំ វិភាវេតិ ‘‘យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ, យំ ទុក្ខំ តទនត្តា’’តិ (សំ. និ. ៣.១៥) វចនតោ. លក្ខណត្តយវិភាវននយេនេវ តទារម្មណំ វិបស្សនំ ទស្សេន្តោ សព្ពតិត្ថិយានំ អវិសយភូតំ ពុទ្ធាវេណិកំ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានាធិដ្ឋានំ អវិបរីតំ និព្ពានគាមិនិំ បដិបទំ បកាសេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥទានិ តត្ថ សម្មាបដិបត្តិយំ និយោជេតិ ‘‘អប្បមាទេន សម្បាទេថា’’តិ. អថ វា ‘‘វយធម្មា សង្ខារា’’តិ ឯតេន សង្ខេបេន សំវេជេត្វា ‘‘អប្បមាទេន សម្បាទេថា’’តិ សង្ខេបេនេវ និរវសេសំ សម្មាបដិបត្តិំ ទស្សេតិ. អប្បមាទបទញ្ហិ សិក្ខត្តយសង្គហិតំ កេវលបរិបុណ្ណំ សាសនំ បរិយាទិយិត្វា តិដ្ឋតីតិ. អន្តរេតិ អន្តរាឡេ, វេមជ្ឈេតិ អត្ថោ.

សុត្តន្តបិដកន្តិ ឯត្ថ យថា កម្មមេវ កម្មន្តំ, ឯវំ សុត្តមេវ សុត្តន្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អសង្គីតន្តិ សង្គីតិក្ខន្ធកកថាវត្ថុប្បករណាទិ. កេចិ បន ‘‘សុភសុត្តម្បិ បឋមសង្គីតិយំ អសង្គីត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ. ‘‘បឋមសង្គីតិតោ បុរេតរមេវ ហិ អាយស្មតា អានន្ទត្ថេរេន ជេតវនេ វិហរន្តេន សុភស្ស មាណវស្ស ទេសិត’’ន្តិ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វុត្តំ. សុភសុត្តំ បន ‘‘ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ អាយស្មា អានន្ទោ សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ អចិរបរិនិព្ពុតេ ភគវតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៤៤៤) អាគតំ. តត្ថ ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទិវចនំ បឋមសង្គីតិយំ អាយស្មតា អានន្ទត្ថេរេនេវ វត្តុំ យុត្តរូបំ ន ហោតិ. ន ហិ អានន្ទត្ថេរោ សយមេវ សុភសុត្តំ ទេសេត្វា ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទីនិ វទតិ. ឯវំ បន វត្តព្ពំ សិយា ‘‘ឯកមិទាហំ, ភន្តេ, សមយំ សាវត្ថិយំ វិហរាមិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ’’តិ, តស្មា ទុតិយតតិយសង្គីតិការកេហិ ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទិនា សុភសុត្តំ សង្គីតិមារោបិតំ វិយ ទិស្សតិ. អថ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរស្ស ឯវមធិប្បាយោ សិយា ‘‘អានន្ទត្ថេរេនេវ វុត្តម្បិ សុភសុត្តំ បឋមសង្គីតិំ អារោបេត្វា តន្តិំ ឋបេតុកាមេហិ មហាកស្សបត្ថេរាទីហិ អញ្ញេសុ សុត្តេសុ អាគតនយេនេវ ‘ឯវំ មេ សុត’ន្តិអាទិនា តន្តិ ឋបិតា’’តិ, ឯវំ សតិ យុជ្ជេយ្យ. អថ វា អាយស្មា អានន្ទត្ថេរោ សុភសុត្តំ សយំ ទេសេន្តោបិ សាមញ្ញផលាទីសុ ភគវតា ទេសិតនយេនេវ ទេសេសីតិ ភគវតោ សម្មុខា លទ្ធនយេ ឋត្វា ទេសិតត្តា ភគវតា ទេសិតំ ធម្មំ អត្តនិ អទហន្តោ ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទិមាហាតិ ឯវមធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ.

ឧភយានិ បាតិមោក្ខានីតិ ភិក្ខុភិក្ខុនីបាតិមោក្ខវសេន. ទ្វេ វិភង្គានីតិ ភិក្ខុភិក្ខុនីវិភង្គវសេនេវ ទ្វេ វិភង្គានិ. ទ្វាវីសតិ ខន្ធកានីតិ មហាវគ្គចូឡវគ្គេសុ អាគតានិ ទ្វាវីសតិ ខន្ធកានិ. សោឡសបរិវារាតិ សោឡសហិ បរិវារេហិ ឧបលក្ខិតត្តា សោឡសបរិវារាតិ វុត្តំ. តថា ហិ បរិវារបាឡិយំ ‘‘យំ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន បឋមំ បារាជិកំ កត្ថ បញ្ញត្ត’’ន្តិអាទិនា (បរិ. ១) បញ្ញត្តិវារោ, តតោ បរំ ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តោ កតិ អាបត្តិយោ អាបជ្ជតី’’តិអាទិនា (បរិ. ១៥៧) កតាបត្តិវារោ, ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តស្ស អាបត្តិយោ ចតុន្នំ វិបត្តីនំ កតិ វិបត្តិយោ ភជន្តី’’តិអាទិប្បភេទោ (បរិ. ១៨២) វិបត្តិវារោ, ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តស្ស អាបត្តិយោ សត្តន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ កតិហិ អាបត្តិក្ខន្ធេហិ សង្គហិតា’’តិអាទិប្បភេទោ (បរិ. ១៨៣) សង្គហវារោ, ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តស្ស អាបត្តិយោ ឆន្នំ អាបត្តិសមុដ្ឋានានំ កតិហិ សមុដ្ឋានេហិ សមុដ្ឋន្តី’’តិអាទិនា (បរិ. ១៨៤) សមុដ្ឋានវារោ, ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តស្ស អាបត្តិយោ ចតុន្នំ អធិករណានំ កតមំ អធិករណ’’ន្តិអាទិនា (បរិ. ១៨៥) អធិករណវារោ, ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តស្ស អាបត្តិយោ សត្តន្នំ សមថានំ កតិហិ សមថេហិ សម្មន្តី’’តិអាទិប្បភេទោ (បរិ. ១៨៦) សមថវារោ, តទនន្តរំ សមុច្ចយវារោ ចាតិ អដ្ឋ វារា វុត្តា. តតោ បរំ ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវនបច្ចយា បារាជិកំ កត្ថ បញ្ញត្ត’’ន្តិអាទិនា (បរិ. ១៨៨) នយេន បុន បច្ចយវសេន ឯកោ បញ្ញត្តិវារោ, តស្ស វសេន បុរិមសទិសា ឯវ កតាបត្តិវារាទយោ សត្ត វារាតិ ឯវំ អបរេបិ អដ្ឋ វារា វុត្តា. ឥតិ ឥមានិ អដ្ឋ, បុរិមានិបិ អដ្ឋាតិ មហាវិភង្គេ សោឡស វារា ទស្សិតា. តតោ បរំ តេនេវ នយេន ភិក្ខុនិវិភង្គេបិ សោឡស វារា អាគតាតិ ឥមេហិ សោឡសហិ វារេហិ ឧបលក្ខិតត្តា សោឡសបរិវារាតិ វុច្ចតិ. បោត្ថកេសុ បន កត្ថចិ ‘‘បរិវារោ’’តិ ឯត្តកមេវ ទិស្សតិ, ពហូសុ បន បោត្ថកេសុ ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ អភិធម្មដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘សោឡសបរិវារា’’តិ ឯវមេវ វុត្តត្តា អយម្បិ បាឋោ ន សក្កា បដិពាហិតុន្តិ តស្សេវត្ថោ វុត្តោ.

ព្រហ្មជាលាទិចតុត្តិំសសុត្តសង្គហោតិ ព្រហ្មជាលសុត្តាទីនិ ចតុត្តិំស សុត្តានិ សង្គយ្ហន្តិ ឯត្ថ, ឯតេនាតិ វា ព្រហ្មជាលាទិចតុត្តិំសសុត្តសង្គហោ. វុត្តប្បមាណានំ វា សុត្តានំ សង្គហោ ឯតស្សាតិ ព្រហ្មជាលាទិចតុត្តិំសសុត្តសង្គហោតិ. ឯវំ សេសេសុបិ វេទិតព្ពំ.

វិវិធវិសេសនយត្តាតិ ឥមិស្សា គាថាយ អត្ថំ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘វិវិធា ហី’’តិអាទិ. ទឡ្ហីកម្មសិថិលករណប្បយោជនាតិ យថាក្កមំ លោកវជ្ជេសុ សិក្ខាបទេសុ ទឡ្ហីកម្មប្បយោជនា, បណ្ណត្តិវជ្ជេសុ សិថិលករណប្បយោជនាតិ វេទិតព្ពំ. អជ្ឈាចារនិសេធនតោតិ សញ្ញមវេលំ អតិភវិត្វា បវត្តោ អាចារោ អជ្ឈាចារោ, វីតិក្កមោ, តស្ស និសេធនតោតិ អត្ថោ. តេនាតិ វិវិធនយត្តាទិហេតុនា. ឯតន្តិ ‘‘វិវិធវិសេសនយត្តា’’តិអាទិគាថាវចនំ. ឯតស្សាតិ វិនយស្ស. ឥតរំ បនាតិ សុត្តំ.

ឥទានិ អត្ថានំ សូចនតោតិអាទិគាថាយ អត្ថំ បកាសេន្តោ អាហ ‘‘តញ្ហី’’តិអាទិ. អត្តត្ថបរត្ថាទិភេទេតិ យោ តំ សុត្តំ សជ្ឈាយតិ សុណាតិ វាចេតិ ចិន្តេតិ ទេសេតិ ច, សុត្តេន សង្គហិតោ សីលាទិអត្ថោ តស្សបិ ហោតិ, តេន បរស្ស សាធេតព្ពតោ បរស្សបិ ហោតីតិ តទុភយំ តំ សុត្តំ សូចេតិ ទីបេតិ. តថា ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកត្ថេ លោកិយលោកុត្តរត្ថេ ចាតិ ឯវមាទិភេទេ អត្ថេ អាទិសទ្ទេន សង្គណ្ហាតិ. អត្ថសទ្ទោ ចាយំ ហិតបរិយាយវចនោ, ន ភាសិតត្ថវចនោ. យទិ សិយា, សុត្តំ អត្តនោបិ ភាសិតត្ថំ សូចេតិ បរស្សបីតិ អយមត្ថោ វុត្តោ សិយា, សុត្តេន ច យោ អត្ថោ បកាសិតោ, សោ តស្សេវ ហោតិ, ន តេន បរត្ថោ សូចិតោ ហោតីតិ. តេន សូចេតព្ពស្ស បរត្ថស្ស និវត្តេតព្ពស្ស អភាវា អត្តគ្គហណញ្ច ន កត្តព្ពំ. អត្តត្ថបរត្ថវិនិមុត្តស្ស ភាសិតត្ថស្ស អភាវា អាទិគ្គហណញ្ច ន កត្តព្ពំ, តស្មា យថាវុត្តស្ស ហិតបរិយាយស្ស អត្ថស្ស សុត្តេ អសម្ភវតោ សុត្តាធារស្ស បុគ្គលស្ស វសេន អត្តត្ថបរត្ថា វុត្តា.

អថ វា សុត្តំ អនបេក្ខិត្វា យេ អត្តត្ថាទយោ អត្ថប្បភេទា ‘‘ន ហញ្ញទត្ថត្ថិ បសំសលាភា’’តិ ឯតស្ស បទស្ស និទ្ទេសេ (មហានិ. ៦៣) វុត្តា អត្តត្ថោ, បរត្ថោ, ឧភយត្ថោ, ទិដ្ឋធម្មិកោ អត្ថោ, សម្បរាយិកោ អត្ថោ, ឧត្តានោ អត្ថោ, គម្ភីរោ អត្ថោ, គុឡ្ហោ អត្ថោ, បដិច្ឆន្នោ អត្ថោ, នេយ្យោ អត្ថោ, នីតោ អត្ថោ, អនវជ្ជោ អត្ថោ, និក្កិលេសោ អត្ថោ, វោទានោ អត្ថោ, បរមត្ថោតិ, តេ អត្ថេ សុត្តំ សូចេតីតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. តថា ហិ កិញ្ចាបិ សុត្តនិរបេក្ខំ អត្តត្ថាទយោ វុត្តា សុត្តត្ថភាវេន អនិទ្ទិដ្ឋត្តា, តេសុ បន ឯកោបិ អត្ថប្បភេទោ សុត្តេន ទីបេតព្ពតំ នាតិក្កមតិ, តស្មា តេ អត្ថេ សុត្តំ សូចេតីតិ វុច្ចតិ. ឥមស្មិញ្ច អត្ថវិកប្បេ អត្ថ-សទ្ទោយំ ភាសិតត្ថបរិយាយោបិ ហោតិ. ឯត្ថ ហិ បុរិមកា បញ្ច អត្ថប្បភេទា ហិតបរិយាយា, តតោ បរេ ឆ ភាសិតត្ថភេទា, បច្ឆិមកា បន ឧភយសភាវា. តត្ថ ទុរធិគមតាយ វិភាវនេ អគាធភាវោ គម្ភីរោ, ន វិវដោ គុឡ្ហោ, មូលុទកាទយោ វិយ បំសុនា អក្ខរសន្និវេសាទិនា តិរោហិតោ បដិច្ឆន្នោ. និទ្ធារេត្វា ញាបេតព្ពោ នេយ្យោ, យថារុតវសេន វេទិតព្ពោ នីតោ. អនវជ្ជនិក្កិលេសវោទានា បរិយាយវសេន វុត្តា, កុសលវិបាកកិរិយធម្មវសេន វា. បរមត្ថោ និព្ពានំ, ធម្មានំ អវិបរីតសភាវោ ឯវ វា.

អថ វា អត្តនា ច អប្បិច្ឆោ ហោតីតិ អត្តត្ថំ, អប្បិច្ឆាកថញ្ច បរេសំ កត្តា ហោតីតិ បរត្ថំ សូចេតិ. ឯវំ ‘‘អត្តនា ច បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតី’’តិអាទីនិ (អ. និ. ៤.៩៩) សុត្តានិ យោជេតព្ពានិ. វិនយាភិធម្មេហិ ច វិសេសេត្វា សុត្តសទ្ទស្ស អត្ថោ វត្តព្ពោ, តស្មា វេនេយ្យជ្ឈាសយវសប្បវត្តាយ ទេសនាយ អត្តហិតបរហិតាទីនិ សាតិសយំ បកាសិតានិ ហោន្តិ តប្បធានភាវតោ, ន អាណាធម្មសភាវវសប្បវត្តាយាតិ ឥទមេវ អត្ថានំ សូចនតោ សុត្តន្តិ វុត្តំ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ឯត្តកំ តស្ស ភគវតោ សុត្តាគតំ សុត្តបរិយាបន្ន’’ន្តិ (បាចិ. ៦៥៥) ច ‘‘សកវាទេ បញ្ច សុត្តសតានី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា) ច ឯវមាទីសុ សុត្តសទ្ទោ ឧបចរិតោតិ គហេតព្ពោ.

សុត្តេសុ អាណាធម្មសភាវា ច វេនេយ្យជ្ឈាសយំ អនុវត្តន្តិ, ន វិនយាភិធម្មេសុ វិយ វេនេយ្យជ្ឈាសយោ អាណាធម្មសភាវេ, តស្មា វេនេយ្យានំ ឯកន្តហិតបដិលាភសំវត្តនិកា សុត្តន្តទេសនា ហោតីតិ ‘‘សុវុត្តា ចេត្ថ អត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ឯកន្តហិតបដិលាភសំវត្តនិកា សុត្តន្តទេសនា’’តិ ឥទម្បិ វេនេយ្យានំ ហិតសម្បាបនេ សុត្តន្តទេសនាយ តប្បរភាវំយេវ សន្ធាយ វុត្តំ. តប្បរភាវោ ច វេនេយ្យជ្ឈាសយានុលោមតោ ទដ្ឋព្ពោ. តេនេវាហ ‘‘វេនេយ្យជ្ឈាសយានុលោមេន វុត្តត្តា’’តិ. វិនយទេសនំ វិយ ឥស្សរភាវតោ អាណាបតិដ្ឋាបនវសេន អទេសេត្វា វេនេយ្យានំ អជ្ឈាសយានុលោមេន ចរិយានុរូបំ វុត្តត្តា ទេសិតត្តាតិ អត្ថោ.

អនុបុព្ពសិក្ខាទិវសេន កាលន្តរេ អភិនិប្ផត្តិំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សស្សមិវ ផល’’ន្តិ. បសវតីតិ ផលតិ, និប្ផាទេតីតិ អត្ថោ. ឧបាយសមង្គីនំយេវ និប្ផជ្ជនភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ធេនុ វិយ ខីរ’’ន្តិ អាហ. ធេនុតោបិ ហិ ឧបាយវន្តានំយេវ ខីរបដិលាភោ ហោតិ. អនុបាយេន ហិ អកាលេ អជាតវច្ឆំ ធេនុំ ទោហន្តោ កាលេបិ វា វិសាណំ គហេត្វា ទោហន្តោ នេវ ខីរំ បដិលភតិ. ‘‘សុត្តាណា’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ បកាសេតុំ ‘‘សុដ្ឋុ ច នេ តាយតី’’តិ វុត្តំ.

សុត្តសភាគន្តិ សុត្តសទិសំ. សុត្តសភាគតំយេវ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ. តច្ឆកានំ សុត្តន្តិ វឌ្ឍកីនំ កាឡសុត្តំ. បមាណំ ហោតីតិ តទនុសារេន តច្ឆនតោ. ឯវមេតម្បិ វិញ្ញូនន្តិ យថា កាឡសុត្តំ បសារេត្វា សញ្ញាណេ កតេ គហេតព្ពំ វិស្សជ្ជេតព្ពញ្ច បញ្ញាយតិ, ឯវំ វិវាទេសុ ឧប្បន្នេសុ សុត្តេ អានីតមត្តេ ‘‘ឥទំ គហេតព្ពំ, ឥទំ វិស្សជ្ជេតព្ព’’ន្តិ វិញ្ញូនំ បាកដត្តា វិវាទោ វូបសម្មតីតិ ឯតម្បិ សុត្តំ វិញ្ញូនំ បមាណំ ហោតីតិ អត្ថោ. ឥទានិ អញ្ញថាបិ សុត្តសភាគតំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យថា ចា’’តិអាទិ. សុត្តំ វិយ បមាណត្តា សង្គាហកត្តា ច សុត្តមិវ សុត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្ថ ច អត្តត្ថាទិវិធានេ សុត្តស្ស បមាណភាវោ អត្តត្ថាទីនំយេវ ច សង្គាហកត្តំ យោជេតព្ពំ តទត្ថប្បកាសនបធានត្តា សុត្តស្ស. វិនយាភិធម្មេហិ វិសេសត្តញ្ច បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ. ឯតន្តិ ‘‘អត្ថានំ សូចនតោ’’តិអាទិកំ អត្ថវចនំ. ឯតស្សាតិ សុត្តស្ស.

យន្តិ យស្មា. ឯត្ថាតិ អភិធម្មេ. អភិក្កមន្តីតិ ឯត្ថ អភិ-សទ្ទោ កមនកិរិយាយ វុឌ្ឍិភាវំ អតិរេកតំ ទីបេតីតិ អាហ ‘‘អភិក្កមន្តីតិអាទីសុ វុឌ្ឍិយំ អាគតោ’’តិ. អភិញ្ញាតាតិ អឌ្ឍចន្ទាទិនា កេនចិ សញ្ញាណេន ញាតា បញ្ញាតា បាកដាតិ អត្ថោ. អឌ្ឍចន្ទាទិភាវោ ហិ រត្តិយា ឧបលក្ខណវសេន សញ្ញាណំ ហោតិ, យស្មា អឌ្ឍោ ចន្ទោ, តស្មា អដ្ឋមី, យស្មា ឩនោ, តស្មា ចាតុទ្ទសី, យស្មា បុណ្ណោ, តស្មា បន្នរសីតិ. អភិលក្ខិតាតិ ឯត្ថាបិ អយមេវត្ថោ វេទិតព្ពោ. អភិលក្ខិតសទ្ទបរិយាយោ អភិញ្ញាតសទ្ទោតិ អាហ ‘‘អភិញ្ញាតា អភិលក្ខិតាតិអាទីសុ លក្ខណេ’’តិ. ឯត្ថ ច វាចកសទ្ទន្តរសន្និធានេន និបាតានំ តទត្ថជោតកមត្តត្តា លក្ខិតសទ្ទត្ថជោតកោ អភិសទ្ទោ លក្ខណេ វត្តតីតិ វុត្តោ. រាជាភិរាជាតិ រាជូហិ បូជេតុំ អរហោ រាជា. បូជិតេតិ បូជារហេ.

អភិធម្មេតិ ‘‘សុបិនន្តេន សុក្កវិស្សដ្ឋិយា អនាបត្តិភាវេបិ អកុសលចេតនា ឧបលព្ភតី’’តិអាទិនា វិនយបញ្ញត្តិយា សង្ករវិរហិតេ ធម្មេ. ‘‘បុព្ពាបរវិរោធាភាវតោ ធម្មានំយេវ ច អញ្ញមញ្ញសង្ករវិរហិតេ ធម្មេ’’តិបិ វទន្តិ. ‘‘បាណាតិបាតោ អកុសល’’ន្តិ ឯវមាទីសុ ច មរណាធិប្បាយស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា អកុសលំ, ន បាណសង្ខាតជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទសង្ខាតោ អតិបាតោ, តថា អទិន្នស្ស បរសន្តកស្ស អាទានសង្ខាតា វិញ្ញត្តិ អព្យាកតោ ធម្មោ, តំវិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបិកា ថេយ្យចេតនា អកុសលោ ធម្មោតិ ឯវមាទិនាបិ អញ្ញមញ្ញសង្ករវិរហិតេ ធម្មេតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អភិវិនយេតិ ឯត្ថ ‘‘ជាតរូបរជតំ ន បដិគ្គហេតព្ព’’ន្តិ វទន្តោ វិនយេ វិនេតិ នាម. ឯត្ថ ‘‘ឯវំ បដិគ្គណ្ហតោ បាចិត្តិយំ, ឯវំ ទុក្កដន្តិ វទន្តោ ច អភិវិនយេ វិនេតិ នាមា’’តិ វទន្តិ. តស្មា ជាតរូបរជតំ ថេយ្យចិត្តេន បរសន្តកំ គណ្ហន្តស្ស យថាវត្ថុ បារាជិកថុល្លច្ចយទុក្កដេសុ អញ្ញតរំ, ភណ្ឌាគារិកសីសេន គណ្ហន្តស្ស បាចិត្តិយំ, អត្តត្ថាយ គណ្ហន្តស្ស និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. កេវលំ លោលតាយ គណ្ហន្តស្ស អនាមាសទុក្កដំ, រូបិយឆឌ្ឌកស្ស សម្មតស្ស អនាបត្តីតិ ឯវំ អញ្ញមញ្ញសង្ករវិរហិតេ វិនយេ បដិពលោ វិនេតុន្តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អភិក្កន្តេនាតិ ឯត្ថ កន្តិយា អធិកត្តំ អភិសទ្ទោ ទីបេតីតិ អាហ ‘‘អធិកេ’’តិ.

ននុ ច ‘‘អភិក្កមន្តី’’តិ ឯត្ថ អភិសទ្ទោ កមនកិរិយាយ វុឌ្ឍិភាវំ អតិរេកតំ ទីបេតិ, ‘‘អភិញ្ញាតា អភិលក្ខិតា’’តិ ឯត្ថ ញាណលក្ខណកិរិយានំ សុបាកដត្តា វិសេសំ, ‘‘អភិក្កន្តេនា’’តិ ឯត្ថ កន្តិយា អធិកត្តំ វិសិដ្ឋតំ ទីបេតីតិ ឥទំ តាវ យុត្តំ កិរិយាវិសេសកត្តា ឧបសគ្គស្ស, ‘‘អភិរាជា អភិវិនយោ’’តិ បន បូជិតបរិច្ឆិន្នេសុ រាជវិនយេសុ អភិសទ្ទោ វត្តតីតិ កថមេតំ យុជ្ជេយ្យាតិ ចេ? ឥធាបិ នត្ថិ ទោសោ បូជនបរិច្ឆេទនកិរិយាទីបនតោ, តាហិ ច កិរិយាហិ រាជវិនយានំ យុត្តត្តា, តស្មា ឯត្ថ អតិមាលាទីសុ អតិសទ្ទោ វិយ អភិសទ្ទោ សហ សាធនេន កិរិយំ វទតីតិ អភិរាជអភិវិនយសទ្ទា សិទ្ធា, ឯវំ អភិធម្មសទ្ទេ អភិសទ្ទោ សហ សាធនេន វុឌ្ឍិយាទិកិរិយំ ទីបេតីតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯត្ថ ចាតិ អភិធម្មេ. ភាវេតីតិ ចិត្តស្ស វឌ្ឍនំ វុត្តំ. ផរិត្វាតិ អារម្មណស្ស វឌ្ឍនំ វុត្តំ. វុឌ្ឍិមន្តោតិ ភាវនាផរណវុឌ្ឍីហិ វុឌ្ឍិមន្តោបិ ធម្មា វុត្តាតិ អត្ថោ. អារម្មណាទីហីតិ អារម្មណសម្បយុត្តកម្មទ្វារបដិបទាទីហិ. លក្ខណីយត្តាតិ សញ្ជានិតព្ពត្តា. ឯកន្តតោ លោកុត្តរធម្មានំយេវ បូជារហត្តា ‘‘សេក្ខា ធម្មា’’តិអាទិនា លោកុត្តរាយេវ បូជិតាតិ ទស្សិតា. សភាវបរិច្ឆិន្នត្តាតិ ផុសនាទិសភាវេន បរិច្ឆិន្នត្តា. អធិកាបិ ធម្មា វុត្តាតិ ឯត្ថ កាមាវចរេហិ មហន្តភាវតោ មហគ្គតា ធម្មាបិ អធិកា នាម ហោន្តីតិ តេហិ សទ្ធិំ អធិកា ធម្មា វុត្តា.

យំ បនេត្ថ អវិសិដ្ឋន្តិ ឯត្ថ វិនយាទីសុ តីសុ អញ្ញមញ្ញវិសិដ្ឋេសុ យំ អវិសិដ្ឋំ សមានំ, តំ បិដកសទ្ទន្តិ អត្ថោ. វិនយាទយោ ហិ តយោ សទ្ទា អញ្ញមញ្ញំ អសាធារណត្តា វិសិដ្ឋា នាម, បិដកសទ្ទោ បន តេហិ តីហិបិ សាធារណត្តា អវិសិដ្ឋោតិ វុច្ចតិ. មា បិដកសម្បទានេនាតិ បាឡិសម្បទានវសេន មា គណ្ហថាតិ វុត្តំ ហោតិ. កុទាលញ្ច បិដកញ្ច កុទាលបិដកំ. តត្ថ កុ វុច្ចតិ បថវី, តស្សា ទាលនតោ វិទាលនតោ អយោមយោ ឧបករណវិសេសោ កុទាលំ នាម, តាលបណ្ណវេត្តលតាទីហិ កតោ ភាជនវិសេសោ បិដកំ នាម, តំ អាទាយ គហេត្វាតិ អត្ថោ. យថាវុត្តេនាតិ ‘‘ឯវំ ទុវិធត្ថេនា’’តិអាទិនា វុត្តប្បការេន.

ទេសនាសាសនកថាភេទន្តិ ឯត្ថ កថេតព្ពានំ អត្ថានំ ទេសកាយត្តេន អាណាទិវិធិនា អភិសជ្ជនំ បពោធនំ ទេសនា. សាសិតព្ពបុគ្គលគតេន យថាបរាធាទិនា សាសិតព្ពភាវេន អនុសាសនំ វិនយនំ សាសនំ. កថេតព្ពស្ស សំវរាសំវរាទិនោ អត្ថស្ស កថនំ វចនបដិពទ្ធតាករណំ កថាតិ វុច្ចតិ. តស្មា ទេសិតារំ ភគវន្តមបេក្ខិត្វា ទេសនា, សាសិតព្ពបុគ្គលវសេន សាសនំ, កថេតព្ពស្ស អត្ថស្ស វសេន កថាតិ ឯវមេត្ថ ទេសនាទីនំ នានាករណំ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ទេសនាទយោ ទេសេតព្ពាទិនិរបេក្ខា ន ហោន្តិ, អាណាទយោ បន វិសេសតោ ទេសកាទិអធីនាតិ តំតំវិសេសយោគវសេន ទេសនាទីនំ ភេទោ វុត្តោ. តថា ហិ អាណាវិធានំ វិសេសតោ អាណារហាធីនំ តត្ថ កោសល្លយោគតោ. ឯវំ វោហារបរមត្ថវិធានានិ ច វិធាយកាធីនានីតិ អាណាទិវិធិនោ ទេសកាយត្តតា វុត្តា. អបរាធជ្ឈាសយានុរូបំ វិយ ធម្មានុរូបម្បិ សាសនំ វិសេសតោ, តថា វិនេតព្ពបុគ្គលាបេក្ខន្តិ សាសិតព្ពបុគ្គលវសេន សាសនំ វុត្តំ. សំវរាសំវរនាមរូបានំ វិយ វិនិវេឋេតព្ពាយ ទិដ្ឋិយាបិ កថនំ សតិ វាចាវត្ថុស្មិំ នាសតីតិ វិសេសតោ តទធីនន្តិ កថេតព្ពស្ស អត្ថស្ស វសេន កថា វុត្តា. ភេទសទ្ទោ វិសុំ វិសុំ យោជេតព្ពោ ‘‘ទេសនាភេទំ សាសនភេទំ កថាភេទញ្ច យថារហំ បរិទីបយេ’’តិ. ភេទន្តិ ច នានត្តន្តិ អត្ថោ. តេសុ បិដកេសុ សិក្ខា ច បហានានិ ច គម្ភីរភាវោ ច សិក្ខាបហានគម្ភីរភាវំ, តញ្ច យថារហំ បរិទីបយេតិ អត្ថោ. បរិយត្តិភេទញ្ច វិភាវយេតិ សម្ពន្ធោ.

បរិយត្តិភេទន្តិ ច បរិយាបុណនភេទន្តិ អត្ថោ. យហិន្តិ យស្មិំ វិនយាទិកេ បិដកេ. យំ សម្បត្តិញ្ច វិបត្តិញ្ច យថា បាបុណាតិ, តម្បិ សព្ពំ វិភាវយេតិ សម្ពន្ធោ. អថ វា យំ បរិយត្តិភេទំ សម្បត្តិញ្ច វិបត្តិញ្ចាបិ យហិំ យថា បាបុណាតិ, តម្បិ សព្ពំ វិភាវយេតិ យោជេតព្ពំ. ឯត្ថ យថាតិ យេហិ ឧបារម្ភាទិហេតុបរិយាបុណនាទិប្បការេហិ ឧបារម្ភនិស្សរណធម្មកោសករក្ខណហេតុបរិយាបុណនំ សុប្បដិបត្តិ ទុប្បដិបត្តីតិ ឯតេហិ បការេហីតិ វុត្តំ ហោតិ.

បរិទីបនា វិភាវនា ចាតិ ហេដ្ឋា វុត្តស្ស អនុរូបតោ វុត្តំ, អត្ថតោ បន ឯកមេវ. អាណារហេនាតិ អាណំ ឋបេតុំ អរហតីតិ អាណារហោ, ភគវា. សោ ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធតាយ មហាការុណិកតាយ ច អវិបរីតហិតោបទេសកភាវេន បមាណវចនត្តា អាណំ បណេតុំ អរហតិ, វោហារបរមត្ថានម្បិ សម្ភវតោ អាហ ‘‘អាណាពាហុល្លតោ’’តិ. ឥតោ បរេសុបិ ឯសេវ នយោ.

បឋមន្តិ វិនយបិដកំ. បចុរាបរាធា សេយ្យសកត្ថេរាទយោ. តេ ហិ ទោសពាហុល្លតោ ‘‘បចុរាបរាធា’’តិ វុត្តា. បចុរោ ពហុកោ ពហុលោ អបរាធោ ទោសោ វីតិក្កមោ យេសំ តេ បចុរាបរាធា. អនេកជ្ឈាសយាតិអាទីសុ អាសយោវ អជ្ឈាសយោ. សោ ច អត្ថតោ ទិដ្ឋិ ញាណញ្ច, បភេទតោ បន ចតុព្ពិធំ ហោតិ. តថា ហិ បុព្ពចរិយវសេន អាយតិំ សតិ បច្ចយេ ឧប្បជ្ជមានារហា សស្សតុច្ឆេទសង្ខាតា មិច្ឆាទិដ្ឋិ សច្ចានុលោមិកញាណកម្មស្សកតញ្ញាណសង្ខាតា សម្មាទិដ្ឋិ ច ‘‘អាសយោ’’តិ វុច្ចតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិ ច, ខន្តិ ចេវានុលោមិកា;

យថាភូតញ្ច យំ ញាណំ, ឯតំ អាសយសញ្ញិត’’ន្តិ.

ឥទញ្ច ចតុព្ពិធំ អាសយន្តិ ឯត្ថ សត្តា និវសន្តីតិ អាសយោតិ វុច្ចតិ. អនុសយា កាមរាគភវរាគទិដ្ឋិបដិឃវិចិកិច្ឆាមានាវិជ្ជាវសេន សត្ត. មូសិកវិសំ វិយ ការណលាភេ ឧប្បជ្ជនារហា អនាគតា កិលេសា, អតីតា បច្ចុប្បន្នា ច តថេវ វុច្ចន្តិ. ន ហិ កាលភេទេន ធម្មានំ សភាវភេទោ អត្ថីតិ. ចរិយាតិ រាគចរិយាទិកា ឆ មូលចរិយា, អន្តរភេទេន អនេកវិធា, សំសគ្គវសេន បន តេសដ្ឋិ ហោន្តិ. អថ វា ចរិយាតិ ចរិតំ, តំ សុចរិតទុច្ចរិតវសេន ទុវិធំ. ‘‘អធិមុត្តិ នាម ‘អជ្ជេវ បព្ពជិស្សាមិ, អជ្ជេវ អរហត្តំ គណ្ហិស្សាមី’តិអាទិនា តន្និន្នភាវេន បវត្តមានំ សន្និដ្ឋាន’’ន្តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន បន ‘‘សត្តានំ បុព្ពចរិយវសេន អភិរុចី’’តិ វុត្តំ. សា ទុវិធា ហីនបណីតភេទេន. យថានុលោមន្តិ អជ្ឈាសយាទីនំ អនុរូបំ. អហំ មមាតិ សញ្ញិនោតិ ទិដ្ឋិមានតណ្ហាវសេន អហំ មមាតិ ឯវំ បវត្តសញ្ញិនោ. យថាធម្មន្តិ នត្ថេត្ថ អត្តា អត្តនិយំ វា, កេវលំ ធម្មមត្តមេតន្តិ ឯវំ ធម្មសភាវានុរូបន្តិ អត្ថោ.

សំវរាសំវរោតិ ឯត្ថ សំវរណំ សំវរោ, កាយវាចាហិ អវីតិក្កមោ. មហន្តោ សំវរោ អសំវរោ. វុឌ្ឍិអត្ថោ ហិ អយំ អ-ការោ យថា ‘‘អសេក្ខា ធម្មា’’តិ, តស្មា ខុទ្ទកោ មហន្តោ ច សំវរោតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋិវិនិវេឋនាតិ ទិដ្ឋិយា វិមោចនំ. អធិសីលសិក្ខាទីនំ វិភាគោ បរតោ បឋមបារាជិកសំវណ្ណនាយ អាវិ ភវិស្សតិ. សុត្តន្តបាឡិយំ ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិអាទិនា សមាធិទេសនាពាហុល្លតោ ‘‘សុត្តន្តបិដកេ អធិចិត្តសិក្ខា’’តិ វុត្តំ. វីតិក្កមប្បហានំ កិលេសានន្តិ សំកិលេសធម្មានំ កម្មកិលេសានំ វា យោ កាយវចីទ្វារេហិ វីតិក្កមោ, តស្ស បហានំ. អនុសយវសេន សន្តានេ អនុវត្តន្តា កិលេសា ការណលាភេ បរិយុដ្ឋិតាបិ សីលភេទវសេន វីតិក្កមិតុំ ន លភន្តីតិ អាហ ‘‘វីតិក្កមបដិបក្ខត្តា សីលស្សា’’តិ. បរិយុដ្ឋានប្បហានន្តិ ឱកាសទានវសេន កិលេសានំ ចិត្តេ កុសលប្បវត្តិំ បរិយាទិយិត្វា ឧដ្ឋានំ បរិយុដ្ឋានំ, តស្ស បហានំ ចិត្តសន្តានេសុ ឧប្បត្តិវសេន កិលេសានំ បរិយុដ្ឋានស្ស បហានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អនុសយប្បហានន្តិ អប្បហីនភាវេន សន្តានេ អនុ អនុ សយនកា ការណលាភេ ឧប្បត្តិអរហា អនុសយា. តេ បន អនុរូបំ ការណំ លទ្ធា ឧប្បជ្ជនារហា ថាមគតា កាមរាគាទយោ សត្ត កិលេសា, តេសំ បហានំ អនុសយប្បហានំ. តេ ច សព្ពសោ អរិយមគ្គបញ្ញាយ បហីយន្តីតិ អាហ ‘‘អនុសយបដិបក្ខត្តា បញ្ញាយា’’តិ.

តទង្គប្បហានន្តិ ទីបាលោកេនេវ តមស្ស ទានាទិបុញ្ញកិរិយវត្ថុគតេន តេន តេន កុសលង្គេន តស្ស តស្ស អកុសលង្គស្ស បហានំ ‘‘តទង្គប្បហាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឥធ បន តេន តេន សុសីល្យង្គេន តស្ស តស្ស ទុស្សីល្យង្គស្ស បហានំ ‘‘តទង្គប្បហាន’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. វិក្ខម្ភនសមឧច្ឆេទប្បហានានីតិ ឯត្ថ ឧបចារប្បនាភេទេន សមាធិនា បវត្តិនិវារណេន ឃដប្បហារេនេវ ជលតលេ សេវាលស្ស តេសំ តេសំ នីវរណានំ ធម្មានំ វិក្ខម្ភនវសេន បហានំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ. ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ ភាវិតត្តា តំតំមគ្គវតោ សន្តានេ សមុទយបក្ខិកស្ស កិលេសគណស្ស អច្ចន្តំ អប្បវត្តិសង្ខាតសមុច្ឆេទវសេន បហានំ សមុច្ឆេទប្បហានំ. ទុច្ចរិតសំកិលេសស្ស បហានន្តិ កាយទុច្ចរិតាទិ ទុដ្ឋុ ចរិតំ, កិលេសេហិ វា ទូសិតំ ចរិតន្តិ ទុច្ចរិតំ. តទេវ យត្ថ ឧប្បន្នំ, តំ សន្តានំ សម្មា កិលេសេតិ ពាធយតិ ឧបតាបេតិ ចាតិ សំកិលេសោ, តស្ស បហានំ, កាយវចីទុច្ចរិតវសេន បវត្តសំកិលេសស្ស តទង្គវសេន បហានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សមាធិស្ស កាមច្ឆន្ទបដិបក្ខត្តា សុត្តន្តបិដកេ តណ្ហាសំកិលេសស្ស បហានំ វុត្តំ. អត្តាទិវិនិមុត្តសភាវធម្មប្បកាសនតោ អភិធម្មបិដកេ ទិដ្ឋិសំកិលេសស្ស បហានំ វុត្តំ.

ឯកមេកស្មិញ្ចេត្ថាតិ ឯតេសុ តីសុ បិដកេសុ ឯកមេកស្មិំ បិដកេតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ធម្មោតិ បាឡីតិ ឯត្ថ បកដ្ឋានំ ឧក្កដ្ឋានំ សីលាទិអត្ថានំ ពោធនតោ សភាវនិរុត្តិភាវតោ ពុទ្ធាទីហិ ភាសិតត្តា ច បកដ្ឋានំ វចនប្បពន្ធានំ អាឡីតិ បាឡិ, បរិយត្តិធម្មោ. ‘‘ធម្មោតិ បាឡីតិ ឯត្ថ ភគវតា វុច្ចមានស្ស អត្ថស្ស វោហារស្ស ច ទីបនោ សទ្ទោយេវ បាឡិ នាមា’’តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. អភិធម្មដ្ឋកថាយ លិខិតេ សីហឡគណ្ឋិបទេ បន ឥទំ វុត្តំ – សភាវត្ថស្ស សភាវវោហារស្ស ច អនុរូបវសេន ភគវតា មនសា វវត្ថាបិតា បណ្ឌត្តិ បាឡីតិ វុច្ចតិ. យទិ សទ្ទោយេវ បាឡិ សិយា, បាឡិយា ទេសនាយ ច នានត្តេន ភវិតព្ពំ. មនសា វវត្ថាបិតាយ ច បាឡិយា វចីភេទករណមត្តំ ឋបេត្វា ទេសនាយ នានត្តំ នត្ថិ. តថា ហិ ទេសនំ ទស្សេន្តេន មនសា វវត្ថាបិតាយ បាឡិយា ទេសនាតិ វចីភេទករណមត្តំ វិនា បាឡិយា សហ ទេសនាយ អនញ្ញថា វុត្តា. តថា ច ឧបរិ ‘‘ទេសនាតិ បញ្ញត្តី’’តិ វុត្តត្តា ទេសនាយ អនញ្ញភាវេន បាឡិយា បណ្ណត្តិភាវោ កថិតោ ហោតិ. អបិច យទិ បាឡិយា អញ្ញាយេវ ទេសនា សិយា, ‘‘បាឡិយា ច បាឡិអត្ថស្ស ច ទេសនាយ ច យថាភូតាវពោធោ’’តិ វត្តព្ពំ សិយា, ឯវំ បន អវត្វា ‘‘បាឡិយា ច បាឡិអត្ថស្ស ច យថាភូតាវពោធោ’’តិ វុត្តត្តា បាឡិយា ទេសនាយ ច អនញ្ញភាវោ ទស្សិតោ ហោតិ. ឯវញ្ច កត្វា ឧបរិ ‘‘ទេសនា នាម បញ្ញត្តី’’តិ ទស្សេន្តេន ទេសនាយ អនញ្ញភាវតោ បាឡិយា បណ្ណត្តិភាវោ កថិតោវ ហោតីតិ.

ឯត្ថ ច ‘‘សទ្ទោយេវ បាឡិ នាមា’’តិ ឥមស្មិំ បក្ខេ ធម្មស្សបិ សទ្ទសភាវត្តា ធម្មទេសនានំ កោ វិសេសោតិ ចេ? តេសំ តេសំ អត្ថានំ ពោធកភាវេន ញាតោ ឧគ្គហណាទិវសេន ច បុព្ពេ វវត្ថាបិតោ សទ្ទប្បពន្ធោ ធម្មោ, បច្ឆា បរេសំ អវពោធនត្ថំ បវត្តិតោ តទត្ថប្បកាសកោ សទ្ទោ ទេសនាតិ វេទិតព្ពំ. អថ វា យថាវុត្តសទ្ទសមុដ្ឋាបកោ ចិត្តុប្បាទោ ទេសនា ‘‘ទេសីយតិ សមុដ្ឋាបីយតិ សទ្ទោ ឯតេនា’’តិ កត្វា មុសាវាទាទយោ វិយ. តត្ថាបិ ហិ មុសាវាទាទិសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទាទិសទ្ទេន វោហរីយតិ.

តីសុបិ ចេតេសុ ឯតេ ធម្មត្ថទេសនាបដិវេធាតិ ឯត្ថ បាឡិអត្ថោ បាឡិទេសនា បាឡិអត្ថបដិវេធោ ចាតិ ឥមេ តយោ បាឡិវិសយា ហោន្តីតិ វិនយបិដកាទីនំ អត្ថស្ស ទេសនាយ បដិវេធស្ស ច អាធារភាវោ យុត្តោ, បិដកានិ បន បាឡិយោយេវាតិ តេសំ ធម្មស្ស អាធារភាវោ កថំ យុជ្ជេយ្យាតិ ចេ? បាឡិសមុទាយស្ស អវយវបាឡិយា អាធារភាវតោ. អវយវស្ស ហិ សមុទាយោ អាធារភាវេន វុច្ចតិ យថា ‘‘រុក្ខេ សាខា’’តិ. ឯត្ថ ច ធម្មាទីនំ ទុក្ខោគាហភាវតោ តេហិ ធម្មាទីហិ វិនយាទយោ គម្ភីរាតិ វិនយាទីនម្បិ ចតុព្ពិធោ គម្ភីរភាវោ វុត្តោយេវ, តស្មា ធម្មាទយោ ឯវ ទុក្ខោគាហត្តា គម្ភីរា, ន វិនយាទយោតិ ន ចោទេតព្ពមេតំ សម្មុខេន វិសយវិសយីមុខេន ច វិនយាទីនំយេវ គម្ភីរភាវស្ស វុត្តត្តា. ធម្មោ ហិ វិនយាទយោ, តេសំ វិសយោ អត្ថោ, ធម្មត្ថវិសយា ច ទេសនាបដិវេធាតិ. តត្ថ បដិវេធស្ស ទុក្ករភាវតោ ធម្មត្ថានំ, ទេសនាញាណស្ស ទុក្ករភាវតោ ទេសនាយ ច ទុក្ខោគាហភាវោ វេទិតព្ពោ. បដិវេធស្ស បន ឧប្បាទេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា តំវិសយញាណុប្បត្តិយា ច ទុក្ករភាវតោ ទុក្ខោគាហតា វេទិតព្ពា. ទុក្ខេន ឱគយ្ហន្តីតិ ទុក្ខោគាហា. ឯកទេសេន ឱគាហន្តេហិបិ មន្ទពុទ្ធីហិ បតិដ្ឋា លទ្ធុំ ន សក្កាតិ អាហ ‘‘អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋា ចា’’តិ. ឯកមេកស្មិន្តិ ឯកេកស្មិំ បិដកេ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ បិដកេសុ. និទ្ធារណេ ចេតំ ភុម្មវចនំ.

ឥទានិ ហេតុហេតុផលាទីនំ វសេនបិ គម្ភីរភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អបរោ នយោ’’តិអាទិ. ហេតូតិ បច្ចយោ. សោ ហិ អត្តនោ ផលំ ទហតិ វិទហតីតិ ធម្មោតិ វុច្ចតិ. ធម្មសទ្ទស្ស ចេត្ថ ហេតុបរិយាយតា កថំ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ. ននុ ច ‘‘ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិ ឯតេន វចនេន ធម្មស្ស ហេតុភាវោ កថំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ? ធម្មបដិសម្ភិទាតិ ឯតស្ស សមាសបទស្ស អវយវបទត្ថំ ទស្សេន្តេន ‘‘ហេតុម្ហិ ញាណ’’ន្តិ វុត្តត្តា. ‘‘ធម្មេ បដិសម្ភិទា ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិ ឯត្ថ ហិ ‘‘ធម្មេ’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តេន ‘‘ហេតុម្ហី’’តិ វុត្តំ, ‘‘បដិសម្ភិទា’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តេន ‘‘ញាណ’’ន្តិ, តស្មា ហេតុធម្មសទ្ទា ឯកត្ថា ញាណបដិសម្ភិទាសទ្ទា ចាតិ ឥមមត្ថំ វទន្តេន សាធិតោ ធម្មស្ស ហេតុភាវោ. ហេតុផលេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទាតិ ឯតេន វចនេន សាធិតោ អត្ថស្ស ហេតុផលភាវោបិ ឯវមេវ ទដ្ឋព្ពោ. ហេតុនោ ផលំ ហេតុផលំ. តញ្ច យស្មា ហេតុអនុសារេន អរីយតិ អធិគមីយតិ សម្បាបុណីយតិ, តស្មា អត្ថោតិ វុច្ចតិ.

យថាធម្មន្តិ ឯត្ថ ធម្មសទ្ទោ ហេតុំ ហេតុផលញ្ច សព្ពំ សង្គណ្ហាតិ. សភាវវាចកោ ហេស ធម្មសទ្ទោ, ន បរិយត្តិហេតុភាវវាចកោ, តស្មា យថាធម្មន្តិ យោ យោ អវិជ្ជាទិសង្ខារាទិធម្មោ, តស្មិំ តស្មិន្តិ អត្ថោ. ធម្មានុរូបំ វា យថាធម្មំ. ទេសនាបិ ហិ បដិវេធោ វិយ អវិបរីតវិសយវិភាវនតោ ធម្មានុរូបំ បវត្តតិ, តតោយេវ ច អវិបរីតាភិលាបោតិ វុច្ចតិ. ធម្មាភិលាបោតិ អត្ថព្យញ្ជនកោ អវិបរីតាភិលាបោ. ឯត្ថ ច អភិលប្បតីតិ អភិលាបោតិ សទ្ទោ វុច្ចតិ. ឯតេន ‘‘តត្រ ធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧១៨) ឯត្ថ វុត្តំ ធម្មនិរុត្តិំ ទស្សេតិ សទ្ទសភាវត្តា ទេសនាយ. តថា ហិ និរុត្តិបដិសម្ភិទាយ បរិត្តារម្មណាទិភាវោ បដិសម្ភិទាវិភង្គបាឡិយំ (វិភ. ៧១៨ អាទយោ) វុត្តោ. អដ្ឋកថាយញ្ច (វិភ. អដ្ឋ. ៧១៨) ‘‘តំ សភាវនិរុត្តិំ សទ្ទំ អារម្មណំ កត្វា’’តិអាទិនា សទ្ទារម្មណតា ទស្សិតា. តថា ហិ ឥមស្ស អត្ថស្ស អយំ សទ្ទោ វាចកោតិ វចនវចនត្ថេ វវត្ថបេត្វា តំតំវចនត្ថវិភាវនវសេន បវត្តិតោ សទ្ទោ ទេសនាតិ វុច្ចតិ. អធិប្បាយោតិ ឯតេន ‘‘ទេសនាតិ បញ្ញត្តី’’តិ ឯតំ វចនំ ធម្មនិរុត្តាភិលាបំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន តតោ វិនិមុត្តំ បញ្ញត្តិំ សន្ធាយាតិ អធិប្បាយំ ទស្សេតិ. ទេសីយតិ អត្ថោ ឯតេនាតិ ហិ ទេសនា, បការេន ញាបីយតិ ឯតេន, បការតោ ញាបេតីតិ វា បញ្ញត្តីតិ ធម្មនិរុត្តាភិលាបោ វុច្ចតិ. ឯវំ ‘‘ទេសនា នាម សទ្ទោ’’តិ ឥមស្មិំ បក្ខេ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. ‘‘ទេសនាតិ បញ្ញត្តី’’តិ ឯត្ថ បញ្ញត្តិវាទិនោ បន ឯវំ វទន្តិ – កិញ្ចាបិ ‘‘ធម្មាភិលាបោ’’តិ ឯត្ថ អភិលប្បតីតិ អភិលាបោតិ សទ្ទោ វុច្ចតិ, ន បណ្ណត្តិ, តថាបិ សទ្ទេ វុច្ចមានេ តទនុរូបំ វោហារំ គហេត្វា តេន វោហារេន ទីបិតស្ស អត្ថស្ស ជាននតោ សទ្ទេ កថិតេ តទនុរូបា បណ្ណត្តិបិ ការណូបចារេន កថិតាយេវ ហោតិ. អថ វា ‘‘ធម្មាភិលាបោតិ អត្ថោ’’តិ អវត្វា ‘‘ធម្មាភិលាបោតិ អធិប្បាយោ’’តិ វុត្តត្តា ទេសនា នាម សទ្ទោ ន ហោតីតិ ទីបិតមេវាតិ.

ឥទានិ បដិវេធំ និទ្ទិសន្តោ អាហ ‘‘បដិវេធោតិ អភិសមយោ’’តិ. បដិវិជ្ឈតីតិ ញាណំ បដិវេធោតិ វុច្ចតិ. បដិវិជ្ឈន្តិ ឯតេនាតិ វា បដិវេធោ, អភិសមេតីតិ អភិសមយោ, អភិសមេន្តិ ឯតេនាតិ វា អភិសមយោ. ឥទានិ អភិសមយប្បភេទតោ អភិសមយប្បការតោ អារម្មណតោ សភាវតោ ច បាកដំ កាតុំ ‘‘សោ ច លោកិយលោកុត្តរោ’’តិអាទិមាហ. វិសយតោ អសម្មោហតោ ច អវពោធោតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ វិសយតោ អត្ថាទិអនុរូបំ ធម្មាទីសុ អវពោធោ នាម អវិជ្ជាទិធម្មារម្មណោ សង្ខារាទិអត្ថារម្មណោ តទុភយបញ្ញាបនារម្មណោ លោកិយោ អវពោធោ. អសម្មោហតោ អត្ថាទិអនុរូបំ ធម្មាទីសុ អវពោធោ បន និព្ពានារម្មណោ មគ្គយុត្តោ យថាវុត្តធម្មត្ថបញ្ញត្តីសុ សម្មោហវិទ្ធំសនោ លោកុត្តរោ អភិសមយោ. តថា ហិ ‘‘អយំ ហេតុ, ឥទមស្ស ផលំ, អយំ តទុភយានុរូបោ វោហារោ’’តិ ឯវំ អារម្មណករណវសេន លោកិយញាណំ វិសយតោ បដិវិជ្ឈតិ, លោកុត្តរញាណំ បន ហេតុហេតុផលាទីសុ សម្មោហស្ស មគ្គញាណេន សមុច្ឆិន្នត្តា អសម្មោហតោ បដិវិជ្ឈតិ. អត្ថានុរូបំ ធម្មេសូតិ អវិជ្ជា ហេតុ, សង្ខារា ហេតុសមុប្បន្នា, សង្ខារេ ឧប្បាទេតិ អវិជ្ជាតិ ឯវំ ការិយានុរូបំ ការណេសូតិ អត្ថោ. អថ វា បុញ្ញាភិសង្ខារអបុញ្ញាភិសង្ខារអានេញ្ជាភិសង្ខារេសុ តីសុ អបុញ្ញាភិសង្ខារស្ស សម្បយុត្តអវិជ្ជា បច្ចយោ, ឥតរេសំ យថានុរូបន្តិអាទិនា ការិយានុរូបំ ការណេសុ បដិវេធោតិ អត្ថោ. ធម្មានុរូបំ អត្ថេសូតិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា ការណានុរូបំ ការិយេសុ អវពោធោតិ អត្ថោ. បញ្ញត្តិបថានុរូបំ បញ្ញត្តីសូតិ បញ្ញត្តិយា វុច្ចមានធម្មានុរូបំ បណ្ណត្តីសុ អវពោធោតិ អត្ថោ.

យថាវុត្តេហិ ធម្មាទីហិ បិដកានំ គម្ភីរភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទានិ យស្មា ឯតេសុ បិដកេសូ’’តិអាទិមាហ. ធម្មជាតន្តិ ការណប្បភេទោ ការណមេវ វា. អត្ថជាតន្តិ ការិយប្បភេទោ ការិយមេវ វា. យា ចាយំ ទេសនាតិ សម្ពន្ធោ. យោ ចេត្ថាតិ ឯតាសុ តំតំបិដកគតាសុ ធម្មត្ថទេសនាសុ យោ បដិវេធោតិ អត្ថោ. ទុក្ខោគាហន្តិ ឯត្ថ អវិជ្ជាសង្ខារាទីនំ ធម្មត្ថានំ ទុប្បដិវិជ្ឈតាយ ទុក្ខោគាហតា. តេសំ បញ្ញាបនស្ស ទុក្ករភាវតោ ទេសនាយ បដិវេធនសង្ខាតស្ស បដិវេធស្ស ច ឧប្បាទនវិសយីករណានំ អសក្កុណេយ្យតាយ ទុក្ខោគាហតា វេទិតព្ពា. ឯវម្បីតិ បិសទ្ទោ បុព្ពេ វុត្តប្បការន្តរំ សម្បិណ្ឌេតិ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ តីសុ បិដកេសុ. វុត្តត្ថាតិ វុត្តោ សំវណ្ណិតោ អត្ថោ អស្សាតិ វុត្តត្ថា.

តីសុ បិដកេសូតិ ឯត្ថ ‘‘ឯកេកស្មិ’’ន្តិ អធិការតោ បករណតោ វា វេទិតព្ពំ. បរិយត្តិភេទោតិ បរិយាបុណនំ បរិយត្តិ. បរិយាបុណនវាចកោ ហេត្ថ បរិយត្តិសទ្ទោ, ន បាឡិបរិយាយោ, តស្មា ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ ‘‘តីសុ បិដកេសុ ឯកេកស្មិំ បរិយាបុណនប្បការោ ទដ្ឋព្ពោ ញាតព្ពោ’’តិ. តតោយេវ ច ‘‘បរិយត្តិយោ បរិយាបុណនប្បការា’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. អថ វា តីហិ បការេហិ បរិយាបុណិតព្ពា បាឡិយោ ឯវ បរិយត្តីតិ វុច្ចន្តិ, តតោយេវ ច ‘‘បរិយត្តិយោ បាឡិក្កមា’’តិ អភិធម្មដ្ឋកថាយ លិខិតេ សីហឡគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ឯវម្បិ ហិ អលគទ្ទូបមាបរិយាបុណនយោគតោ អលគទ្ទូបមា បរិយត្តីតិ បាឡិបិ សក្កា វត្តុំ, ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ទុគ្គហិតា ឧបារម្ភាទិហេតុ បរិយាបុដា អលគទ្ទូបមា’’តិ បរតោ និទ្ទេសវចនម្បិ ឧបបន្នំ ហោតិ. តត្ថ ហិ បាឡិយេវ ទុគ្គហិតា បរិយាបុដាតិ វត្តុំ វដ្ដតិ. អលគទ្ទូបមាតិ អលគទ្ទោ អលគទ្ទគ្គហណំ ឧបមា ឯតិស្សាតិ អលគទ្ទូបមា. អលគទ្ទស្ស គហណញ្ហេត្ថ អលគទ្ទសទ្ទេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘អាបូបិកោ’’តិ ឯត្ថ អបូបសទ្ទេន អបូបខាទនំ វិយ អលគទ្ទគ្គហណេន គហិតបរិយត្តិ ឧបមីយតិ, ន បន អលគទ្ទេន. ‘‘អលគទ្ទគ្គហណូបមា’’តិ វា វត្តព្ពេ មជ្ឈេបទលោបំ កត្វា ‘‘អលគទ្ទូបមា’’តិ វុត្តំ ‘‘ឱដ្ឋមុខោ’’តិអាទីសុ វិយ. អលគទ្ទោតិ ចេត្ថ អាសីវិសោ វុច្ចតិ. គទោតិ ហិ វិសស្ស នាមំ. តញ្ច តស្ស អលំ បរិបុណ្ណំ អត្ថិ, តស្មា អលំ បរិយត្តោ បរិបុណ្ណោ គទោ អស្សាតិ អនុនាសិកលោបំ ទការាគមញ្ច កត្វា ‘‘អលគទ្ទោ’’តិ វុច្ចតិ. អថ វា អលំ ជីវិតហរណេ សមត្ថោ គទោ អស្សាតិ អលគទ្ទោ. និស្សរណត្ថាតិ វដ្ដទុក្ខតោ និស្សរណំ អត្ថោ បយោជនំ ឯតិស្សាតិ និស្សរណត្ថា. ភណ្ឌាគារិកបរិយត្តីតិ ឯត្ថ ភណ្ឌាគារេ និយុត្តោ ភណ្ឌាគារិកោ, ភណ្ឌាគារិកោ វិយ ភណ្ឌាគារិកោ, ធម្មរតនានុបាលកោ. អញ្ញំ អត្ថំ អនបេក្ខិត្វា ភណ្ឌាគារិកស្សេវ សតោ បរិយត្តិ ភណ្ឌាគារិកបរិយត្តិ.

ទុគ្គហិតាតិ ទុដ្ឋុ គហិតា. ទុគ្គហិតភាវមេវ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘ឧបារម្ភាទិហេតុ បរិយាបុដា’’តិ, ឧបារម្ភា ឥតិវាទប្បមោក្ខាទិហេតុ ឧគ្គហិតាតិ អត្ថោ. លាភសក្ការាទិហេតុ បរិយាបុណនម្បិ ឯត្ថេវ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ អលគទ្ទសុត្តដ្ឋកថាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៣៩) –

‘‘យោ ហិ ពុទ្ធវចនំ ‘ឯវំ ចីវរាទីនិ វា លភិស្សាមិ, ចតុបរិសមជ្ឈេ វា មំ ជានិស្សន្តី’តិ លាភសក្ការាទិហេតុ បរិយាបុណាតិ, តស្ស សា បរិយត្តិ អលគទ្ទបរិយត្តិ នាម. ឯវំ បរិយាបុណនតោ ហិ ពុទ្ធវចនំ អបរិយាបុណិត្វា និទ្ទោក្កមនំ វរតរ’’ន្តិ.